die verbygaande tyd haar besonder veel belang inboesem. Maar ál waar sy
aan dink, is om ’n plekkie te verower naby die vuur. Sy kom net van Rome
terug: in die winter skenk sy net haar aandag aan die gestigte van die
suide—waar dit warm is. Om op laasgenoemde liefdadigheidstog te kan gaan,
het sy skielik die vee moet laat verkoop van ’n boer wat agterstallig was
met sy betaling. Sy maak haar groot voete warm en kyk na die almanak.
—Maar dis 25 Februarie 1898! sê sy, en dis vandag 25 Februarie 1901—dis
net drie jaar te laat.
Al die vrouens, behalwe Alida, kom kyk of dit so is; die almanak gaan
van hand tot hand. Mevrou Orlandi hou Pistache op haar hart gedruk—’n
verouderde Pistache, vet, half kaal en lelik, met half geslote ooglede
oor sy tranerige oë; verwonderd en trots dat sy dit agtergekom het, roep
sy uit:
—A, ek verstaan! U het die datum van u dogter haar huwelik op die almanak
bewaar. Dis vandag net drie jaar gelede. Hoe vindingryk en teer is tog ’n
moeder haar liefde! Dis nou net soos ek is, mevrou, ek onthou ook altyd
sulke dae.
—Ek wil gerus wed, ma, sê Isabella—wat nou mevrou Landeau geword het—dat
U al vergeet het wanneer ek getroud is.
—Nee maar dié Isabella! sy het tog altyd iets snaaks om te sê.
En, met alles behalwe fyne behendigheid, buig sy haar hoof oor haar
mopshondjie, met ’n vloed van soet woordjies.
Mevrou Delourens—siende dat almal aan gesels is—werp ’n haastige blik op
die klok, wat al kwart-voor-agt aanwys, en die afspraak was dat hul om
sewenuur sou aansit.
—My gravinnetjie, het jy jou broer Clement nie vanmiddag gesien nie? vra
sy aan haar dogter, wat afgetrokke en stil is.
—Nee, ma, antwoord Alida, fluisterend.
Vier of vyf maande na Marcel se vertrek was Alida—wanhopend, oorwonne,
onderdanig, volgens die wyse raad van haar moeder—getroud met graaf
Marthenay, wat toe luitenant was in Chamberie. Vir die derde maal
word nou die verjaardag van haar „geluk” gevier. Haar bevallige
jongmeisie-slapheid en slankheid was oorgegaan in neergedruktheid en
maerheid. Haar helder oë, haar neergetrokke mondhoeke, getuig van
’n ingewortelde en diepe droefgeestigheid. Die suiwerheid van haar
gelaatstrekke was nie verlore gegaan nie, maar deurdat haar wangbene
meer uitsteek, haar neus vermaer en haar wange kleurloos is, het die
vroeëre uitdrukking van jeug en onskuld plaas gemaak vir ’n aansien van
pynlike gelatenheid en swakheid. Op haar gelaat dra sy die tekens van ’n
marteling wat elke oomblik van haar lewe aan haar kou, en wat so seker
deur haar man nooit opgemerk word nie. Om daarvan oortuig te wees, is dit
genoeg om ’n oog op hom te slaan, soos hy daar agter haar staan, met sy
opgeblase en puisterige gesig, die gedagtelose gesig van ’n vroegtydig
afgeleefde man.
Mevrou Delourens kyk by die venster uit. Sy laat die gordyn weer val
en kyk dan weer haar gaste besluiteloos aan. Almal is so aan gesels
met mekaar, dat sy dink nog maar ’n bietjie te kan wag. En nie sonder
bitterheid nie dink sy by haarself:
—Mevrou Orlandi, wat anders altyd te laat kom, is nou tog betyds.
Om die vuur luister al die vrouens na mejuffrou Sonjon, wat met
geloofsywer vertel van die katakombe van Rome. Mevrou Orlandi—openlik
haar gebrek aan morele gevoel openbarende, en onhandig om vergelykinge
te maak—sê dat sy meer hou van die bouvalle van Pompeii, omdat daar
sulke vermaaklike muurskilderye te sien is. Mevrou Lavernay en mevrou
Ambelard—ouerige en plegstatige verskyninge—het niks te sê nie. Mevrou
Delourens hou hulle aan om hulle adel, en praat altyd van hulle afkoms.
