TABVLA DISPVTATIONIS

{Transcriber’s note: To aid in searching for text, the table of

contents has been expanded with key phrases taken verbatim from the

book. The numbered items 1 - 8 are the author’s original _tabula_.

Sections marked with roman numerals appear in the text, though not

in the author’s _tabula_.}

I

1 de libris *de lingua latina*

*Alexandrinorum grammaticorum

*de Varronis philosophia

*consilium totius operis

*hexas prima (liber primus)

*libro altero

*libro tertio

*altera triade / *de uerborum originibus

*de relliquiis huc referendis

*libro undecimo declinationes

*de libro duodecimo

*librum decimum tertium

*poeticorum uocabulorum explicatione

*prooemium totum opus

*de postrema hexade

2 de epitome librorum de lingua latina

*Ἐπιτομἠν de lingua latina

II

3 de libris *de sermone latino*

*a prosodiis uel accentibus

*de rebus metricis

*continentis sermonis uirtutes

*de uocis natura

*de uariis syllabarum generibus

III

4 *liber de grammatica*

IIII

5 de libris *de antiquitate litterarum*

6 de libris *de origine linguae latinae

V

7 de libris *de similitudine verborum

8 de libris *de utilitate sermonis

* * * * *

In Hieronymi catalogo omnis quaestionis de libris Varronianis

fundamento (cf. F. Ritschl d. schriftstellerei des M. Terentius Varro

in nou. mus. Rhen. VI p. 481 sq. XII p. 150) hi tituli grammatici

enumerantur: *de lingua latina libri XXV*, *epitome de lingua latina

e libris (X)XV libri VIIII*, *de sermone latino libri V*, *de origine

linguae latinae libri III*, *de similitudine uerborum libri III*,

quibus accedit liber disciplinarum *de grammatica*. praeterea

occurrunt apud grammaticos *liber II de antiquitate litterarum*

(Prisc. I p. 7 Hertz), *libri ad Attium* (Pompei. comm. art. Don.

p. 9. 27), *liber IIII de utilitate sermonis* (Char. p. 123 K.).

* * * * *

I

Libros *de lingua latina* fuisse XXV et praeter quattuor priores

(cf. de l.l. V 1 M. p. 12 Sp.) ad Ciceronem ut Caesaris de analogia

opus scriptos esse constat, illud ex Hieronymi indice et seuerae

dispositionis lege qua Varro non solum in his libris utebatur{1})

(cf. Ritschl nou. mus. rh. VI p. 525), hoc e Ciceronis Academ. post. I

1, 2, cp. ad Attic. XIII 12, 3 (cf. O. Muelleri praef. Varr. p. 111),

e librorum de lingua latina V-X codice Florentino initio libri III et

in fine libri VIIII (p. 3. 542 Sp.), e multis grammaticorum ueterum

testimoniis. Libro primo, quem num Septimio miserit scriptor cum

libris II III IIII incertum est, quasi prooemio praemisso, reliqui

XXIIII libri quattuor effecerunt hexades, quarum prima etymologiam,

altera declinationes, tertia et quarta syntaxin tractabant (l.l. VII

110 p. 390, VII 1 p. 391). infra reiectis quae de singulis libris

priorum hexadum dicenda sunt, primum de posterioribus hexadibus agam.

duobus enim locis s. s., quibus totius operis dispositionem proponit,

Varro profitetur tertia parte se disputaturum esse (VII 110 p. 390)

_quemadmodum uocabula coniungantur_, et (VIII 1 p. 391) _ut uocabula

inter se ratione coniuncta sententiam efferant_, quae quamquam

certissimum ipsius scriptoris de consilio suo testimonium continent,

tamen de omnibus duodecim libris accipere dubitabant uiri docti.

incredibile enim uidebatur, tam multos libros ei doctrinae destinatos

fuisse, cuius tam exigua uestigia in grammaticis latinis inuenirentur,

quam solus Priscianus multo posterioris aetatis scriptor diligentius

explicaret, ipse Apollonium secutus Hadriani aequalem, qui primus

omnium hanc prouinciam ad artem et praecepta reuocasset. accedebat,

quod Varro neque in scribendi genere neque in eis quae occasione

data de huiusmodi rebus monuit, magnum subtilioris syntaxis studium

ostendit, et quod, fere ubique ad res et facta siue ad historiam

gentium et litterarum siue ad naturam spectent intentus et singula

conponere atque ex his iudicare solitus, eandem rationem in rebus

grammaticis adhibuisse putabatur. parum profecto consentaneum

uidebatur talem scriptorem disciplinam tantis difficultatibus

obstrictam quasi constituisse et condidisse. neque hoc fecit, id

quod apparebit, si breuiter qua conditione Varronis tempore studia

grammatica fuerint in memoriam reuocauerimus.

Footnote 1: cf. praeter libros de re rustica de antiquitatum

libris Angustini de ciu. del VI 3, fr. antiquitatum human.

lib. XX ap. Non. quadrifariam p. 92, fr. de uita populi

Romani lib. I ap. Non. uictuis p. 494.

*Alexandrinorum grammaticorum* et *Pergamenorum* studia artissime cum

arte critica conexa erant. ut de singulis poetarum locis iudicare

possent, leges quae linguam regerent perscrutabantur et deliberationes

suas in poetarum commentariis uariisque dissertationibus perscribebant

et hoc modo immensa materia multorum sagacitate et diligentia

paullatim pertractata uberrimum thesaurum singularum obseruationum de

uerborum ui origine declinatione coniunctione coaceruabant. ab his

profecti singulas quaestiones ordine et in artis modum exponebant{2}.

scripsit iam Aristophanes Byzantius de analogia{3}, Apollodorus

Atheniensis Aristarchi discipulus (Suid. Ἀπολλόδωρος) περὶ

ἐτυμολογιῶν (Athen. XI p. 483 A. II p. 63 D. al.) eiusque aequalis

Demetrius Ixion ἐτυμολογούμενα (Athen. III p. 74B. al.); Dionysius

Thrax, hic quoque Aristarcho praeceptore usus (cf. M. Schmidt philol.

VII p. 366 sq.) τέχνην γραμματικήν. primis lineis ductis uarios

poetas et dialectos diuersas percensebant et uerborum classes

loquendique formulas separatis libris explicabant subtilioremque ita

et certiorem earundem quaestionum tractationem incipiebant, quam

adsidua scriptorum peruestigatione amplificare studebant. postremo

ut rei natura ferebat, syntaxin adgressi sunt neque ante magnum

Apollonium quisquam totum argumentum conplexus est. nam Tryphon

eiusque discipulus Habron, uterque ab Apollonio haud raro laudatus uel

potius inpugnatus, quorum ille Varronis fere aequalis erat (cf. A. de

Velsen Tryph. gramm. fragm. p. 1. 33) non nisi de singularum orationis

partium constructione scripserunt: Tryphon de articulis aduerbiis

coniunctionibus participiis praepositionibus pronominibus personis{4},

Habron de pronomine (Apoll. de synt. p. 60. B.). Ab Alexandrinis

igitur grammaticis Varro, quorum opera eum diligenter tractasse

testantur libri de lingua latina, qui ad nos peruenerunt, nec

consilium neque argumentum syntaxis suae repetere potuit, licet

Tryphonis scripta in usum suum conuerterit, quod neque adfirmari

nec negari potest.

Footnote 2: Hoc loco haec tetigisse et contrariam rationem

Alexandrinorum et stoicorum significasse satis est. qua in re

quanti momenti ad studia grammaticorum philosophorum inuenta

fuerint, me non fugit. sed haec ut omnia longiora praetermittenda

erant.

Footnote 3: cf. A. Nauck Aristoph. Byz. fragm. p. 267.

Charisii locum p. 116 _specialis (analogia) est, quae

spectatur nunc in rebus nunc in dictionibus_ (Christ münchn.

gel. anz. 1859 p. 221 e Donatiano, _rationibus_ cod. Neap.)

_occupata; cui Graeci modum istius modi condiderunt_

ἀναλογία ἐστὶν συμπλοκὴ λόγων ἀκολούθων ἐν λέξει. _huic

Aristophanes quinque rationes dedit uel ut alii putant sex;

primo ut eiusdem sint generis de quibus quaeritur, dein

casus, tum exitus, quarto numeri syllabarum, item soni_

uereor ut recte Curtius Wachsmuth meus de Cratete Mall. p. 11

explicuerit. genus enim etiam in Varronis loco quem confert X

21 p. 556 ex Ed. Luebberti emendatione (thes. V quaest.

pontif. adn.) id est quod M. Terentius interdum sexum uocat.

casus autem licet a Varrone nonnunquam generaliter positum

sit, a Romano multo posteriore nec indocto scriptore, cui

haec Charisius debet, hoc modo usurpari non potuit si

intellegi uoluit. reliqua cum generalia sint et Varro

quoque l.s. de nominum tantum analogia loquatur, nullam

dubitationem mouent, de eadem (cf. Varr. de l.l. VIII 13

p. 401) Aristophanem egisse; quod si huius disciplinae

progressus spectas, non nullius momenti est.

Footnote 4: De singulis Tryphonis libris recte iudicauit

A. de Velsen l.l. p. 24 sq. Qui praeterea de his rebus

scripserunt post Varronis, immo Apolloni tempora uixerunt, ut

de Herodiano (cf. Michael Syncellus in Bachmanni anecd. gr.

II p. 424 cl. E. Egger Apoll. Dyscole p. 234) taceam,

Telephus Crateteus, qui teste Suida περὶ συντάξεως λόγου

Ἀττικοῦ βιβλία έ edidit, post Augustum floruit (cf. Preller

ztschr. f. alterthw. 1837 p. 499) et L. Veri praeceptor

fuisse uidetur (Iul. Capitol. Veri 2. Ebert dissert. Sic. I

p. 147), et Arcadius Antiochenus, Herodiano inferior

(Choerob. Bekk. anecd. gr. III p. 1193), qui περὶ συντάξεως

τῶν τοῦ λόγου μερῶν scripsit. reliqui praeter Byzantinos

grammaticos (de quibus Egger l.l. p. 234. 265) rhetores

posterioris aetatis erant, ut Gaianus Arabs Theon

Alexandrinus Pausanias Caesariensis (Suid.), qui uestigia

Dionysi Halicarnasensis et auctoris libri περὶ ὕψους, qui

duos libros περὶ συντάξεως conposuit, (π. ὕψους 39, 1)

sequebantur.

Prorsus diuersa ratione *stoici* in grammaticis studiis uersabantur

(cf. I. Classen de gramm. gr. primord. p. 72 sq. R. Schmidt stoicorum

gramm. C. Prantl gesch. d. logik I p. 414 sq. H. Steinthal gesch. d.

sprachw. b. d. Griech. u. Roem. p. 278 sq.), quippe qui a philosophia

profecti uniuersam hanc disciplinam ad dialecticam referrent,

idcircoque a principio ad leges generales quae de lingua ualerent

animum intenderent. dialectica eis secundum Posidonium ἐπιστήμη

ἀληθῶν καὶ ψευδῶν καὶ οὐδετέρων (Laert. Diog. VII 62) erat itaque

praecipuas quoque grammaticae partes etymologiam declinationes

syntaxin, cum linguam tamquam subsidium cognitionis haberent,

explorabant quatenus ad uerum percipiendum spectarent. loqui ergo

cum τὸ τὴν τοῦ νοουμένου πράγματος σημαντικὴν προφέρεσθαι φωνὴν

(Sext. Emp. adu. math. VIII 80 cf. Augustini uerba princ. dial. V

_loqui est articulata uoce signum dare_) acciperent, inde consecuntur

quae de etymologia (cf. Orig. contra Cels. I 24) et anomalia, cui

patrocinabantur (Varr. de l.l. IX 1 p. 456) docebant. syntaxin,

illa dialecticae cum grammatica coniunctione posita, tam arte cum

praeceptis de iudiciis et conclusionibus datis coniunxerunt, ut nullum

fere inter utramque discrimen seruarent (cf. Prantl l.l. p. 442).

duobus prioribus nunc missis, de quibus uiri docti supra laudati bene

meruerunt et mihi his illic infra dicendum est, breuissime syntaxeos

diuisionem in primis Laertium Diogenem secutus (VII 55 sq.) percurram.

prae ceteris autem in hac re excelluit Chrysippus ‘homo acutissimus’,

cuius dialecticam dignam quae deorum esset putabant. mirabili nimirum

usus adsiduitate uel potius insatiabilitate scribendi plus trecentis

libris, quorum indicem apud Laert. Diog. VII 189 sq. habes, singulos

locos solius dialecticae inlustrauit, quorum plurimos ne dicam omnes,

cum tota haec dialectica e grammaticis rationibus penderet, non minus

ad dicendi quam ad cogitandi syntaxin pertinuisse in propatulo est.

Duas igitur fecerunt partes dialecticae, quae secundum Senecam (epist.

89, 9) proprietates uerborum exigit et structuram et argumentationes, ne

pro uero falsa subrepant, τὸν περὶ τῆς φωνῆς ἢ τῶν σημαινόντων τόπον,

quo de uoce de litteris de uocabulis eorumque pronuntiatione de

orationis partibus de rhythmis de poematis de uirtutibus uitiisque

orationis agebatur (L.D. VII 44. 55 sq.), alteram quae ad nos nunc

pertinet τὸν περὶ τῶν πραγμάτων ἢ τῶν σημαινομένων τόπον, qui praeter

τὸν περὶ τῶν φαντασιῶν τόπον (L.D. VII 43) conplectebatur τὸ λεκτὸν,

quod ab Ammonio (ad Aristot. π. ἑρμ. p. 100a Br.) μέσον τοῦ τε νοήματος

καὶ πράγματος, a Sexto Empirico (adu. math. VIII 70. cf. L.D. VII 73) τὸ

κατὰ λογικὴν φαντασίαν ὑφιστάμενον explicatur. erant autem τὰ λεκτὰ aut

ἐλλιπῆ aut αὐτοτελῆ. ἐλλιπῆ enuntiata erant ea, quae e solo uerbo, quod

nominatiuum ut plenum uel αὐτοτελὲς fiat requirit, constant ut περιπατεῖ

(L.D. VII 63) eademque et κατηγορήματα et συμβάματα adpellabant, quibus

praeter hoc simplex κατηγόρημα, uerbum intransitiuum ut nostris terminis

utar casu obliquo non egens, etiam transitiuum uerbum adnumerabant sine

accusatiuo positum, ἔλαττον ἢ κατηγόρημα, et duas uerborum inpersonalium

classes, alteram quae unum casum obliquum poscit ut μεταμέλει (sc.

