♦1. PROSPICIENDUM esse ne de nostro obloquantur judicio carissimi
nostri Veronenses, propriis texuisti litteris. Non arbitror fore,
certe non solent. Aut si obloquantur, de quo obloqui soleant haud
dubie liquet: cum exasperati huc veniant, pacifici ad te revertantur;
præsertim cum hoc judicium nostrum cum fratribus et consacerdotibus
nostris participatum processerit: tu autem sine alicujus fratris
consilio hoc judicium tibi solus vindicandum putaris; in quo tamen ante
judicium præjudicium feceris, ut puellam Zenonis sanctæ memoriæ judicio
probatam, ejusque sanctificatam benedictione, post tot annos, sine
auctore criminationis, sine accusatore, sine professore delationis, in
periculum reatus deducendam arbitrare: cui invidia esset a vanis, ab
hæreticis, ut ipsi volunt, a turpibus personis conflata per scelus, per
avaritiam, per intemperantiam, quærentibus proprii libertatem flagitii;
ab iis postremo qui domo ejus ejecti atque eliminati forent, quod
discolora opera subtexerent, quam prima fronte suæ professionis
prætenderant.
Sidenote: S. Matt. xviii. 16.
2. Hujusmodi accusatores, hujusmodi testes in tuo constituebas judicio,
qui neque accusare audebant, neque delationis se nexu obligare;
atque ita inspectioni adjudicandam constituebas virginem, quam nullus
argueret, nullus deferret. Ubi hæc cognitionis solemnitas? Ubi talis
judicandi formula? Si leges publicas interrogamus, accusatorem exigunt:
si Ecclesiæ; _Duobus_, inquit, _et tribus testibus stat omne verbum_:
sed illis testibus qui ante hesternum et nudiustertius non fuerint
inimici; ne irati nocere cupiant, ne læsi ulcisci sese velint.
Sidenote: Hist. of Sus. 34 sqq.
3. Inoffensus igitur affectus testium quæritur; ita tamen ut accusator
prius in medium procedat. Ipsi illi presbyteri Judæorum manus suas
prius supra caput imposuerunt Susannæ, et accusationem professi sunt,
et pariter addiderunt testimonii auctoritatem, quam imprudenter populus
sub errore positus acceperat: sed divino judicio per prophetam retexit
et redarguit omnipotens Deus; ut liqueret omnibus eos velle invidiam
præseminare adversum innocentis periculum, qui deficerent accusationis
argumento, et firmamento probationis, conjicientes videlicet quod
si præoccupatis vulgi auribus invidia mentem incesseret, præjudicium
examinandæ veritatis inferret. Etenim cum audita præveniunt, aurem
obstruunt, animum occupant; ne probatio desideretur, ut rumor pro
convicto teneatur crimine.
4. Nos igitur accusatorem exegimus, et auctorem totius scenæ Maximum
perurgendum arbitrati sumus. Verum ille accusationem, quam studio
informaverat, verbo detulerat, deseruit professione; et tamen affectu
urgebat, arte exsequebatur, sed fugiebat nomine, quod diffideret
probationi. Denique sparsis rumoribus, sed etiam epistolis compositis
et destinatis, quæsivit acerbare invidiam delationis: sed nequaquam
opprimi potuit integritas et circumveniri. Nam si habuisset probationes,
numquam inspectionem tua sententia flagitavisset.
5. Quid igitur sibi velit, et quo spectet quod obstetricem adhibendam
credideris, non possum advertere. Itane ergo liberum erit accusare
omnibus, et, cum probatione destiterint, patebit ut genitalium
secretorum petant inspectionem, et addicentur semper sacræ virgines
ad hujusmodi ludibria, quæ et visu et auditu horrori et pudori
sunt? Denique non minima etiam in tuis litteris tentatæ expressionis
verecundia est. Quæ ergo sine damno pudoris in alienis auribus resonare
non queunt, ea possunt in virgine sine ejus tentari verecundia?
6. Invenisti tibi vile mancipium, procacem vernulam, cur non abutaris
pudibundo ministerio, et exponas ejus modestiam; cum præsertim nihil
sanctius in virgine sit, quam verecundia? Non enim sacra virgo ut
corpore tantummodo integra sit quæritur, et non ut in omnibus ejus
inoffensus maneat pudor. Virgo Domini suis est nixa fulcris ad sui
probationem, nec alienis dotibus eget; ut se virginem probet: et
nec abditorum occultorumque inspectio, sed obvia omnibus modestia
adstipulatur integritati. Non placet Deo, quam non suorum gravitas
morum probat: non probatur Domino, quæ unius obstetricis indiget
testimonio, quod plerumque quæritur pretio. Ea ergo tibi locuples
videtur ad fidem, quæ et redimi et falli potest; ut excuset ream, et
crimen tegat, aut nesciat, et non possit flagitium deprehendere?
7. Neque vero illud justum arbitror, quod tuis comprehendisti litteris,
quia nisi inspecta fuerit, integritas periclitetur, et incerto sui
fluctuet. Ergo omnes quæ inspectæ non sunt, periculum subierunt
pudoris? Ergo et quæ nupturæ sunt, prius inspiciantur, ut nubant
probatiores? Ergo et quæ velandæ sunt, prius subjiciendæ sunt hujusmodi
adtrectationi; non enim visitantur, sed adtrectantur: et rectius
secundum tuam sententiam inspicitur non probata, quam consecrata.
8. Quid, quod etiam ipsi archiatri dicunt non satis liquido comprehendi
inspectionis fidem, et ipsis medicinæ vetustis doctoribus id sententiæ
fuisse? Nos quoque usu hoc cognovimus, sæpe inter obstetrices obortam
varietatem, et quæstionem excitatam; ut plus dubitatum sit de ea, quæ
inspiciendam se præbuerit, quam de ea quæ non fuerit inspecta. Siquidem
et proximo id comperimus exemplo: nam quædam conditionis servilis
Altini inspecta et refutata, postea Mediolani non meo quidem jussu, sed
Nicenti ex tribuno et notario domini vel patroni sui voluntate visitata
est a peritissima et locupleti femina hujusmodi artis; et cum simul
ista suppeterent, ut neque paupertas obstetricis suspectam faceret
fidem, neque indocilitas imperitiam, tamen adhuc manet quæstio.
9. Quid profuit igitur eam inspici, cum damnatio maneat? Nam ut quisque
voluerit, aut imperitam medicam, aut redemptam asseret; ita sine
effectu ullo injuria inspectionis est. Quid deinde fiet? Quotiescumque
emerserit, qui non credat, toties virgo adtrectabitur? Nam si umquam se
visitandam abnuerit, secundum adsertionem tuam de crimine confitebitur.
Et facilius est ut refutet, quod numquam fecerit, quam quod fecerit.
Variabuntur igitur obstetrices, ne suspectæ aliqua repetatur gratiæ.
Erit itaque inter plures, quamquam paucarum etiam in magnis urbibus
hic usus medendi sit, erit, inquam, vel malevola, vel imperita, quam
pudoris claustra prætereant, et per imperitiam integro notam affigat
pudori. Vides in quod periculum inducas virginalem professionem, dum
obstetricem adhibendam putas; ut jam non solum verecundiæ suæ dispendio,
sed etiam obstetricis incerto periclitetur.
Sidenote: Gen. xxxv. 17.
Sidenote: Ib. xxxviii. 27.
Sidenote: Ex. i. 15 sqq.
10. Nunc consideremus quod obstetricis officium sit. Legimus etiam
in veteri Testamento obstetrices, sed non inspectrices; denique ad
parturientes ingrediebantur, non ad virgines; ut partus susciperent,
non ut pudorem examinarent. Unde et obstetrices dictæ, eo quod
obsistant dolori, vel certe pignori, ne laxatis uteri genitalibus
claustris, in terram defluat. Secundo et tertio loco in Scripturis
invenimus obstetrices adhibitas: sed ubique partui, nusquam inspectioni.
Primo ubi Rachel parturit, deinde ubi Thamar parit, tertio ubi necandos
mares Pharao mandat Hebræorum obstetricibus; quando responderunt illæ,
non eo more Hebræas feminas parere, quo pariunt Ægyptiæ: sed Hebræas
prius parere, quam introeant obstetrices ad eas. Qui locus ut superiori
utilis ad Hebræorum salutem; ita reliquo confragosus ad obstetricum
fidem, quæ didicerunt mentiri pro salute, et fallere pro excusatione.
11. Quid igitur suspecta et dubia captamus; cum majora sint alia
examinandæ veritatis documenta et testimonia, in quibus expressiora
insignia vel temerati pudoris sint? Quid enim est quod magis publicum
sit, quam offensa pudoris, et defloratio virginitatis? Nihil profecto
quod magis se prodat, quam castitatis dispendium. Tumescit alvus, et
incedentem fœtus sui onera gravant; ut prætermittamus alia, quibus se
vel tacita prodit conscientia.
Sidenote: Gen. iii. 16.
Sidenote: Isa. xiii. 8, 9.
12. At forte sterilitatis obtentu abscondi in aliquibus possit
flagitium. Hic vero cum editus partus et expositus, vel necatus, (dum
invidiæ magis, quam probationi consulitur,) dissipatus sit per aures
universorum, strangulata est libertas calumniarum, si peperit. Nempe
Veronæ fuit, visebatur frequenter a virginibus et mulieribus; in
honore enim semper erat. Visebatur et a sacerdotibus propter pudicitiæ
reverentiam, et gravitatis speculum. Quomodo ergo potuit occulere
crimen, quod se vel specie sui proderet? Quomodo texit uterum? Quomodo
non refugit adspectum mulierum, oculos salutantium? Quomodo parturiens
vocem repressit? Sed hoc non patitur dolor: denique Scriptura hos
maximos dicit dolores, qui sunt parturientis. Sic enim inquit,
Dies Domini subito venit, et improvisus adest, ut dolor partus, qui
intercludit omnia effugia delitescendi.
Sidenote: S. Luke i. 24.
Sidenote: S. Matt. i. 18.
13. Hæc est verior documentorum fides, quam erubescunt et mulieres.
Denique Elizabeth occultabat se mensibus quinque; eo quod sterilis
conceperat in senectute. His signis et ipsa Mariæ virginitas apud
ignaros mysterii probri suspectabatur. Unde et Joseph, cui desponsata
erat Virgo, suspectum habebat vitium, dum adhuc nesciret Dominicæ
incarnationis sacramentum.
14. Quid ergo, negamus inspiciendas virgines? Interim quod nusquam
legerim, non adstruo, nec verum arbitror. Sed quia pleraque ad speciem
facimus, non ad veritatem; et erroris gratia complura frequenter
prætendimus, (sunt enim qui nesciant recte facere, nisi metu pœnæ,)
relinquamus hoc illis, quas non verecundia revocat a lapsu, sed solus
injuriæ deterret metus: apud quas nulla cura pudoris et castitatis
gratia, sed pœnæ timor est. Relinquamus vernaculis, quibus formido est
deprehendi magis, quam peccasse. Absit a virgine sacra, ut obstetricem
noverit: partus putatur, et remedium doloris ducitur, non examen
pudoris. Relinquamus etiam illis, si quæ gravibus appetitæ calumniis,
oppressæ testimoniis, strangulatæ argumentis, ad id confugiant, ut
se offerant inspectioni, quo vel corporis probetur custodia; si tamen
deprehendi potest, in quibus nutat pudoris gratia, et disciplina
integritatis. Male tamen se habet causa, ubi potior est carnis quam
mentis prærogativa. Malo morum signaculo, quam corporis claustro
virginitatem exprimi.
15. Jam illud præclarum, quod scripsisti insinuatum tibi a quibusdam
quod nequaquam tibi communicarent, si eam sine visitatione suscipiendam
crederes. Ergo judicandi accepisti formulam. Quales illi, qui volunt
præscribere sacerdotibus quid sequi debeamus? Liberavimus itaque te
a cognitionis gravissimæ necessitate, ne necesse haberes formulam
mandatam exsequi. Quid nobis futurum est, qui eorum studiis non
obtemperavimus?
Sidenote: S. Luke i. 28.
Sidenote: Hist. of Sus. 15 sqq.
16. Sed tamen scio illic plerosque esse, qui timeant Dominum. Nam
et hic vidimus dudum, et illic esse comperimus, qui compositam hanc
querantur calumniam: quos aiunt eo offensos favisse Maximo, quod
ista virgo non circumeat domos, nec eorum matronas salutet atque
ambiat. Quid igitur fiet, quomodo tanto eam exuemus crimine? quomodo
persuadebimus ut cultus adsumat novos, suos exuat? Grave flagitium
virginem intra secreta domus degere, claudi penetralibus suis! Sic
certe lectio docet Mariam domi repertam, cum ad eam Gabriel Archangelus
venisset. Susanna fugiens turbarum inducitur. Denique cum se lavaret,
paradisum claudi jubebat. Quid autem præstantius, (præsertim in
virgine, cujus ♦præcipuum opus verecundia,) quam secretum? quid tutius
secreto, et ad omnes actus expeditius? Munia enim pudoris induit,
non concursationis. Sed de aliis videro, tuæ nunc mihi respondendum
epistolæ est.
17. Te miror, frater, qui tantopere defendas Maximum non fuisse
accusatorem, sed parentis dolore doluisse invidiam sparsi rumoris;
cum ille se inimicum et adversarium litigatorem, proposito jam jurgio,
negare non potuerit adversus sacram virginem judicia adtentavisse:
muroque interjecto, discretas ædes uxoris suæ ac virginis, divisam
germanitatis inter sorores societatem; aliaque, quibus doleret quod
virgo in agro affinitatis suæ refugisset consortium. Quomodo ergo non
accusator, qui affectum accusatoris jamdudum exercuit, qui sermone suo
accusationem detulit, aures tuas implevit clamore, et testes auditionis
deduxit, cognitionem poposcit?