Hulle is goed om die geselskap vol te maak, en meet die lewe af na die
aantal uitnodiginge wat hul kry.
Hul mans is tafelskuimers van die eerste water en het iets
ouderwets-deftigs oor hulle, vol vooroordele waarmee hulle maklik deur
die wêreld rol, totaal onbekend met die moderne gedagtewêreld, maar met
’n ingewortelde plesierlus. Baron Ambelard, hoogrooi van kleur, hou van
lekker eet; en graaf Lavernay, jonk ondanks sy wit kop, skenk al sy
neerbuiende aandag aan die mooi dames. Hy kom net van die hofsittinge, en
vertel aan die klompie mense om hom heen wat hy as jurielid ondervind
het.
—Julle veroordeel ’n dief, maar ’n kindermoordenaarster laat jul vry, sê
meneer Delourens; en, bang dat hy te veel gesê het, voeg die mannetjie
daar haastig aan toe:
—Let wel, ek kritiseer u glad nie.
Meneer Lavernay lag sonder terughouding.
—My waarde heer, as ons kindermoordenaarsters sou veroordeel, dan sou ons
geen diensmeisies meer kan kry nie.
—Hoe bespotlik ook, sê meneer Ambelard, om kinders te hê! ’n Mens se
beurs moet eers geraadpleeg word. Wat sê u daar nou van, meneer Landeau?
Meneer Landeau beken dat hy daar geen gedagte oor het nie. Hy is
miljoenêr en voer ’n verskriklike stryd in die besigheidswêreld om
’n reën van goud oor sy vrou te kan uitstort, om sodoende—soos ’n
allesoortreffende tjek—haar trotse hart te win. Sy speel met hom soos ’n
dieretemmer maak met ’n brullende leeu wat dreig en sy rug hoog maak.
Onder voorwendsel van kinderpligte teenoor haar onverskillige ma, het sy
geweier om met hom mee te gaan na Lyon; tweemaal in die week kom hy haar
’n besoek bring in die pragtige „villa” wat hy vir haar laat bou het.
Sy lei hom in in die geselskappe, sy skouers is krom gebuig onder die
las van sy besigheid, en sy gelaatskleur is soos lood. En daar, in die
geselskappe—onderworpe en brommend—bewonder hy die bedwelmende skoonheid
van Isabella, in haar element; en sonder vreugde hoor hy haar harde lag
aan—die lag wat haar glansende wit tande laat sien.
Meneer Ambelard hou sy hand voor sy mond, want hy gaap van ongeduld, hy
verlang na die eetmaal.
Marthenay het totnogtoe stilgebly, maar word ook nou oproerig:
—Dis Clement se skuld: hy het seker ’n ongeluk gehad met sy motorkar.
Die wysers van die horlosie staan al op agtuur.
—Hy het nog nooit ’n ongeluk gehad nie, sê meneer Delourens—wat net na
rustigheid verlang.
Marthenay is nou sonder medelye:
—Hy self nog nooit nie—daar is hy te slim voor. Maar daar is genoeg wat
onder sy kar verongeluk: hoenders, honde—en die ander dag ’n ou vrou ook.
—Ons het daarvoor betaal, en selfs baie duur, sê mevrou Delourens
verontwaardig.
—Nou loop sy kreupel vir u geld.
Ruiterlik, en sonder bybedoeling, lê meneer Marthenay uit hoe die arm
mense baiemaal die motorkarre oor hulle laat ry om geldelike vergoeding
te kry.
Almal is eenstemmig in die verdediging van die modesport, behalwe juffrou
Sonjon, wat teen vooruitgang is. Daar kom die jong Clement eindelik
binne, uitgelate vrolik.
Sy ma beknor hom. Hy maak geen ekskuus nie en sê laggend:
—Ons het so lank versuim in die dorp. Die motorkar het uit orde geraak—’n
mooi grap!
Meneer Ambelard is kwaad, hy sê by homself: ’n Mooi grap! Ons so laat wag
vir die ete! Die jonkman praat gemaklik!
Die here gee elk ’n arm aan ’n dame, en almal gaan na die eetsaal.