Σωκράτει) παρασύμβαμα siue παρακατηγόρημα, alteram quae duos casus

obliquos postulat, ut μέλει (sc. Σωκράτει Ἀλκιβιάδους) ἔλαττον ἢ

παρασύμβαμα.{5} huic loco tribuebant cum uniuersam de uerborum generibus

et speciebus doctrinam, tum casuum obliquorum, qui cum uerbis

coniunguntur explicationem (L.D. VII 64 sq. Schmidt l.l. p. 57 sq.). in

plenis enuntiatis ἀξιώματα ponebant. ἀξίωμα δέ ἐστιν ὅ ἐστιν ἀληθὲς ἢ

ψεύδος ἢ πρᾶγμα αὐτοτελὲς ἀποφαντὸν ὅσον ἐφ᾽ ἑαυτῷ ἢ καταφαντόν, ὡς

ὁ Χρύσιππός φησιν ἐν τοῖς διαλεκτικοῖς ὅροισ‧ οἷον ἡμέρα ἐστί, Δίων

περιπατεῖ (L.D. VII 65). haec iterum aut simplicia aut conposita esse

existimabant (L.D. VII 68. Sext. Emp. VIII 93.) simplicibus adnumerabant

ἐρώτημα πύσμα προςτακτικὸν ὁρκικὸν ἀρατικὸν ὑποθετικὸν ἐκθετικὸν

θαυμαστικὸν ἐπαπορητικὸν πρᾶγμα ὅμοιον ἀξιώματι, quorum definitiones

leguntur ap. L.D. VII 66 sq. Ammon. ad Aristot. π. ἑρμ. p. 96a Br. Geo.

Choerob. p. 1178 B. p. 739 Gaisf. Anonym. Coisl. p. 93a Br. praeterea

simplicium ἀξιωμάτων erant alia ἀποφαντικὰ καταγορευτικὰ κατηγορητικὰ

ὑπεραποφαντικὰ ἀρνητικὰ στερητικὰ (L.D. VII 69), alia ὡρισμένα ἀόριστα

μέσα (Sext. Emp. VIII 96 sq.). tractarunt igitur in hac parte modos et

formulas loquendi ut interrogationem et adhortationem, inter utrumque

quidem non magis distinguentes, quam Protagoras fecerat (cf. L. Spengel

art. script, p. 44), deinde affirmationes et negationes, enuntiata

finita et infinita. Conposita axiomata secundum coniunctiones, quibus

formantur (cf. C.F. Iahn grammaticor. graec. de coni. doctr. p. 19 sq.)

diuidebant, quorum praecipua haec erant τὸ συνημμένον (εἰ) τὸ

παρασυννημένον (ἐπεί) τὸ συμπεπλεγμένον (καί καί) τὸ διεξευγμένον (ἤ ἤ)

τὸ αἰτιῶδες (διότι) τὸ διασαφοῦν τὸ μᾶλλον (μᾶλλον ἢ) τὸ διασαφοῦν τὸ

ἧττον (ἧττον ἠ) L.D. VII 69. 71 sq. Postremo sequebatur expositio τῶν

λόγων καὶ συλλογισμῶν, quorum ‘ingentem diuisionem’ (L.D. VII 76 sq.

Seneca l.l.) excribere longum nec necesse est; nam id quod uolui satis

elucere confiteor, stoicos magna cum subtilitate argutaque sagacitate de

his rebus disputasse uberrimamque materiam hoc argumentum tractantibus

congessisse. Vnum adicio Dionysi Halicarnasensis locum ita scribentis de

comp. uerb. IIII p. 70 Sch. (cf. V p. 84): Ἔγωγ᾽ οὖν, ὅτε διέγνων ταύτην

τὴν ὑπόθεσιν, ἐζήτουν εἴ τι τοῖς πρότερον εἴρηται περὶ αὐτῆς καὶ μάλιστα

τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλοσόφοις, εἰδὼς τοὺς ἄνδρας οὐ μικρὰν φροντίδα τοῦ

λεκτικοῦ τόπου πεποιημένους‧ δεῖ γὰρ αὐτοῖς τἀληθῆ μαρτυρεῖν. οὐδαμῇ δὲ

οὐδὲν ὑπ᾽ οὐδενὸς εὑρὼν τῶν γοῦν ὀνόματος ἠξιωμένων οὔτε μεῖζον οὔτε

ἔλαττον συναχθὲν εἰς ἣν ἐγὼ προῄρημαι πραγματείαν‧ ἃς δὲ Χρύσιππος

καταλέλοιπε συντάξεις διττὰς ἐπιγραφὴν ἐχούσας ῾περὶ τῆς συντάξεως τῶν

τοῦ λόγου μερῶν᾽ οὐ ῥητορικὴν θεωρίαν ἐχούσας, ἀλλὰ διαλεκτικήν, ὡς

ἴσασιν οἱ τὰς βίβλους ἀνεγνωκότες, ὑπὲρ ἀξιωμάτων συντάξεως ἀληθῶν τε

καὶ ψευδῶν, καὶ δυνατῶν καὶ ἀδυνατῶν, ἐνδεχομένων τε καὶ μεταπιπτόντων

καὶ ἀμφιβόλων καὶ ἄλλων τινῶν τοιουτοτρόπων, οὐδεμίαν οὔτε χρείαν οὐτ᾽

ὠφέλειαν τοῖς πολιτικοῖς λόγοις συμβαλλομένας, εἰς γοῦν ἡδονὴν καὶ

κάλλος ἑρμηνείας, ὧν δεῖ στοχάζεσθαι τὴν σύνθεσιν‧ ταύτης μὲν τῆς

πραγματείας ἀπέστην κτλ. quibus uerbis cum dialecticam stoicae syntaxeos

rationem{6} cognoscimus, tum illo tempore unicuique qui de uerborum

constructione siue rhetor siue grammaticus scribere uellet, primum

doctrinam stoicorum in mentem uenire, illorum praecepta circumspici,

ab illorum studiis omnes huiusmodi quaestiones proficisci.

Footnote 5: In his secutus sum Porphyrium ap. Amm. in Arist.

π. ἑρμ p. 104b Br. et Apoll. d. synt. I 8 p. 31 B. III 32 p. 299.

de pronom. p. 146. cf. Lucian. uit. auct. 21. R. Schmidt l.l. p. 64.

Prantl l.l. p. 439 sq. Steinthal l.l. p. 298. Suidas u. σύμβαμα

nescio quem exscripsit non accuratius quam u. κατηγόρημα Laertium

Diog. VII, 63 sq., in quo ipso lacunam esse diu intellectum est.

Priscianus uero XVIII 4. II p. 211 H., qui quidem locus tam

turbatus est, ut neque a librariis ita corruptum neque a scriptore

rem tam male perspectam esse, sed lectorem eumque non optime

doctum haec adiecisse crediderim, ita scribit: et sciendum quod

has quidem constructiones quae per nominatiuum absoluuntur, stoici

ἀξιώματα uel συμβάματα, id est dignitates uel congruitates,

uocabant, ut ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato

philosophatur, illas uero quibus transitiones ab alia ad aliam

fiunt personam, in quibus necesse est cum nominatiuo etiam

obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est

minus quam congruitates, ut Cicero seruat patriam, quando uero ex

duobus obliquis constructio fit, ἀσύμβαμα id est incongruitatem

dicebant ut placet mihi uenire ad te, siue nominibus ipsis tamen

seu uerbis hoc exigentibus. uides hic non solum axiomata et

συμβάματα confundi, uerum etiam transitiua uerba (de genere

loquendi cf. XIII 23 p. 15 H.) cum nominatiuo et accusatiuo,

quae axiomata sunt, παρασυμβάματα dici. praeterea tertiae

constructionis, quando ex duobus obliquis fit, exemplum nullo modo

aptum est, expectares _pudet me illius_, uel tale quid. ceterum

dummodo tali loco aliqua fides habenda esset, a quibusdam

stoicorum ἀσύμβαμα quod ab aliis ἔλαττον ἢ παρασύμβαμα dictum

est, quod eo est incertius, quia appellatio pessime in rem quadrat.

Footnote 6: Praeterea Dionysi loco euincitur, et illos Chrysippi

libros de rhetorica non egisse (rhetoricam uero stoici ad

dialecticam referebant L.D. VII 41), et si Dionysium bene elegisse

credimus quod in conscribendo opere adhiberet, in aliis quoque

libris hanc a Chrysippo esse neglectam, quod in plerisque factum

esse index ille confirmat Laertianus.

Videamus nunc, paucis *de Varronis philosophia* praemissis, quae ratio

inter Alexandrinorum et Stoicorum grammaticam et libros de lingua

latina sit. Varro erat auditor et familiaris Antiochi Ascalonitae

(Cic. Acad. post. I 3, 12. 4, 13), cuius placita postea quoque

probauit (Cic. epist. ad Att. XIII 12, 3. 16, 1) extremisque uitae

lustris diligenter exposuit{7} (Augustin. de ciu. dei XVIIII 3, 2).

Ciceronem qui academica et epistulas modo laudatas a.u. DCCVIIII

scripsit acriter inpugnat O. Mueller praef. Varr. p. V sq., quod ne

conpertum quidem habuerit, Varronem ex Antiochi academia in stoam

transmigrasse, cuius philosophiam in libris de lingua latina eodem

tempore conscriptis fere ubique secutus sit. quod parum considerate

posuit. M. Tullium enim, licet antiquorum philosophorum graecorum

sententias paullo neglegentius et cuiuis proximo scriptori se dedens

exposuerit (cf. F. Schleiermacher kritik d. sittenl. p. 157. A.B.

Krische forsch. in alt. phil. I p. 33. 444 sq.) de amici et

condiscipuli (R. Kuehner Cic. in phil. mer. p. 38) sensu et cogitandi

ratione tam grauiter errasse idque publice professum esse, nemo

credet, qui magnum discrimen inter scholas illas fuisse putet.

Antiochus uero, Philonis qui ipse stoicis nonnulla concesserat

auditor, nouae academiae placitum nec sensibus nec ratione cognosci et

perspici quidquam ab hominibus posse diu sustinuit ac defendit, deinde

de eiusdem infirmitate et peruersitate ‘omnium philosophorum concursu’

conuictus, stoicorum decreta de conprehensione et adprobatione, ut

Ciceronem κατάληψιν et συγκατάθεσιν uertentem sequar, adsumpsit

(cf. Krische l.l. p. 166 sq. Grysar d. academik. Philo u. Antioch.

p. 25) et hanc uiam ingressus eo usque processit, ut non solum

Chrysippeam dialecticam toto pectore amplecteretur (Cic. acad. post.

II 46, 143), uerum etiam ‘si perpauca mutauisset, germanissimus

stoicus’ fuisset (Cic. l.l. 43, 132. Sext Emp. hyp. Pyrrh. I 235).

nempe in philosophiae parte morali sibi constitit (Cic. l.l. 43,

133), in dialecticis autem non potuit stoicis primas non deferre,

quorum placita etiam in physicis probasse uidetur. cuius uiri

auditorem fidelemque sectatorem cum Varronem fuisse constet, minime

mirum esse adparet, quod et in reliquis scriptis (cf. L. Krahner l.l.

p. 8 sq. grundl. z. gesch. d. verf. d. röm. staatsrel. p. 51. C.H.I.

Francken fragm. Varr. quae inuen. in libr. S. August. de ciu. dei p.

160) multa stoam redolent et in libris de lingua latina, quorum pauca

memorasse sufficiat. cum eis quae ibi leguntur de loco (V 14 p. 24)

conferas Zenonem apud Stob. ecl. phys. I 19, 1, de tempore (VI 3

p. 186) Apollodorum apud Stob. l.s. I 9, 42, de igni (V 70 p. 76)

Chrysippum apud Plut. de stoic. repugn. p. 1053 A, de motu solis

(VI 4 p. 186 sq.) Zenonem apud Stob. l.l. I 26, 3, de animae partibus

(VIIII 30 p. 476) Laert. Diog. VII 110. 157, quibus conlatis haec e

stoicorum mente scripta esse uidebis, et sic multa (cf. V 59 p. 64

sq.) quae ad rerum naturam spectant. perinde non pauca ne dicam omnia

ex eorum dialectica Varronem sumpsisse quae modo de Antiocho disputaui

docent; in rebus grammaticis eum saepe ab eisdem pendere, itidem

exemplis quibusdam ostendam. Chrysippus inter nomina et uocabula

distinxit (Laert. Diog. VII 57 sq. cf. G. Schoemann lehre v. d. redeth.

p. 79), stoicorum nescio qui pronomina cum articulis articulos, illa

finitos hos infinitos, adpellauerunt (Apollon. de pron. p. 48); utrumque

habet Varro VIII 45 p. 424, quorum alterum parum ad linguam latinam

accommodatum esse uides. stoicos secutus quinque casus (VIII 16

p. 403){8} eorumque primum rectum posuit (VIII 4 p. 393 cf. R. Schmidt

l.s. p. 58) et ab eisdem temporum uerbi descriptionem (VIIII 97 p. 529

sq.) mutuatus est (cf. Herm. Schmidt doctr. temp. uerbi gr. et lat. I

p. 14. R. Schmidt l.l. p. 68). sed nec talia neque uestigia quaedam

intimae dialecticae stoicae (cf. VI 56 p. 232 cl. Prantl l.s. p. 438.

519. X 59 p. 578. L.D. VII 53) ut recte de libris nostris iudicemus

sufficiunt. nam stoici in multis rebus grammaticis auctores erant;

quorum inuenta omnes grammatici probarent et Varronem in his rebus

in uniuersum eorum praeceptis obtemperasse supra uidimus.

