exsequitur,[195] ut has regiones nominaret, ceteras non nominaret; et a
Iudaea inciperet, quae pars Syriae numeratur et quae amplius Iudaea non
erat, eversa Hierosolima, fugatis et prope exstinctis[196] Iudaeis, ita
ut credam vix aliquem in sua tunc patria remansisse, sed alias habitasse
nationes? Ubi tandem erat Iudaea, quae nec Iudaea amplius vocabatur,
ut hodie videmus illud terrae nomen exstinctum? Et sicut exterminatis
Chananeis Chananea regio desiit appellari, commutato nomine in Iudaeam
a novis incolis, ita exterminatis Iudaeis et convenis gentibus eam
incolentibus desierat Iudaea nominari.
Nuncupas Iudaeam, Thraciam, insulas; Hispanias vero, Gallias, Germanos
non putas nuncupandos, et cum de aliis linguis loquaris, Hebraea, Graeca,
barbara, de ulla provinciarum Latino sermone utentium non loqueris.
Video: has tu ideo[197] omisisti, ut postea in donatione complectereris.
Et quid non tanti erant tot provinciae occidentis, ut continuandis
luminaribus suppeditarent sumptus, nisi reliquus orbis adiuvaret?
Transeo quod haec concedi ais per largitatem; non ergo, ut isti aiunt, ob
leprae curationem. Alioquin insolens sit, quisquis renumerationem loco
munerum ponit.
“Beato Silvestro eius vicario de praesenti tradimus palatium
imperii nostri Lateranense, deinde diadema, videlicet coronam
capitis nostri, simulque phrygium, nec non et superhumerale,
videlicet lorum quod imperiale circumdare[198] solet collum,
verum etiam chlamydem[199] purpuream, atque tunicam coccineam,
et omnia imperialia indumenta, seu etiam dignitatem imperialium
praesidentium equitum; conferentes etiam ei imperialia sceptra,
simulque cuncta signa atque banna et diversa ornamenta
imperialia, et omnem processionem imperialis culminis, et
gloriam potestatis nostrae.
“Viris etiam diversi ordinis reverendissimis[200] clericis
sanctae Romanae ecclesiae servientibus, illud culmen singularis
potentiae et praecellentiae habere sancimus, cuius amplissimus
noster senatus videtur gloria adornari, id est patricios,[201]
consules effici. Nec non in ceteris dignitatibus imperialibus
eos promulgavimus decorari. Et sicut imperialis extat decorata
militia, ita clerum sanctae Romanae ecclesiae adornari
decrevimus. Et quemadmodum imperialis potentia diversis
officiis, cubiculariorum nempe et ostiariorum[202] atque
omnium concubitorum ordinatur,[203] ita et sanctam Romanam
ecclesiam decorari volumus. Et ut amplissime pontificale decus
praefulgeat, decernimus[204] et ut clerici sancti eiusdem
sanctae Romanae ecclesiae mappulis et linteaminibus, id est
candidissimo colore decoratos equos equitent, et sicut noster
senatus calciamentis utitur cum udonibus, id est candido
linteamine illustrentur, et ita caelestia sicut terrena ad
laudem Dei decorentur.”
O sancte Iesu! Ad hunc sententias volventem sermonibus imperitis non
respondebis de turbine? Non tonabis? Non in tantam blasphemiam[205]
ultricia fulmina iaculabere? Tantumne probrum in tua familia sustines?
Hoc audire, hoc videre, hoc tamdiu conniventibus oculis praeterire potes?
Sed patiens[206] es, et multae misericordiae. Vereor tamen ne patientia
haec tua sit potius ira et condemnatio, qualis in illos fuit, de quibus
dixisti: “Et dimisi eos secundum desiderium cordis eorum, ibunt in
adinventionibus suis,” et alibi: “Tradidi eos in reprobum sensum, ut
faciant quae non conveniunt, quia non probaverunt se habere notitiam
mei.” Iube me, quaeso, Domine, ut exclamem adversus eos, et forte
convertantur.[207]
O Romani pontifices, exemplum facinorum omnium ceteris pontificibus!
O improbissimi scribae et Pharisaei,[208] qui sedetis super cathedram
Moysi, et opera Dathan et Abiron facitis! Itane vestimenta, apparatus,
pompa, equitatus, omnis denique vita Caesaris vicarium Christi decebit?
Quae communicatio sacerdotis ad Caesarem? Istane Silvester vestimenta
sibi induit? Eo apparatu incessit? Ea celebritate ministrantium domi
vixit atque regnavit? Sceleratissimi homines non intelligunt Silvestro
magis vestes Aaron, qui summus Dei sacerdos fuerat, quam gentilis
principis fuisse sumendas.
Sed haec alias erunt exagitanda vehementius. Impraesentiarum autem de
barbarismo cum[209] hoc sycophanta loquamur, cuius ex stultiloquio
impudentissimum eius patescit[210] sua sponte mendacium.
“Tradimus,” inquit, “palatium imperii nostri Lateranense”; quasi male
hoc loco inter ornamenta donum palatii posuisset, iterum postea ubi de
donis agitur replicavit. “Deinde diadema”; et quasi illi non videant qui
adsunt, interpretatur; “videlicet coronam.” Verum hic non addidit “ex
auro,” sed posterius easdem res inculcans inquit; “ex auro purissimo et
gemmis preciosis.” Ignoravit homo imperitus diadema e panno esse aut
fortassis ex serico; unde sapiens illud regis dictum celebrari solet,
quem ferunt traditum sibi diadema priusquam capiti imponeret retentum
diu considerasse ac dixisse: “O nobilem magisquam felicem pannum! Quem
si quis penitus agnosceret,[211] quam multis sollicitudinibus[212]
periculisque et miseriis sis refertus, ne humi quidem iacentem vellet
tollere.” Iste non putat illud nisi ex auro esse, cui circulus aureus
nunc cum gemmis apponi a regibus solet. Verum non erat rex Constantinus,
nec regem appellare, nec regio se ritu ornare fuisset ausus. Imperator
Romanorum erat, non rex. Ubi rex est, ibi respublica non est. At in
republica multi fuerunt etiam uno tempore imperatores; nam Cicero
frequenter ita scribit: M. Cicero imperator illi vel illi imperatori
salutem: licet postea peculiari nomine Romanus princeps, ut summus
omnium, imperator appelletur.
“Simulque phrygium, nec non superhumerale, videlicet lorum quod
imperiale circumdare solet collum.” Quis umquam phrygium Latine dici
audivit? Tu mihi dum barbare loqueris videri vis Constantini aut
Lactantii esse sermonem. Plautus in Menaechmis[213] phrygionem[214] pro
concinnatore vestium posuit. Plinius phrygionas[215] appellat vestes
acu pictas, quod earum Phryges fuerint[216] inventores. Phrygium vero
quid significat?[217] Hoc non exponis, quod obscurum; exponis quod est
clarius. Superhumerale ais esse lorum, nec quid sit lorum tenes; non
enim cingulum ex corio factum, quod dicitur lorum, sentis circumdari pro
ornamento Caesaris collo: hinc est quod habenas et verbera vocamus lora;
quod si quando dicantur lora aurea, non nisi de habenis quae auratae
collo equi aut alterius pecudis circumdari assolent intelligi potest.
Quae te res, ut mea fert opinio, fefellit, et cum lorum circumdare
collo[218] Caesaris atque Silvestri vis, de homine, de imperatore, de
summo pontifice, equum aut asinum[219] facis.
“Verum et chlamydem[220] purpuream, atque tunicam coccineam.” Quia
Matthaeus ait chlamydem coccineam, et Ioannes vestem purpuream, utrumque
voluit hic eodem loco coniungere. Quod si idem color est, ut Evangelistae
significant, quid tu non fuisti contentus alterum nominasse, ut illi
contenti fuerunt: nisi accipis purpuram, ut nunc imperiti loquuntur,
genus panni serici colore albo? Est autem purpura piscis, cuius sanguine
lana tingitur, ideoque a tinctura datum est nomen panno, cuius color
pro rubro accipi potest, licet sit magis nigricans et proximus colori
sanguinis concreti, et quasi violaceus. Inde ab Homero atque Virgilio
purpureus dicitur sanguis et marmor porphyritum,[221] cuius color est
simillimus amethysto;[222] Graeci enim purpuram porphyram vocant.
Coccineum pro rubro accipi forte non ignoras; sed cur faciat coccineum
cum nos dicamus coccum, et chlamys quod genus sit vestimenti, iurarem te
plane nescire.
Atque ut ne se[223] longius persequendo singulas vestes mendacem
proderet, uno semel verbo complexus est, dicens; “omnia imperialia
indumenta.” Quid! Etiamne illa quibus in bello, quibus in venatione,
quibus in conviviis, quibus in ludis amiciri solet? Quid stultius quam
omnia Caesaris indumenta dicere convenire pontifici?
Sed quam lepide addit; “Seu etiam dignitatem imperialium praesidentium
equitum”! “Seu” inquit. Distinguere duo haec invicem voluit, quasi multum
inter se habeant similitudinis, et de imperatorio habitu ad equestrem
dignitatem delabitur,[224] nescio quid loquens. Mira quaedam effari vult,
sed deprehendi in mendacio[225] timet, eoque inflatis buccis et turgido
gutture dat sine mente sonum.
“Conferentes ei etiam imperialia sceptra.” Quae structura orationis! Qui
nitor! Qui ordo! Quaenam sunt sceptra ista imperialia? Unum est sceptrum,
non plura; si modo sceptrum gerebat imperator. Num et pontifex sceptrum
manu gestabit? Cur non ei dabimus et ensem et galeam et iaculum?