Clement gaan ander klere aantrek. Hy kom terug as die soepborde al
weggeneem is. Maar met gebiedende stem vra hy sy soep, en maak glad nie
gou om klaar te kom en die ander gaste nie te laat wag nie.
Die verskillende geregte volg mekaar op. Almal is weer opgewek en gesels
deurmekaar. Clement het sy aptyt bevredig en brand nou van verlange om
ook deel te neem aan die gesprekke en die aandag op hom te trek. Hy wag
tot daar ’n oomblik stilte is, en basuin dan uit oor die tafel:
—Ek het groot nuus te vertel.
—Wat, wat? word van al kante gevra.
Maar hy het daar plesier in om hulle te laat wag, en strooi allerhande
praatjies tussenin.
—Maar praat dan, sê verskillende ongeduldige stemme tegelyk.
Alle oë is op hom gerig. Maar hy wil nog ’n oomblik geniet van die
opmerksaamheid wat sy nuus hom skenk. Terwyl daar nog ’n lekkerbek-gereg
voorgedien word, sê mevrou Delourens nou uit naam van almal:
—Vertel nou!
Clement kan hul nou nie meer om die tuin lei nie. Hy het hul ten minste
lank genoeg laat wag om sy lompheid te kan insien, maar op sy gewone
growwe manier sê hy meteens:
—Nou wel! kommandant Kibert is dood.
Dit lyk byna ongepas om sulke nuus somaarso in die middel van ’n fees
te gooi wat amper volmaak weelderig is—met die gloed, die ligte,
die pragtige blomme en skitterende juwele, die ryke damesrokke en
die opgewektheid van die geselskap. Dit moet wel ’n ongemanierde,
sportbedorwe vent soos Clement wees om soiets te waag.
As die dood genoem word, dan beteken dit dat die plesier van die aand
nie sal stand hou nie. En om plesier te hê op die oomblik moet ’n mens
hom kan voorstel dat die plesier sal aanhou. Was dit nou nog maar iemand
onbekend, wat somaar verbygegaan kon word! Maar dit is onmoontlik in die
geval van kommandant Kibert: die bekendheid met sy famielie, sy persoon,
en sy skitterende loopbaan hou die geselskap onvermydelik besig. Almal
voel half verslae.
Isabella Orlandi is die eerste wat praat, en dis om twyfel uit te druk:
—Watter praatjies! Verlede jaar kon ’n mens soiets nog geglo het. Hy was
toe met sy kommando in Afrika; deur onbekende en gevaarvolle landstreke.
Maar hy is fris en gesond, en daarby beroemd teruggekom. Hy is nog maar
twee-en-dertig jaar, en nou al kommandant, en met hoë eretekens. Hy is
ons groot man. Julle is almal jaloers op hom—daarom wil jul op hom sit.
Sy praat op ’n opgewonde manier, skuif heen en weer op haar stoel, en
kyk van links na regs, asof sy wil hê dat almal moet sien hoe kwaad sy
is. Toe Clement sy nuus vertel het, het haar oog vanself op Alida geval,
en sy het gesien hoe die bloed weggegaan het uit Alida haar gelaat, asof
haar lewe haar verlaat; en die dodelike bleekheid gaat ook oor op haar
hande, wat senueeagtig begin te bewe, en so wit is as die tafellaken.
Clement maak ’n beweging met sy hand:
—Wat jul nou ook al sê, hy is dood. Ek bewonder hom, net soos julle, maar
dood is hy.
—O, vaderland! Hou jou mond! sê mevrou Orlandi—sy het meteens met skrik
gesien dat hul dertien aan tafel is, en tel nog ’n keer, hopende dat sy
fout gemaak het.
Plegtig klink die woord van mejuffrou Sonjon:
—Dat die Heer sy siel bewaar!
—Het hy in ons land gesterwe? vra meneer Delourens. Want die kommando is
al sedert ’n paar maande terug.
Meneer Ambelard is onverskillig en eet ’n happie op wat hy vir die laaste
op sy bord bewaar het. En meneer Laverney se oë rus op die mooi hals van
Isabella.
Meneer Marthenay sit sy glas neer, wat hy elke keer leeg drink, en sê:
—Skaars drie weke gelede het ek kommandant Kibert nog gesien. Hy het toe
by die stasie uit die trein gestap. Ek het na hom toe gegaan, maar dit
het gelyk of hy my nie meer ken nie.
