Plures a me libri compluresque emissi sunt in omni fere doctrinarum
genere. In quibus quod a nonnullis magnisque et longo iam aevo probatis
auctoribus dissentio cum sint, qui indigne ferant meque ut temerarium
sacrilegumque criminentur, quid tandem nunc facturi quidam putandi sunt?
Quantopere in me debacchaturi, et si facultas detur, quam avide me ad
supplicium festinanterque rapturi, qui non tantum adversus mortuos
scribo, sed adversus etiam vivos; nec in unum alterumve, sed in plurimos;
nec contra privatos modo, verum etiam contra magistratus! At quos
magistratus! Nempe summum pontificem, qui non temporali solum armatus est
gladio, regum ac principum more, sed ecclesiastico quoque, ut ab eo neque
subter ipsum, ut sic loquar, clipeum alicuius principis[11] protegere te
possis, quominus excommunicatione, anathemate, exsecratione[12] feriare.
Quod si prudenter, ut dixit, sic fecisse existimatus est, qui inquit,
“Nolo scribere in eos qui possunt proscribere,” quanto mihi magis idem
faciendum esse videatur in eum qui ne proscriptioni quidem relinquat[13]
locum, quique invisibilibus me potestatis suae iaculis persequatur, ut
iure possim dicere, “Quo ibo a spiritu tuo et quo a tua fugiam facie!”
Nisi forte putamus patientius haec esse laturum summum pontificem[14]
quam ceteri[15] facerent. Nihil minus, si quidem Paulo, quod bona se
conscientia conversatum esse dicerat, Ananias, princeps sacerdotum,
coram tribuno qui iudex sedebat, iussit os verberari;[16] et Phasur,
eadem praeditus dignitate, Ieremiam ob loquendi libertatem coniecit in
carcerem. Sed illum tribunus ac praeses, hunc rex adversus iniuriam
pontificis tutari et potuit et voluit. Me vero quis tribunus, quis
praeses, quis rex e manibus summi sacerdotis, si me rapuerit ille, etiam
ut velit eripere poterit?
Verum non est causa cur me duplex hic periculi terror conturbet arceatque
a proposito. Nam neque contra ius fasque summo pontifici licet aut ligare
quempiam[17] aut solvere, et in defendenda veritate atque iustitia
profundere animam summae virtutis, summae laudis, summi praemii est. An
vero multi ob terrestrem patriam defendendam mortis adiere discrimen?
Ego ob caelestem[18] patriam assequendam (assequuntur autem eam qui Deo
placent, non qui hominibus) mortis discrimine deterrebor? Facessat igitur
trepidatio; procul abeant metus; timores excidant! Forti animo, magna
fiducia, bona spe, defendenda est causa veritatis, causa iustitiae, causa
Dei!
Neque enim is verus est habendus orator qui bene scit[19] dicere nisi et
dicere audeat. Audeamus itaque accusare eum[20] quicumque digna committit
accusatione. Et qui in omnes peccat, unius pro omnium voce carpatur. At
non debeo palam obiurgare fratrem, sed inter me et ipsum. Immo, “publice
peccans,” et qui privatum consilium non admitteret, “publice arguendus
est, ut ceteri timorem habeant.” An non Paulus, cuius verbis modo sum
usus, in os Petrum coram ecclesia reprehendit, quia reprehensibilis
erat? Et hoc ad nostram doctrinam scriptum reliquit.—At non sum Paulus,
qui Petrum possim reprehendere. Immo Paulus sum, qui Paulum imitor.
Quemadmodum, quod multo plus est, unus cum Deo spiritus efficior, cum
studiose mandatis illius obtempero. Neque aliquem sua dignitas ab
increpationibus tutum reddit quae Petrum non reddidit, multosque alios
eodem praeditos gradu; ut Marcellum quod diis libasset, ut Celestinum
quod cum Nestorio haeretico[21] sentiret, ut quosdam etiam nostra memoria
quos ab inferioribus (quis enim non est inferior papa?) reprehensos
scimus, ut taceam condemnatos.
Neque vero id ago ut quemquam[22] cupiam insectari et in eum quasi
Philippicas scribere, hoc enim a me facinus procul absit, sed ut errorem
a mentibus hominum convellam, ut eos a vitiis sceleribusque vel admonendo
vel increpando summoveam. Non ausim dicere ut alii per me edocti
luxuriantem nimiis sarmentis papalem sedem, quae Christi vinea est,
ferro coerceant, et plenas uvas non graciles labruscas ferre compellant.
Quod cum facio, numquis[23] erit qui aut mihi os aut sibi aures velit
occludere, ne dicam supplicium mortemque proponere? Hunc ego, si hoc
faciat, etiam si papa sit, quid dicam esse, bonumne pastorem, an aspidem
surdam quae nolit exaudire vocem incantantis, velit eiusdem membra morsu
venenoque praestringere?