Footnote 7: Non recte L. Krahner de Varronis philos. p. 3

Ciceronem illius libro de philosophia (Augustin. l.l. XVIIII

1, 1) usum esse et academicorum sententias illius uerbis

introduxisse sibi persuasit. nam primum si res ita esset,

Cicero Acad. post. I 1, 3 dicere non potuit _quaero cur

cum multa scribis *genus hoc praetermittas*,_ de rebus

philosophicis loquens; deinde Varro apud Ciceronem I 2, 8

saturas laudationes antiquitatum prooemia perhibet, nihil de

philosophico quodam libro memorat; denique nonnisi ita fere

ut l.l. I 2, 4 sq. Varro exponit de philosophia et his rebus

latine scribendis re uera cogitauit, aptus erat cuius exemplo

Cicero ciues suos meliora edoceret. accedit, de quo optime

A.B. Krische ueb. Ciceros Acad. in Goetting. stud. 1845

p. 175 iudicauit, quod fragmentum ex illo Varronis libro

ab Augustino seruatum libro Tulliano de finibus quinto

respondet, post annum igitur 709 scriptum esse oportet (cf.

N. Madvig praef. Cic. de finib. p. LVIIII).

Footnote 8: Verba sic leguntur in codice Florentino quantum

sciamus _propter eorum qui *dicuntur* sunt declinati casus,

uti is qui de altero diceret, distinguere posset cum uocaret

cum daret cum accusaret, sic alia eiusmodi_ (Sp., _eiusdem_

F) _discrimina, quae nos et Graecos ad declinandum duxerunt.

sine controuersia sunt quinque._ legendum _propter eorum

qui *dicunt naturam* (DICVNTVR pro DIC=NATVR=.), cum haec

superioribus 14 p. 402 respondeant _in sua discrimina

declinantur (nomina) aut *propter ipsius rei naturam* de qua_

(_quo_ F) _dicitur, aut *propter illius, qui dicit.* propter

ipsius rei discrimina aut ab toto aut a parte_ e.q.s., quo

loco breuiter tractato ad alteram declinationum causam,

illius qui dicit naturam transit, aliter statuit G. Schoemann

l.s. p. 13 n. 2. secuntur haec _quis uocetur ut Hercules,

quemadmodum uocetur ut Hercule, quo uocetur ut ad Herculem,

a quo uocetur ut ab Hercule, cui uocetur ut Herculi, cuius

uocetur ut Herculis._ mirabere non quinque sed sex casus

proferri, quod eiectis uerbis _a quo uocetur ut ab

Hercule_ tollere uoluerunt, sed haec omnia expellenda sunt.

primum enim haec casuum explicatio nulla ratione cum altera

_cum nocaret, cum daret, cum accusaret_ coniuncta et a

Varrone aliena et per se absurda est, deinde hoc loco non de

eo qui _uocetur_ agi debuit, sed de eo qui _vocet_, propter

cuius naturam casus declinati sunt, denique duplex haec

casuum enumeratio ab hoc loco quo breuissime summam rerum

perstringit abhorret.

Rationem et *consilium totius operis* perpendentibus longius nobis

progrediendum est. quod ad argumentum attinet, eas quaestiones

tractandas M. Terentius sibi sumpsit, quae ad interiores linguae leges

spectant etymologiam declinationes, quo uocabulo et declinationem

proprie dictam et coniugationem et uocabulorum deriuationes

conprehendit, constructionem easque ita explicare uoluit, ut et

principia generalia diligenter examinaret et singula secundum ea, quae

uera esse sibi persuasisset, persequeretur. quem in finem singulas

hexades in triades diuisit, quarum prima leges generales; altera

copiam uerborum percenseret quod quamquam de prioribus tantum constat

nescio an de omnibus probabile sit. hoc consilium adparet non minus ad

philosophos quam ad grammaticos pertinere scriptoremque utriusque

partis disputationes suum in usum conuertisse exspectari potest.{9} et

profecto in libris de lingua latina qui extant stoicorum praecepta eo

modo memorantur, uel significantur, ut omnis dubitatio tollatur.

Priore triade hexadis primae, quae de etymologia est, cum priuati

simus, tamen ex altera stoicorum placita illic quoque fundamentum

fuisse efficitur. scribit enim Varro V 7 p. 18:

nunc singulorum uerborum origines expediam, quorum quatuor

explanandi gradus. primus is (Muell. in F.) quo etiam

populus uenit, quis enim non uidet, unde aurifodinae et

uiocurus? secundus quo grammatica ascendit antiqua, quae

ostendit, quemadmodum quodque poeta finxerit uerbum, quod

confinxerit, quod declinarit. hic Pacuui ‘rudentum

sibilus’, hic ‘incuruiceruicum pecus’, hic ‘chlamyde

clypeat brachium’. tertius gradus, quo philosophia

ascendens peruenit atque ea quae in consuetudine communi

essent aperire coepit, ut a quo dictum esset oppidum uicus

uia. quartus ubi est aditus ad initia rerum (Vertran.

regis F.), quo si non perueniam, scientiam ad opinionem

aucupabor, quod etiam in salute nostra nonnunquam facit cum

aegrotamus medicus. quodsi summum gradum non attigero,

tamen secundum non praeteribo, quod non solum ad

Aristophanis lucernam sed etiam ad *Cleanthis* lucubraui.

et VI 1 p. 183:

in hoc (libro) dicam de uocabulis temporum et earum rerum,

quae in agendo fiunt aut dicuntur cum tempore aliquo ut

sedetur ambulatur loquontur. atque si qua erunt ex diuerso

genere adiuncta, potius cognationi uerborum quam auditori

calumnianti geremus morem. huius rei auctor satis mihi

*Chrysippus* et *Antipater* et illi in quibus, si non

tantum acuminis at plus litterarum, in quo (cf. A. Nauck

Arist. Byz. fr. p. 269. L. Spengel Emend. Varr. p. 7) est

Aristophanes et Apollodorus.

quae cum demonstrent praeter grammaticorum Varronem etiam Cleanthis

‘quasi maiorum gentium stoici’ (Cic. acad. post. II 41 126), qui

scripsit περὶ τοῦ λόγου libros tres (L.D. VII 175), Chrysippi, Antipatri

Tarsensis Diogenis Babylonii discipuli, qui περὶ λέξεων καὶ τῶν

λεγομένων disputauit (L.D. VII 58. cf. P.A. Wuillot de Antip. Tars.

p. 69. 42), libros lectitasse et in altera triade singulorum uerborum

originibus destinata adhibuisse, nonne sequitur, multo magis eisdem eum

usum fuisse in triade priore, qua philosophicae etymologiae rationes

examinandae erant? De analogia et anomalia declinationum, quas secunda

hexas tractat, ‘Graeci Latinique libros fecerunt multos’ (VIII 23 p.

408), et minus necessarium erat ad ipsos stoicorum thesauros confugere.

nihilo minus uelut e fonte primo e Chrysippi libris de anomalia Varronem

hausisse testantur prima libri noni uerba:

... in quo fuit Crates, nobilis grammaticus, qui fretus

*Chrysippo* homine acutissimo, qui reliquit περὶ ἀνωμαλίας

IIII libros, contra analogian atque Aristarchum

est nixus, sed ita ut scripta indicant eius, ut neutrius

uideatur peruidisse uoluntatem, quod et Chrysippus de

inaequabilite cum scribit sermonis, propositum habet

ostendere similis res dissimilibus uerbis et dissimilis

similibus esse notatas, id quod est uerum, et Aristarchus

de aequabilitate cum scribit [_et de_ add. F], uerborum

similitudinem quodammodo (Sp. _quarumdam_ F) in

declinatione (Sp. _inclinationes_ F) sequi iubet, quoad

patiatur consuetudo.{10}

e quo argumento librorum Chrysippeorum facilis est coniectura, huic

Varronem quae libro VIII 34 p. 417-43 p. 423 de eadem re disputat

debere; alia quoque indidem fluxisse arbitror quod nunc non persequor.

In syntaxi uero stoici soli regnabant, ad eos confugere, qui se huic

disciplinae darent Dionysi Varrone aetate paullo posterioris

scriptoris exemplo supra uidimus, eos igitur etiam Varro sequi

debebat. nec mirabere quod his rebus duodecim libros inpleuerit, si

uberrimam materiam et ingentem librorum a Chrysippo conscriptorum

molem reputaueris. habemus autem praeter ipsius Varronis dispositionem

supra indicatam certum testimonium libro XXIIII talia exposita fuisse,

Gellius enim scribit noct. att. XVI 8, 6 _sed M. Varro de lingua

latina ad Ciceronem quarto uicesimo expeditissime ita finit

‘proloquium est sententia in qua nihil desideratur’_ (cf. l.l. VI 56

p. 233). Ex illo autem commentario L. Aeli ‘stoici’{11} qui Varronis

magister erat *de proloquiis*, quem Gellius paullo ante memorat, uides

quantum absit, ut haec studia aliena a M. Terentio iudicemus, sed cum

potius magistri exemplo incitatum diligentius in rem inquisiuisse.

Huius argumenti natura et proprietate etiam factum est ut et

grammatici posteriorum temporum, postquam praesertim Apollonius

prodiit, hos libros neglegerent, et ipsi libri immature perirent.

Footnote 9: Varronem plerumque graecos scriptores secutum

esse iam perspexit, licet rem immodice auxerit, Christoph.

Mylaeus, qui de scribenda uniuersitatis rerum historia

(Basileae 1554) libro quinto (p. 271) sic scribit

‘conuertendis autem graecorum literis iustum ocium delegit

similitudine studiorum cum M. Tullio coniunctus M. Varro,

a quo nullum in omni uarietate doctrinae praetermissum est

argumentum’ e.q.s.

Footnote 10: In hoc loco scribendo L. Spengelium de emend.

rat. libr. Varr. de l.l. p. 9, qui olim de eodem loco in

Iahni annal. 1834 p. 7 egerat, secutus sum praeterquam quod

simplicius uidebatur e codicis uerbis _similis res

dissimilibus uerbis et dissimilibus similes esse uocabulis

notatas_ id quod supra posui efficere, quam quod Spengelius

uoluit [_similis_] _res dissimiles similibus uerbis, et

dissimilibus similes esse_ [_uocabulis_] _notatas._ addo quod

_IIII libros_ (cod. _lei libri_) Laerti Diogenis codicibus in

indice librorum Chrysippeorum (VII 192) confirmatur. habet

enim, ut mecum communicauit Curtius Wachsmuth, cod. Burbon.

253 saec. XII περὶ τῆς κατὰ λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίον

α β γ δ, cod. Laurent. plut. 69, 35 περὶ τοῦ κατὰ τὰς

λέξεις ἀνωμαλίας πρὸς δίωνα α β γ δ, cod. Menagii

α β γ, Ionsius hist. phil. II 8, 2 coniecit ς᾽ e Varrone ubi

olim _sex libros_ legebatur.

Footnote 11: Cic. Brut. 56, 205: ‘fuit L. Aelius omnino uir

egregius et eques Romanus cum primis honestus idemque

eruditissimus et Graecis litteris et Latinis antiquitatisque

nostrae et in inuentis rebus et in actis scriptorumque

ueterum litterate peritus. quam scientiam Varro noster

acceptam ab illo auctamque per sese, uir ingenio praestans

omnique doctrina, pluribus et illustrioribus litteris

explicauit. sed idem Aelius stoicus esse uoluit, orator autem

nec studuit unquam nec fuit.’

Nihilo minus experiri debemus num certius quid statui possit. potissimum

sine dubio Chrysippum secutus eius inuenta eodem modo atque in reliquis

libris grammaticorum stoicorumque placita refutauit uel probauit uel

correxit. paucissimae relliquiae extant nec tales e quibus effici

quidquam possit, sed non nullius momenti in hac re Augustini{12}

libellus est, qui inscribitur ‘principia dialecticae’. Augustinus quem

Varronis scripta ardenti studio lectitasse constat (cf. L. Krahner de

Varr. antiq. libr. p. 31, Francken l.l. p. XV sq.), cum postea nimia

pietate haec studia contemneret, ita scripsit

et quid mihi proderat quod omnes libros artium quas

liberales uocant, tunc nequissimus malarum cupiditatum

seruus per me ipsum legi et intellexi quoscunque legere

potui? et gaudebam in eis et nesciebam, unde esset,

quidquid ibi uerum et certum esset

(confess. IIII 16, 30. I p. 123 ed. congr. St. Maur.), eumque in his

quoque studiis, cum undecunque libros corriperet, Varronem non

neglexisse per se probabile est. libellum ipsum inspicienti e

stoicorum mente eum scriptum esse apparet, et ad eorum doctrinam

explicandam post Th. Stanleium (hist. phil. II p. 166 ed. Venet.

p. 566 ed. Lips.) ab Rudolpho Schmidtio adhibitus est, qui quae de

etymologia ibi docentur, e Varronis libris de eadem re (libris II-IIII

de lingua latina) fluxisse coniecit. quod recte posuisse uidetur.