—Waarskynlik het hy daar niks omgegee om jou te ontmoet nie, sê Isabella.
Sy kan dit nie laat nie: sy het ’n afkeer van Alida haar man; hy hou aan
om hom aan te stel as haar vryer, sodra hy nie meer sy tyd verknoei met
kaartspeel nie. Om die afjak nog duideliker te maak, sê sy daarby:
—Ongetwyfeld voel hy minagting vir offisiere wat hul betrekking bedank
het.
Marthenay het naamlik die jaar vantevore uit die militêre diens getree.
—Ja, so is dit, sê Clement, wreed. En nou die aandag weer op hom gevestig
is, gee hy ’n paar besonderhede:
—Swaer Marthenay is reg: Kommandant Kibert het verlede maand teruggekom.
Hy was twee dae by sy moeder en suster op Maupas en het toe weer vertrek
na die troepemag in die binnelande van Algiers.
—Ja, sê Marthenay, maar vandag het generaal Servières by die plek
verbygetrek, en hy rapporteer dat die vyand die troepemag daar aangeval
het.
Clement sit sy oogglasie op en kyk die gewese luitenant brutaal aan:
—Ou swaer, is dit jy? Stel jy waarlik eenkeer belang in militêre sake?
Ná nog ’n kyk na die doodsbleek gelaat van Alida, sê Isabella:
—Maar ek verstaan daar niks van nie. Hy was skaars terug van die tog oor
die Saharawoestyn, wat ag-en-twintig maande of twee jare geduur het. Ná
sulke togte kry hul gewoonlik baie lank verlof. Hy het dus glad geen rus
geneem nie en het dadelik weer na die front gegaan? Want as hy dood is,
dan het hy in ’n geveg geval.
Alida neem ’n bos blomme in haar hand en ruik daaraan, om haar bleek
gesig vir die gaste te verberg.
Isabella laat eindelik die vry teuel aan die onrus wat haar nou kwel:
—En kaptein Berlier? Hy is ook terug van die Sahara. Hy het by dieselfde
kommando behoor as kommandant Kibert. Is hy ook weer met hom meegegaan na
die binnelande?
Het Clement Delourens aan die geluid van haar stem gehoor dat sy ongerus
is? Alte dikwels al het hy moet krimp onder die spot van die jong vrou,
wat niemand spaar nie; nou het hy daar ook plesier in om haar ’n bietjie
te martel:
—Maar seker, Jan Berlier moet ook daar gewees het.
—Vertel nou eindelik, wat weet jy seker? sê Isabella, kwaadaardig.
Mevrou Delourens dring ook daarop aan. En Clement vertel:
—By die stadsraad van die dorp is berig gekom van die Minister dat
kommandant Kibert deur die vyand doodgeskiet is by die verdediging van ’n
stelling in die Sahara. Hulle het die veldwagter gestuur om die berig aan
sy moeder te bring.
Daar staan ’n groot kandelaber voor mevrou Delourens, sodat sy haar
dogter nie kan sien nie. Die blomme wat Alida in haar hand hou is swaar
van die trane wat sy daarin ween. By die algemene opwinding merk niemand
dat sy ween nie.
—Hoe het hy gesterwe? vra een van die dames.
—Aan die hoof van sy manskappe, nadat die oorwinning al behaal was—’n
koeël in sy voorhoof.
Seer korrek merk meneer Delourens op:
—Dis ’n groot verlies vir die land.
—Ja, sê sy vrou—meteens welsprekend geword—ons eer sy roemryke
nagedagtenis. Ons sal ’n lykdiens laat hou, so pragtig, dat die hele
dorp verbaas sal staan. Dit kom ons stand toe om aan ons vaderland te
laat sien hoe ware verdienste erken en vergoed moet word in ’n tyd dat
middelmatigheid so algemeen is in ons nasie, wat deur afguns tot die
laagste trap gesink het.
Dieselfde dag het sy die laasuitgesproke sinsnede net so gelees in die
koerant.
Alida is verbaas om sulke woorde te hoor uit die mond van haar moeder en
dink in haar droefheid:
—Waarom het sy dan geweier om my aan hom te gee?