Scio iamdudum exspectare[24] aures hominum quidnam pontificibus Romanis
criminis[25] impingam. Profecto ingens, sive supinae ignorantiae, sive
immanis avaritiae quae est idolorum servitus, sive imperandi vanitatis
cuius crudelitas semper est comes. Nam aliquot iam saeculis aut non[26]
intellexerunt donationem Constantini commenticiam[27] fictamque esse,
aut ipsi finxerunt, sive posteriores in maiorum suorum dolis vestigia
imprimentes pro vera quam falsam cognoscerent defenderunt, dedecorantes
pontificatus maiestatem, dedecorantes veterum pontificum memoriam,
dedecorantes religionem Christianam, et omnia caedibus, ruinis,[28]
flagitiisque miscentes. Suam esse aiunt urbem Romam; suum regnum Siciliae
Neapolitanumque; suam universam Italiam, Gallias, Hispanias,[29]
Germanos, Britannos; suum denique occidentem; haec enim cuncta in ipsa
donationis pagina contineri. Ergo haec omnia tua sunt, summe pontifex?
Omnia tibi in animo est recuperare? Omnes reges ac principes occidentis
spoliare urbibus, aut cogere ut annua tibi tributa pensitent, sententia
est?
At ego contra existimo iustius licere principibus spoliare te imperio
omni quod obtines. Nam, ut ostendam, donatio illa unde natum esse suum
ius summi pontifices volunt Silvestro pariter et Constantino fuit
incognita.
Verum antequam ad confutandam donationis paginam venio, quod unum
istorum patrocinium est, non modo falsum verum etiam stolidum, ordo
postulat ut altius repetam. Et primum dicam non tales fuisse Constantinum
Silvestrumque, illum quidem qui donare vellet, qui iure donare posset,
qui ut in manum alteri ea traderet in sua haberet potestate, hunc autem
qui vellet accipere, quique iure accepturus[30] foret. Secundo loco,
si haec non essent, quae verissima atque clarissima sunt, neque hunc
acceptasse neque illum tradidisse possessionem rerum quae dicuntur
donatae, sed eas semper in arbitrio et imperio Caesarum permansisse.
Tertio, nihil datum Silvestro a Constantino, sed priori pontifici ante
quem etiam baptismum[31] acceperat, donaque illa mediocria fuisse,
quibus papa degere vitam posset. Quarto, falso dici donationis exemplum
aut apud Decreta reperiri aut ex historia Silvestri esse sumptum,
quod neque in illa neque in[32] ulla historia invenitur. In eoque
quaedam contraria, impossibilia, stulta, barbara, ridicula contineri.
Praeterea loquar de quorundam[33] aliorum Caesarum vel simulata vel
frivola donatione. Ubi ex abundanti adiciam, si Silvester possedisset,
tamen, sive illo sive quovis alio pontifice a possessione deiecto, post
tantam temporis intercapedinem nec divino nec humano iure posse repeti.
Postremo, ea quae a summo pontifice tenentur nullius temporis longitudine
potuisse[34] praescribi.
Atque quod ad primam partem attinet, loquamur autem de Constantino prius,
deinde de Silvestro.
Non est committendum ut publicam et quasi Caesaream causam non maiore
quam privatae solent ore agamus. Itaque quasi in[35] contione[36] regum
ac principum orans, ut certe facio, nam mea haec oratio in manus eorum
ventura est, libet tamquam praesentes et in conspectu positos alloqui.
Vos appello reges ac principes, difficile est enim privatum hominem
animi regii concipere imaginem, vestram mentem inquiro, conscientiam
scrutor, testimonium postulo. Numquid[37] vestrum quispiam, si fuisset
Constantini loco, faciendum sibi putasset ut urbem Romam, patriam suam,
caput orbis terrarum, reginam civitatum, potentissimam, nobilissimam,
ditissimam populorum, triumphatricem nationum, et ipso aspectu sacram,
liberalitatis gratia donaret alteri, et se ad humile oppidum conferret
deinde Byzantium? donaret praeterea una cum Roma Italiam, non provinciam
sed provinciarum victricem: donaret tres Gallias: donaret duas Hispanias:
donaret Germanos: donaret Britannos: totum donaret occidentem: et se
altero ex duobus[38] Imperii oculis orbaret? Hoc ego, ut quis faciat
compos mentis, adduci non possum ut credam.
Quid enim vobis exspectatius, quid iucundius,[39] quid gratius
contingere solet, quam accessionem imperiis vestris vos regnisque
adiungere, et longe lateque quam maxime proferre dicionem? In hoc, ut
videre videor, omnis vestra cura, omnis cogitatio, omnis labor dies[40]
noctesque consumitur. Ex hoc praecipua spes gloriae, propter hoc
voluptates relinquitis, propter hoc mille pericula aditis, propter hoc
carissima[41] pignora, propter hoc partem corporis aequo animo amittitis.
Siquidem neminem vestrum aut audivi aut legi a conatu ampliandi imperii
fuisse deterritum, quod aut luminis, aut manus, aut cruris, aut alterius
membri iacturam fecisset. Quin ipse hic ardor atque haec late dominandi
cupiditas, ut quisque maxime potens est, ita eum maxime angit atque
agitat. Alexander non contentus deserta Libyae pedibus peragrasse,
orientem ad extremum usque Oceanum vicisse, domuisse septentrionem,
inter tot vulnera, tot casus, recusantibus iam, detestantibus[42] tam
longinquas, tam asperas expeditiones militibus, ipse sibi nihil effecisse
videbatur, nisi et occidentem, et omnes nationes aut vi, aut nominis
sui auctoritate sibi tributarias reddidisset. Parum dico: iam Oceanum
transire et si quis alius orbis esset explorare, ac suo subicere arbitrio
destinaverat. In caelum[43] tandem, ut opinor, tentasset ascendere. Talis
fere est omnium regum voluntas, etsi non omnium talis audacia. Taceo
quanta scelera, quot abominanda propter imperium assequendum ampliandumve
admissa sunt, ut nec fratres a fratrum, nec filii a parentum, nec
parentes a filiorum sanguine nefarias abstineant manus. Adeo nusquam
magis, nusquam atrocius grassari solet humana temeritas. Et quod mirari
possis, non segniores ad hoc videas animos senum quam iuvenum, orborum
quam parentum, regum quam tyrannorum.