primum enim e ueriloquiis ibi prolatis plurima tamquam Varroniana

notanda sunt, aliaque illis tam sunt similia ut ab eodem scriptore in

libris qui perierunt profecta uideantur.{13} deinde principia

etymologica eadem apud utrumque sunt, quod cum unusquisque facile

uideat non multis expono. praeterea argumentum eodem modo ac Varro in

libris nostris diuidit Augustinus: _ergo omne uerbum propter id quod

sonat quattuor quaedam necessaria uocat in quaestionem originem suam

uim declinationem ordinationem._ uis enim uerbi quam arte cum eius

origine conexa sit in propatulo est, deque ea in priore de etymologia

triade Varronem locutum esse ostendunt quae V 2 p. 13 dicit,

Augustinus uero eam pro suo consilio more dialecticorum quorum libros

consuluit accuratius tractat. declinatio et ordinatio cum reliquis

Varronis partibus conueniunt, quarum altera quid sit Priscianus doceat

_consequentia ordinationis id est casus casibus et genera generibus et

numeros numeris et personas personis et tempora temporibus congrua

disponere_ (XVII 185 II p. 200). denique si unicus terminus, quo

Varronem in libris syntacticis usum esse e Gellii testimonio scimus,

*proloquium* his recurrit, quod uerbum praeter Martianum Capellam et

Arnobium nemo adhibuit (nam Pseudo-Apul. de dogm. Plat. III p. 262

Hild. nihil nisi Varronem ita dixisse refert), his argumentis

coniunctis adducor, ut eas libelli istius particulas, quae ingenium

Varronianum prodant, ad libros de lingua latina referam. Ad syntaxin

inlustrandam non multum inde lucramur, nam pauca tantum de uerbis et

sententiis simplicibus coniunctisque ad firmandam dispositionem suam

praefatus est. plura de etymologia discimus de qua infra dicam. Sed

hic facile aliquis obiciat, ne confidentius loquere! cum enim

Martianus Capella IIII 338 Kopp. p. 97 Grot. non solum eandem totius

argumenti dispositionem atque Augustinus (cap. IIII) habeat, sed etiam

in eius disputatione de uerbis aequiuocis et uniuocis eadem quamquam

multo breuius legantur, quae Augustinus profert,{14} praeterea autem

et hunc (de ord. II 12, 35 tom. II p. 415 cf. F. Ritschl quaest. uarr.

p. 7) et illum (IIII 335 p. 97 cf. C.F. Hermann praef. ed. Kopp.

p. XX. Ritschl l.l. p. 5) Varronis disciplinarum libris usum esse

constet, nonne multo ueri est similius, illa e libro disciplinarum de

dialectica fluxisse, in quo stoicorum placita non neglecta esse

uideantur{15}? neque sine specie quadam probabilitatis haec

opponuntur, praesertim cum ita totum Augustini opusculum ex uno

Varronis libro, quamquam magno opere extenuato, haustum esse possit,

nam quae de ui uerbi disputat cap. VII-X nullo modo libris de lingua

latina, perbene dialecticae apta sunt. Sed praeterquam quod in hac

(libro enim singulari tractabatur) unumquemque tam longa disputatio de

etymologiis offendet nescio an singularis consensus, quem supra

exposui, cum libris de lingua latina hanc dubitationem tollat. ne

autem nihil profecisse uideamur, si hoc concedere prorsus recusas,

unum adicio. Varronem libros disciplinarum multis annis post illos de

lingua latina scripsisse demonstrauit Ritschelius l.l. p. 57, quamuis

L. Mercklin (philolog. IIII p. 427) dissentiat; in his igitur sine

dubio quae ipse summa industria multaque meditatione congesserat non

neglexit, sed retractata passimque mutata et admodum contracta suum in

usum conuertit, id quod etiam in aliis libris eum fecisse infra

monebo. utcunque igitur statuis, quamquam prius illud mihi multo magis

arridere tacere nolo, iure nostro nunc haec fragmina nos in relliquiis

de lingua latina posuisse concedes.

Footnote 12: Episcopi Hipponensis enim hoc opusculum esse

demonstrauit Prantl l.l. p. 666, quamquam id C.F. Webero

proleg. in Augustini art. gramm. p. 1 non persuasisse uidetur.

addere potuit in libro de magistro quem patrem breui post

illud scripsisse constat (cf. Augustin. retract. I 12)

nonnulla recurrere quae in illo libello leguntur ut V 12. 16.

Tom. I p. 679. 682 ed. congr. S. Maur., unde apparet

dialecticam illic expositam re uera Augustinum amplexum esse.

Footnote 13: Apud Varronem recurrunt ueriloquia _urbis_ V 143

p. 145 _horrei_ V 106 p. 109 _putei_ V 25 p. 41. uiolentum

apud Augustinum a _ui_, ab eodem _uis_ uiolare VI 80 p. 256,

et ab eodem per gradus quosdam apud ilium uinculum uimen

uitis uietus, ab ipso _uis_ V 62 p. 68 uincire uinclum uiere,

V 37 p. 38 uinum, ab hoc uitis deriuatur (de postremis cf.

Donat. in Ter. Eun. IIII 4, 21). solius _uiae_ origo, quod

V 35 p. 37. de re rust. I 2, 14 a uehendo ducitur, non

respondet; talem inconstantiam autem nemini antiquorum

grammaticorum non excidisse inter peritos constat, de Varrone

cf. Mueller praef. Varr. p. VII. quae praeterea apud

Augustinum occurrunt _lucus bellum foedus_ e.q.s. in libris

nostris non explicantur.--Breuiter moneo locum V 22 p. 31,

qui multos uexauit, nuper Ludouicum Oxé de Varr. etymolog.

quibusd. p. 22, et in codice ut tradunt ita legitur _Vias

quidem iter, quod ea uehendo teritur, iter iterum, actus quod

agendo teritur_ e loco s. s. V 35 p. 37 illuc inlatum et

quodammodo uicinis etymologiis accommodatum esse, quod

neminem uidisse miror.

Footnote 14: August. l.l. p. 48E: ‘ea quae una defintio

potest includere uniuoca uocantur: illius autem, quae sub uno

nomine necesse est definire diuerse, aequiuoci nomen est’.

p. 49C: ‘haec sunt igitur uniuoca, quae non solum nomine uno,

sed una etiam eiusdem nominis definitione clauduntur, quamuis

et inter se propriis nominibus et definitionibus distingui

possunt.’ Mart. Capella IIII 355 p. 103 sq. ‘aequiuocum est

quando multarum rerum unum est nomen, sed non eadem

definitio, ut leo ... uniuocum est, quando duarum uel plurium

rerum unum nomen est et definitio.’

Footnote 15: Cassiodor. de artib. et discipl. liber, p. 536b

Garet: ‘dialecticam uero et rhetoricam Varro in nouem

disciplinarum libris tali similitudine definiuit: dialectica

et rhetorica est quod in manu hominis pugnus adstrictus et

palma distensa, illa breui oratione argumenta concludens,

ista facundiae compos copioso sermone discurrens, illa uerba

contrahens, ista distendens’. cf. Isid. orig. II 23, 1.

a Zenone haec Varronem transtulisse Cassiod. l.l. p. 531b

Sext. Emp. adu. math. II 7 alii docent, et alia in promptu

sunt, quibus illud confirmetur.

Varro, cuius uerba Augustinus multis ambagibus reddidit, de enuntiatis

simplicibus et coniunctis egit, quorum haec sententiam aut inplent aut

non inplent (fr. 32*). quae inplent iterum affirmari possunt aut

nequeunt; priora sunt proloquia, de quorum, coniunctione postremo

dixit. haec stoicorum λεκτά ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ, ἀξιώματα ἁπλᾶ

et οὐχ ἁπλᾶ esse uides. in quibus unum notandum est. tertia uerbi

persona praeter uerba, quae nos dicimus inpersonalia, in simplicibus

uerbis ponitur, prima et secunda persona in coniunctis _quae simplicem

non habent significationem_ (cf. Mart. Cap. IIII 388 p. 118), nam ego

et tu pronomina tacite subiecta sunt, quod quamquam de stoicis non

diserte memoratur{16} ex eorum placitis necessario manat, ut in hac

quoque re illos Varro secutus sit.

Footnote 16: Hoc moneo propter Carolum Prantl l.l. p. 667

qui id a stoicis alienum putat. Laertius autem Diogenes

(VII 63) scribit: ἐλλιπῆ (λεκτά) μὲν οὖν ἐστι τὰ

ἀναπάρτιστον ἔχοντα τὴν ἐκφορὰν οἷον ῾γραφεῖ᾽‧

ἐπιζητοῦμεν γὰρ τίς; quod cum in prima et secunda persona

absolute quaeri non possit, discrimen quoddam inter has et

illam fecisse stoicos sequitur.

Quomodo uero amplam materiam in duodecim libros distribuerit, conici

uix potest. suspicari licet priore hexade eum de casibus obliquis et

uerborum formis, quatenus haec cum illis coniuncta sint, altera de

proloquiis simplicibus et conpositis disputasse, quod conuenit cum

stoicorum diuisione in λεκτὰ ἐλλιπῆ et αὐτοτελῆ. neque e Gelli

libri XVI capite octauo sequitur (fr. 36), in fine demum libri XXIIII

proloquia tractata esse, quod quomodocunque rem disposuerit fieri

potuisse nego. quare quod Gellius adicit, Varronem ἀξιώματα alias

profata alias proloquia uertisse, id non cum Ritschelio (l.l. p. 5)

ad dialecticam sed ad ipsos libros de lingua latina referendum duco,

ut his uocibus promiscue, ut in aliis terminis fecit, usus sit.

*profatum* enim, quantum sciam, apud nullum scriptorem, *proloquium*

apud Augustinum et Capellam occurrit. quorum hunc librum de dialectica

legisse constat, illum eundem fortasse adhibuisse supra uidimus. sed

longius progrediendum est. narrat enim hoc capite Gellius, se

inspectis dialecticorum εἰσαγωγαῖς, ut de axiomatis a M. Varrone

profata uel proloquia adpellatis se edoceret, quaesiuisse commentarium

L. Aeli de proloquiis, quem sine dubio in eodem libro Varronis atque

illud memoratum uiderat (cf. L. Mercklin d. citiermeth. d. Gell. in

Fleckeiseni annal. supplem. III p. 646), sed eo reperto nihil inde

didicisse et ad Graecos libros rediisse. ponit ex his sumptam

definitionem Chrysippi ἀξιώματος (cf. L.D. VII 65), deinde eam, quam

Varro de proloquio in libro ‘de lingua latina ad Ciceronem quarto

uicesimo’ protulit. secuntur, interiectis quibusdam proloquiorum

exemplis et axiomatis descriptione apud stoicos usitata iterumque

nominato Varrone (ut de Ciceronis ἀξιώματος uersione ex disp.

Tusculanis I 7, 14 petita taceam), ἀξιωμάτων συννημμένου

συμπεπλεγμένου διεζευγμένου παραδιεζευγμένου explicationes, adiectis

interpretationibus latinis, quas cum e graecis libris quos ante

significauit, licet reliqua inde hauriret, sumere non potuerit, ad

eundem Varronem referendae uidentur. in qua re incertum est, num

utramque quam profert proloquii συνημμένου et συμπεπλεγμένου

uersionem Varroni an fortasse alteram Aelio debuerit. duo in promptu

sunt quibus haec suspitio confirmetur. primum enim Gellium has

interpretationes non de suo addidisse, quod hominem philosophiae non

ignarum fecisse facile contendas, inde conligendum, quod ἀξίωμα

διεζευγμένον, quod ipse (V 11, 8) ‘diiunctiuum’ appellat, nostro loco

‘disiunctum’ uertitur. alterum est, quod proloqui παραδιεζευγμένου,

stoicis ut uidetur adhuc ignoti (cf. Prantl l.l. p. 448. 605),

uersionem omnino non proponit, quoniam eam, ut quod prope sua

sponte apparet adiciam, in Varronis libro non repperit. cuius

παραδιεζευγμένου usu admoniti, ne quid audacius Varroni adscribamus,

num ex reliquis quidquam ad eum referendum sit, in medio relinquimus.

qui uero sciunt in his rebus exempla non nullius momenti esse et idem

proloqui conexi exemplum _si (Plato) ambulat, (Plato) mouetur_ hic

et in Augustini opusculo de dialectica adhibitum uident, non nulla

fortasse praeterea ut ipsa exempla e Varrone fluxisse mecum

existimabunt. in libro XXIIII igitur de proloquiis conpositis

agebatur. hinc progredienti conicere licet Varronem in extremae

hexadis triade priore, ut solet in hoc opere, generatim de proloquiis

dixisse, in posteriore ad singula explicanda profectum libro XXIII

proloquia simplicia, libro XXIIII conposita, libro XXV poetarum usum

uel nescio quid tractasse. sed haec pro certis non uendiderim.

Transeo ad priores libros. *Hexas prima*, ut saepius dixi, de

etymologia scripta erat, et libri tres ‘priores de disciplina uerborum

originis, posteriores de uerborum originibus’. priorum ‘in primo

uolumine est’ ut ipsa Varronis uerba ponam (VII 109 p. 389) ‘quae

dicantur, cur ἐτυμολογικὴ neque ars sit neque ea utilis sit, in

secundo quae sint, cur et ars ea sit et utilis sit, in tertio quae

forma etymologiae’. primo igitur libro contra stoicos et grammaticos,

qui eorum uel similia praecepta sequebantur, altero ex eorundem mente

disputauit, tertio suam de re sententiam exposuit. praeclara sane

dispositio! Studia etymologica stoicorum (cf. K. Lehrs de Aristarchi

stud. hom. p. 340. R. Schmidt l.l. p. 21. Ch. A. Lobeck de antiphr.

et euphemismo in actis societ. gr. II p. 293 sq. C. Wachsmuth de Crat.

Mall. p. 13. H. Steinthal gesch. d. sprachw. p. 323) ex interioribus

linguae rationibus, quas probabant (cf. p. 5) pendebant eorumque usum

in singulis tractandis grammatici secuti sunt, ut nihil fere inter eos

intercedat discriminis. et paullatim efflorescente arte, quod iam

Plato in Cratylo ioco serioque adgressus erat, certas deriuandi leges

proposuerunt, quibus ni mirum usi quodlibet fere uerbum a quolibet

ducere potuerunt. et apud Varronem, ne in reliquis commorer, et

interiorum rationum et certarum legum specimina, quae satis esse

uidentur, deprehendemus. Initio primi libri sine dubio de etymologia

in uniuersum, ut initio octaui libri (3 p. 392--24 p. 409) de

declinationibus, eadem fere mente disseruit, qua V 2 p. 13 dicit

cum uniuscuiusque uerbi naturae sint duae, a qua re et in

qua re uocabulum sit impositum--itaque a qua re sit

pertinacia cum quaeritur, ostenditur esse a pertendendo, in

qua re sit impositum dicitur cum demonstratur, in quo non

debet pertendi et pertendit pertinaciam esse, quod in quo

oporteat manere, si in eo perstet, perseuerantia--priorem

illam partem, ubi cur et unde sint uerba scrutantur, Graeci

vocant ἐτυμολογίαν, illam alteram περὶ σημαινομένων.

ipsa etymologiae inpugnatio in duas partes diuisa erat, ut liber

octauus (25 p. 409), altera erat generalis, cuius nullum uestigium

indagaui, altera singula crimina amplexabatur. quae crimina (V 3

p. 14) tripartita sunt, primo ab inpositione repetita: non omnis

inpositio uerborum extat, quae extat non omnis sine mendo inposita,

quae recte est inposita non cuncta manet, quia multa uerba commutatis

litteris obscurantur; deinde a linguarum diuersitate: non omnis origo

est latinae linguae e uernaculis uerbis; denique a ui uerborum: multa

uerba aliud nunc ostendunt, aliud ante significabant. haec omnia

multis exemplis inlustrauit, qualia facile in libris sequentibus

inuenies. neque deerant puto querelae ut (V 5 p. 15)

uetustas pauca non deprauat, multa tollit. quem puerum

uidisti formosum, hunc uides deformem in senecta. tertium

saeculum non uidet eum hominem quem uidit primum. quare

illa quae iam maioribus nostris ademit obliuio fugitiua,

secuta sedulitus Muti et Bruti retrahere nequit.

*Libro altero* contra etymologiae praestantiam praedicauit et eodem

modo quo libro nono opinor primo quae ad uniuersam etymologiam

spectarent, deinde singula crimina ‘et ea quae in priore libro essent

dicta et ea quae potuissent dici’ (VIIII 7 p. 461) perlustrauit. In

priore parte recte stoicos artem etymologiam iudicasse eidemque

manifestis praeceptis certum fundamentum dedisse disputauit. quae

praecepta, si supra Augustini principia dialectica huc pertinere

probauimus, ita fere persecutus est. omnium uerborum ratio explicari

potest et ab alio ad aliud transeundum est, donec res (nam res et

uerba perpetuo confunduntur) similitudinem quandam cum sono uerbi

ostendant, ut ouium balatus uel tubarum clangor. huc igitur referendus

uidetur Noni locus (p. 450 M. gannire) de animalium uocibus. talia

uerba _quasi cunabula uerborum esse_, dixit _ut sensus rerum cum

sonorum sensu concordaret_. in rebus quae non sonant similitude tactus

ualet, ut lene lenem crux asperum sonum habet. inde ad rerum

similitudinem progrediendum esse putauit, deinde ad uicinitatem

quandam, cuius multos modos enumerauit, fieri per efficientiam et

effectum, per id quod continet et continetur, a parte totum et a toto

partem, immo per abusionem. postrema ratio progressus ad contrarium

est, sed hanc adamasse Varro non uidetur. permultorum uero uerborum

originem ostendi non posse Varro concessit, ut Augustinus in his

quoque eum sequatur, quod eum concessisse et mediae uiae, quam in

libro decimo elegit, exemplum (79 p. 588), et non pauci loci librorum

etymologicorum docent. Deinde ad singula crimina eum transiisse

postrema Augustini uerba confirmant, ibique redarguit, quae in libro

praemisso posuerat, cuius disputationis frustula quaedam initio libri

septimi recurrunt. sed hic quoque ut in controuersia de analogia et

anomalia non in sophistarum morem nunc hanc nunc illam causam

defendisse censendus est, sed duobus partibus constitutis quasi

arbiter inter stoicos eorumque aduersarios esse uoluit.

Suam denique sententiam in *libro tertio* explicauit, etymologiam, ut

ex libris sequentibus uidere licet, multis quidem difficultatibus et

exceptionibus inpeditam, sed artem esse quae certis legibus et

praeceptis niteretur. huc igitur pertinent haec (V 6 p. 17):

in consuetudine communi quot modis literarum conmutatio sit

facta qui animaduerterit, facilius scrutari origines

patietur uerborum, reperiet enim esse conmutata, ut in

superioribus libris ostendi, maxime propter bis quaternas

causas. literarum enim fit demptione aut additione, et

propter earum adtractionem aut conmutationem, item

syllabarum productione....

loco in codice ita mutilato ex parte O. Mueller succurrit, qui recte

membrorum aequabilitatem secutus, _aut correptione_ additit et lacunam

homoeoteleuto ortam esse significauit. restabat uero quartum, quo a

syllabis ad litterarum transpositionem scriptorem rediisse, quod

O. Mueller putauit, minime ueri simile est. nec magis placet, quod

facile in mentem uenit, syllabarum uel potius uerborum ‘aspiratio aut

uoculatio’ quo termino Nigidius Figulus (Gell. XIII 26, 1) pro accentu

usus est, nam in ipsis deriuationibus, quas in sequentibus libris

profert, utrumque nusquam adhibetur. ne ‘syllabarum demptio aut

additio’ uel ‘transpositio aut conmutatio’ quidem, quae in prioribus

legibus de litterarum mutationibus plane generaliter datis,

conprehensae erant, accedere potuerunt. quodsi classes uocabulorum,

quorum origines explicandae erant, perlustraueris, ualde mirabile tibi

uidebitur, nihil de illo genere dictum esse, quod in omnibus linguis

latissime patet cuiusque indoles neminem fugere potest, uerba dico

conposita, quae iam Plato in Cratylo (p. 425 A. p. 434 A. cf. schol.

in Crat. p. 43 Boiss. p. 1163 Bekk. anecd. gr.) explicare periclitatus

est et Aristarchus (Charis. p. 117, 4) in analogiae regulam recepit.

Varroni non modo uocabulo ‘conpositicia’ (VI 55 p. 232) uel

‘conposita’ (VIII 61 p. 436) nota erant, uerum etiam duo talium

uocabularum genera distinxit, simpliciter conposita et ea, quae e

duobus, uocabulis uel altero uel duobus plus minus mutatis breuiatis

contractis orirentur, ut loci infra scripti docent: V 141 p. 143 _ab

aedibus et faciendo maxume aedificium_; V 176 p. 176 _detrimentum a

detritu ... ab eadem mente intertrimentum ab eo quod duo, quae inter

se trita et deminuta_; V 178 p. 177 _manupretium a manibus et pretio_.

et sic permulta praecipue in extremo libro quinto. alterius generis

haec sufficiant exempla: V 171 p. 171 _septem a septem et uncia

conlisum_; V 37 p. 38 _uineta ac uineae a uite multa_; X 81 p. 589

_quod uocabulum factum ut ex non et uolo nolo, sic ex ne et quidquam,

item media extrita syllaba, coactum est nequam_. quam ob rem hoc genus

in illa regula praetermitti posse nego et Varronem _denique

uocabulorum conpositione aut conlisione_ scripsisse censeo. nihili in

hac re est, quod ad conpositionem non semper respexit, ut VI 43 p. 222

_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit, unde eligere

possit. sic ex hominibus contio dicta, sic coemptio, sic compitum

nominatum. a cogitatione concilium, inde consilium._ nam horum

temporum grammatici ei erant, qui nondum usum semper ad artem dirigere

didicissent quorumque ars ipsa haud sane perfecta esset.

Altera triade, quae seruata est, ‘de uerborum originibus’ agitur,

primo libro (VII 110 p. 389) de uocabulis ‘locorum et earum rerum quae

in locis esse solent’, secundo ‘quibus uocabulis tempora sint notata

et eae res quae in temporibus fiunt’, tertio ‘in quo a poetis sumpta

ut illa dixi in duobus libris de (_om._ F.) soluta oratione’. de his

pluribus disputare non magis huius loci est, quam de prima triade

alterius hexadis de declinationibus scripta, quae item extat, cuius

libro primo exposuit ‘quae contra similitudinem declinationum

dicantur’, altero quae ‘contra dissimilitudinem’, tertio ‘de

similitudinum forma’ (VIII 24 p. 409), quae diuisio cum dispositioni

librorum II-IIII prorsus respondeat (VII 109 p. 389), iam hic

expectamus, alteram{17} triadem eodem modo illius hexadis triadi

secundae respondisse, ut primus liber uocabula, alter uerba

temporalia, tertius poetarum usum contineat, quod confirmabitur si

diuersas orationis diuisiones a scriptore in libro decimo, quo suam de

analogia sententiam explicat, propositas examinauerimus. duae enim

sunt quae in censum ueniunt{18}. prioris hae partes sunt (X 15 p. 552.

51 p. 574. VIII 21 p. 406): uoluntas hominum quae est inpositio

uocabulorum, natura quae est declinatio uocabulorum quo decurritur

sine doctrina, uoluntatis et naturae coniunctio. inpositionem in his

libris non neglectam esse uel inde euincitur, quod analogiam quae in

etymologia ualet, in libris etymologicis ne uerbo quidem tetigit et

quod scriptor ipse ‘de utriusque generis declinationibus’ (VIII 24

p. 408) actum iri pollicetur. sed eum hac diuisione in argumentis

librorum, ut primum inpositioni, alterum declinationi destinaret, non

usum esse, demonstrat arta coniunctio, quam inter uoluntatis et

naturae declinationem intercedere fere ubique premit (VIII 5 p. 394. X

51 p. 574 al.) et id docet, quod ita libro tertio primi et secundi

libri disputationes recoquere coactus fuisset. accedunt grammaticorum

testimonia ex libro undecimo, quae de declinatione non de impositione

agunt. Restat igitur altera diuisio saepius obuia (X 17 p. 553. VIII

31 p. 476. VIII 44 p. 424. VI 36 p. 215), quae summa{19} partium

orationis apud Varronem conprehensio est. ea distinguit quattuor

uerborum genera quae habeant casus, quae tempora, quae utrumque, quae

neutrum. hanc cum in priore quoque triade ubicunque non generalem

doctrinam sed singula tractat, naturam secutus orationis, constanter

adhibeat (locis supra significatis, in libro nono lacuna pleraque

deuorauit{20}), eadem etiam in posterioribus libris quibus singillatim

analogiarum genera persequebatur, uti debuit. tractauit igitur libro

undecimo uocabula quae casus, duodecimo, quae tempora habent, quod

confirmatur ipsius uerbis (VIII 13 p. 401): _cum de his nomen sit

primum (prius enim nomen est, quam uerbum temporale, et reliqua

posterius quam nomen et uerbum: prima igitur nomina) quare de eorum

declinatione quam de uerborum ante dicam_, quae quamquam alia

occasione dicta generalem sententiam continent. ne uero quis miretur,

quod uerbis temporalibus, quae antiquioribus grammaticis minus curae

erant, totum librum dederit, cum libro decimo (31 p. 562 sq.) et nono

(95 p. 527), (in octauo haec interciderunt) breuissime de eis agat et

nullae fere huius argumenti relliquiae apud grammaticos extent,

monendum est de eisdem etiam maiorem libri sexti partem esse et

Varronem tribus locis (VII 90 p. 368.{21}) VIII 20 p. 416. X 33

p. 563) profiteri, ipsam hanc rem in sequentibus libris diligenter

se explicaturum. uerba quae neque casus neque tempora habent in

transcursu si omnino tangebantur, participialia uero non totum librum

XIII expleuisse, sed aut cum nominum (ut VIII 58 p. 434) aut cum

uerborum (ut VIIII 110 p. 537) analogiis coniuncta fuisse, pro certo

sumere possumus. contra hic liber sine dubio de illo dicendi genere

erat, quod in libri decimi dispositionibus fere ubique (70 p. 583. 73

p. 586. 74 p. 586. 42 p. 568) seiungitur et premitur, declinationes

dico obsoletiores et rariores quibus poetae utuntur, quae ibi eodem

modo explicabantur, ut libro septimo poetarum uocabula exposita esse

scimus.

Footnote 17: Recte uidit O. Mueller praef. p. L. ad hos

libros referenda esse, quae ‘de copia uerborum’ (VIII 2

p. 392. 20 p. 406) Varro promittit, eosdemque indicari

‘libris qui de formulis uerborum erunt’ (X 33 p. 536) quod

alterum testimonium M. Hertz (philolog. klin. streifzug

p. 31) de libris XX-XXV accipere maluit, quamquam e uerborum

contextu ibi de declinationibus actum iri intellegitur.

Footnote 18: Reliquae sunt hae: uerba quae declinantur et

quae non declinantur (X 14 p. 551), uerba uernacula

aduenticia notha ex peregrinis nata (X 69 p. 582), analogia

quam sequitur populus singuli e populo (X 74 p. 586),

consuetudo qua antiqui usi sunt qua nunc utimur qua poetae

utuntur (X 73 p. 585), quas omnes non aptas esse argumenti

indoles et mos scriptoris in libris etymologicis conspicuus

docent.

Footnote 19: Duae diuisiones sese excipiunt VIII 44 p. 424

_oratio secanda ut natura in quattuor partis, in eam quae

habet casus et quae habet tempora et quae neutrum et in qua

est utrumque. has uocant quidam appellandi dicendi

adminiculandi iungendi. appellandi ut homo et Nestor, dicendi

ut scribo et lego, iungendi ut et et que_ (M. _utque_ F),

_adminiculandi, ut docte et commode._ quae diuisiones inter

se non congruunt, iungendi enim et adminiculandi partes ambae

nec casus nec tempora habent. secundam diuisionem Varro

debuit philosophis a Prisciano (XI 6. I p. 511) indicatis:

_quibusdam philosophis placuit nomen et uerbum solas esse

partes orationis, cetera uero *adminicula uel iuncturas*

earum, quomodo nauium partes sunt tabulae et trabes, cetera

autem id est stuppa et claui et similia uincula et

conglutinationes partium nauis, non partes nauis dicuntur._

quarum altera parte eique coniunctis quae non exscripsi, num

Ammonium (in Aristot. π. ἑρμ. p. 99a Br.), aequalem sibi

scriptorem inpugnauerit an tritam eo tempore quaestionem

tetigerit, incertum est. uerisimile autem est philosophos

illos peripateticos fuisse uel in hac re cum eis facientes.

Aristotelis (cf. Steinthal l.l. p. 257) sententiam Dio

excoluit (VIII 11 p. 400) _quorum generum declinationes

oriuntur, partes orationis duae, si item ut Dion in tris

diuiserimus partes res quae uerbis significantur: unam quae

adsignificat casus, alteram quae tempora, tertiam quae

neutrum. de his Aristoteles orationis duas partes esse dicit,

uocabula et uerba, ut homo et equos, et legit et currit._

hanc igitur diuisionem Dionis (qui num academicus ille fuerit

quode Elink Sterk de paraplerom. symb. litt. belg. VIII p. 9

disseruit nescio) cuius pars tertia quae neutrum habet in

duas partes iungendi nimirum et adminiculandi discribitur,

quae itaque paullo magis est explicata, secundam Varronis

esse censeo. Sed etiam prima Varronis diuisio orta est ex

Dionea, adiecta parte quae utrumque habet. quare, quamuis non

prorsus accurate, tamen non ita neglegenter (cf. Schoemann

l.l. p. 14) Varro locutus est, cum *has* ad *quattuor

partes* generales non ad proxime antecedentes singulas

referret.

Footnote 20: Vt hoc melius intellegatur simulque aequabilitas

librorum VIII et VIIII nec in editis exemplaribus nec in

O. Muelleri dispositione satis conspicua oculis subiciatur,

eos breuiter hic conposui. respondent sibi haec

VIIII 1-6 praefatio VIII 1-24

7 dispositio sequentium 25

8-35 consuetudo--ratio

36-39 A. pars generalis. 1. praefatio

40-44 2a de similitudine 39-43

45 2b analogia ubique aut nusquam 37-38

46. 47 2c de delectatione 31. 32

48 2d de utilitate 26-30

lacuna 49-54 2e analogiae leges 33-36

55-62 3a declinatio sexus 46. 47

63-69 3b decl. multitudinis 48

70 lacuna 3c decl. casualis (in uniu.) 49

| B pars specialis. dispositio 44. 45

| I uerba iungendi adminic. lacuna in fine libri

lacuna | II 1 articuli 50. 51

| 2 pronomina lacuna in fine libri

lacuna 71 3 uocabula. a. decl. nominandi 52-62

72. 73 3b decl. augendi 75-78

74 3c decl. minuendi. 79

75-88 3d decl. casualis (de sing.) 63-74

89-94 4 nominum decl. 80-84 lacuna

95-110 III uerba temporalia quae reliqua deuorauit

Vides partem generalem (A) libri VIIII eidem in VIII ita

respondere ut praemissis quibusdam de consuetudine et ratione

reliqua inuerso ordine sequantur, sed disputationem de

analogiae legibus (A 2e) libro VIIII grauiorem et pluribus

tractandam ibi in fine huius partis positam esse.

expositionem uero de sexu numero casu (A 3) in libro VIII

principio partis alterius positam, in libro VIIII ubi

lectores e libro octauo extremo nouerunt (cf. Mueller

p. XXXXVI) praeter nomen et uerbum analogias non esse (cf.

VIII 9 p. 398. X 79 p. 588) priori parti statim esse addita.

Altera pars (B) ab eadem in libro VIII eo discedit ut quae

minoris momenti sunt, aut praemittantur, ut particulae (I) et

articulis adiecta pronomina II 2 (hoc autem factum esse

apparet ex eo quod deinde nusquam memorantur) aut inter

grauiora interponuntur, ut declinatio augendi et minuendi

(II 3b. c). Lacunae autem, quas inter paragraphos 48 et 49,

70 et 71 subtili usus iudicio Mueller indagauit, in eodem

codice ortae sunt, quo transpositio V13 p. 33 sq. facta est

(cf. Spengel ztschr. f. alterthw. 1846 p. 142. ueb. d. kritik

d. buech. de l.l. p. 10); in hoc enim quae leguntur VI-41

p. 40 quinque explebant folia, quorum singula circiter

MMCCCXXXX litteras conplectebantur (Spengeli in hac re

editione usus sum), quae uero leguntur IX 49 p. 490-70 p. 508

circiter IƆƆMDCCCC litteras conprehendunt, tribus igitur

illius codicis foliis (MMCCC litterarum) scripta erant.

Footnote 21: Hic enim scribendum esse _cape unde accipe sed

hoc in proximis libris_ (_proximo libro_ F) _retractandum_

mecum censebis, si hoc de libro octauo dici non potuisse

Varronemque constanter ad ‘libros’ plurali numero lectores

relegare et saepissime in his libris uocabulorum exitus

corruptos esse reputaueris.

Priusquam de libris XI-XIIII disputare pergimus, *de relliquiis huc

referendis* dicendum est. ad librum undecimum omnia apparet pertinere,

quae ex libris de lingua latina, certo libri numero non addito,

laudantur et ad uocabulorum declinationes spectant. his praemissis ad

fragmenta grammatica apud Charisium obuia transeo, quem omnia fere

Romano Cominiano Palaemoni Scauro debere constat (H. Keil praef.

gramm. lat. uol. I p. XXXXV. W. Christ Philol. XVII p. 120.

A. Schottmueller de C. Plini Secundi libr. gramm. p. 7), nec minus

Romanum, e quo sumpta sunt caput XVII de analogia et capitis XV ea

pars in qua quae ad nos nunc pertinent leguntur, permulta e Plini

libris de dubio sermone, alia ex Aspro Capro Helenio Acrone aliis

excripsisse. quorum auctorum solus Plinius libros de lingua latina

disertis uerbis{22} laudat et non nisi hos e libris Varronianis,

praeterquam quod semel (uel bis) ‘libro IIII de utilitate sermonis’ in

re singulari usus est, et ex libro de sermone latino quinto _later

lutum iugmentatum_ (sic scripsi pro _iugmenta_) uerba ni mirum non

doctrinam grammaticam excerpsit, si alter locus Plini est (cf.

Schottmueller l.l. p. 42). probabiliter ergo quae Plinius Varroni

debet libris de declinationibus adsignamus, quibus pro suo consilio

praecipue uti debuit et ut modo uidimus, usus est (Char. p. 53, 17.

78, 4. 122, 23. 129, 21. 131, 10). praeterea quae Char. p. 73, 13 de

deminutiuis habet conlato Pompei commento artis Donati p. 154 e Plinio

fluxisse probabile, e Varronis libro XI hausta esse certum est (cf.

L. Lersch sprachphil. d. alt. I p. 196), cum quibus locis artissime

cohaerent excerpta Pompei p. 143. Cledon. p. 1897P. cum uero

praeterea Romanus Varrone laudato proferat p. 58, 17, quae de l.l. V

118 p. 131, et p. 104, 13 quae Priscian. VII 55. I p. 333 e libris de

l.l. esse docent, etiam reliqua quae cum eorum argumento conuenire

uidebantur huc traxi, quamquam rem ita ut nulla dubitatio relinquatur

non esse conparatam uideo. sed ut hoc semel moneam, in his minutis

frustulis, tam multis dubitationibus obstrictis, quas ne enarrare

quidem possis nisi intoleranda uolumina conscribere uelis, id unice

uerum uidetur, ut testimonia sequaris et externa indicia quibus

innixus singula fragmenta distribuas quantum ullo modo fieri possit

inuestiges, sed his omnino deficientibus aut dubiis quam paucissima

tamquam incerta relinquas et pro indole et ratione uariorum operum

singula eis adscribas libris in quorum quadrant argumentum. de quibus

autem ne sic quidem constare quodammodo uidebatur, ea ad calcem

conposui.

Footnote 22: Laudat Plinius librum XI p. 131, 18. 141, 30

(cf. Schottmueller l.l. p. 41). p. 142, 21, librum XIII

p. 105, 14. p. 139, 15, librum XXII p. 142, 20. praeterea e

Plinio fluxit locus p. 106, 2 (cf. Schottmueller p. 43), quem

in libri de l.l. octaui ea parte quae intercidit fuisse

uidit O. Mueller praef. Varr. p. XXXXVII. ex eodem Plinio

librum XI hausisse Romanus p. 80, 3 cl. Pompei p. 154 Char.

p. 37, 13 uidetur. restant loci p. 58, 17 (de l.l. V 18

p. 131) 73, 10 ad Cic. V. (108 p. 111) 104, 13. 104, 28 ad

Cic. VIII (54 p. 130) p. 105, 14 ad Cic. XIII quos Plinio

Romanum debere demonstrari nequit.

*Libro undecimo declinationes* ita exposuisse Varro uidetur, ut genera

numerum casus deinceps persequeretur, quemadmodum VIII 46 p. 425 sq.

VIIII 55 p. 495 sq. (cf. X 22 p. 556) fecit. Genera proprie ea esse

docuit quae natura sint (cf. autem VIII 55 p. 495) eamque in

animalibus sequendam esse (fr. 69); quando dubium sit genus,

cognosci id posse ex deminutiuis (fr. 10) quae paucis exceptis genus

uocabulorum principalium retineant (fr. 11). ubique analogiae studium

in singulis tractandis conspicuum est, uocabula graeca in -ης, quae

antiquorum alii aliter declinauerant, omnia a littera finiri et

feminino genere proferri iussit, ut charta cochlea (fr. 14), ‘dies’

non sine discrimine masculino et feminino genere dicendum esse, sed

illud si unum diem, hoc si temporis spatium significet (fr. 12). De

numero nihil extat, nisi ‘uis’ etiam in plurali cum praecepisse (fr.

15), ita enim ut Probum (p. 31, 1 K.) interpreter, alterum fragmentum

e libris de l.l. a Probo statim praemissum de ‘uade et uase’ (fr. 16)

me mouet. de uis uocabulo cf. Char. 89, 14 cl. p. 548, l. Priscian. I

p. 249, 9. Contra usum constantem (cf. Bentley ad Ter. And. II 1, 20)

et Lucili sententiam (cf. Vel. Long. p. 2229. C. Lachmann ad Lucr.

p. 329) genetiuum uocabulorum -ius et -ium finitorum duplici I scribere

uoluit (fr. 17), ne contra regulam minor nominatiuo fieret, idemque

rationem in vocatiuis postulare dixit, sed utilitatis (cf. VIII 10

p. 424 sq.) causa, ut casus discernerentur, hunc uno I proferri (cf.

Gell. XIII 26, 1). De ablatiuo singulari tertiae declinationis I aut E

finiendo non paucas regulas dederat C. Caesar in libro secundo de

analogia, quo opere a Plinio diligenter adhibito num Varro usus sit,

quamuis ualde probabile sit, certo dici nequit. statuit enim (Nipperd.

p. 756) neutra in E (Char. p. 122, 13) L (Char. p. 119, 5) AR (Char.

122, 16. 133, 18) terminantia praeter iubar (et monosyllaba) ablatiuo

in I proferenda esse. eiusdem de eodem I obseruationem Plinius, cui

illa quoque debemus, respicere uidetur loco a Romano uel Charisio (18)

tam male et breuiter contracto, ut Caesaris praeceptum ad quod Plini

uerba referenda sunt in fine lemmatis et insuper misere mutilatum

legatur. obseruationem igitur Caesaris de ablatiuo eorum uocabulorum

quae similem nominatiuo genetiuum habeant et quae accusatiuum in -im

faciant (cf. Charisium p. 47, 14 a Keilio bene conlatum) antiquos

damnasse id est loquendo neglexisse Plinius dicit, quos Varro

reprehenderit, sed iniuria, nam in quibusdam recte locutos esse, ut

ipso teste ‘ab hoc canali siti tussi febri’ dixerint. Varro autem, quo

et exempla (ab hoc cane orbe carbone turre falce igne ueste fine monte

fonte ponte strigile tegete aue asse axe naue classe) a Plinio ei

opposita ipsiusque uerba l.l. VIIII 112 p. 539 ‘qui dicit hoc monti

et hoc fonti, cum alii dicunt hoc monte et hoc fonte, sic alia quae

duobus modis dicuntur, cum alterum sit uerum, alterum falsum, non uter

peccat tollit analogias, sed uter recte dicit, confirmat’ ducere

uidentur, praecepit ut omnia tertiae declinationis nomina substantiua

ἀναλόγως ablatiuum datiuo similem haberent. ad eundem ablatiuum

spectat, quod discrimen inter ‘rure’ et ‘ruri’ (fr. 19) exposuit. in

his seuere analogiam secutus, alia ad uitae usum, quem etiam in libris

VIII-X saepius premit, direxit, ut nos quodammodo constantiam

desideremus. Plinius licet ipse quasdam exceptiones admiserit (Char.

p. 129, 27) eum uituperat (fr. 20), quod falces axes lintres uentres

stirpes urbes orbes uectes quidem in accusatiuo dicere uoluerit, sed

in reliquis eiusdem speciei monteis et similia. de neutris graecis ut

poema in his libris sic statuisse uidetur, ut ea aut prorsus tamquam

latina (fr. 21) aut prorsus tamquam graeca (fr. 22) declinarentur et

sic analogia, quae primo obtutu deesset, ualeret. quod illud quasi lex

inuiolabilis, hoc ut constans usus a Plinio ponitur, id eo explicatur,

quod pro suo consilio cohaerentem expositionem in breues regulas

discerpsit, quas Romanum uel Charisium iterum breuiasse uidimus, quod

multis exemplis confirmatur. aliter de eadem re in aliis libris

scripsit. in IIII de utilitate sermonis (Char. p. 123, 3 cf. Consent.

p. 2040P), ubi consuetudini communi multum concessisse uidetur,

uniuscuiusque iudicio permisit, si Plinium Varronis expositionem

secutum esse mecum putas, num poematis an poematibus dicere mallet. in

libro de grammatica contra (Char. 131, 10 quem locum inde sumptum esse

infra exponam) quo certa loquendi praecepta dabantur, poematibus

schematibus et quae talia sunt dici iussit, quia nomina latina, et

illa tamquam latina tractanda esse, quae ablatiuum singularis in -e

formarent, datiuo et ablatiuo pluralis in -bus exirent. ceterum

Plinius in hac re Varronis praecepta diligentissime indagasse et quae

in uariis libris docuerat conlegisse uidetur, unde uidere licet,

doctis Romanis dubium fuisse quid in huiusmodi nominibus sequendum

sit. Denique, indeclinabilibus non neglectis (fr. 23), ad

declinationem augendi et minuendi transiisse uidetur (cf. VIII 75

p. 447 sq. VIIII 72 p. 509), qua conparatiua et diminutiua, ut cum

Prisciano loquar, conprehendit. ibi conparatiua et in maius et in

minus fieri dixit, generisque alterius (fr. 24) exempla _inuenior

non satis iuuenis, senior non satis senex_ posuit.

*De libro duodecimo*, cum praeter unum fragmentum fortasse inde

sumptum (fr. 27) nihil ex eo seruatum sit, tacere quam hariolari malo.

suspitionem uero quandam mouent Diomedis (p. 371, 23) uerba corrupta

(fr. 26), in eo capite conscribendo Varronis doctrinam non neglectam

fuisse. cum autem quae ex eius libro sumpta sint accuratius

circumscribere non contigerit, hoc breuissime monito ad *librum

decimum tertium* transeo.

Perpauca de *poeticorum uocabulorum explicatione* scimus. in Nelei

carmine et Liui Odyssia puellam _puera_ dictam esse uoluit (fr. 28),

ubi Aelius Stilo _puer_ retinuit, in quo analogiae studium uides.

Varronis sententiam probauit Suetonius (cf. A. Reifferscheid quaest.

Suet. p. 465), ut fortasse bonam partem exemplorum (Prisc. I p. 231)

de uerbis puellus puerus puer puera prolatorum, cum optime huc

quadrent, a M. Terentio acceperit. Mulierum nomina graeca -on

terminata ut Leontion Chrysion mire traditur (fr. 29) in ablatiuo et

datiuo tantum eum declinare uoluisse, quod per se ineptum est. nescio

an potius exposuerit, genetiuum, nam reliqui casus nominatiuo similes

erant, in comoediis usitatum non fuisse; quam obseruationem

excerptores obscuram fecerunt, ut assolent. et re uera in Plauti

Terentique comoediis tales genetiui non, quantum ego quidem sciam{23},

occurrunt. Praeterea palpetras pro palpebris posuisse dicitur (fr.

30), eodem sine dubio ueriloquio usus quo Lactantius, qui ipsum

sequitur (de opific. dei 10){24}

ut igitur oculi munitiores essent ab iniuria eos ciliorum

tegminibus occuluit unde oculos dictos esse Varroni placet.

nam et ipsae palpebrae, quibus mobilitas inest et

palpitatio uocabulum tribuit, pilis in ordine stantibus

uallatae, septum oculis decentissimum praebent.

Denique de oxygaro (Mart. III 50, 4) uel oxycomino (Petron. fragm. Trag.

66 p. 79 Buech.) uel simili liquamine acuto (cf. Cato de re rust. 117.

118) dixisse uidetur (fr. 31). graeco uerbo ὄξος rarissime scriptores

latini usi sunt, oliuum pro oleo antiqui poetae (ut Plaut. Pseud. 301.

Lucr. II 391. Catull. 6, 8) dixerunt quod posteriorum aliquot imitantur.

Footnote 23: Vno Plauti (mil. gl. 271) loco in codice

Ambrosiano _Philocomasii custos_ legitur, ubi tamen

Ritschelius _Philocomasio custos_ (cf. 1431) cum reliquis

libris maluit; quem locum mihi significauit Carolus

Zangemeister.

Footnote 24: Etymologias in hoc Lactanti libello obuias cur

non ad libros de l.l. rettulerim, quamuis cap. V libri ad

Ciceronem laudentur, nunc accurate exponere longum est. uerbo

moneo omnes ad hominum membra pertinere et cum artissime

inter se cohaereant cum loco cap. 12 (cf. Censorin. de die

nat. 6, 1) ad Tuberonem de origine humana (cf. Censorin. 9,

1. Ritschl de Varr. logist. p. XI) referendas esse.

Restat liber ille qui quasi *prooemium totum opus* exordiebatur.

orationem esse natura tripartitam ibi Varronem exposuisse, initio

libri octaui probatur ubi hoc _in superioribus libris_ legi dicit, cui

rei uix aptiorem locum inuenies. de uniuersa ergo oratione egit; quo

loco de ratione, quae inter res et uerba intercedat, in qua re cardo

totius doctrinae stoicorum uertitur, non potuit non disputare.

peropportune igitur accidit, ut etiam hunc locum quomodo fere

tractauerit, ex Augustino (fr. 1*) cognoscere possimus. uerbum

uniuscuiusque rei signum esse statuit, quod ab audiente possit

intellegi a loquente prolatum, omne ergo uerbum sonare; de sono autem

uerbi (stoicorum locus περὶ φωνῆς) in his libris non esse agendum,

sed de uerbo quantum ei res quaedam subiecta sit (stoicorum locus

περὶ πραγμάτων). sequitur lubrica illa rerum uerborumque coniunctio,

quae quasi per gradus quosdam uerbum dicibile dictionem rem

amplectitur, quae uocabula graecis φωνὴ λεκτὸν λέξις πρᾶγμα (L.D.

VII 57) respondentia, num a Varrone sumpserit Augustinus pro certo

adfirmare non audeo. deinde pluribus de uerbis disputare debuit,

ibique fortasse unam uel plures etymologiarum posuit, quas Augustinus

habet, quarumque illas quae a uero uerbum ducunt huic loco perquam

aptas Varronique quasi surreptas esse uides. a uerbo ad tres

praecipuas disciplinas, quae ad uerba spectant transiit, cui argumenti

quod tractandum sibi sumpserit circumscriptioni breuem sine dubio

omnium librorum conspectum subiecit (cf. Augustin. de ciu. dei VI 3.

A. Popma biblioth. uarr. p. 500).

De postrema hexade aliter ac nos statuit *O. Mueller* (praef. p. L);

cum enim syntaxin Varronis tempore minus elaboratam fuisse, quam ut

duodecim libris a Varrone potuerit tractari sibi persuaserit, ‘ad usum

uocabulorum et orationis ornatum et similia eum transgressum’ esse

existimauit. quam sententiam secutus Ritschelius (nou. mus. Rh. VI p.

526), cum ita Varronem promissis _tres_ fore totius operis partes non

stetisse uideret, hanc inconstantiam firmissimum argumentum iudicauit

ad stabiliendam O. Muelleri coniecturam (praef. p. I sq.), numquam hos

libros absolutos et a scriptore editos esse. quem scrupulum nescio an

disputatio nostra exemerit. de illa uero sane speciosa coniectura

O. Muelleri, libros nostros cum scriptor a.u.c. DCCVIIII proscriptus

esset e bibliotheca protractos esse paucis disputabo, nam optime de

eadem re nuper L. Spengelium (ueb. d. crit. d. uarr. buech. de l.l.

Abhdl. de bayer. akad. I. bd. VII, II p. 443 sq.) dixisse uideo.

Primum et de tempore quo hoc opus absoluerit Varro et de ipso opere

sagacius iudicauit O. Mueller quam uerius. Cum enim Varronem post

pugnam Pharsalicam a.u. DCCVI (cf. L. Roth leben d. Varro p. 21) ad

libros et studia reuersum esse ex ipsius Ciceronis testimonio in

epistulis ad Varronem (ad fam. VIIII 1, 2. 6, 4) constet, ex eiusdem

uero querelis (Acad. post. I 1, 2 et epistula ad Att. XIII 12, quam

N. Maduig praef. Cic. de finib. p. LX n. mense Quinctili scriptam

censet) a.u. DCCVIIII iactatis, se nescire quid, immo num quid Varro

quamuis iamdudum id pollicitus ad se scriberet, nihil efficiatur, nisi

tum M. Terentium opus quod moliretur nondum transmisisse et quid

elaboraret tacuisse, non erat cur O. Mueller p. V. VI dubitaret, maiorem

operis partem iam tum Varronem absoluisse, sed consulto, ut tanta

librorum mole simul transmissa inprudenti stimulatori ruborem adferret,

retinuisse et biennio proximo (a.u. DCCXI mense Decembri Cicero necatus

est) edidisse. et traditum esse uidetur altera demum anni u. DCCX parte

uel postea, nisi Ciceronem eadem qua Varronem ad scribendum excitauerit

inmodestia de opere sibi misso iudicasse existimes, qui in libro primo

de gloria, mense Quinctili anni u. DCCX scripto (cf. E.W. Fischer roem.

zeittaf. p. 321), oppida quod opem darent esse dicta (Fest. p. 202

Oppidum) posuit, _adiciens ut imitetur ineptias_ (_inertias_ sch. Laeti)

_stoicorum_. (cf. de l.l. V 131 p. 143). Etiam de ‘ingente opere’ paullo

aliter ac Mueller putauit statuendum est. nam si tantum temporis, quam

ille eum in hoc collocasse uoluit, in singulis operibus consumpsisset,

uix dimidiam partem quomodo perfecerit librorum, quos eum edidisse

O. Muelleri tempore minus quam nunc constabat, uix est perspicuum. huius

autem operis indoles profecto non ea est, ut plus laboris quam alia sibi

uindicasse concedamus. quae enim graeci philosophi et grammatici de

graeca elaborarant lingua in latinam transtulit, quorum uestigia quam

arte sequatur uel ex paene puerili modo contra pro de rebus disputandi

adparet. singularum rerum autem permultae tritissimae ei erant, alias ex

collectionibus non ad hos tantum libros conscribendos confectis hausit,

ut totum fere librum septimum ex schedis, in quibus poetarum γλώσσας

conlegerat (cf. O. Mueller praef. p. XI. Ritschl parerga plaut. I p. 77.

180), alias ex libris ab ipso editis repetiit, uelut libri sexti

(86 p. 262 sq.) locum de tabulis censoriis, quem ibi positum mirabere,

e libro antiquitatum humanarum XX transcriptum esse e Noni (u. sortirent

p. 471 M) testimonio (cf. W. Christ philol. XI p. 451), et non pauca de

diebus festis in eodem libro ex eisdem antiquitatum libris, ad quos bis

(VI 13 p. 195. 18 p. 200) lectores relegat, fluxisse adparet.

Deinde O. Mueller ad indicia partim e natura orationis et

expositionis, partim e rebus traditis ducta transit. Duo inuenit e

rebus sumpta, quorum alterum nullius est momenti, alterum contra eum

pugnat. primum enim, cum inter omnes qui grammaticorum graecorum et

latinorum scripta nouerunt, quam saepe eadem repetere et de eisdem

inter se pugnantia scribere soleant, constet (cf. K. Lehrs nou. mus.

Rh. II p. 119. Herodiani scripta III p. 417 sq.), talia inde (p. VII)

effici non possunt. Alterum e temporum rationibus ductum est. cum e

mensis intercalaris (VI 13 p. 195) mentione librum ante Caesaris

fastorum emendationem scriptum esse uideret, quod conprobauit Th.

Mommsen{25}, repugnare existimauit haece (VI 22 p. 204): _Saturnalia

dicta ab Saturno quod eo die feriae eius, ut post diem tertium Opalia

Opis_, quod Varronem Caesaris fastos secutum postea disputationi

addidisse putauit. in quo eum non offendit, quod Varro qui etiam de re

rust. I 28, 1, quos libros eum DCCXVI uel postea scripsisse constat,

de Caesaris fastis loquens adiciat _dies qui nunc sunt_ illud continuo

post correctos fastos tam nude posuerit. Saturnalia quidem et Opalia

eodem die antiquitus fuisse testatur Macrobius (sat. I 10, 18), quod

Caesarem ita mutasse ut illa die quo semper fuerant relinqueret, haec

transferret, uereor ne citius Popmae (ad h. 1.) hoc contendenti non

demonstranti O. Mueller crediderit. et re uera nihil de tali mutatione

traditum est, sed Caesar omnes quantum sciamus dies festos integros

reliquit. contra Augustum Macrobius (I 10, 4. 23), cum post Caesarem

Saturnalia alii eodem die quo antea, alii eo qui tum ut antea

notabatur, deinde omnes pluribus diebus celebrarent, per triduum

festos dies instituisse testatur, eundemque ut principium et finem

certo definiret, Opalia transtulisse existimo. similiter iudicauit

R. Merkel praef. Ouid. Fest. p. XVIII, quem secuntur I. Marquardt

R.A. IIII p. 460, L. Preller roem. myth. p. 416. hanc autem Augusti

mutationem cum quibusdam aliis coniunctam probabiliter Merkel l.l.

p. IIII ad fastorum ordinationem ab eo factam rettulit eamque a.u.

DCCXXXXVI adscripsit. quod si uerum est, ilia a Varrone, qui DCCXXVI

mortuus est, scribi non potuerunt. sciolus ergo quidam Varronem, non

Varro se ipse correxit illiusque uerbis addidit _post diem tertium_,

quibus deletis reliqua _ut Opalia Opis_ optime se habent. hunc autem

unicum locum cum adferre posset, ante a. DCCVIII libros scriptos esse

constat.

Footnote 25: Vsus est loco VI 20 p. 201 (roem. chronol.

p. 235. p. 16) ubi in codice Vinalia rustica _a. d. XII kal.

Septembr._ agi dicuntur, quod male correxit Augustinus in

_a. d. XIIII kal. Sept._, qui in fastis correctis illi

respondebat. idem quamquam intellexit L. Pontedera antiq.

lat. graec. enarr. p. 317 nugis a uero abduci se passus est;

nihilo minus praeclare eum rem demonstrasse iudicauit I.G.

Schneider uita Varr. in script. rei rust. I 2 p. 230.