En Isabella is stil, want sy dink aan Jan Berlier, omtrent wie nog niks
seker is nie.
Mevrou Orlandi vergeet Pistache ’n oomblik en vra:
—Weet sy moeder al?
Almal kyk Clement aan. Met ’n losse onverskilligheid, meer eie aan sy
leeftyd as aan sy ongevoeligheid, sê hy:
—Sy moet nou alles weet. Op pad na huis het ek haar verbygekom; in haar
ou rytuig was sy op weg na Maupas.
Iedereen voel iets eienaardigs by dié woorde.
Dit lyk of die koue buitelug meteens binnegekom het in die gerieflike
warm eetsaal. Instinkmatig staan meneer Ambelard op om te kyk of die
rame wel goed sluit. ’n Rilling loop deur die geselskap—hul sien in hul
verbeelding almal dieselfde. En wat hulle sien, is ’n ou vrou wat al baie
harde slae in haar lewe ontvang het, en nou oor die sneeu huis-toe gaan,
kalm en vreedsaam, om in haar huis die doodstyding te ontmoet.
Die onvermydelike ramp, wat nou op die oomblik miskien in hul nabyheid
plaasvind, is nog meer treffend as die verre en roemryke dood van
kommandant Kibert in Afrika.
’n Snik van Alida breek die doodse stilte. Met ’n met skrik bevange stem
fluister Isabella:
—Nou weet sy dit.
Die moeders in die geselskap steek hul trane nie weg nie. En mevrou
Delourens—gou om handelend op te tree—maak planne van roubeklag en
trooswoorde aan die arme vrou, wat sy gou wil besoek.
Clement siet al die lykstasiegesigte; en hy—wat hou van vrolikheid aan
tafel—siet nou dat hy ’n fout gemaak het.
Sy vader—aan ou vorme geheg—hef onwillekeurig die swaarmoedige stemming
’n bietjie op deur ’n bysaak te bespreek waaroor hy nog nie uitgepraat is
nie:
—In plaas van ’n veldwagter te stuur om die nuus oor te stuur, behoort
die burgemeester self na Maupas te gaan.
Meneer Ambelard trek party van die opening in die gesprek om die protes
te laat hoor wat hy al lank met moeite terughou:
—Al ons hartseer sal niks aan die saak verander nie, en ons mag gerus
oor iets minder treurigs gesels. Voor ek na die komedie gaan, vra ek ook
altyd eers of alles gelukkig afloop. In geselskap, soos in die komedie,
moet die treurigheid uitgegooi word.
Graaf Lavernay dink ook so, en so word die dooie begrawe. Die sjampanje
fonkel weer in die glase soos lewende goud. Die blomme geur oor die
tafel, bedek met mandjies gesuikerde vrugte. Die juwele van die vrouens
skitter in die lamplig. Nie sonder genoeë voel hulle hulle weer terug
in hul ou element van deftigheid en welgedaanheid wat versteur was deur
ontydige slegte nuus.
Maar Alida en Isabella voel apart in hul droefheid.
Die geselskap drink op die gesondheid van die jong egpaar Marthenay—want
daarvoor is hierdie fees. En dan gaan almal na die voorkamer.
Alida kon nie meer hou nie en sy vlug na die kamer van haar ma. In die
donker gee sy haarself oor aan haar smart. Sy het nog die moed gehad
om te glimlag toe ’n feesdronk op haar ingestel was en toe gepraat was
van haar „benydenswaardige geluk.” Haar geluk! Tevergeefs soek sy dit,
nou of in haar verlede; en hoe sou sy dit in die toekoms ooit vind? Met
die helderheid van gedagte, wat altyd kom by die sware skokke van die
noodlot, wat ons dreig te verpletter, deurleef sy weer, in haar wanhoop,
haar laaste lewensjare. Snel en helder kom die beelde verby, die een na
die ander—al haar droewige dae . . . .
Sy wou nie die vrou word van Marthenay nie, maar sy was magteloos
teenoor haarself. In haar trourok het sy die kerk ingestap aan die arm
van die man wat sy nie self gekies het nie. En daarna? Kan sy terugsien
op één uurtjie van geluk, die innige, suiwere geluk wat haar kinderlike
verbeelding haar voorgetower het? Die eerste tyd van haar huwelikslewe
het in ’n soort van weldadige verdowing op haar neergekom, soos ’n
mistigheid wat oor ’n verwoeste veld kom en die narigheid daarvan bedek.