Quod si tanto conatu peti dominatus solet, quanto maiore necesse est
conservetur! Neque enim tantopere miserum est non ampliare imperium
quam imminuere; neque tam deforme tibi alterius regnum non accedere tuo
quam tuum accedere alieno. Nam quod ab rege aliquo aut populo legimus
nonnullos praepositos regno aut urbibus, id factum est non de prima nec
de maxima, sed de postrema quodammodo ac minima imperii parte, atque ea
ratione ut donantem qui donatus est quasi dominum et se ministrum illius
semper agnosceret.
Nunc quaeso, nonne abiecto animo et minime generoso videntur esse, qui
opinantur Constantinum meliorem a se imperii alienasse partem? Non dico
Romam, Italiamque et cetera, sed Gallias, ubi ipse proelia gesserat, ubi
solum diu dominatus fuerat, ubi suae gloria suique imperii rudimenta
posuerat. Hominem, qui cupiditate dominandi nationibus bella intulisset,
socios affinesque bello civili persecutus imperio privasset; cui nondum
perdomitae ac profligatae reliquiae essent alterius factionis, qui cum
multis nationibus bella gerere non modo soleret spe gloriae imperiique
sed etiam necesse haberet, utpote quotidie[44] a barbaris lacessitus;
qui filiis, qui coniunctis sanguine, qui amicitiis[45] abundaret; qui
senatum populumque Romanum huic facto repugnaturum nosset; qui expertus
esset instabilitatem victarum nationum, et ad omnem fere Romani principis
mutationem rebellantium; qui se meminisset more aliorum Caesarum, non
electione patrum consensuque plebis, sed exercitu, armis, bello dominatum
occupasse; quae tam vehemens causa et urgens aderat, ut ista negligeret
et tanta liberalitate uti vellet?
Aiunt, quia effectus erat Christianus. Ergone Imperii optima parte se
abdicaret? Credo scelus erat, flagitium, nefas iam regnare, nec cum
Christiana religione coniungi poterat regnum! Qui in adulterio sunt, qui
usuris rem auxerunt, qui aliena possident, ii[46] post baptismum alienam
uxorem, alienam pecuniam, aliena bona reddere solent. Hanc cogitationem
si habes, Constantine, restituere urbibus libertatem, non mutare
dominum debes. Sed non id in causa fuit; tantum in honorem religionis
ut faceres adductus es. Quasi religiosum sit magis regnum deponere
quam pro tutela religionis illud administrare! Nam quod ad accipientes
attinet, neque honesta erit illis neque utilis ista donatio. Tu vero
si Christianum te ostendere, si pietatem indicare tuam, si consultum
non dico Romanae ecclesiae vis sed ecclesiae Dei, nunc praecipue, nunc
principem agas, ut pugnes pro iis[47] qui pugnare non possunt nec
debent, ut eos tua auctoritate tutos reddas qui insidiis iniuriisque
obnoxii sunt. Nabuchodonosor, Cyro, Assuero, multisque aliis principibus
sacramentum veritatis Deus aperiri voluit; a nullo tamen eorum exegit
ut imperio cederet, ut partem regni donaret, sed tantum libertatem
Hebraeis[48] redderet eosque ab infestantibus finitimis protegeret. Hoc
satis fuit Iudaeis; hoc sat erit et Christianis. Factus es, Constantine,
Christianus? At indignissima res est Christianum te nunc imperatorem
minori[49] esse principatu quam fueras infidelis. Est enim principatus
praecipuum quoddam Dei munus, ad quem gentiles etiam principes a Deo
eligi existimantur.
At erat levatus a lepra. Ideo verisimile est referre gratiam voluisse,
et maiore mensura reddere quod acceperat. Itane? Naaman[50] ille Syrus
ab Heliseo curatus munera tantum offerre voluit, non dimidium bonorum.
Constantinus dimidium Imperii obtulisset? Piget me impudenti fabellae
tamquam indubitatae historiae respondere, sic enim haec fabula ex
historia Naaman et Helisei, ut altera[51] draconis ex fabuloso dracone
Beli adumbrata est. Sed, ut ista concedam, numquid in hac historia de
donatione fit mentio? Minime. Verum de hoc commodius postea.[52]
Levatus est a lepra? Cepit[53] ob id mentem Christianam Dei timore Dei
amore imbutus; illi honorem habere voluit. Non tamen persuaderi possum
eum tanta donare voluisse, quippe cum videam neminem, aut gentilem in
honorem deorum, aut fidelem in honorem Dei viventis, imperium deposuisse
sacerdotibusque donasse. Siquidem ex regibus Israel nemo adduci potuit
ut pristino more ad templum Ierusalem populos sacrificaturos ire
permitteret, eo videlicet timore ne forte ad regem Iudae a quo defecerant
redirent, sacro illo cultu religionis admoniti ac templi maiestate. Et
quanto maius est hoc quod fecisse dicitur Constantinus! Ac ne quid tibi
propter curationem leprae blandiaris, Ieroboam primus a Deo in regem
Israel electus est, et quidem ex infima condicione, quod mea sententia
plus est quam esse lepra levatum;[54] et tamen is non est ausus regnum
suum Deo credere. Et tu vis Constantinum regnum Deo donasse quod ab
illo non accepisset, qui praesertim (id quod in Ieroboam non cadebat)
offenderet filios, deprimeret amicos, negligeret suos, laederet patriam,
maerore omnes afficeret, suique oblivisceretur!