Restant ea quibus uestigia operis nondum absoluti et additamenta

posterioris retractationis agnoscere O. Mueller sibi uisus est. ex his

uero solis quidquam efficere uelle quam periculosum et lubricum sit

apparet in opere tam misere corrupto turbato truncato interpolato,

quam uix aliud. sed etiam quae huius generis Mueller in praefatione

tamquam grauissima collegit nihil probant. quid eo efficitur, quod

Varro in extremo libro septimo post Naeui Enni quoque Plauti aliorum

γλώσσας ponere uoluerit (p. XI), hae autem desint? potuit hoc

facere, expectares fortasse factum esse, sed non fecit. nisi forte et

hoc loco librarii cuiusdam pigritia reliqua a scriptore addita omisit.

nec firmius argumentum esse (p. X) dispositionem libri septimi non

prorsus cum diuisione quinti sextique congruentem, uel ex eis quae de

libro VIII et VIIII disputaui adparet{26}. Additamenta uero tria

p. VIII sq. significauit (nam e locis VI 70 p. 247. X 18 p. 554 sq.

nihil colligi posse quisque uidet), de quorum tertio, nam duos

L. Spengel l.l. p. 19 a Muelleri incriminationibus uindicauit, pauca

addam, ne quid ab eo prolatum intactum relinquam. recte intellexit

(p. VIIII) locum VI 44 p. 222 sq. ut in codice scriptus extat,

a scriptore profectum non esse. cum et p. 223 et p. 225 uerba memini

et metuere explicari, illius autem interpretationes inter se

discrepare uideret, ad coniecturam suam confugit haec altero loco,

olim in margine a scriptore addita, perperam in textum inrepsisse et

quae in codice ita se excipiunt, ut breuitatis causa eius paragraphis

utar, 43. 44-49-46. 47. 48-45-50, sic transposuit ut paragraphorum

49 et 45 sedes inter se permutaret. leguntur 44 p. 222 haec

sic reminisci cum ea quae tenuit mens ac memoria cogitando

repetuntur. hinc etiam comminisci dictum, a con et mente,

cum finguntur in mente, quae non sunt, et ab hoc illud quod

dicitur eminisci (M. _reminisi_ cod.), cum commentum

pronuntiatur. ab eadem mente meminisse dictum et amens, qui

a mente sua descendit. hinc etiam metuo mentem quodammodo

motam uel metuisti amouisti. sic quod frigidus timor,

tremuisti timuisti. tremor dictum a similitudine uocis quae

tunc cum ualde tremunt apparet, cum etiam in corpore pili

ut arista in spica ordei horrent.

haec sic ferri non posse uides. accuratius examinanti interpolatoris

manu deprauata ex sequentibus esse mihi constabat, quam multa autem

librariorum et grammatistarum additamenta in libris nostris lateant

docuit Spengel l.l. p. 12 sq. praef. Varr. p. XXXVIII sq. nec desunt

exempla locorum ipsius scriptoris uerbis ex alio loco inlatis

interpolatorum. ut in uerbis proxime antecedentibus (VI 43 p. 222):

_cogitare a cogendo dictum, mens plura in unum cogit unde eligere

possit, [sic e lacte coacto caseus nominatus], sic ex hominibus contio

dicta_ e.q.s. uncis inclusa ferri nequeunt. plura enim non coguntur

in lacte ut caseus fiat, sed ipsum lac cogitur, uox _sic_ ergo inepta.

atque Varro semper fere in deriuationibus _a_ praepositione utitur (in

sequentibus cur id non fecerit adparet, praeterquam quod interest

aliquid inter dicere et nominare) et in omnibus quae hic cum cogere

conposuit uocabulis uocalem _o_ seruauit, quod quamuis leuidense

uideatur alicuius momenti est. sumpta sunt uerba ex libro V 108 p. 111

_caseus a coacto lacte ut coaxeus dictus_. similiter in eodem libro

sexto 69 p. 246 uerba _spondet enim qui dicit a sua sponte: spondeo_

repetita sunt e praemissis 69 p. 245 _spondere est dicere spondeo, a

sponte, nam id ualet_ (_ualet et_ cod. cf. Spengel l.l. p. 29) _a

uoluntate._ et 84 p. 261 quae leguntur _indidem puteus quod sic

graecum antiquum non ut nunc_ φρέαρ _dictum_ e libro quinto 25

p. 41 inlata. cf. quae p. 17 de libri quinti 22 p. 31 dixi. sed redeo

ad locum suprascriptum. uerbi metuo quae ibi profertur explicatio

misere confecta est ex ea quae infra legitur _metuere a quodam motu

animi cum id quod male_ (_malum_ F) _casurum putat refugit mens_

(p. 225), sed ita ut neglecto hoc ueriloquio _mens_ uocabulum prematur

et tamquam etymon ponatur, a quo reminisci e.q.s. quoque ducta.

deinde uerba nec ut scripta sunt sanam praebent sententiam nec quomodo

talem efficias facile est dictu, nam uix quod Spengelius proposuit

_hinc etiam metuisti, mentem quodammodo motam amouisti_ placebit.

grauissimum uero est, quod praeteriti persona secunda nusquam

praeterea in uerborum etymologiis ponitur nec cur hic ponatur

perspicuum est. eodem modo atque metuendi etiam meminisse uerbi

explicatio conglutinata est ex infra scriptis (p. 225) _meminisse a

memoria cum id quod remansit in mente rursus_ (_mente in id quod

rursus_ male F ut diu intellectum), _mouetur_, nisi necessitate quadam

lectori non plane dormitanti ac stupido, cum reminisci et conminisci

uerba a mente duci uiderit, memini quoque uerbi eandem deriuationem in

mentem uenisse mauis. haec igitur, adiecta amentis originatione quae

in propatulo est et ab antiquis tradita (Fest. p. 158. cl. Paul.

p. 23. Isid. orig. XI 1, 11) a librario sagacitate quadam ut ipsi

uidebatur haec uerba ad mentem referente in locum nostrum quo uerba

quaedam a mente ducta tractari uidit, ut Varronem quasi suppleret,

inculcata sunt{27}. Quod autem ordinem quo singula cognatarum notionum

uocabula coniungerentur O. Mueller desiderauit ideoque locorum

transpositionem suscepit, ei rei Varronem operam non dedisse, docet

uel _recordare_ inter _curiosus_ et _curiae_ (VI 46 p. 424) uel

_falli_ inter _famam_ et _famigerabile_ (VI 55 p. 231) interpositum et

multi libri quinti praesertim loci.

Footnote 26: Maiore cum specie ueritatis sane inconstantiam

terminorum doctrinaeque grammaticae incongruentiam

protulisset, quae tamen nil demonstrant nisi parum definitam

ac rudem illo tempore linguam latinam in rebus grammaticis

fuisse et in diuersis librorum partibus diuersos auctores

secutum esse Varronem securum de praeceptorum discrepantia.

Footnote 27: Inpeditius est iudicium de sequentibus uerbis,

quae nec cum reiectaneis nec cum antecedentibus coniunctione

_sic_ coniungi potuerunt, cum ne minima quidem similitudo

inter illa et haec intercedat. praeterea suspitionem mouent

praeterita, ut dixi, non nisi hoc loco obuia et iam ab

Henrico Stephano Varrone indigna iudicata _quasi quicunque

metuit, etiam tremat_. sed caue ne haec quoque praeter uerba

_tremuisti timuisti_ ab interpolatore orta existimes, nam

ille suam doctrinam e Varrone hausit, talia autem nusquam

leguntur, et non sunt ueriloquia a mente ducta, quae illum

adamasse uidimus. uereor autem, ne interpositis illis nugis

quaedam exciderint. cum enim transitus a reminisci comminisci

uerbis ad tremorem nullo addito uerbo durior uideatur, quam

quem in tali etiam scriptore feras, _sic_ illud fortasse ad

omissa quaedam spectauit et uerba cum sequentibus coniungenda

sunt: _sic quod frigidus timor, tremor dictum a similitudine

uocis, quae tunc cum ualde tremunt apparet._

Si qui uero abruptum et neglegens scribendi genus premunt, monendi

sunt, Varronem omnem ornatum et elegantiorem enuntiatorum

coniunctionem consulto uitasse et quasi defugisse (cf. G. Scioppius

consult. de schol. et stud. rat. p. 50. Th. Mommsen roem. Gesch. III

p. 565) eumque Ciceroni de industria obnixum esse, praeterea autem de

omnibus subtilioribus certi quidquam statui (cf. W.A. Becker ztschr.

f. altthw. 1845 p. 992. Spengel ibid. 1846 p. 143) ante non posse quam

de Florentini codicis (cf. A. Mai praef. ad Cic. de republ. Romae 1822

p. 20; W. Corssen orig. poes. Rom. p. 54; Spengel emend. in Tacit,

p. 4) singulis locis constet, quam ob rem uir cl. qui olim et nuper de

Varrone optime meruit, ut editionem quam intus seruat in lucem edere

uelit, etiam atque etiam rogandus est.

Haec si probabiliter disputata sunt, omnia O. Muelleri argumenta

ipsamque coniecturam festinantius quam circumspectius prolatam

concidere uidimus. neque uero perspicuum est, quomodo hos libros in

lucem rediisse et ad nos uenisse cogitauerit, qui praef. Festi p. XXX

Verrium Flaccum eis usum esse negat, ‘quia delitescebant etiamtum uel

non ea auctoritate in publicum editi erant, ut Verrius Varronis nomini

praefixo satis confideret’. plane uero necesse est, eos aut mox post

illam spoliationem ab eo qui quominus tum interirent prohibuerat

prolatos esse, et Varronem qui tria post hanc calamitatem lustra uidit

eos siue agnouisse siue deleuisse, aut nunquam conparuisse. non magis

intellegitur quomodo tam mirum fatum eruditis posterioris temporis

prorsus incognitum esse potuerit, nam sane Quintilianus, si hos libros

nunquam a Cicerone{28} lectos, immo diu post eius et si fieri

potuisset Varronis mortem protractos esse conpertum habuisset, non

scripsisset

sed cui non post Varronem sit uenia, qui agrum quia in eo

agatur aliquid, et graculos quia gregatim uolent, dictos

uoluit persuadere Ciceroni (ad eum enim scribit), cum

alterum ex Graeco sit manifestum duci, alterum ex uocibus

auium?

(I 6, 37. de l.l. V 34 p. 35. 76 p. 81.) Erant autem in Varronis

manibus, ut epitome docet, erant in doctorum manibus, ut primus

Vitruuius testatur, qui circa DCCXXVII scripsit (cf. Fischer l.l.

p. 382. Lachmann ant. mus. Rhen. VI p. 107) praef. libri VIIII p. 241

Schn.: _item plures post nostram memoriam nascentes cum Lucretio

uidebuntur uelut coram de rerum natura disputare, de arte uero

rhetorica cum Cicerone, multi posterorum cum Varrone conferent

sermonem de lingua latina_, quibus uerbis nisi libros nostros{29}

significauit, nullam profecto causam habuit, cur non potius

antiquitates laudaret uel Varronem Nigidio Verrioque praeferret,

quorum libri Varronianos si nostros excipias numero superabant et

pariter aestimati erant. Verrium Flaccum libris his usum non esse

O. Muellero concedo (qui quidem paullatim tantum in memoriam reduxisse

uidetur hoc solum cum inuento illo conuenire; uid. adn. Festi qu. XI

2, 8. XIII 28, 32. praef. p. XXX n.): quamquam{30} enim permulta

(cf. praecipue de l.l. VII 32 p. 354 sq. Fest. septentriones p. 339b)

prorsus consentiunt, certi quid uix statui potest, cum non modo

utrumque opus ualde truncatum sit, uerum etiam uterque eisdem

auctoribus, praeterea Verrius multis aliis Varronis libris usus sit,

qui fere eadem praebuerunt. sed nihil inde efficitur. consulto enim

hos libros neglexit, quos praecipue ad interiores linguae rationes

spectare, a suo igitur consilio alienos esse et nihil inde sumi posse

quod non melius aliunde intellexerit. in sequentibus temporibus{31}

nulla librorum nostrorum uestigia indagari posse, quia omnium qui

talibus rebus studuerunt omnia scripta perierint, non est quod moneam.

postea Remmius Palaemon, cui Quintilianum discipulum Varronis

inpugnationes debere existimo, Plinius Gellius eos tractarunt.

Footnote 28: Nihil ex silentio in Ciceronis epistulis effici

monuit L. Roth leben d. Varro p. 25.

Footnote 29: Quod negauit O. Mueller praef. Festi p. XXX n.

uid. contra eam disputantes Lachmannum l.l. Spengel l.l.

p. 21. C. Lachmann Vitruui conmotus testimonio, existimauit

statim post Varronis mortem opus, quod scriptor non prorsus

perpolitum reliquisset, editum esse et hoc nixus fundamento

singulari modo textum tractauit, de quo optime iudicat

Spengel l.l. p. 21 sq.

Footnote 30: Aliter placuit L. Mercklino in indice lect.

Dorp. 1858 cui mirum inscripsit titulum ‘de tralaticio

Varronis scribendi genere’ p. 9 sq.

Footnote 31: Apud Ouidium nonnulla e Varrone translata

inuestigasse sibi uisus est R. Merkel proleg. Ouid. fast.

p. CVI.

*Ἐπιτομὴν de lingua latina* ex libris (X)XV libros VIIII quam non

nisi ex Hieronymi indice nouimus, ita ad maius opus accommodatam

fuisse, ut praemisso libro singulari ternis illius libris singuli

epitomae responderent Ritschelius nou. mus. Rh. VI p. 527 probabiliter

statuit. tales epitomae amplorum operum non raro occurrunt.

Philochorus ἐπιτομἠν τῆς ἰδίας Ἀτθίδος, Phlegon Trallianus uel duas

Ὀλυμπιάδων siue Ὀλυμπιονικῶν scripsit, Theophrasti et Chrysippi

plures memorantur. grammatici et aliorum opera contraxerunt ut

Diogenianus Pamphili λέξεις, Aristodemus Herodiani καθολικήν,

Serenus Philoxeni περὶ τῶν παρ᾽ Ὁμήρῳ γλωσσῶν, et ipsorum, ut

Nicanor ex libris VI περὶ στιγμῆς τῆς καθόλου unius libri epitomen

fecit, quod cur ipsum praestitisse dubitauerit Th. Beccard de schol.

in Hom. Iliad. Ven. p. 37, qui bene de epitomarum usu disputauit, non

uideo. scribebantur, ut opera multorum uoluminum, quae legere multi

laboris, quae emere paucorum bene nummatorum erat, quam plurimis

patefierent. idem Varro consequi uoluit, ut hi libri optimum

documentum sint, quantum ei interfuerit ciues suos linguam intellegere

rationemque dicendi plane perspectam sequi. nempe ad uitae usum omnia

eius studia spectabant. De libris ipsis nihil constat.

* * * * *