Sy het vergeet om haar hart te ondervra. Haar man het die opgeruimdheid
gehad van iemand wat besig is: hy was nou en dan te perd uit, hy het sy
militêre pligte trou vervul, hy het vriende ontvang, hy het partytjies
gegee. Sy het haar laat aflei deur die nuwe huishoudelike sorge en deur
die menigvuldige pligte van wêreldse vertoning. By gebrek aan die man
van haar drome het sy ’n man wat groots is op sy fortuin, en sy gesig,
ja, om die waarheid te sê, sonder fyn maniere, sonder veel verstand of
geestigheid, maar met ’n gesonde maag en ’n verwaandheid waardeur hy in
onophoudelike selfbewondering verkeer. Toe haar dogtertjie gebore geword
het, het sy gedink eindelik haar geluk te vind en die werklikheid te
vergeet.
Van dié tyd, wat nog draaglik vir haar was, gaan haar gedagtes nou
oor op haar teenswoordige toestand, wat altyd duur. Deur onverwagte
gebeurtenisse moes die troepemag van Chamberie verplaas word na die
Verre Oos. Tevergeefs het Marthenay probeer om ’n plaasvervanger te
kry: hy moes saamgaan, of sy betrekking opgee. Die vooruitsig van sy
vertrek het mevrou Delourens so rasend ongelukkig gemaak, dat sy jong
vrou—onversigtig genoeg—hom herinner het aan sy belofte voor hul huwelik.
En as ereman het die luitenant hom opgeoffer: binne vier-en-twintig uur
het hy sy bedanking ingestuur. Met welbehae het hy hom oorgegee aan sy
begeerte na ’n lui-lekker lewe, wat nie moontlik was tydens sy militêre
loopbaan nie. En van dié oomblik af het hy laer en laer geval. Hy het
begin met al die drinkplekke te besoek. Hy het ’n getroue besoeker van
die klub in die stad geword. Hy het begin dobbel en het gewen. Terwyl sy
vroutjie langsaam herstellende was, na haar bevalling, het hy onterende
en berugte omgang aangeknoop met ander vrouens. Alida het eendag die lae
verraad agtergekom. Haar regskapenheid het ná haar huwelik dieselfde
gebly. Sy het eers geleer dat daar soiets as ontrou was deur die
wrede ondervinding van ontrou self. Sy het daarteen opgekom. Maar in
plaas van die skuldbekentenis en berou wat sy verwag het, en wat haar
vergewensgesind sou gemaak het, moes sy die volgende vernederende woorde
hoor:
—Jy wou gehad het dat ek moet bedank—wel, ek _het_ bedank. Gee net
jouself die skuld as ek probeer om, op my manier, afleiding te soek ná
die verlies van my betrekking. ’n Man moet iets te doen hê. Ek het my
lewensdoel vir jou opgeoffer. Wat het jy my daarvoor gegee?
Die verwyte het haar laat verstom. Sy het haar toe apart gehou en
opgesluit in stille smart; hoewel ongetroos, kom die houding ooreen met
haar onderdanige natuur.
Verlies by die dobbelspel het verbitterend gewerk op Marthenay. Hy
het toe begin drink. Onder haar oë het hy probeer om haar vriendin
Isabella te verlei; en, moedeloos, het sy die afjak wat hy gekry
het, met onverskilligheid aangesien. So moes sy stap vir stap die
agteruitgang sien, waarvan sy miskien nog die oorsaak was. Sy kon daar
nie onverskillig by bly nie, en het tog nie in staat gevoel om ’n redding
te probeer wat sy reeds voor onmoontlik aangesien het nie.
Noudat Alida haar hele miserabele bestaan so weer opgehaal het, versadig
van verdriet, verbaas dit haar dat sy daar so deur ly. Dis haar gewoonte
om met haar gedagtes alleen te wees. Sy het al gewend geword aan die
troosteloosheid daarvan. En kyk, nou het hul bitterheid vir haar nog ’n
nuwe smart. Ander droefgeestige gedagtes kom in haar herinnering op,
as om haar daarop te wys hoeveel skuld sy self gehad het aan haar lot.