Qui si etiam talis fuisset, et quasi in alium hominem versus, certe non
defuissent qui eum admonerent, et imprimis filii, propinqui amici; quos
quis est qui non putet protinus Imperatorem fuisse adituros? Ponite
igitur illos ante oculos, mente Constantini audita, trepidos, festinantes
cum gemitu lacrimisque[55] ad genua principis procumbentes, et hoc voce
utentes:
“Itane, pater antehac filiorum amantissime, filios privas,
exheredas,[56] abdicas! Nam quod te optima maximaque Imperii
parte exuere vis, non tam querimur quam miramur. Querimur
autem quod eam ad alios defers, cum nostra et iactura et
turpitudine. Quid enim causae est quod liberos tuos exspectata
successione Imperii fraudas, qui ipse una cum patre regnasti?
Quid in te commisimus? Qua in te, qua in patriam, qua in nomen
Romanum ac maiestatem Imperii impietate digni videmur quos
praecipua optimaque prives principatus portione, qui a patriis
laribus, a conspectu natalis soli, ab assueta aura, a vetusta
consuetudine relegemur![57] Penates, fana,[58] sepulchra exules
relinquemus, nescio ubi aut qua terrarum regione victuri!
“Quid nos propinqui, quid nos amici, qui tecum totiens in
acie stetimus, qui fratres, parentes, filios hostili mucrone
confossos palpitantesque conspeximus, nec aliena morte territi
sumus, et ipsi pro te parati mortem oppetere, nunc abs te
universi deserimur![59] Qui Romae gerimus magistratus, qui
urbibus Italiae, qui Galliis, qui Hispaniis, qui ceteris
provinciis[60] praesumus, aut praefuturi sumus,[61] omnesne
revocamur! Omnes privati iubemur esse! An iacturam hanc aliunde
pensabis? Et quomodo pro merito ac pro dignitate poteris,
tanta orbis terrarum parte alteri tradita? Num qui praeerat
centum populis, eum tu, Caesar, uni praeficies? Quomodo tibi
istud in mentem venire potuit? Quomodo subita tuorum te cepit
oblivio, ut nihil te misereat amicorum, nihil proximorum,
nihil filiorum? Utinam nos, Caesar, salva tua dignitate atque
victoria, in bello contigisset occumbere potius quam ista
cernamus!
“Et tu quidem de imperio tuo ad tuum arbitratum agere potes,
atque etiam de nobis, uno dumtaxat excepto, in quo[62] ad
mortem usque erimus contumaces; ne a cultu deorum immotalium
desistamus—magno etiam aliis exemplo, ut scias tua ista
largitas quid mereatur de religione Christiana. Nam si non
largiris Silvestro Imperium, tecum Christiani esse volumus,
multis factum nostrum imitaturis: sin largiris, non modo
Christiani fieri non sustinebimus, sed invisum, detestabile,
exsecrandum nobis hoc nomen efficies, talesque reddes ut tandem
tu et vitae et mortis nostrae miserearis, nec nos sed te ipsum
duritiae accuses.”
Nonne hac oratione Constantinus, nisi exstirpatam[63] ab eo volumus
humanitatem, si sua sponte non movebatur, motus fuisset? Quid si hos
audire noluisset, nonne erant qui huic facto et oratione adversarentur
et manu? An senatus populusque Romanus sibi tanta in re nihil agendum
putasset? Nonne oratorem, ut ait Virgilius, gravem pietate ac meritis
advocasset, qui apud Constantinum hanc haberet orationem?
“Caesar, si tu tuorum immemor es atque etiam tui, ut nec filiis
hereditatem, nec propinquis opes, nec amicis honores, nec tibi
Imperium esse integrum velis, non tamen senatus populusque
Romanus immemor potest esse sui iuris suaeque dignitatis.
Etenim quomodo tibi tantum permittis de Imperio Romano quod
non tuo sed nostro sanguine paratum[64] est! Tune unum corpus
in duas secabis partes, et ex uno duo efficies regna, duo
capita, duas voluntates; et quasi duobus fratribus gladios
quibus[65] de hereditate decernant porriges! Nos civitatibus
quae de hac urbe bene meritae sunt iura civitatis damus, ut
cives Romani sint: tu a nobis dimidium Imperii aufers, ne
hanc urbem parentem suam agnoscant! Et in alveis quidem apium
si duo reges nati sunt, alterum qui deterior est occidimus:
tu in alveo Imperii Romani, ubi unus et optimus princeps
est,[66] alterum et hunc deterrimum, et non apem sed fucum,
collocandum putas! Prudentiam tuam vehementer desideramus,
Imperator. Nam quid futurum est, si vel te vivo, vel post
tuam mortem, aut huic parti quam alienas, aut alteri quam
tibi relinquis, bellum a barbaris nationibus inferatur? Quo
robore militum, quibus copiis occurremus? Vix nunc totius
Imperii viribus possumus; tunc poterimus? An perpetuo membrum
hoc cum illo in concordia erit? Ut reor, nec esse poterit,
cum Roma dominari velit, nolit pars illa servire. Quin et te
vivo breve intra tempus, revocatis veteribus praesidibus[67],
suffectis novis, te in tuum regnum profecto et longe agente,
hic altero dominante, nonne omnia nova, id est diversa atque
adversa, erunt? Regno fere inter duos fratres diviso, protinus
et populorum animi dividuntur, et prius a se ipsis quam ab
externis hostibus bellum auspicantur. Idem eventurum in hoc
Imperio quis non videt? An ignoras hanc olim imprimis fuisse
causam optimatibus, cur dicerent citius se in conspectu populi
Romani esse morituros quam rogationem illam ferri sinerent ut
pars senatus ac pars plebis ad incolendum Veios mitteretur,
duasque urbes communes[68] populi Romani esse; si enim in una
urbe tantum dissensionum esset, quid in duabus urbibus futurum!
Ita hoc tempore, si tantum discordiarum in uno Imperio, testor
conscientiam tuam ac labores, quid in duobus imperiis fiet!
“Age vero, putasne hinc fore qui tibi bellis occupato esse
auxilio aut velint aut sciant? Ita ab armis atque ab omni re
bellica abhorrentes erunt qui praeficientur militibus atque
urbibus, ut ille qui praeficit. Quid, nonne hunc tam imperitum
regnandi et iniuriae facilem aut Romanae legiones aut ipsae
provinciae[69] spoliare tentabunt, ut quem sperabunt vel non
repugnaturum, vel poenas non repetiturum? Credo, me hercule,
ne unum quidem mensem illos in officio mansuros, sed statim
et ad primum profectionis tuae nuntium[70] rebellaturos. Quid
facies? Quid consilii capies, cum duplici atque adeo multiplici
bello urgebere? Nationes quas subegimus continere vix possumus;
quomodo illis accedente ex liberis gentibus bello resistetur?
“Tu, Caesar, quid ad te spectet ipse videris. Nobis autem
haec res non minus quam tibi curae esse debet. Tu mortalis
es: Imperium populi Romani decet esse immortale, et quantum
in nobis est erit, neque Imperium modo, verum etiam pudor.
Scilicet quorum religionem contemnimus eorum accipiemus
imperium, et, principes orbis terrarum, huic contemptissimo
homini serviemus! Urbe a Gallis capta, Romani senes demulceri
sibi barbam a victoribus passi non sunt: nunc sibi tot
senatorii ordinis, tot praetorii, tot tribunicii,[71] tot
consulares, triumphalesque viri eos dominari patientur, quos
ipsi tamquam[72] servos malos omni contumeliarum genere
suppliciorumque affecerunt! Istine homines magistratus
creabunt, provincias regent, bella gerent, de nobis sententias
capitis ferent? Sub his nobilitas Romana stipendia faciet,
honores sperabit, munera assequetur? Et quod maius quodque
altius penetret vulnus accipere possumus? Non ita putes,
Caesar, Romanum degenerasse sanguinem ut istud passurus sit
aequo animo et non quavis ratione devitandum existimet: quod
medius fidius neque mulieres nostrae[73] sustinerent, sed magis
se una cum dulcibus liberis sacrisque penatibus concremarent,
ut non Carthaginienses[74] feminae[75] fortiores fuerint quam
Romanae.
“Etenim, Caesar, si regem te delegissemus, haberes tu
quidem magnum de Imperio Romano agendi arbitrium, sed
non ita ut vel minimum de ipsius imminueres maiestate,
alioquin qui te fecissemus regem, eadem facultate abdicare
te regno iuberemus—nedum posses regnum dividere, nedum tot
provincias[76] alienare, nedum ipsum regni caput peregrino
atque humillimo homini addicere. Canem ovili praeficimus;[77]
quem si lupi mavult officio fungi, aut eicimus aut occidimus.
Nunc tu, cum diu canis officio in ovili Romano defendendo sis
functus, ad extremum in lupum nullo exemplo converteris?
“Atque, ut intelligas, quandoquidem nos pro iure nostro
cogis[78] asperius loqui, nullum tibi in populi Romani Imperio
ius esse. Caesar vi dominatum occupavit,[79] Augustus et in
vitium successit et adversariorum partium profligatione se
dominum fecit, Tiberius, Gaius, Claudius, Nero, Galba, Otho,
Vitellius, Vespasianus, ceterique aut eadem aut simili via
libertatem nostram praedati sunt, tu quoque, aliis expulsis
aut interemptis, dominus effectus es. Sileo quod ex matrimonio
natus non sis.
“Quare, ut tibi nostram mentem testificemur, Caesar, si
non libet te[80] Romae principatum tenere, habes filios,
quorum aliquem in locum tuum, nobis quoque permittentibus ac
rogantibus, naturae lege substituas. Sin minus, nobis in animo
est publicam amplitudinem cum privata dignitate defendere.
Neque enim minor haec iniuria Quiritum quam olim fuit violata
Lucretia, neque nobis deerit Brutus qui contra Tarquinium[81]
se ad libertatem recuperandam huic populo praebeat ducem. Et
in istos primum quos nobis praeponis, deinde et in te ferrum
stringemus, quod in multos Imperatores et quidem leviores ob
causas fecimus.”
Haec profecto Constantinum, nisi lapidem eum aut truncum existimamus,
permovissent. Quae si populus non dixisset, tamen dicere apud se
et his passim verbis fremere credibile erat. Eamus nunc et dicamus
Constantinum gratificari voluisse Silvestro, quem tot hominum odiis, tot
gladiis subiceret ut vix, quantum sentio, unum Silvester diem in vita
futurus fuisset. Nam eo paucisque aliis absumptis, videbatur[82] omnis
sublatum iri de pectoribus Romanorum tam dirae iniuriae contumeliaeque
suspicio.[83]
Age porro, si fieri potest, concedamus neque preces, neque minas, neque
ullam rationem aliquid profecisse, perstareque adhuc Constantinum, nec
velle a suscepta semel persuasione recedere.[84] Quis non ad Silvestri
orationem, si res vera fuisset umquam,[85] commotum[86] assentiatur? Quae
talis haud dubie fuisset:
“Princeps optime ac fili, Caesar, pietatem quidem tuam tam
pronam tamque effusam non possum non amare atque amplecti,
verumtamen quod in offerendis Deo muneribus immolandisque
victimis nonnihil erres, minime demiror; quippe qui adhuc es
in Christiana militia tiro. Ut non decebat olim a sacerdote
omnem pecudem feramque et avem[87] sacrificari, ita non omne ab
eodem accipiendum est munus. Ego sacerdos sum ac pontifex, qui
dispicere debeo quid ad altare patiar offerri, ne forte, non
dico immundum animal offeratur, sed vipera aut serpens. Itaque
sic habeas. Si foret tui iuris, partem Imperii cum regina
orbis, Roma, alteri tradere quam filiis (quod minime sentio);
si populus hic, si Italia, si ceterae nationes sustinerent,
ut quos oderunt et quorum religionem adhuc respuunt, capti
illecebris saeculi, eorum imperio obnoxii esse vellent (quod
impossibile est): tamen, si quid mihi credendum putas, fili
amantissime, ut tibi assentirer[88] ulla adduci ratione non
possem,[89] nisi vellem mihi ipsi esse dissimilis et condiconem
meam oblivisci ac propemodum dominum Iesum[90] abnegare. Tua
enim munera, sive, ut tu vis, tuae remunerationes et gloriam
et innocentiam et sanctimoniam meam atque omnium qui mihi
successuri sunt polluerent ac prorsus everterent, viamque iis
qui ad cognitionem veritatis venturi sunt intercluderent.
“An vero Heliseus,[91] Naaman Syro a lepra curato, mercedem
accipere noluit: ego te curato accipiam? Ille munera respuit;
ego regna mihi dari sinam? Ille personam prophetae maculare
noluit; ego personam Christi quam in me gero maculare potero?
Cur autem ille accipiendis muneribus personam prophetae
maculari putavit? Nempe quod videri poterat vendere sacra,
faenerare donum Dei, indigere praesidiis hominum, elevare atque
imminuere beneficii dignitatem. Maluit ergo sibi principes ac
reges[92] beneficiarios facere, quam ipse beneficiarius illorum
esse; immo ne mutua quidem beneficentia uti. ‘Beatius est enim
multo,’ ut inquit Dominus, ‘dare quam accipere.’ Eadem mihi
atque adeo maior est causa, cui etiam a Domino praecipitur
dicente, ‘Infirmos curate, mortuos suscitate, leprosos mundate,
daemones eicite; gratis accepistis, gratis date.’ Egone tantum
flagitium admittam, Caesar, ut Dei praecepta[93] non exsequar;
ut gloriam meam polluam? ‘Melius est,’ ut inquit Paulus, ‘mihi
mori quam ut gloriam meam quis evacuet.’ Gloria nostra est
apud Deum honorificare ministerium nostrum, ut idem inquit,
‘Vobis dico gentibus; quamdiu ego quidem sum gentium apostolus,
glorificabo ministerium meum.’
“Ego, Caesar, aliis quoque sim et exemplum et causa
delinquendi; Christianus homo, sacerdos Dei, pontifex
Romanus, vicarius Christi? Iam vero innocentia sacerdotum
quomodo incolumis erit inter opes, inter magistratus, inter
administrationem saecularium negotiorum?[94] Ideone terrenis
renuntiamus, ut eadem uberiora assequamur; et privata
abiecimus, ut aliena possideamus et publica? Nostrae erunt
urbes? nostra tributa? nostra vectigalia? Et cur clericos, si
hoc[95] fecerimus, nos vocari licebit? Pars nostra sive sors,
quae Graece dicitur κλῆρος,[96] est non terrena sed caelestis.
Levitae, qui iidem[97] clerici sunt, partem cum fratribus non
fuere sortiti: et tu nos iubes etiam fratrum sortiri portionem!