18. Quamlibet argumentatus, negare non potuisti quod ad Indiciam
scripseris, quoniam Maximus seu impulsu aliorum, seu dolore proprio
crimen grave detulerit. Sola hæc epistola satis est ad accusationis
testimonium; neque enim te ego tuis ad me datis litteris urgendum
putavi, sed iis lectis quas ad virginem dederas, adverti diversum esse,
quod ad me scripseras: et tamen cum epistola tuæ sibi non convenirent,
consulendum te, non arguendum putavi. Quid igitur sibi vult illa
argumentatio, quia illud detulerit, quod ad me scripseras, delatam
videlicet eam in turpi crimine; ita ut editum et obrutum partum dici
adserat? Quasi vero istud ad Indiciam, non ad me scripseris. Illa
ubi audivit litteris tuis Maximum subduci accusationi, litteras tuas
protulit, quibus eum criminis delatorem probavit: ad me datas non
legerat, nec quid haberent, sciebat.
Sidenote: 1 Kings xxi. 10.
Hist. of Sus. 15 sqq.
S. Matt. xxvi. 59, 60.
19. Ego autem exhorrui a primo calumniam, quia advertebam non crimen
intendi, sed injuriam virginis desiderari, cujus inspectio et visitatio
postulabatur, non aliquod flagitium deferebatur. Quis enim istud a
principio fraude compositum nequaquam sibi congruere et convenire non
arbitraretur? Cucurrisse mulieres viles ad monasterium, jactasse partum
virginis, et necem pignoris, de monasterio rumorem per populos sparsum,
eumque affluxisse in aures novi affinis Maximi, ab ipso interpellatum
episcopum, dimissas eas quæ dixisse ferebantur, atque in fugam coactas,
ut apud nos patuit: eos qui audisse se dicerent, ad Ecclesiam vocatos
prodisse Renatum et Leontium, duos illos iniquitatis viros, quos
apposuit Jezabel, redarguit Daniel, subornavit Judæorum populus; ut
auctorem vitæ suæ falso appeterent testimonio. Qui tamen cum simul
composuissent flagitium, simul ingressi essent viam, et ne quid
præteream a juncti Maximo, comitantibus, ut dixit Leontius, iis qui
illum rumorem sparserant; tamen ubi in meo adstiterunt judicio, cum
primo de origine causæ quærerem, diversa et distantia prompsere, non
locorum separati, sed mendaciorum divortio.
20. Cum igitur sibi ipsi non convenirent, Mercurium et Leam vilissimæ
conditionis et detestabilioris nequitiæ personas amandavissent,
aufugisset Theudule, non ignara objiciendi sibi facinoris, quod ante
lectum Renati sola cubitavisset, ancilla præesto esset alia, quæ stupro
ejusdem Renati se diceret coinquinatam; die ipso, qui dictus erat
cognitioni, subtraxerunt se episcoporum conventui; licet etiam pridie
subito se profecturos idem Renatus clamaverit.
21. Unde ego judicio præscripsi diem, et tamen nullo accusante,
nullis testimoniis perurgentibus, insinuavi sanctæ sorori quod peteres
coram ipsa inspici et visitari memoratam virginem. At illa sancte
inspectionem quidem recusavit, sed testimonium non declinavit, dicens
nihil se in Indicia comprehendisse, nisi quod esset virginalis pudoris
et sanctitatis: habitasse eam Romæ in domo nostra, nobis absentibus,
nulli eam se vitiorum familiaritati dedisse, optare cum ea sibi a
Domino Jesu partem reservari in regno Dei.
22. Paternam quoque filiam nostram interrogavi, quod ab ea numquam
soleat discedere, cujus caritas vitæ hujus testimonium est. Itaque
etsi quod injurata diceret, fidei sacramento conferendum foret; sub
obstestatione tamen professa est alienam criminis quo appetebatur, nec
quidquam in ea scire se bonæ vacuum conversationis.
23. Nutricem quoque liberæ conditionis interrogavimus, cui et status
haudquaquam degeneri servitio obnoxius libertatem vera fatendi daret,
et fides atque ætas ad veritatem adstipularetur, et officium nutricis
ad cognitionem secreti. Ea quoque nihil se indecorum vidisse, nihil
sibi quasi parenti commissum a virgine aliqua dignum reprehensione.
24. His moti, Indiciam inoffensi virginem muneris pronuntiavimus:
Maximum autem et Renatum et Leontium ita involvit sententia, ut Maximo,
si errorem emendaret, spes reditus reservaretur; Renatus autem et
Leontius excommunicati manerent, nisi forte probata sui pœnitentia, et
hujus facti diuturna deploratione, dignos se præberent misericordia.
Vale, frater, et nos dilige; ♦quia nos te diligimus.
EPISTOLA VI.
A.D. 380.
CUM Syagrio quod Indiciam contumeliosæ inspectioni sententia
sua addixisset, Ambrosius amice expostulat; eique atrocissimam
ultionem, quam Israelitæ ob violatam in levitæ uxore castitatem
repetiverunt, ante oculos ponens, totam rei seriem eleganter
describit.