“Simulque cuncta signa atque banna.” Quid tu “signa” accipis? Signa sunt
aut statuae, unde frequenter legimus signa et tabulas pro sculpturis ac
picturis,—prisci enim non in parietibus pingebant, sed in tabulis,—aut
vexilla, unde illud; “Signa, pares aquilas.” A priore significato sigilla
dicuntur parvae statuae atque sculpturae. Num ergo statuas aut aquilas
suas Silvestro dabat Constantinus? Quid hoc absurdius? At “banna” quid
sibi velit, non invenio. Deus te perdat, improbissime mortalium, qui
sermonem barbarum attribuis saeculo erudito!
“Et diversa ornamenta imperialia.” Quia dixit “banna,” satis putavit
significatum esse, et ideo cetera sub verbum universale conclusit.
Et quam frequenter inculcat “imperalia”; quasi propria quaedam sint
ornamenta imperatoris magis quam consulis, quam dictatoris, quam Caesaris!
“Et omnem processionem imperialis culminis, et gloriam
potestatis nostrae.”
“Proicit ampullas et sesquipedalia verba,”
“Rex regum Darius, consanguineusque deorum,”
numquam nisi numero plurali loquens.[226] Quae est ista processio
imperialis; cucumeris per herbam torti, et crescentis[227] in ventrem?
Triumphasse existimas Caesarem quotiens domo prodibat, ut nunc solet
papa, praecedentibus albis equis, quos stratos ornatosque famuli
dextrant; quo, ut taceam alias ineptias, nihil est vanius, nihilque a
pontifice Romano alienius? Quae etiam ista gloria est? Gloriamne, ut
Hebraeae linguae mos est, pompam et apparatus illum splendorem homo
Latinus appellasset? Ut illud quoque militiam pro milites, quod ab
Hebraeis sumus mutuati, quorum libros Constantinus aut ipsius scribae
numquam aspexerant?
Verum quanta est munificentia tua, Imperator, qui non satis habes
ornasse[228] pontificem, nisi ornes et omnem clerum! “Culmen singularis
potentiae et praecellentiae,” ais, “effici patricios, consules.” Quis
audivit senatores aliosve homines effici patricios? Consules efficiuntur,
non patricii;[229] ex domo vel patricia, quae eadem senatoria dicitur,
siquidem senatores patres conscripti sunt, vel ex equestri, vel ex
plebeia; plusque est senatorem esse quam patricium, nam senator est
unus e delectis consiliariis reipublicae, patricius[230] vero qui e
domo senatoria ortum ducit. Ita qui senator aut ex patribus conscriptis
non protinus et patricius[230] est. Ridiculeque Romani mei hoc tempore
faciunt, qui praetorem suum senatorem vocant, cum neque senatus ex uno
homine constare possit, necesseque sit senatorem habere collegas; et
is[231] qui nunc senator dicitur fungatur officio praetoris. At dignitas
patriciatus in multis libris invenitur, inquies. Audio: sed in his
qui de temporibus post Constantinum loquuntur. Ergo post Constantinum
privilegium confectum est.
Sed numquid clerici fieri consules possunt? Coniugio sibi interdixere
Latini clerici: et consules fient, habitoque delectu militum cum
legionibus et auxiliis in provincias, quas fuerint sortiti, se conferent?
Ministrine et servi consules fient?[232] Nec bini, ut solebat, sed
centeni ac milleni ministri qui Romanae ecclesiae servient, dignitate
afficientur imperatoria? Et ego stolidus mirabar quod papa effici
diceretur! Ministri imperatores erunt; clerici vero milites. Militesne
clerici fient, aut militaria ornamenta gestabunt, nisi imperialia
ornamenta universis clericis impertis? Nam nescio quid dicas. Et quis
non videt hanc fabulam ab iis excogitatam esse, qui sibi omnem vestiendi
licentiam esse voluerunt? Ut existimem, si qua inter daemones qui aerem
incolunt ludorum genera exercentur, eos exprimendo clericorum cultu,
fastu, luxu, exerceri, et hoc scaenici[233] lusus genere maxime delectari.
Utrum magis insequar, sententiarum an verborum stoliditatem? Sententiarum
audistis. Verborum haec est; ut dicat senatum videri adornari, quasi
non utique adornetur, et quidem adornari gloria; et quod fit, factum
esse velit, ut “promulgavimus” pro promulgamus, illo enim modo sonat
iucundius oratio; et eandem rem per praesens et per praeteritum
enuntiet, velut “decernimus” et “decrevimus”; et omnia sint referta
his vocibus, “decernimus,” “decoramus,” “imperialis,” “imperatoria,”
“potentia,” “gloria”; et “exstat” pro est posuerit, cum “extare” sit
supereminere, vel superesse; et “nempe” pro scilicet; et “concubitores”
pro contubernales. “Concubitores” sunt qui concumbunt, et coeunt; nimirum
scorta intelligenda sunt. Addit, cum quibus dormiat, ne timeat, opinor,
nocturna phantasmata: addit cubicularios: addit hostiarios.
Non otiosum[234] est, quare haec ab eo minuta referuntur. Pupillum
instituit aut adolescentem filium, non senem; cui omnia quibus necesse
habet tenera aetas ipse velut amantissimus pater praeparat, ut David
Salomoni[235] fecit. Atque ut per omnes numeros fabula impleatur, dantur
clericis equi, ne asinario illo Christi more super asellos sedeant; et
dantur non operti sive instrati operimentis coloris albi, sed decorati
colore albo. At quibus operimentis! Non stragulis, non Babylonicis, aut
quo alio genere, sed “mappulis et linteaminibus”! Mappae ad mensam
pertinent, linteamina ad lectulos. Et quasi dubium sit cuius sint haec
coloris, interpretatur; “id est candidissimo colore.” Dignus Constantino
sermo, digna Lactantio facundia, cum in ceteris, tum vero in illo “equos
equitent”!
Et cum de vestitu senatorum nihil dixerit, non de laticlavo, non de
purpura, non de ceteris, de calceamentis sibi loquendum putavit; nec
lunulas appellavit, sed udones, sive “cum udonibus,” quos ut solet homo
ineptus exponit, “id est candido linteamine,” quasi udones linteamen
sint! Non occurrit impraesentiarum,[236] ubi repererim “udones,” nisi
apud Martialem Valerium, cuius disticon quod inscribitur “Udones
Cilicii”[237] hoc est:
“Non hos lana dedit, sed olentis barba mariti;
Cinyphio[238] poterit planta latere sinu.”
Ergo non linei utique, nec candidi sunt udones, quibus hic bipes asellus
non calceari pedes senatorum ait, sed senatores illustrari.
Atque per hoc, “sicut caelestia ita terrena[239] ad laudem Dei
decorentur,” quae tu “caelestia” vocas; quae “terrena”? Quomodo caelestia
decorantur? Quae autem Deo laus sit ista tu videris. Ego vero, si qua
mihi fides est, nihil puto nec Deo nec ceteris hominibus magis esse
invisum quam tantam clericorum in rebus saecularibus licentiam. Verum
quid ego in singula impetum facio? Dies me deficiat,[240] si universa,
non dico amplificare, sed attingere velim.
“Pre[241] omnibus autem licentiam tribuimus beato Silvestro
et successoribus eius ex nostro indictu, ut quem placatus
proprio consilio clericare voluerit et in religioso numero
religiosorum clericorum connumerare, nullus ex omnibus
praesumat superbe agere.”
Quis est hic Melchisedec, qui patriarcham Abraam benedicit?
Constantinusne, vix Christianus, facultatem ei, a quo baptizatus est
et quem beatum appellat, tribuit clericandi? Quasi prius nec fecisset
hoc Silvester nec facere potuisset! Et qua comminatione vetuit, ne quis
impedimento esset? “Nullus ex omnibus praesumat superbe agere.” Qua etiam
elegantia! “Connumerare in numero religioso religiosorum,” “clericare ...
clericorum,” et “indictu,” et “placatus.”
Atque iterum ad diadema revertitur:
“Decrevimus itaque et hoc, ut ipse et successores eius
diademate, videlicet corona, quam ex capite nostro illi
concesserimus,[242] ex auro purissimo et gemmis pretiosis[243]
uti debeant pro honore beati Petri.”
Iterum interpretatur diadema; cum barbaris enim et obliviosis loquebatur;
et adicit “de auro purissimo,” ne forte aliquid aeris aut scoriae
crederes admixtum.[244] Et gemmas cum dixit, addit “pretiosas” eodem
timore ne viles forsitan suspicareris. Cur tamen non “pretiosissimas,”
quemadmodum “aurum purissimum”? Plus namque[245] interest inter gemmam
et gemmam, quam inter aurum et aurum. Et cum dicere debuisset distinctum
gemmis, dixit “ex gemmis.” Quis non vidit ex eo loco sumptum, quem
princeps gentilis non legerat; “Posuisti in capite eius coronam de lapide
pretioso”? Sic locutus[246] est Caesar vanitate quadam coronae suae
iactandae, si modo Caesares coronabantur, in se ipsum contumeliousus,
qui vereretur ne homines opinarentur eum non gestare coronam ex auro
purissimo cum gemmis pretiosis, nisi indicasset?
Accipe causam cur sic loquatur; “pro honore beati Petri.” Quasi Christus
non sit summus angularis lapis, in quo templum ecclesiae constructum est,
sed Petrus; quod iterum postea facit. Quem si tantopere venerari volebat,
cur non templum episcopale illi potius quam Ioanni Baptistae Romae
dicavit?
Quid? Illa loquendi barbaries nonne testatur non saeculo Constantini,
sed posteriori, cantilenam hanc esse confictam? “Decernimus quod ...
uti debeant,”[247] pro eo quod est decernimus[248] ut utantur: sic nunc
barbari homines vulgo loquuntur et scribunt, “Iussi quod deberes venire,”
pro eo quod est, “Iussi ut venires”: et “decrevimus” et “concessimus,”
quasi non tunc fiant illa, sed alio quodam tempore facta sint.
“Ipse vero beatus papa super coronam clericatus, quam gerit
ad gloriam beatissimi Petri, ipsa ex auro non est passus uti
corona.”
O tuam singularem stultitiam, Constantine! Modo dicebas coronam super
caput papae ad honorem facere beati Petri; nunc ais non facere, quia
Silvester illam recusat; et cum factum recusantis probes, tamen iubes eum
aurea uti corona; et quod hic non debere se agere existimat, id tu ipsius
successores dicis agere debere. Transeo quod rasuram coronam vocas, et
papam pontificem Romanum, qui nondum peculiariter sic appellari erat
coeptus.
“Phrygium vero candidissimo nitore splendidum, resurrectionem
Dominicam designans, eius sacratissimo vertici manibus nostris
imposuimus, et tenentes frenum equi pro reverentia beati Petri
dextratoris officium illi exhibuimus, statuentes eodem phrygio
omnes eius successores singulariter uti in processionibus ad
imperii nostri imitationem.”
Nonne videtur hic auctor fabulae non per imprudentiam, sed consulto
et dedita opera praevaricari et undique ansas ad se reprehendendum
praebere? In eodem[249] loco ait, phrygio et Dominicam resurrectionem
repraesentari,[250] et imperii Caesarei esse imitationem; quae duo
inter se maxime discrepant. Deum testor, non invenio quibus verbis, qua
verborum atrocitate, confodiam hunc perditissimum nebulonem. Ita omnia
verba plena insaniae evomit. Constantinum non tantum officio similem
Moysi, qui summum sacerdotem iussu Dei ornavit, sed secreta mysteria[251]
facit exponentem, quod difficillimum est iis qui diu in sacris
litteris[252] sunt versati. Cur non fecisti etiam Constantinum pontificem
maximum, ut multi Imperatores fuerunt, ut commodius ipsius ornamenta in
alterum summum pontificem transferrentur? Sed nescisti historias. Ago
itaque Deo etiam hoc nomine gratias, quod[253] istam nefandissimam mentem
non nisi in stultissimum hominem cadere permisit: quod etiam posteriora
declarant. Namque Aaron sedenti in equo Moysen[254] inducit dextratoris
exhibuisse officium, et hoc non per medium Israel, sed per Chananeos
atque Aegyptios, id est per infidelem civitatem, ubi non tam imperium
erat orbis terrarum quam daemonum, et daemones colentium populorum.
“Unde ut pontificalis apex non vilescat, sed ut[255] magis
quam imperii terreni dignitas, gloria et potentia decoretur,
ecce tam palatium nostrum, quamque Romanam urbem et omnes
Italiae sive occidentalium regionum provincias,[256] loca,
civitates beatissimo pontifici et universali papae Silvestro
tradimus atque relinquimus, et ab eo et a successoribus eius
per pragmaticum constitutum decrevimus disponendas atque iuri
sanctae Romanae ecclesiae permanendas.”
De hoc in oratione Romanorum atque Silvestri multa disseruimus. Huius
loci est ut dicamus neminem fuisse facturum ut nationes uno cunctas
verbo donationis involveret, et qui minutissima quaeque superius est
exsecutus, lorum, calceos,[257] linteamina equorum,[258] non referret
nominatim provincias,[259] quarum singulae non[260] singulos reges nunc
aut principes regibus pares habent. Sed ignoravit videlicet hic falsator
quae provinciae sub Constantino erant, quae non erant. Nam certe cunctae
sub eo non erant.[261] Alexandro exstincto videmus singulas regiones in
ducum partitione numeratas; a Xenophonte terras principesque nominatos,
qui vel ultro vel armis sub imperio Cyri fuerunt; ab Homero Graecorum
barbarorumque regum nomen, genus, patriam, mores, vires, pulchritudinem,
numerum navium et prope numerum[262] militum, catalogo[263] comprehensum,
cuius exemplum cum multi Graeci, tum vero nostri Latini, Ennius,
Virgilius, Lucanus, Statius, aliique nonnulli imitati sunt; a Iosue et
Moyse in divisione terrae promissionis viculos quoque universos fuisse
descriptos;[264] et tu gravaris etiam provincias recensere? Occidentales
tantum provincias nominas. Qui sunt fines occidentis; ubi incipiunt,
ubi desinunt? Num ita certi constitutique sunt termini occidentis et
orientis, meridieique et septentrionis, ut sunt Asiae, Africae, Europae?
Necessaria verba subtrahis, ingeris supervacua. Dicis, “provincias, loca,
civitates.” Nonne et provinciae et urbes loca sunt? Et cum dixeris
provincias, subiungis civitates, quasi hae sub illis non intelligantur.
Sed non est mirum qui tantam orbis terrarum partem a se alienat, eundem
urbium provinciarumque nomina praeterire, et quasi lethargo oppressum,
quid loquatur ignorare. “Italiae sive occidentalium regionum,” tamquam
aut hoc aut illud, cum tamen utrumque intelligat: appellans “provincias
regionum,” cum sint potius regiones provinciarum; et “permanendam”[265]
dicens pro permansuram.
“Unde congruum prospeximus, nostrum imperium et regiam
potestatem orientalibus transferri regionibus, et in Byzantiae
provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et
illic nostrum constitui imperium.”[266]
Taceo quod dixit civitates aedificari, cum urbes aedificentur non
civitates; et “Byzantiam[267] provinciam.” Si tu es Constantinus,
redde causam cur illum potissimum locum condendae urbi[268] delegeris.
Quod enim alio te transferas post Romam traditam non tam congruum quam
necessarium est. Nec te appelles imperatorem, qui Romam amisisti, et
de nomine Romano, quod discerpis, pessime meritus es; nec regem, quod
nemo ante te fecit; nisi ideo te regem appelles quia Romanus esse
desiisti.[269] Sed affers causam sane honestam:
“Quoniam ubi princeps sacerdotum et Christianae religionis
caput constitutum est ab imperatore caelesti iustum non est ut
illic imperator terrenus habeat potestatem.”
O stultum David, stultum Salomonem, stultum Ezechiam, Iosiamque, et
ceteros reges, stultos ac parum religiosos, qui in urbe Hierusalem cum
summis sacerdotibus habitare sustinuerunt, nec tota illis urbe cesserunt!
Plus sapit Constantinus triduo quam illi tota vita sapere potuerunt!
Et “imperatorem caelestem” appellas, quia terrenum accepit imperium;
nisi Deum intelligis,—nam ambigue loqueris,—a quo terrenum principatum
sacerdotum super urbe Romana ceterisque locis constitutum esse mentiris.
“Haec vero omnia, quae per hanc imperialem sacram[270] et per
alia divalia decreta statuimus et firmamus,[271] usque in finem
mundi illibata et inconcussa permanere decrevimus.”
Modo terrenum te vocaveras, Constantine: nunc divum sacrumque vocas.
Ad gentilitatem recidis, et plusquam gentilitatem. Deum te facis, et
verba tua sacra, et decreta immortalia; nam mundo imperas ut tua iussa
conservet “illibata et inconcussa.” Non cogitas quis tu es, modo e[272]
sordidissimo impietatis caeno[273] lotus et vix perlotus? Cur non
addebas; “Iota unum aut unus apex de privilegio hoc non praeteribit,[274]
ut non magis pereat caelum et terra?” Regnum Saul a Deo electi ad
filios non pervenit; regnum David in nepote discerptum est, et postea
exstinctum. Et tu ad finem usque mundi regnum, quod tu sine Deo[275]
tradis, permansurum tua auctoritate decernis? Quis etiam tam cito te
docuit mundum esse periturum? Nam poetis, qui hoc etiam testantur, non
puto te hoc tempore fidem habere. Ergo hoc tu non dixisses, sed alius
tibi affinxit.
Ceterum, qui tam magnifice superbeque locutus est, timere incipit,
sibique diffidere, eoque obtestationibus agit:
“Unde coram Deo vivo, qui nos regnare praecepit,[276] et
coram terribili eius iudicio obtestamur[277] omnes nostros
successores Imperatores vel cunctos optimates, satrapas etiam
amplissimumque senatum et universum populum in universo orbe
terrarum, nec non[278] et in posterum,[279] nulli eorum quoquo
modo licere hoc aut confringere vel in quoquam convelli.”
Quam aequa, quam religiosa adiuratio! Non secus ac si lupus per
innocentiam et fidem obtestetur ceteros lupos atque pastores, ne oves,
quas sustulit interque filios et amicos partitus est, aut illi adimere,
aut hi repetere tentent. Quid tantopere extimescis, Constantine? Si opus
tuum ex Deo non est, dissolvetur: sin ex Deo, dissolvi non poterit.
Sed video! Voluisti imitari Apocalypsim ubi dicitur: “Contestor autem
audienti omnia verba prophetiae libri huius; si quis apposuerit ad haec,
apponet Deus super illum plagas scriptas in libro isto. Et si quis
diminuerit de verbis libri prophetiae huius, auferet Deus partem eius de
libro vitae et de civitate sancta.” At tu numquam legeras Apocalypsim,
ergo non sunt haec verba tua.
“Si quis autem, quod non[280] credimus, in hoc temerator
exstiterit, aeternis condemnationibus subiaceat condemnatus,
et sanctos Dei apostolos Petrum et Paulum sibi in praesenti et
in futura vita sentiat contrarios, atque in inferno inferiori
concrematus cum diabolo et omnibus deficiat impiis.”
Hic terror atque haec comminatio non[281] saecularis principis solet
esse, sed priscorum sacerdotum ac flaminum, et nunc ecclesiasticorum.
Itaque non est Constantini oratio haec, sed alicuius clericuli stolidi,
nec quid dicat aut quomodo dicat scientis, saginati et crasi, ac inter
crapulam interque fervorem vini has sententias et haec verba ructantis,
quae non in alium transeunt, sed in ipsum convertuntur auctorem. Primum
ait, “aeternis condemnationibus subiaceat,” deinde, quasi plus addi
queat, alia addere vult, et post aeternitatem poenarum adiungit poenas
vitae praesentis; et cum Dei condemnatione nos terreat, adhuc, quasi
maius quiddam sit, terret nos odio Petri,—cui Paulum cur adiungat,
aut cur solum, nescio. Iterumque solito lethargo ad poenas aeternas
redit, veluti non hoc ante dixisset. Quod si minae hae exsecrationesque
Constantini forent, invicem exsecrarer ut tyrannum et profligatorem
reipublicae meae, et illi me Romano ingenio minarer ultorem. Nunc quis
extimescat[282] exsecrationem avarissimi hominis et ritu histrionum
verba simulantis ac sub persona Constantini alios deterrentis? Hoc est
proprie hypocritam esse, si Graecam vocem exquirimus, sub aliena persona
abscondere tuam.
“Huius vero imperialis decreti paginam propriis manibus
roborantes super venerandum corpus beati Petri posuimus.”
Chartane an membrana fuit pagina in qua scripta haec sunt? Tametsi
paginam vocamus alteram faciem, ut dicunt, folii; veluti quinternio habet
folia dena, paginas vicenas.
O rem inauditam et incredibilem! Cum essem adolescentulus, interrogasse
me quendam[283] memini, quis librum Iob scripsisset; cumque ille
respondisset, “Ipse Iob,” tunc me subiunxisse, “Quo pacto igitur de sua
ipsius morte faceret mentionem?” Quod de multis aliis libris dici potest,
quorum ratio huic loco non convenit. Nam quomodo vere narrari potest id
quod nondum esset administratum, et in tabulis contineri id quod post
tabularum, ut sic dicam, sepulturam factum esse ipse fateatur? Hoc nihil
aliud est quam paginam privilegii ante fuisse mortuam sepultamque quam
natam, nec tamen umquam a morte atque sepultura reversam; praesertim
antequam conscripta esset roboratam, nec id una tantum sed utraque
Caesaris manu. Et quid istud est roborare illam? Chirographone Caesaris,
aut anulo signatorio? Magnum nimirum robur, maiusque multo quam si
tabulis aereis mandavisset! Sed non est opus scriptura aerea, cum
super corpus beati Petri charta reponatur. Cur hic Paulum retices, qui
simul iacet cum Petro, et magis custodire possent ambo quam si afforet
tantummodo corpus unius?
Videtis artes malitiamque[284] nequissimi Sinonis. Quia donatio
Constantini doceri non potest, ideo non in tabulis aereis sed charteis
privilegium esse, ideo latere illud cum corpore sanctissimi apostoli
dixit, ne aut auderemus e venerabili sepulcro[285] inquirere, aut, si
inquireremus, carie absumptum putaremus. Sed ubi tunc erat corpus beati
Petri? Certe nondum in templo ubi nunc est, non in loco sane munito ac
tuto. Ergo non illic Caesar paginam collocasset. An beatissimo Silvestro
paginam non credebat, ut parum sancto, parum cauto, parum diligenti?
O Petre, O Silvester, O sancti[286] Romanae ecclesiae pontifices,
quibus oves Domini commissae sunt, cur vobis commissam paginam non
custodistis?[287] Cur a tineis illam rodi, cur situ tabescere passi
estis? Opinor quia corpora quoque vestra contabuerunt. Stulte igitur
fecit Constantinus. En redacta in pulverem pagina, ius simul privilegii
in pulverem abiit!
Atqui, ut videmus, paginae exemplar ostenditur. Quis ergo illam de sinu
sanctissimi apostoli temerarius accepit? Nemo, ut reor, hoc fecit.
Unde porro exemplar?[288] Nimirum aliquis antiquorum scriptorum debet
afferri, nec posterior Constantini temporibus. At is nullus affertur,
sed fortasse aliquis recens. Unde hic habuit? Quisquis enim de superiore
aetate historiam texit, aut Spiritu Sancto dictante loquitur, aut veterum
scriptorum et eorum quidem qui de sua aetate scripserunt sequitur
auctoritatem. Quare quicumque veteres non sequitur, is de illorum
numero erit quibus ipsa vetustas praebet audaciam mentiendi. Quod si
quo in loco ista res legitur, non aliter cum antiquitate consentit quam
illa glossatoris[289] Accursii de legatis Romanis ad leges accipiendas
dimissis in Graeciam plusquam stulta narratio cum Tito Livio aliisque
praestantissimis scriptoribus convenit.
“Datum Romae tertio Kalendas[290] Aprilis, Constantino Augusto
quarto consule et Gallicano quarto consule.”
Diem posuit penultimum Martii ut sentiremus hoc factum esse sub tempus
sanctorum dierum, qui illo plerumque tempore solent esse. Et Constantino
quartum consule, et Gallicano quartum consule! Mirum si uterque ter
fuerat consul et in quarto consulatu forent collegae! Sed mirandum magis
Augustum leprosum elephantia, qui morbus inter ceteros ut elephas inter
beluas eminet, velle etiam accipere consulatum, cum rex Azarias simul
ac lepra tactus est in privato se continuerit, procuratione regni ad
Ionatam[291] filium relegata, ut fere omnes leprosi fecerunt! Quo uno
argumento totum prorsus privilegium confutatur, profligatur, evertitur.
Ac ne quis ambigat ante leprosum esse debuisse quam consulem, sciat et ex
medicina paulatim hunc morbum succrescere, et ex notitia antiquitatis
consulatum iniri Ianuario mense magistratumque esse annuum, et haec
Martio proximo gesta referuntur.
Ubi neque hoc[292] silebo; in epistolis scribi solere “datum,” non autem
in ceteris, nisi apud indoctos. Dicuntur enim epistolae dari vel illi,
vel ad illum; illi quidem qui perfert ut puta tabellario, ut reddat et
in manum porrigat homini cui mittuntur; ad illum vero ut ei a perferente
reddantur, hic est is cui mittuntur.[293] Privilegium autem, ut aiunt,
Constantini, quod reddi alicui non debebat, nec dari debuit dici: ut
appareat eum qui sic locutus est mentitum esse, nec[294] scisse fingere
quod Constantinum dixisse ac fecisse verisimile esset. Cuius stultitiae
atque vesaniae affines se ac socios faciunt quicumque hunc vera dixisse
existimant atque defendunt; licet nihil iam habeant quo opinionem suam,
non dico defendere, sed honeste excusare, possint.
An honesta erroris excusatio est, cum patefactam videas veritatem, nolle
illi acquiescere quia nonnulli magni homines aliter senserint?[295]
Magni, inquam, dignitate, non sapientia nec virtute. Unde tantum[296]
scis an illi quos tu sequeris, si eadem audissent quae tu, mansuri in
sententia fuerint, an a sententia recessuri? Et nihilominus indignissimum
est plus homini velle tribuere quam veritati, id est Deo. Ita enim quidam
omnibus defecti rationibus solent mihi[297] respondere: Cur tot summi
pontifices donationem hanc veram esse crediderunt? Testificor vos, me
vocatis quo nolo, et invitum me maledicere summis pontificibus cogitis,
quos magis in delictis suis operire vellem. Sed pergamus ingenue loqui,
quandoquidem aliter agi nequit haec causa.
Ut fatear eos ita credidisse, et non malitia[298] fecisse; quid
mirum si ista crediderunt, ubi tantum lucri blanditur, cum plurima,
ubi nullum lucrum ostenditur, per insignem imperitiam credant? Nonne
apud Aram Coeli, in tam eximio templo et in loco maxime augusto,[299]
cernimus pictam fabulam Sibyllae et Octaviani, ut ferunt ex auctoritate
Innocentii tertii haec scribentis, qui etiam de ruina templi Pacis sub
natale Salvatoris, hoc est in partu Virginis, scriptum reliquit? Quae
ad evertendam magis fidem quia falsa, quam ad stabiliendam quia miranda
sunt, pertinent. Mentirine ob speciem[300] pietatis audet vicarius
veritatis, et se scientem hoc piaculo obstringere? An non mentitur?
Immo vero a sanctissimis viris se, cum hoc facit, dissentire non videt?
Tacebo alios: Hieronymus Varronis testimonio utitur, decem Sibyllas
fuisse; quod opus Varro ante Augustum condidit. Idem de templo Pacis
ita scribit: “Vespasianus et Titus Romae templo Pacis aedificato, vasa
templi et universa donaria in delubro illius consecrarunt, quae Graeca et
Romana narrat historia.” Et hic unus indoctus plus vult libello suo etiam
barbare scripto credi quam fidelissimis veterum, prudentissimorum hominum
historiis!
Quia Hieronymum attigi, non patiar hanc contumeliam ipsius tacito[301]
praeteriri. Romae ex auctoritate papae ostenditur codex Bibliae,[302]
tamquam reliquiae sanctorum luminibus[303] semper accensis, quod
dicunt[304] scriptum chirographo Hieronymi. Quaeris argumentum? Quia
multum, ut inquit Virgilius, est pictai vestis et auri: res quae magis
Hieronymi manu indicat scriptum non esse. Illum ego diligentius
inspectum comperi scriptum esse iussu regis, ut opinor, Roberti
chirographo hominis imperiti.
Huic simile est, quamquam decem millia huiusmodi Romae sunt, quod
inter religiosa demonstratur in tabella effigies Petri et Pauli,
quam Silvester Constantino ab eisdem apostolis in somnis admonito in
confirmationem visionis exhibuit. Non hoc dico quia negem effigies illas
esse apostolorum (utinamque tam vera esset epistola nomine Lentuli missa
de effigie Christi, quae non minus improbe ementita est quam privilegium
quod confutavimus!) sed quia tabella illa a Sylvestro non fuerit exhibita
Constantino; in quo non sustineo animi mei admirationem continere.
Disputabo enim aliquid de fabula Silvestri, quia et omnis in hoc quaestio
versatur, et mihi cum sermo sit cum pontificibus Romanis, de pontifice
Romano potissimum loqui decebit, ut ex uno exemplo facile aliorum
coniectura capiatur. Et ex multis ineptiis quae ibi narrantur unam tantum
de dracone attingam, ut doceam Constantinum non fuisse leprosum. Etenim
Gesta Silvestri ab Eusebio quodam Graeco homine, ut interpres testatur,
composita sunt,[305] quae natio ad mendacia semper promptissima[306] est,
ut Iuvenalis satirica[307] censura ait:
“... Quicquid Graecia mendax
Audet in historia.”
Unde draco ille venerat? Romae dracones non gignuntur. Unde etiam illi
venenum? In Africa tantum pestiferi dracones ob ardorem regionis esse
dicuntur. Unde praeterea tantum veneni ut tam spatiosam civitatem peste
corrumperet, praesertim cum in tam alto specu demersus esset, ad quem
centum quinquaginta gradibus descenderetur? Serpentes, excepto forsitan
basilisco, non afflatu, sed morsu virus inspirant atque interimunt. Nec
Cato Caesarem fugiens cum tanta hominum manu per medias Africae harenas,
dum iter faceret ac dormiret, ullum suorum comitum[308] serpentis afflatu
vidit exstinctum; neque illi populi ob id aerem sentiunt pestilentem.
Et si quid fabulis credimus, et Chimaera et Hydra et Cerberus sine noxa
vulgo conspecti sunt ac tacti.
Adhuc quin eum Romani potius occidissent? Non poterant, inquis? At multo
grandiorem serpentem in Africa ad ripam Bagradae[309] Regulus occidit.
Hunc vero vel obstructo ore specus facile erat interimere. An nolebant?
Ita, opinor, pro deo colebant, ut Babylonii fecerunt. Cur ergo, ut[310]
Daniel illum dicitur occidisse, non et Silvester hunc potius occidisset,
quem[311] canabaceo filo alligasset, et domum illam in aeternum
perdidisset? Ideo commentator fabulae noluit draconem interimi, ne plane
Danielis narratio referri videretur. Quod si Hieronymus, vir doctissimus
ac fidelissimus interpres, Apollinarisque et Origenes atque Eusebius
et nonnulli alii narrationem Beli fictam esse affirmant, si eam Iudaei
in Veteris Instrumenti archetypo non agnoscunt; id est, si doctissimi
quique Latinorum, plerique Graecorum, singuli Hebraeorum illam ut fabulam
damnant, ego non hanc adumbratam ex illa damnabo, quae nullius scriptoris
auctoritate fulcitur, et quae magistram multo superat stultitia?
Nam quis beluae subterraneam domum aedificaverat? Quis illic eam
collocaverat, et ne prodiret atque avolaret (volant enim dracones,
ut quidam aiunt, etsi alii negant) imperaverat? Quis genus illud
cibi excogitaverat?[312] Quis feminas,[313] easque virgines ac
sanctimoniales, descendere praeceperat, nec nisi Kalendis? An tenebat
draco quis esset dies Kalendarum? Et tam parco raroque erat cibo
contentus? Nec virgines tam altum specum, tam immanem et esurientem
beluam exhorrebant? Credo, blandiebatur eis draco, ut feminis, ut
virginibus, ut cibaria afferentibus. Credo, etiam cum illis fabulabatur.
Quid ni, honore dicto, etiam coibat? Nam et Alexander et Scipio ex
draconis serpentisve cum matre concubitu geniti dicuntur. Quid, denegato
postea victu, non potius aut prodisset,[314] aut fuisset exstinctus?
O miram hominum dementiam, qui his anilibus deliramentis fidem habent!
Iam vero quamdiu hoc factitatum est? Quando fieri[315] coeptum? Ante
adventum Salvatoris, an postea? Nihil horum scitur. Pudeat nos, pudeat
harum neniarum et levitatis plusquam inimicae.[316] Erubescat Christianus
homo, qui veritatis se ac lucis filium nominat, proloqui quae non modo
vera non sunt, sed nec verisimilia.
At enim inquiunt, hanc daemones potestatem in gentibus obtinebant, ut eas
diis servientes illuderent. Silete, imperitissimi[317] homines, ne dicam
sceleratissimos, qui fabulis vestris tale semper velamentum obtenditis!
Non desiderat sinceritas Christiana patrocinium falsitatis; satis per se,
superque sua ipsius luce ac veritate defenditur, sine istis commenticiis
ac praestigiosis fabellis, in Deum, in Christum, in Spiritum Sanctum
contumeliosissimis. Siccine Deus arbitrio daemonum[318] tradiderat genus
humanum, ut tam manifestis, tam imperiosis miraculis seducerentur;[319]
ut propemodum posset iniustitiae[320] accusari, qui oves lupis
commisisset, et homines magnam errorum suorum haberent excusationem?
Quod si tantum olim licebat daemonibus, et nunc apud infideles vel
magis liceret; quod minime videmus, nec ullae ab eis huiusmodi fabulae
proferuntur.
Tacebo de aliis populis; dicam de Romanis, apud quos paucissima miracula
feruntur, eaque vetusta atque incerta. Valerius Maximus ait hiatum
illum terrae in medio foro, cum se in eum Curtius armatum adacto equo
immisisset, iterum coisse inque pristinam formam continuo revertisse.
Item Iunonem Monetam, cum a quodam milite Romano captis Veiis per iocum
interrogata esset, an Romam migrare vellet, respondisse velle.
Quorum neutrum Titus Livius sentit et prior auctor et gravior. Nam
et hiatum permansisse vult, nec tam fuisse subitum quam vetustum,
etiam ante conditam urbem, appellatumque Curtium lacum quod in eo
delituisset Curtius Mettius Sabinus Romanorum fugiens impressionem; et
Iunonem annuisse, non respondisse, adiectumque fabulae postea vocem
reddidisse. Atque de nutu quoque palam est illos esse mentitos, vel
quod motum simulacri, avellebant autem illud, interpretati sunt sua
sponte esse factum, vel qua lascivia hostilem et victam et lapideam deam
interrogabant, eadem lascivia annuisse finxerunt. Tametsi Livius[321]
inquit non annuisse, sed milites quod annuisset exclamasse. Quae tamen
boni scriptores non defendunt facta, sed dicta excusant. Nam prout idem
Livius ait; “Datur haec[322] venia antiquitati, ut miscendo humana
divinis primordia urbium augustiora faciat.” Et alibi: “Sed in rebus tam
antiquis si qua similia veri sunt pro veris accipiantur, satis habeam.
Haec[323] ad ostentationem scenae gaudentis miraculis aptiora quam ad
fidem; neque affirmare neque refellere est operae pretium.”[324]
Terentius Varro, his duobus et prior et doctior et, ut sentio, gravior
auctor, ait triplicem historiam de lacu Curtio a totidem auctoribus
proditam; unam a Proculo, quod is lacus ita sit appellatus a Curtio,
qui se in eum deiecit; alteram a Pisone, quod a Mettio Sabino; tertiam a
Cornelio, cuius rei socium addit Luctatium, quod a Curtio consule, cui
collega fuit M. Genutius.[325]
Neque vero dissimulaverim Valerium non plane posse reprehendi quod ita
loquatur, cum paulo post graviter et severe subiciat: “Nec me praeterit
de motu et voce deorum immortalium humanis oculis auribusque percepto,
quam in ancipiti opinione aestimatio versetur. Sed quia non nova
dicuntur, sed tradita repetuntur, fidem auctores vendicent.” De voce
deorum dixit propter Iunonem Monetam et propter simulacrum Fortunae, quod
bis locutum fingitur his verbis: “Rite me, matronae, vidistis,[326] rite
dedicastis.”
At vero nostri fabulatores passim inducunt idola loquentia, quod ipsi
gentiles et idolorum cultores non dicunt et sincerius negant quam
Christiani affirmant. Apud illos[327] paucissima miracula non fide
auctorum, sed veluti sacra quadam ac religiosa vetustatis commendatione
nituntur; apud istos recentiora quaedam narrantur, quae illorum homines
temporum nescierunt.[328]
Neque ego admirationi sanctorum derogo, nec ipsorum divina opera
abnuo,[329] cum sciam tantum fidei quantum est granum sinapis[330]
montes etiam posse transferre. Immo defendo illa ac tueor, sed misceri
cum fabulis non sino. Nec persuaderi possum hos[331] scriptores alios
fuisse quam aut infideles, qui hoc agerent in derisum Christianorum,
si haec figmenta per dolosos homines in manus imperitorum delata
acciperentur pro veris, aut fideles habentes quidem aemulationem Dei,
sed non secundum scientiam,[332] qui non modo de gestis sanctorum,
verum etiam Dei genetricis atque adeo Christi improba quaedam et[333]
pseudevangelia scribere non reformidarunt. Et summus pontifex hos
libros appellat apocryphos, quasi nihil vitii sit[334] quod eorum
ignoratur auctor, quasi credibilia sint quae narrantur, quasi sancta et
ad confirmationem religionis pertinentia; ut iam non minus culpae sit
penes hunc qui mala probat quam penes illum qui mala excogitavit. Nummos
reprobos discernimus, separamus, abicimus;[335] doctrinam reprobam non
discernemus, sed retinebimus, sed cum bona miscebimus, sed pro bona
defendemus?
Ego vero, ut ingenue[336] feram sententiam, Gesta Silvestri nego esse
apocrypha, quia, ut dixi, Eusebius quidam fertur auctor; sed falsa atque
indigna quae legantur existimo cum in aliis tum vero in alio[337] quod
narratur de dracone, de tauro, de lepra, propter quam refutandam tanta
repetii. Neque enim si Naaman leprosus fuit, continuo et Constantinum
leprosum fuisse dicemus? De illo multi auctores meminerunt, de hoc
principe orbis terrarum nemo ne suorum quidem civium scripsit, nisi
nescio quis alienigena, cui non aliter habenda est fides quam alteri
cuidam de vespis intra nares Vespasiani nidificantibus, et de rana partu
a Nerone emissa, unde Lateranum vocitatum locum dicunt, quod ibi rana
lateat in sepulcro: quod nec vespae ipsae nec ranae, si loqui possent,
dixissent;[338] nisi ad deos Capitolinos hoc referunt, quasi illi loqui
consuessent et hoc fieri iussissent.[339]
Sed quid mirer haec non intelligere pontifices, cum nomen ignorent suum!
Cephas enim dicunt vocari Petrum quia caput apostolorum esset, tamquam
hoc vocabulum sit Graecum ἀπὸ τῆς κεφαλῆς,[340] et non Hebraicum,
seu[341] potius Syriacum, quod Graeci κηφᾶς[342] scribunt, quod apud
eos interpretatur Petrus, non caput. Est enim “petrus,” et “petra,”
Graecum vocabulum, stulteque per etymologiam Latinam exponitur petra,
quasi pede trita. Et metropolitanum ab archiepiscopo distinguunt[343]
voluntque illum a mensura civitatis dictum, cum Graece dicatur non
μετρόπολις sed μητρόπολις,[344] id est mater-civitas sive urbs;[345] et
patriarcham quasi patrem patrum; et papam ab interiectione pape dictum;
et fidem orthodoxam quasi rectae gloriae; et Simonem media correpta,
cum legendum sit media longa, ut Platonem et Catonem;[346] et multa
similia quae transeo, ne culpa aliquorum omnes summos pontifices videar
insectari. Haec dicta sint, ut nemo miretur si donationem Constantini
commenticiam[347] fuisse papae multi non potuerunt deprehendere, tametsi
ab aliquo eorum ortam esse hanc fallaciam reor.
* * * * *
At dicitis, cur Imperatores, quorum detrimento res ista cedebat,
donationem Constantini non negant, sed fatentur, affirmant, conservant?
Ingens argumentum; mirifica defensio! Nam de quo tu loqueris Imperatore?
Si de Graeco, qui verus fuit Imperator, negabo confessionem: si de
Latino, libenter etiam confitebor. Etenim quis nescit Imperatorem Latinum
gratis factum esse a summo pontifice, ut opinor Stephano, qui Graecum
Imperatorem, quod auxilium non ferret Italiae, privavit, Latinumque
fecit; ita ut plura Imperator a papa quam papa ab Imperatore acciperet?
Sane Troianas opes quibusdam pactionibus soli Achilles et Patroclus
inter se partiti sunt! Quod etiam mihi videntur indicare Ludovici[348]
verba, cum ait; “Ego Ludovicus, Imperator Romanus Augustus, statuo et
concedo per hoc pactum confirmationis nostrae tibi beato Petro, principi
apostolorum, et per te vicario tuo domino Paschali[349] summo pontifici
et successoribus eius in perpetuum,[350] sicut a praedecessoribus[351]
nostris usque nunc in vestra potestate et dicione[352] tenuistis,
Romanam civitatem cum ducatu suo et suburbanis atque viculis omnibus
et territoriis eius montanis atque maritimis litoribus et portubus,
seu cunctis civitatibus, castellis, oppidis ac villis in Tusciae
partibus.”[353]
Tune, Ludovice, cum Paschale pacisceris? Si tua, id est Imperii Romani,
sunt ista, cur alteri concedis? Si ipsius et ab eo[354] possidentur, quid
attinet te illa confirmare? Quantulum etiam ex Imperio Romano tuum erit,
si caput ipsum Imperii amisisti? A Roma dicitur Romanus Imperator. Quid,
cetera quae possides tuane an Paschalis sunt? Credo tua dices. Nihil
ergo valet donatio Constantini, si ab eo pontifici donata tu possides.
Si valet, quo iure Paschalis tibi cetera remittit, retentis tantum sibi
quae possidet? Quid sibi vult tanta, aut tua in illum, aut illius in te
de Imperio Romano largitio? Merito igitur pactum appellas, quasi quandam
collusionem.
“Sed quid faciam?” inquies. “Repetam armis quae papa occupat?
At ipse iam factus est me potentior. Repetam iure? At ius meum
tantum est quantum ille esse voluit;[355] non enim hereditario
nomine ad Imperium veni, sed pacto, ut, si Imperator esse
volo, haec et haec invicem papae promittam. Dicam nihil
donasse ex Imperio Constantinum? At isto modo causam agerem
Graeci Imperatoris et me omni fraudarem Imperii dignitate.
Hac enim ratione papa se dicit facere Imperatorem me, quasi
quendam vicarium suum, et nisi promittam, non facturum; et nisi
paream, me abdicaturum. Dummodo mihi det, omnia fatebor, omnia
paciscar. Mihi tantum[356] crede, si Romam ego ac[357] Tusciam
possiderem, tantum abest ut facerem quae facio; ut etiam
frustra mihi Paschalis donationis, sicut reor falsae,[358]
caneret cantilenam. Nunc concedo quae nec teneo nec habiturum
esse me spero. De iure papae inquirere non ad me pertinet, sed
ad Constantinopolitanum illum[359] Augustum.”
Iam apud me excusatus es, Ludovice, et quisquis alius princeps[360] es
Ludovici similis. Quid de aliorum Imperatorum cum summis pontificibus
pactione suspicandum est, cum sciamus quid Sigismundus fecerit, princeps
alioqui[361] optimus ac fortissimus, sed iam affecta aetate minus fortis,
quem per Italiam paucis stipatoribus saeptum in diem vivere vidimus
Romae etiam fame periturum, nisi eum, sed non gratis—extorsit enim
donationem—Eugenius pavisset! Is cum Romam venisset ut pro Imperatore
Romanorum coronaretur, non aliter a papa coronari potuit, quam[362]
Constantini donationem ratam haberet eademque omnia de integro donaret.
Quid magis contrarium quam pro Imperatore Romano[363] coronari qui Romae
ipsi renuntiasset, et coronari ab illo quem et confiteatur et, quantum in
se est, dominum Romani Imperii faciat, ac ratam habere donationem, quae
vera si sit, nihil Imperatori de Imperio reliqui fiat? Quod, ut arbitror,
nec pueri fecissent. Quominus mirum si papa sibi arrogat Caesaris
coronationem, quae populi Romani esse deberet.
Si tu, papa, et potes Graecum Imperatorem privare Italia
provinciisque[364] occidentis, et Latinum Imperatorem facis, cur
pactionibus uteris; cur bona Caesaris partiris; cur in te Imperium[365]
transfers?
Quare sciat, quisquis est qui dicitur[366] Imperator Romanorum, me iudice
se non esse nec Augustum, nec Caesarem, nec Imperatorem, nisi Romae
imperium teneat; et nisi operam det ut urbem Romam recuperet, plane esse
periurum. Nam Caesares illi priores, quorum fuit primus Constantinus,
non adigebantur iusiurandum interponere quo nunc Caesares obstringuntur,
sed quantum humana ope praestari potest, nihil imminuturos esse de
amplitudine Imperii Romani, eamque sedulo adaucturos.
Non ea re tamen vocati[367] Augusti, quod Imperium augere deberent, ut
aliqui sentiunt Latinae linguae imperiti, est enim Augustus quasi sacer
ab avium gustu dictus, quae in auspiciis adhiberi solebant, Graecorum
quoque testante lingua, apud quos Augustus σεβαστός[368] dicitur, unde
Sebastia vocata. Melius summus pontifex ab augendo Augustus diceretur,
nisi quod dum temporalia auget, spiritualia minuit. Itaque videas ut
quisque pessimus est summorum pontificum, ita maxime defendendae huic
donationi incumbere; qualis Bonifacius octavus, qui Caelestinum tubis
parieti insertis decepit. Hic et de donatione Constantini scribit
et regem Franciae[369] privavit, regnumque ipsum, quasi donationem
Constantini exsequi vellet, ecclesiae Romanae fuisse et esse subiectum
iudicavit; quod statim successores eius, Benedictus et Clemens, ut
improbum iniustumque revocarunt.
Verum quid sibi vult ista vestra, pontifices Romani, sollicitudo quod a
singulis Imperatoribus donationem Constantini exigitis confirmari, nisi
quod iuri diffiditis vestro? Sed laterem lavatis, ut dicitur; nam neque
illa umquam fuit, et quod non est confirmari non potest; et quicquid
donant Caesares, decepti exemplo Constantini faciunt, et donare Imperium
nequeunt.
* * * * *
Age vero, demus Constantinum donasse Silvestrumque aliquando possedisse,
sed postea vel ipsum, vel aliquem ipsorum[370] a possessione deiectum.
(Loquor nunc de his quae papa non possidet; postea loquar de his quae
possidet.) Quid possum vobis magis dare quam ut ea quae nec fuerunt nec
esse potuerunt fuisse concedam? Tamen[371] dico vos nec iure divino nec
iure humano ad recuperationem agere posse. In lege veteri Hebraeus supra
sextum annum Hebraeo servire vetabatur, et quinquagesimo[372] quoque
anno omnia redibant ad pristinum dominum. Tempore gratiae Christianus
a vicario Christi, redemptoris nostrae servitutis, premetur servitio
aeterno? Quid dicam! Revocabitur ad servitutem postquam liber factus est
diuque potitus libertate?
Sileo quam saevus, quam vehemens, quam barbarus dominatus frequenter est
sacerdotum; quod si antea ignorabatur, nuper est cognitum ex monstro illo
atque portento, Ioanne Vitellesco, cardinale et patriarcha, qui gladium
Petri quo auriculam Malcho abscidit in Christianorum sanguine lassavit;
quo gladio et ipse periit. An vero populis Israel a domo David et
Salomonis, quos prophetae a Deo missi unxerant, tamen propter graviora
onera desciscere licuit, factumque eorum Deus probavit; nobis ob tantam
tyrannidem desciscere non licebit, ab his praesertim qui nec sunt reges,
nec esse possunt, et qui de pastoribus ovium, id est animarum, facti sunt
fures ac latrones?
Et, ut ad ius humanum veniam, quis ignorat nullum ius esse bellorum; aut
si quod est, tamdiu valere quamdiu possideas quae bello parasti? Nam cum
possessionem perdis, et ius perdidisti; ideoque captivos, si fugerint,
nemo ad iudicem repetere solet; etiam nec praedas,[373] si eas priores
domini receperint. Apes et quaedam alia volucrum genera, si e privato
meo longius evolaverint et in alieno desederint, repeti non queunt.
Tu homines, non modo liberum animal, sed dominum ceterorum, si se in
libertatem manu et armis asserant, non manu et armis repetes, sed iure,
quasi tu homo sis, illi pecudes.
Neque est quod dicas: Romani iuste bella nationibus intulerunt, iusteque
libertate illas exuerunt. Noli me ad istam vocare quaestionem,[374] ne
quid in Romanos meos cogar dicere; quamquam nullum crimen tam grave esse
potuit ut aeternam mererentur populi servitutem; cum eo quod saepe culpa
principis, magnive alicuius in republica civis, bella gesserunt, et victi
immerita servitutis poena affecti sunt; quorum exemplis plena sunt omnia.
Neque vero lege naturae comparatum est, ut populus sibi populum subigat.
Praecipere aliis eosque exhortari possumus; imperare illis ac vim
afferre non possumus, nisi relicta humanitate velimus ferociores beluas
imitari, quae sanguinarium in infirmiores imperium exercent, ut leo in
quadrupedes, aquila in volucres, delphinus in pisces. Verumtamen hae
beluae non in suum genus sibi ius vindicant,[375] sed in inferius. Quod
quanto magis faciendum nobis est, et homo homini religioni habendus, cum,
ut M. Fabius inquit, nulla supra terras adeo rabiosa belua, cui non imago
sua sancta sit.
Itaque quattuor fere causae sunt ob quas bella inferuntur: aut ob
ulciscendam iniuriam defendendosque amicos; aut timore accipiendae
postea calamitatis, si vires aliorum augeri sinantur; aut spe praedae;
aut gloriae cupiditate; quarum prima nonnihil honesta, secunda parum,
duae posteriores nequaquam honestae sunt. Et Romanis quidem illata fuere
bella frequenter, sed postquam se defenderant, et illis et aliis ipsi
intulerunt; nec ulla gens est quae dicioni eorum cesserit, nisi bello
victa et domita, quam recte aut qua causa, ipsi viderint. Eos ego nolim
nec damnare, tamquam iniuste pugnaverint, nec absolvere tamquam iuste;
tantum dicam eadem ratione Romanos ceteris bella intulisse qua reliqui
populi regesque, atque ipsis qui hello lacessiti victique sunt licuisse
deficere a Romanis, ut ab aliis dominis defecerunt; ne forte, quod nemo
diceret, imperia omnia ad vetustissimos illos, qui primi domini fuere, id
est, qui primi praeripuere aliena, referantur.
Et tamen melius in victis bello nationibus populo Romano quam Caesaribus
rempublicam opprimentibus ius est. Quocirca si fas erat gentibus a
Constantino, et quod multo plus est a populo Romano desciscere, profecto
et ab eo ius erit cuicumque cesserit ille ius suum. Atque, ut audacius
agam, si Romanis licebat Constantinum aut exigere ut Tarquinium, aut
occidere ut Iulium Caesarem, multo magis eum vel Romanis vel provinciis
licebit occidere qui in locum Constantini utcumque successit. Hoc etsi
verum, tamen ultra causam meam est, et idcirco[376] me reprimere volo nec
aliud ex his colligere quae dixi, nisi ineptum esse, ubi armorum vis
est, ibi ius quemque afferre verborum; quia quod armis acquiritur, idem
rursus armis amittitur.
Eo quidem magis, quod aliae novae gentes, ut de Gothis accepimus, quae
numquam sub imperio Romano fuerunt, fugatis veteribus incolis, Italiam et
multas provincias occuparunt, quas in servitutem revocari in qua numquam
fuerunt, quae tandem aequitas est, praesertim victrices, et fortasse
a victis? Quo tempore, si quae urbes ac nationes, ut factum fuisse
scimus, ab Imperatore desertae ad barbarorum adventum necesse habuerunt
deligere sibi regem, sub cuius auspiciis victoriam reportarunt, numquid
hunc postea a principatu deponerent; aut eius filios, tum commendatione
patris, tum propria virtute favorabiles iuberent esse privatos, ut iterum
sub Romano principe essent, maxime cum eorum opera assidue indigerent,
et nullum aliunde auxilium sperarent? Hos[377] si Caesar ipse, aut
Constantinus ad vitam reversus, aut etiam senatus populusque Romanus
ad commune iudicium, quale in Graecia Amphictyonum[378] fuit, vocaret,
prima statim actione repelleretur, quod a se olim custode desertos, quod
tamdiu[379] sub alio principe degentes, quod numquam alienigenae regi
subditos, quod denique homines libertati natos et in libertatem robore
animi corporisque assertos, ad famulatum servitiumque reposceret. Ut
appareat, si Caesar, si populus Romanus a repetendo exclusus est, multo
vehementius papam esse exclusum! Et si licet aliis nationibus quae sub
Roma fuerunt, aut regem sibi creare, aut rempublicam tenere, multo magis
id licere populo Romano, praecipue adversus novam papae tyrannidem.
* * * * *
Exclusi a defendenda donatione adversarii, quod nec umquam fuit et si
qua fuisset iam temporum conditione intercidisset, confugiunt ad alterum
genus defensionis, et velut relicta urbe in arcem se recipiunt, quam
statim deficientibus cibariis dedere cogentur. Praescripsit, inquiunt,
Romana ecclesia in iis[380] quae possidet. Cur ergo, quae maior pars
est, ea reposcit, in quibus non praescripsit, et in quibus alii
praescripserunt? Nisi id non licet aliis in hanc, quod huic licet in
alios.
Praescripsit Romana ecclesia! Cur ergo ab Imperatoribus totiens curat
sibi ius confirmandum? Cur donationem confirmationemque Caesarum iactat?
Si hoc unum satis est, iniuriam ei facis si de altero quoque iure non
sileas. Cur igitur de altero non siles? Nempe quia hoc sibi non sufficit.
Praescripsit Romana ecclesia! Et quomodo potest praescripsisse ubi de
nullo titulo sed de malefidei[381] possessione constat; aut, si malefidei
possessionem neges, profecto stultae fidei negare non possis? An in tanta
re tamque aperta excusata debet esse et iuris et facti ignorantia? Facti
quidem, quod Romam provinciasque non dedit Constantinus, quod ignorare
idiotae hominis est, non summi pontificis; iuris autem, quod illa nec
donari potuere nec accipi, quod nescire vix Christiani est. Itane stulta
credulitas dabit tibi ius in his quae, si prudentior fores, tua numquam
fuissent? Quid! Nonne nunc saltem, postquam te per ignorantiam atque
stultitiam possedisse docui, ius istud, si quod erat, amittes, et quod
inscitia male contulerat tibi, nonne id rursum cognitio bene adimet,
mancipiumque ab iniusto ad iustum dominum revertetur, fortassis etiam cum
usufructu? Quod si adhuc possidere pergis, iam inscitia in malitiam[382]
fraudemque conversa est, planeque effectus es[383] malefidei possessor.
Praescripsit Romana ecclesia! O imperiti, O divini iuris ignari! Nullus
quantusvis[384] annorum numerus verum abolere titulum potest. An vero
captus ego a barbaris, creditusque perisse,[385] post centum annos
quibus captivus fui, postliminio reversus paternae hereditatis repetitor
excludar? Quid hac re inhumanius? Atque, ut aliquod afferam exemplum, num
Jephte, dux Israel, reposcentibus filiis Ammon terram “a finibus Arnon
usque in Iaboc atque in Iordanem” respondit, “Praescripsit Israel iam per
trecentos annos?” An quod numquam illorum, sed Amorreorum fuisset terra
quam reposcerent ostendit; et hoc argumentum esse, ad Ammonitas[386]
illam non pertinere, quod numquam intra tot annorum curriculum
repoposcissent?
Praescripsit Romana ecclesia! Tace, nefaria lingua! Praescriptionem, quae
fit de rebus mutis et irrationabilibus, ad hominem transfers, cuius quo
diuturnior in servitute possessio eo est detestabilior? Aves ac ferae in
se praescribi nolunt, sed quantolibet tempore possessae, cum libuerit
et oblata fuerit occasio, abeunt: homini ab homine possesso abire non
licebit?[387]
Accipe unde magis fraus dolusque quam ignorantia Romanorum pontificum
appareat utentium iudice bello non iure; cui simile quiddam primos
pontifices in occupanda urbe ceterisque oppidis credo fecisse. Parum
ante me natum, testor eorum memoriam qui interfuerunt, per inauditum
genus fraudis Roma papale accepit imperium seu tyrannidem potius, cum
diu libera fuisset. Is fuit Bonifacius nonus, octavo in fraude ut[388]
in nomine par, si modo Bonifacii[389] dicendi sunt qui pessime faciunt.
Et cum Romani deprehenso dolo apud se indignarentur, bonus[390] papa in
morem Tarquinii summa quaeque papavera virga decussit. Quod cum postea,
qui ei successit, Innocentius imitari vellet, urbe fugatus est. De
aliis pontificibus nolo dicere, qui Romam vi semper oppressam armisque
tenuerunt; licet, quotiens potuit, rebellavit; ut sexto abhinc anno,
cum pacem ab Eugenio obtinere non posset, nec par[391] esset hostibus
qui earn obsidebant, et ipsa papam intra aedes obsedit, non permissura
illum abire priusquam aut pacem cum hostibus faceret aut administrationem
civitatis relegaret ad cives. At ille maluit urbem deserere dissimulato
habitu uno fugae comite, quam civibus gratificari iusta et aequa
petentibus. Quibus si des electionem, quis ignorat libertatem magis quam
servitium electuros?
Idem suspicari libet de ceteris urbibus quae a summo pontifice in
servitute retinentur, per quem a servitute liberari debuissent. Longum
esset recensere quot urbes ex hostibus captas populus Romanus olim
liberas fecit, adeo ut Titus Flaminius omnem Graeciam, quae sub Antiocho
fuisset, liberam esse et suis uti legibus iuberet. At papa, ut videre
licet, insidiatur sedulo libertati populorum; ideoque vicissim illi
quotidie oblata facultate (ad Bononiam modo respice) rebellant. Qui si
quando sponte, quod evenire potest aliquo aliunde periculo urgente, in
papale imperium concenserunt, non ita accipiendum est concensisse, ut
servos se facerent; ut numquam subtrahere a iugo colla possent; ut postea
nati non et ipsi arbitrium sui habeant; nam hoc iniquissimum foret.
“Sponte ad te, summe pontifex, ut nos gubernares venimus;
sponte nunc rursus abs te ne gubernes diutius recedimus.
Si qua tibi a nobis debentur, ponatur calculus datorum et
acceptorum. At tu gubernare invitos vis, quasi pupilli simus,
qui te ipsum forsitan sapientius gubernare possemus. Adde huc
iniurias quae aut abs te aut a tuis magistratibus huic civitati
frequentissime inferuntur. Deum testamur, iniuria cogit nos
rebellare, ut olim Israel a Roboam fecit. Et quae tanta fuit
illi[392] iniuria? Quanta portio nostrae calamitatis graviora
solvere tributa? Quid enim si rempublicam nostram exhaurias?
Exhausisti.[393] Si templa spolies? Spoliasti. Si virginibus
matribusque familias stuprum inferas? Intulisti. Si urbem
sanguine civili perfundas? Perfudisti. Haec nobis sustinenda
sunt? An potius, cum tu pater nobis esse desieris, nos quoque
filios esse[394] obliviscemur? Pro patre, summe pontifex, aut
si te hoc magis iuvat, pro domino hic te populus advocavit, non
pro hoste atque carnifice: patrem agere aut dominum non vis,
sed hostem ac carnificem. Nos saevitiam tuam impietatemque,
etsi iure offensae poteramus, tamen quia Christiani sumus,
non imitabimur, nec in tuum caput ultorem stringemus gladium,
sed te abdicato atque summoto, alterum patrem dominumve
adoptabimus. Filiis a malis parentibus a quibus geniti sunt
fugere licet; nobis a te, non vero patre sed adoptivo et
pessime nos tractante, non licebit? Tu vero, quae sacerdotii
operis sunt, cura, et noli tibi ponere sedem ad Aquilonem
et illinc tonando[395] fulgurantia fulmina in hunc populum
ceterosque vibrare.”
Sed quid plura opus est in re apertissima dicere? Ego non modo
Constantinum non donasse tanta, non modo non potuisse Romanum pontificem
in eisdem praescribere, sed etiam si utrumque esset, tamen utrumque ius
sceleribus possessorum exstinctum esse contendo, cum videamus totius
Italiae multarumque provinciarum cladem ac vastitatem[396] ex hoc uno
fonte fluxisse. Si fons amarus est, et rivus; si radix immunda, et
rami; si delibatio sancta non est, nec massa. Ita e diverso, si rivus
amarus, fons obstruendus est; si rami immundi, e radice vitium venit; si
massa sancta non est, delibatio quoque abominanda[397] est. An possumus
principium potentiae papalis pro iure proferre, quod tantorum scelerum
tantorumque omnis generis malorum cernimus esse causam?
Quamobrem dico, et exclamo, neque enim timebo homines, Deo fretus;
neminem mea aetate in summo pontificatu fuisse aut fidelem dispensatorem
aut prudentem; qui tantum abest ut dederit familiae Dei cibum, ut
devorarit illam velut cibum et escam panis.[398] Papa et ipse bella
pacatis populis infert, et inter civitates principesque discordias
ferit. Papa et alienas sitit opes, et suas exsorbet,[399] ut Achilles in
Agamemnonem, Δημοβόρος βασιλεύς,[400] id est populi vexator rex.[401]
Papa non modo rempublicam, quod non Verres, non Catilina, non quispiam
peculator auderet, sed etiam rem ecclesiasticam et Spiritum Sanctum
quaestui[402] habet, quod Simon ille Magus etiam detestaretur. Et cum
horum admonetur, et a quibusdam bonis viris reprehenditur, non negat,
sed palam fatetur, atque gloriatur licere enim[403] quavis ratione
patrimonium ecclesiae a Constantino donatum ab occupantibus extorquere;
quasi eo recuperato religio Christiana futura sit beata,—et non magis
omnibus flagitiis, luxuriis libidinibusque oppressa, si modo opprimi
magis potest, et ullus est sceleri ulterior locus!
Ut igitur recuperet cetera membra donationis, male ereptas a bonis viris
pecunias peius effundit, militumque equestres pedestresque copias,
quibus omnia infestantur, alit, cum Christus in tot millibus pauperum
fame ac nuditate moriatur. Nec intelligit, O indignum facinus! cum ipse
saecularibus auferre[404] quae ipsorum sunt laborat, illos vicissim
sive pessimo exemplo induci, sive necessitate cogi, licet non est vera
necessitas, ad auferenda quae sunt ecclesiasticorum. Nulla itaque usquam
religio, nulla sanctitas, nullus Dei timor; et quod referens quoque
horresco, omnium scelerum impii homines a papa sumunt excusationem. In
illo enim comitibusque eius est[405] omnis facinoris exemplum, ut cum
Esaia et Paulo, in papam et papae proximos dicere possumus: “Nomen Dei
per vos blasphematur inter gentes. Qui alios docetis, vos ipsos non
docetis; qui praedicatis non furandum, latrocinamini; qui abominamini
idola, sacrilegium facitis; qui in lege et in pontificatu gloriamini, per
praevaricationem legis Deum verum pontificem inhonoratis.”
Quod si populus Romanus ob nimias opes veram illam Romanitatem perdidit,
si Salomon ob eandem causam in idolatriam amore feminarum lapsus est,
nonne idem putamus fieri in summo pontifice ac reliquis clericis? Et
postea putamus Deum fuisse permissurum ut materiam peccandi Silvester
acciperet? Non patiar hanc iniuriam fieri sanctissimo viro; non feram
hanc contumeliam fieri[406] pontifici optimo, ut dicatur imperia,
regna, provincias accepisse, quibus renuntiare[407] etiam solent qui
clerici fieri volunt. Pauca possedit Silvester, pauca ceterique sancti
pontifices, quorum aspectus apud hostes quoque erat sacrosanctus; veluti
illius Leonis, qui trucem barbari regis animum terruit ac fregit, quem
Romanae vires nec[408] frangere nec terrere potuerant. Recentes vero
summi pontifices, id est divitiis ac deliciis[409] affluentes, id
videntur laborare, ut quantum prisci fuere sapientes et sancti, tantum
ipsi et impii sint et stulti, et illorum egregias laudes omnibus probris
vincant. Haec quis Christiani nominis queat aequo animo ferre?
Verum ego in hac prima nostra oratione nolo exhortari principes ac
populos, ut papam effrenato cursu volitantem inhibeant eumque intra
suos fines consistere compellant, sed tantum admoneant, qui forsitan
iam edoctus veritatem, sua sponte ab aliena domo in suam, et ab insanis
fluctibus saevisque tempestatibus in portum se recipiet. Sin recuset,
tunc ad alteram orationem multo truculentiorem accingemur. Utinam,
utinam aliquando videam, nec enim mihi quicquam est longius quam hoc
videre, et praesertim meo consilio effectum, ut papa tantum vicarius
Christi sit, et non etiam Caesaris; nec amplius horrenda vox audiatur:
“Partes ecclesiae,” “Partes contra ecclesiam,” “Ecclesia contra Perusinos
pugnat,” “contra Bononienses!” Non contra Christianos pugnat ecclesia,
sed papa; illa pugnat contra spiritualia nequitiae in caelestibus. Tunc
papa et dicetur et erit Pater Sanctus, pater omnium, pater ecclesiae;
nec bella inter Christianos excitabit, sed ab aliis excitata censura
apostolica et papali maiestate sedabit.[410]