“Quo mihi divitas atque opes, qui Domini voce iubeor nec de
crastino esse sollicitus, et cui dictum est ab illo: ‘Nolite
thesaurizare super terram; nolite possidere aurum, neque
argentum, neque pecuniam in zonis vestris’; et, ‘Difficilius
est divitem introire in regnum caelorum, quam camelum per
foramen acus transire?’ Ideoque pauperes sibi ministros
elegit et qui omnia relinquerent[98] et eum sequerentur;
et paupertatis ipse fuit exemplum. Usque adeo divitiarum
pecuniarumque tractatio innocentiae inimica est, non modo
possessio illarum atque dominatus. Unus Iudas, qui loculos
habebat et portabat quae mittebantur, praevaricatus est; et
amore pecuniae, cui assueverat, Magistrum, Dominum, Deum et
reprehendit et prodidit. Itaque vereor, Caesar, ne me ex Petro
facias Iudam.
“Audi etiam quid Paulus dicat: ‘Nihil intulimus in hunc mundum:
haud dubium, quod nec auferre quid possumus. Habentes autem
alimenta, et quibus tegamur, his contenti simus. Nam qui
volunt divites fieri, incidunt in tentationem et in laqueum
diaboli et desideria multa et inutilia et nociva, quae mergunt
homines in interitum et perditionem. Radix enim omnium malorum
est cupiditas, quam quidam appetentes erraverunt a fide, et
inseruerunt se doloribus multis. Tu autem, homo Dei, haec
fuge.’ Et tu me accipere iubes, Caesar, quae velut venenum
effugere debeo!
“Et quis praeterea, pro tua prudentia, Caesar, consideres, quis
inter haec divinis rebus faciendis locus? Apostoli, quibusdam
indignantibus quod viduae ipsorum in ministerio quotidiano
despicerentur, responderunt non esse aequum relinquere se
verbum Dei et ministrare mensis. Et tamen viduarum mensis
ministrare, quanto aliud est quam exigere vectigalia, curare
aerarium, stipendium numerare militibus, et mille aliis
huiusmodi curis implicari? ‘Nemo militans Deo implicat se
negotiis saecularibus,’ inquit Paulus. Numquid Aaron, cum
ceteris Levitici generis, aliud quam Domini tabernaculum
procurabat? Cuius[99] filii, quia ignem alienum in thuribula
sumpserant, igni caelesti conflagraverunt. Et tu iubes nos
ignem saecularium divitiarum, vetitum ac profanum,[100] in
sacrata thuribula, id est in sacerdotalia opera sumere! Num
Eleazar, num Phinees, num ceteri pontifices ministrique aut
tabernaculi aut templi quicquam nisi quod ad rem divinam
pertineret administrabant? Administrabant dico? Immo
administrare poterant, si officio suo satisfacere volebant?
Quod si nolint, audiant exsecrationem Domini dicentis:
‘Maledicti, qui opus Domini faciunt negligenter.’ Quae
exsecratio, cum in omnes, tum in pontifices maxime cadit.
“O quantum est pontificale munus! Quantum est caput esse
ecclesiae! Quantum est praeponi pastorem tanto ovili, e cuius
manu uniuscuiusque agni ovisque amissae sanguis exigitur; cui
dictum est: ‘Si amas me plusquam alii, ut fateris, pasce agnos
meos.’ Iterum, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas.’
Tertio, ‘si amas me, ut fateris, pasce oves meas!’ Et tu me
iubes, Caesar, capras etiam pascere et porcos, qui nequeunt ab
eodem pastore custodiri!
“Quid, quod me regem facere vis, aut potius Caesarem, id est
regum principem? Dominus Iesus Christus, Deus et homo, rex et
sacerdos, cum se regem affirmaret, audi de quo regno locutus
est: ‘Regnum meum,’ inquit, ‘non est de hoc mundo: si enim de
hoc mundo esset regnum meum, ministri mei utique decertarent.’
Et quae fuit prima vox, ac frequentior[101] clamor
praedicationis eius, nonne hic:[102] ‘Paenitentiam agite;
appropinquavit enim regnum caelorum. Appropinquavit regnum Dei,
cui comparabitur regnum caeli?’ Nonne, cum haec dixit, regnum
saeculare nihil ad se pertinere declaravit? Eoque non modo
regnum huiusmodi non quaesivit, sed oblatum quoque accipere
noluit. Nam cum intelligeret aliquando populos destinasse ut
eum raperent regemque facerent, in montium solitudines fugit.
Quod nobis qui locum eius[103] tenemus non solum exemplo dedit
imitandum, sed etiam praecepto, inquiens: ‘Principes gentium
dominantur eorum, et qui maiores sunt potestatem exercent in
eos. Non ita erit inter vos; sed quicumque voluerit inter vos
maior fieri sit vester minister, et qui voluerit primus inter
vos esse erit vester servus: sicut filius hominis non venit ut
ministretur ei, sed ut ministret et det animam suam in[104]
redemptionem pro multis.’
“Iudices olim Deus, ut scias, Caesar, constituit super Israel,
non reges, populumque sibi nomen regium postulantem detestatus
est. Nec aliter ob duritiam[105] cordis illorum regem dedit,
quam quod repudium permiserat, quod in nova lege revocavit.
Et ego regnum accipiam, qui vix iudex esse permittor? ‘An
nescitis,’ inquit Paulus, ‘quod sancti de hoc mundo iudicabunt?