Sy dink terug aan die dag toe Paula Kibert, daar in die eikebos, haar
hart laat klop het met ’n ongekende verlange. Sy sien weer die rooi
sonsondergang deur die bome, en sy voel weer die hemelse ontroering in
haar boesem. Sy sien hoe Marcel sy lang gestalte na haar oorbuig en van
liefde praat. En nou . . . . . nou sien sy hom daar lê, in ’n verre
land, in die warm son, met ’n gat in sy voorhoof, bleek en aaklig, met
’n verwytende blik op haar. O die oë vol pyn! hoe goed weet sy nog hoe
hul lyk! So het hy haar aangekyk toe sy met haar misdadige swye hul geluk
verwoes het. En in die donker kamer probeer sy verniet om haar gesig toe
te maak en sy oë nie meer te sien nie.
Verward en bewend, rig sy smeekbede en woorde van liefde aan die dooie:
—Marcel, vergewe my. Moenie vir my so aankyk nie! Ek het nie geweet nie.
Ek was nog maar ’n kind. Dis my verontskuldiging. Ja, ek was lafhartig;
ek was bang om stryd te voer vir jou, om my swakheid te verdedig. Ek was
bang om te wag, om lief te hê, om moeilikheid te ly, om te lewe. Maar God
het my gestraf! O, hoe wreed is die straf! Moenie meer vir my so kyk nie;
maak toe jou oë en vergewe my! . . . .
Sy skrik vir die klank van haar eie stem en druk haar hand op haar bors.
Sy voel benoud soos op die dag toe haar kindjie gebore geword het. Uit
haar verskeurde hart verrys eindelik die beeld, die kennis van die ware
lewe, in al sy krag en grootheid. En met haar hele bevryde siel het sy
Marcel lief, soos hy haar liefgehad het—in sy sieleadel, in sy trots.
Dis deur haar dat hy—soekende om sy smart te vergeet—deur die woestyn
gegaan het en daar sy roemryke dood gevind het. En miskien het hy nog
aan haar gedink toe hy geval het. Ja, haar grootste begeerte is nou om
te weet dat sy laaste gedagte oor haar was, al sou hy ook met minagting
aan haar gedink het. Sy vergelyk haar teenswoordige bestaan met dié wat
sy versmaad het; en dit spyt haar dat sy nie liewer die weduwee is van ’n
held nie as om ’n minderwaardige lewe te deel met ’n man wat geen liefde
kan opwek of voel nie . . . .
Die deur van die kamer gaan oop, en mevrou Delourens—ongerus dat haar
dogter so lank wegbly, roep in die donker:
—Alida, is jy daar?
—Ja, wat wil u hê?
Verbaas oor so ’n onverwagte afjak, gaan mevrou Delourens weg en kom met
lig terug. Sy vind haar dogter beweegloos en bleek, en sien aan haar
afgedroogde wange dat sy trane gestort het. Sy gaan by haar sit en haar
omarm. Maar Alida stoot haar weg. En die hart wat net moederlik alleen
is, kry ’n steek.
—My liewe kind, jy het verdriet! Wat is dit dan? Ek is tog jou moeder.
Wat makeer jy vanaand?
Ondanks haar lus om baas te speel—wat deur die teenstribbeling nog
aangewakker word—begryp sy dat sy haar kind nou nie moet opdruk nie. Sy
liefkoos en vlei haar—maar alles verniet, want as sy weer vra:
—Wat makeer jy dan vanaand? dan antwoord Alida, met ’n ferme stem, wat
haar ma heeltemal nie van haar gewend is nie:
—Niks nie!
Die moeder wik en weeg twee vrae wat op haar tong brand. Eindelik—nadat
sy begryp het dat die dood van kommandant Kibert wel iets met die trane
te doen het, en terwyl sy nie durf om die geheim aan te roer wat sy soos
iets niksbeduidends behandel het nie—vra sy:
—Is dit oor jou man?
—Ja, fluister Alida, weer teruggeval in haar swakheid.
Altwee stel hulle tevrede met die leuen, wat hul die pyn spaar om die
onvermydelike verwyt van die verlede te hoor. Hulle dink oor Marcel
Kibert en hulle praat oor Marthenay.
Alida kla oor haar treurige bestaan: