[8] Corpus Iuris Canonici, ed. Aemilius Friedberg, Leipsic, 1879, vol. I,
p. 342.
[9] The subject of cc. xi and xii is; Imperatores debent Pontificibus
subesse, non preesse. [Ed.]
[10] De falso credita et ementita Constantini donatione is the title
Valla gave his work; cf. letter to Guarini from Naples in November, 1443;
Epistolae principum (Venice, 1574), p. 356; also Barozzi e Sabbadini,
Studii sul Panormita e sul Valla (Florence, 1891), p. 93. In L. Valla
Opera (Basle, 1543), p. 762, the title runs, Contra Donationis, quae
Constantini dicitur, privilegia, ut falso creditum declamatio.
No title appears with the text of Codex Vaticanus Lat. 5314. The title
in Ulrich von Hutten’s edition inserts patricii Romani after Vallensis.
The treatise is also frequently entitled libellus or oratio instead of
declamatio.
[11] principum; Cod. Vat. Urb. 337 (containing a few fragments of this
treatise). Hutten.
[12] execratione; Cod. Vat. Lat. 5314, so throughout.
[13] Cod. Vat. Urb. 337. relinquit; Cod. Vat. Lat. 5314. reliquerit;
Hutten.
[14] sacerdotem; Cod. Vat. Urb. 337, Hutten.
[15] caeteri; Cod. Vat. Lat. 5314 (hereafter referred to as MS.), so
throughout.
[16] obverberari (instead of os verberari); Hutten.
[17] quippiam; Hutten.
[18] coelestem; MS., so throughout.
[19] Hutten. sit; MS.
[20] Omit eum; Hutten.
[21] heretico; MS.
[22] quempiam; Hutten.
[23] nunquis; MS., so throughout.
[24] expectare; MS., Hutten, so throughout.
[25] quodnam ... crimen; Hutten.
[26] vero; Hutten.
[27] commentitiam; MS.
[28] minis; Hutten.
[29] Hyspanias; MS., so throughout.
[30] accaepturus; MS., so throughout.
[31] Pontifici a quo baptismum; Bonneau.
[32] Hutten. MS. omits in.
[33] quorumdam; MS., so throughout.
[34] posse; Hutten.
[35] in in; MS. error.
[36] Hutten. concione; MS., so throughout.
[37] nunquid; MS., so throughout.
[38] Omit duobus; Hutten.
[39] iocundius; MS., so throughout.
[40] diesque; Hutten.
[41] charissima; MS., so throughout.
[42] detestantibusque; Hutten.
[43] coelum; MS., so throughout.
[44] quottidie; MS.
[45] amicis; Hutten.
[46] hi; Hutten.
[47] his; Hutten.
[48] Hebreis; MS., so throughout.
[49] minorem; Hutten.
[50] Neeman; MS., so throughout.
[51] altero; MS. error.
[52] Insert loquar; Bonneau.
[53] coepit; MS.
[54] lavatum; Hutten.
[55] lachrimisque; MS., so throughout.
[56] exhaeredas; MS.
[57] relegamur; MS.
[58] phana; MS.
[59] destituimur; Hutten.
[60] provintiis; MS.
[61] praefuturi fuimus; Hutten. praefecturi sumus; Bonneau. praefecturi
fuimus; Schard.
[62] insert vel; Hutten.
[63] extirpatam; MS., so throughout.
[64] partum; Hutten.
[65] qui; Hutten.
[66] es; Hutten.
[67] praesidiis; Hutten.
[68] comunes; MS., so throughout.
[69] provintiae; MS.
[70] initium; Hutten.
[71] tribunitii; MS.
[72] tanquam; MS., so throughout.
[73] Omit nostrae; Hutten.
[74] Carthaginenses; MS.
[75] foeminae; MS.
[76] provintias; MS.
[77] Bonneau. praefecimus; MS., Hutten.
[78] coges; Hutten.
[79] Insert occupavit; Hutten. Insert occupanti; Bonneau.
[80] tibi; Hutten.
[81] Tarquinum; MS.
[82] videtur; Hutten.
[83] suspitio; MS.
[84] discedere; Hutten.
[85] unquam; MS., so throughout.
[86] Apparently se was omitted, or it has dropped out of the text.
[87] ovem; Hutten, Bonneau.
[88] assentiar; Hutten.
[89] possum; Hutten.
[90] Ihesum; MS., so throughout.
[91] Insert a; Hutten.
[92] Omit reges; MS., an error.
[93] praecaepta; MS., so throughout.
[94] negociorum; MS., so throughout.
[95] haec; Hutten.
[96] Blank space for the Greek word, followed apparently by its
transcription, clerus; MS. Hutten reads dominatus for clerus, and
terrenus for terrena in the following line. Bonneau has divina after the
Greek word.
[97] idem; Hutten.
[98] reliquerunt; MS.
[99] Eius; Hutten.
[100] prophanum; MS., so throughout.
[101] frequenter; Hutten.
[102] haec; Hutten.
[103] ipsius; Hutten. suum; Bonneau.
[104] Omit in; Hutten.
[105] duriciam; MS.
[106] de rebus controversis; Hutten.
[107] quodcunque; MS., so throughout.
[108] dignationem; Hutten.
[109] ferri; Hutten.
[110] blasfement; MS., so throughout.
[111] charissimos; MS.
[112] Insert est; Bonneau (as in Vulgate).
[113] Omit ut iam; Hutten. in hoc, instead of ut iam; Bonneau.
[114] in; Hutten.
[115] acceptatam; Hutten.
[116] Bonneau omits acceptatum ... non fuisse.
[117] iuste; Hutten.
[118] avariciam; MS.
[119] tabulis; Hutten.
[120] haec ... solent; Hutten.
[121] circunduxit; MS.
[122] Hispanias; Hutten.
[123] Hutten. gratulabantur; MS.
[124] hi; Hutten.
[125] This sentence is omitted by Hutten.
[126] aliquis; Hutten.
[127] sedicionem; MS.
[128] fecem; MS.
[129] ulcionem; MS.
[130] hybernis; MS.
[131] ediles; MS.
[132] Moedorum; MS.
[133] enim; Hutten.
[134] at; Hutten.
[135] Hutten. sufficiet; MS.
[136] diaconus; Hutten.
[137] imperatorque; Hutten.
[138] The clauses, qui fuit ... idolorum cultu, are not in the original
text of Eutropius.
[139] Eutropius, Bonneau. Claudium propontum, thelesium; MS. Claudium
propontum Telestinum; Hutten. Caudium Propontum Telesinum; Schard. Valla
makes omissions in this and in the preceding sentence from Eutropius.
[140] Insert qui; Hutten.
[141] Omit licet; Hutten.
[142] Faelicis; MS.
[143] Archadium; MS.
[144] Proho; MS. Proh; Hutten.
[145] laetale; MS., Hutten.
[146] Hutten. Constantino; MS. error.
[147] Ruffinus; MS.
[148] pene; MS., Hutten.
[149] insert ad; Hutten.
[150] Insert sub; Hutten.
[151] Bonneau. non; MS. qui non in dubium vocari; Hutten. qui in dubium
vocari; Schard.
[152] codicibus; Hutten.
[153] Lodoici; MS.
[154] ad; Hutten.
[155] ut; Hutten.
[156] nauci; Hutten, Bonneau.
[157] utimini; Hutten.
[158] Gelatium; MS., so throughout.
[159] Omit Is ... legi; Hutten, evidently copyist’s error.
[160] secuntur; MS.
[161] duntaxat; MS.
[162] Sybillini; MS.
[163] collumnis; MS.
[164] Hutten. christianos; MS.
[165] in; Hutten, Bonneau.
[166] papiro; MS.
[167] committis; Hutten.
[168] in urbe Roma; Hutten. in tota urbe Romana; Bonneau.
[169] incipit; Bonneau.
[170] satrapas; Hutten, so throughout.
[171] adiuncto (instead of aut iuncto); Hutten, Bonneau.
[172] quatuor; MS., so throughout.
[173] nominantur; Hutten.
[174] Bonneau omits Romane ... populos.
[175] pontifex; Hutten, Bonneau.
[176] non; Hutten, Bonneau.
[177] hi; Hutten, Bonneau.
[178] infaelix; MS., so throughout.
[179] exaltare; Hutten.
[180] Formiane; MS.
[181] elegis; Hutten, Bonneau.
[182] exaltare; Hutten.
[183] dignitatem; Hutten.
[184] Hutten, Bonneau. disponatur; MS. error.
[185] Bizantium; MS., so in many places.
[186] Hutten, Bonneau. confitentur; MS. error.
[187] Atqui; Hutten. Atque; Bonneau.
[188] Hutten omits Byzantiam ... nomine.
[189] Trachia; MS., so throughout.
[190] extruxerat; MS.
[191] comunem; MS.
[192] Getulos; MS.
[193] Hutten. nominetur; MS.
[194] Siccine; MS.
[195] exequitur; MS., so throughout.
[196] extinctis; MS., so throughout.
[197] igitur, instead of tu ideo; Hutten. te omnino omisisse; Bonneau.
[198] circundare; MS.
[199] Hutten. clamydem; MS.
[200] revendissimis; MS., an error.
[201] patritios; MS.
[202] Hutten. hostiariorum; MS.
[203] adornatur; Hutten.
[204] decrevimus; Hutten.
[205] blasfemiam; MS.
[206] paciens; MS., so throughout.
[207] convertentur; Hutten, Bonneau.
[208] Pharisei; MS.
[209] Hutten, Bonneau. Omit cum; MS.
[210] patescet; MS.
[211] cognosceret; Hutten, Bonneau.
[212] solicitudinibus; MS.
[213] Menechinis; MS.
[214] Hutten. frygionem; MS.
[215] Correct form is phrygionias. Bonneau omits this whole sentence.
[216] fuerunt; Hutten.
[217] significet; Hutten.
[218] loro circumdari collum; Bonneau.
[219] Insert aut canem; Hutten, Bonneau.
[220] chlamidem; MS., so below.
[221] porphiritum; MS.
[222] amethisto; MS.
[223] si; Hutten.
[224] dilabitur; Hutten, Bonneau.
[225] mendatio; MS.
[226] loqueris; Hutten, Bonneau.
[227] cresentis; MS.
[228] Insert summum; Hutten.
[229] patritii; MS.
[230] patritius; MS.
[231] Hutten, Bonneau. iis; MS.
[232] fiant; Hutten. faciunt; Bonneau. Add aut militaria ornamenta;
Hutten, Bonneau.
[233] scenici; MS.
[234] ociosum; MS.
[235] Hutten, Bonneau. Salomon; MS.
[236] inpraesentiarum; MS.
[237] Bonneau. Cilicini; MS., Hutten.
[238] Bonneau. Cyniphio; MS., Hutten.
[239] terrestria; Hutten, Bonneau. The quotation, to correspond with
Valla’s earlier citation, should be “ita caelestia sicut terrena ad
laudem Dei decorentur.”
[240] deficiet; Hutten, Bonneau. Insert alias deficient; Bonneau.
[241] prae; Hutten, Bonneau.
[242] concessimus; Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
[243] preciosis; MS., so below.
[244] Hutten. admistum; MS.
[245] nanque; MS.
[246] loqutus; MS., so throughout.
[247] Decrevimus hoc ut ... uti debeant, is the correct quotation from
the Constitutum Constantini. Decrevimus quod uti debeant; Hutten.
[248] decrevimus; MS., Hutten.
[249] eodo; MS.
[250] representari; MS.
[251] Hutten. misteria; MS. ministeria; Bonneau.
[252] libris; Bonneau.
[253] qui; Bonneau.
[254] Moysem; MS.
[255] Omit ut; Hutten, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini.
[256] provintias; MS.
[257] calceo; MS., an error.
[258] Insert ornamenta; Hutten.
[259] provintias; MS., so below.
[260] Omit non; Bonneau.
[261] Omit Nam ... erant; Bonneau.
[262] numero; MS., an error.
[263] cathalogo; MS.
[264] descirptos; MS.
[265] permanendas in the passage as quoted above by Valla. The form used
varies in different texts of the Donation; permansurum, permanenda,
permanendam, permanendas.
[266] Bonneau includes as part of this quotation the next quoted passage
below, quoniam ... potestatem. He repeats it in its proper place without
quotation marks.
[267] Schard. Italiam; MS., Hutten.
[268] urbis; Hutten, Bonneau.
[269] desisti; MS.
[270] Insert scripturam; Hutten, Bonneau.
[271] firmavimus; Hutten. confirmamus; Bonneau. confirmavimus; Zeumer’s
text of the Constitutum Constantini.
[272] et; MS.
[273] coeno; MS.
[274] peribit; Hutten.
[275] quod tu summo Deo; Hutten. quod tu Summo Pontifici; Bonneau.
[276] Hutten, Bonneau. praecipit; MS.
[277] Omit obtestamur; MS., an error.
[278] nunc instead of nec non; Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum
Constantini.
[279] imposterum; MS.
[280] Hutten, Bonneau, Zeumer’s text of the Constitutum Constantini. Omit
non; MS.
[281] insert Caesaris aut; Hutten, Bonneau.
[282] existimat; Hutten.
[283] quemdam; MS.
[284] maliciamque; MS.
[285] sepulchro; MS.
[286] sanctae; Hutten, Bonneau.
[287] custoditis; Hutten, Bonneau.
[288] Hutten’s text omits two sentences, “Nemo ... exemplar.”
[289] glosatoris; MS.
[290] Kalendarum; Bonneau. Kalendarum Apriliarum; Zeumer’s text of the
Constitutum Constantini.
[291] Joathan; Bonneau.
[292] Omit hoc; Hutten, Bonneau.
[293] Omit ad illum vero ... is cui mittuntur; Hutten, Bonneau.
[294] ne; MS.
[295] senserunt; Hutten.
[296] tamen; Hutten.
[297] Omit mihi; Hutten.
[298] malicia; MS.
[299] Hutten. angusto; MS.
[300] Insert veritatis; Hutten.
[301] tacite; Hutten.
[302] bybliae; MS.
[303] luminaribus; Hutten.
[304] Hutten, Bonneau. dicant; MS.
[305] Hutten, Bonneau. est; MS.
[306] prumptissima; MS.
[307] satyrica; MS.
[308] ullum sociorum ac comitum suorum; Hutten.
[309] Bonneau. Bragadae; MS., Hutten.
[310] Insert olim and omit illum; Hutten, Bonneau.
[311] quin; Hutten, Bonneau.
[312] Instead of the two preceding sentences, Bonneau has; Volant enim
dracones; imperite eum cuius genus illud sit excogitaverat.
[313] foeminas; MS., so throughout.
[314] prodiisset; MS.
[315] fuit; Hutten.
[316] mimicae; Bonneau.
[317] impudentissimi; Hutten.
[318] demonum; MS.
[319] seduceretur; Hutten, Bonneau.
[320] iniusticiae; MS.
[321] Hutten, Bonneau. illius; MS.
[322] Omit haec; Hutten.
[323] hec; MS.
[324] opereprecium; MS. operepretium; Hutten.
[325] Hutten. Genuitius; MS. Bonneau omits this sentence Terentius Varro
... M. Genutius.
[326] dedistis; Valerius Maximus, factorum et dictorum memorabilium, lib.
i, viii, 4.
[327] Bonneau. istos; MS., Hutten.
[328] nescirent; Bonneau.
[329] inficior; Bonneau.
[330] synapis; MS.
[331] horum; Bonneau.
[332] aemulationem si non scientiam; Bonneau.
[333] Omit improba quaedam et; Bonneau.
[334] Insert nisi; Bonneau.
[335] abiicimus; MS.
[336] Omit ut; Hutten. ingenuam; Hutten, Bonneau.
[337] illo; Hutten. eo; Bonneau.
[338] Bonneau inserts Transeo quod cruorem puerorum ad curationem leprae
facere dicunt, quod medicina non confitetur.
[339] iusissent; MS.
[340] Hutten, Bonneau. απὸ τοῦ κεφαλι; MS.
[341] sed; Hutten, Bonneau.
[342] κηφας; MS. κηφύς; Hutten. Κεφάς; Bonneau.
[343] Hutten, Bonneau. distingunt; MS.
[344] Bonneau. Metropolis sed Mitropolis; MS. metropolis, sed μητροπόλις;
Hutten.
[345] civitatis sive urbis; Hutten, Bonneau.
[346] Insert ita legendum Simonem; Hutten.
[347] commentitiam; MS.
[348] Lodoici; MS., so throughout.
[349] Pascali; MS., so throughout.
[350] imperpetuum; MS.
[351] predecessoribus; MS.
[352] ditione; MS.
[353] Insert et cetera; Hutten.
[354] ipso; Hutten.
[355] voluerit; Hutten, Bonneau.
[356] tamen; Hutten, Bonneau.
[357] aut; Hutten, Bonneau.
[358] false; MS.
[359] Omit illum; Hutten, Bonneau.
[360] Omit princeps; Hutten.
[361] alioquin; MS.
[362] Insert ut; Hutten, Bonneau.
[363] Omit Romano; Hutten.
[364] provintiisque; MS.
[365] Insert non; Bonneau.
[366] Omit qui dicitur; Hutten.
[367] vocantur; Bonneau.
[368] MS. leaves blank. σεβασός; Hutten.
[369] Insert regno; Bonneau.
[370] ipsius successorum; Bonneau.
[371] tantum; MS.
[372] quinquagessimo; MS.
[373] predas; MS., so throughout.
[374] questionem; MS.
[375] vendicant; MS.
[376] iccirco; MS.
[377] hoc; Hutten, Bonneau.
[378] Amphitrionum; MS., Hutten.
[379] tandiu; MS., Hutten.
[380] his; Hutten, Bonneau.
[381] malae fidei; Hutten, Bonneau, so below.
[382] maliciam; MS.
[383] est; MS.
[384] quantumvis; Hutten, Bonneau, so throughout.
[385] periisse; Hutten, Bonneau, so throughout.
[386] Amonitas; MS.
[387] licet; Hutten.
[388] et, instead of ut in; Hutten, Bonneau.
[389] bonifatii; MS.
[390] Bonifacius; Hutten, Bonneau.
[391] pax; Hutten, Bonneau.
[392] illa; Hutten, Bonneau.
[393] exhauristi; MS.
[394] non must have dropt out of the text.
[395] Hutten, Bonneau. tonantem; MS.
[396] vastitate; MS.
[397] abhominanda; MS., so throughout.
[398] ut dederit familiae cibum, et escam panis; Hutten. donaret, instead
of devorarit; Bonneau.
[399] exorbet; MS.
[400] MS. leaves blank space for the Greek words.
[401] Omit id est populi vexator rex; Hutten. populi vorator, omitting id
est and rex; Bonneau.
[402] questui; MS.
[403] ei; Bonneau.
[404] aufferre; MS.
[405] esse; MS.
[406] Bonneau omits sanctissimo ... fieri.
[407] renunciare; MS.
[408] Hutten, Bonneau. Omit nec; MS.
[409] delitiis; MS.
[410] MS. bears postscript; Finis septimo Idus Decembris, Mccccli. Laus
Deo.