Et si in vobis iudicabitur mundus, indigni estis qui de
minimis iudicetis. Nescitis quod angelos iudicabimus? Quanto
magis saecularia? Saecularia igitur iudicia si habueritis,
contemptibiles qui sunt in ecclesia, eos constituite ad
iudicandum.’ Atqui iudices de rebus et controversiis[106]
tantummodo iudicabant, non etiam tributa exigebant. Ego exigam,
qui scio a Domino interrogatum Petrum: ‘A quibusnam reges
terrae acciperent tributum censumve, a filiis an ab alienis?’
et cum hic respondisset ‘Ab alienis,’ ad eodem dictum: ‘Ergo
liberi sunt filii?’ Quod si omnes filii mei sunt, Caesar, ut
certe sunt, omnes liberi erunt; nihil quisquam solvet. Igitur
non est opus mihi tua donatione, qua nihil assecuturus sum
praeter laborem quem, ut minime debeo, ita minime possum ferre.
“Quid quod necesse haberem potestatem exercere sanguinis,
punire sontes, bella gerere, urbes diripere, regiones ferro
ignique vastare! Aliter non est quod sperem posse me tueri quae
tradidisses. Et si haec fecero, sacerdos, pontifex, Christi
vicarius, sum? Ut illum in me tonantem audiam atque dicentem:
‘Domus mea domus orationis vocabitur omnibus gentibus, et tu
fecisti eam speluncam latronum.’ ‘Non veni in mundum,’ inquit
Dominus, ‘ut iudicem mundum, sed ut liberem eum.’ Et ego qui
illi successi causa mortium ero, cui in persona Petri dictum
est: ‘Converte gladium tuum in locum suum: omnes enim qui
acceperint gladium gladio peribunt?’ Ne defendere quidem nobis
ferro nos licet, siquidem defendere Dominum Petrus volebat cum
auriculam abscidit servo. Et tu divitiarum aut comparandarum
aut tuendarum causa uti ferro nos iubes?
“Nostra potestas est potestas clavium, dicente Domino, ‘Tibi
dabo claves regni caelorum. Quodcumque[107] ligaveris super
terram erit ligatum et in caelis, et quodcumque solveris
super terram erit solutum et in caelis. Et portae inferi non
praevalebunt adversus eas.’ Nihil ad hanc potestatem, nihil ad
hanc dignitatem,[108] nihil ad hoc regnum adici potest. Quo qui
contentus non est, aliud sibi quoddam a diabolo postulat, qui
etiam Domino dicere ausus est: ‘Tibi dabo omnia regna mundi, si
cadens in terram adoraveris me.’ Quare, Caesar, cum pace tua
dictum sit, noli mihi diabolus effici qui Christum, id est me,
regna mundi a te data accipere iubeas. Malo enim illa spernere
quam possidere.
“Et ut aliquid de infidelibus, sed, ut spero, futuris
fidelibus, loquar; noli me de angelo lucis reddere illis
angelum tenebrarum, quorum corda ad pietatem inducere volo,
non ipsorum cervici iugum imponere, et gladio quod est verbum
Dei, non gladio ferreo,[109] mihi subicere; ne deteriores
efficiantur, ne recalcitrent, ne cornu feriant, ne nomen
Dei meo irritati errore blasphement.[110] Filios mihi
carissimos[111] volo reddere, non servos; adoptare, non emere;
generare, non manu capere; animas eorum offerre sacrificium
Deo, non diabolo corpora. ‘Discite a me,’ inquit Dominus, ‘quia
mitis sum et humilis corde. Capite iugum meum, et invenietis
requiem animabus vestris. Iugum enim meum suave[112] et pondus
meum leve.’
“Cuius ad extremum, ut iam[113] finem faciam, illam de[114] hac
re sententiam accipe quam quasi inter me et te tulit. ‘Reddite
quae sunt Caesaris Caesari; et quae sunt Dei Deo.’ Quo fit ut
nec tu, Caesar, tua relinquere, neque ego quae Caesaris sunt
accipere debeam; quae vel si millies offeras numquam accipiam.”
Ad hanc Silvestri orationem apostolico viro dignam, quid esset quod
amplius Constantinus posset opponere? Quod cum ita sit, qui aiunt
donationem esse factam nonne iniuriosi sunt in Constantinum, quem
suos privare imperiumque Romanum voluisse convellere; iniuriosi in
senatum populumque Romanum, Italiam, totumque occidentem, quem contra
ius fasque mutari imperium permississe; iniuriosi in Silvestrum, quem
indignam sancto viro donationem acceptam habuisse; iniuriosi in summum
pontificatum cui licere terrenis potiri regnis et Romanum moderari
Imperium arbitrantur? Haec tamen omnia eo pertinent, ut appareat
Constantinum inter tot impedimenta numquam fuisse facturum, ut rem
Romanam Silvestro ex maxima parte donaret ut isti aiunt.
* * * * *
Age porro, ut credamus istam donationem de qua facit pagina vestra
mentionem, debet constare etiam de acceptatione Silvestri. Nunc de
illa non constat. At credibile est, dicitis, ratam hunc habuisse
donationem. Ita credo, nec ratam habuisse modo, verum etiam petiisse,
rogasse, precibus extorsisse, credibile est. Quid vos credibile, quod
praeter opinionem est hominum, dicitis? Nec quia in pagina privilegii
de donatione fit mentio, putandum est fuisse acceptatum:[115] sed e
contrario, quia non fit mentio de acceptatione, dicendum est non fuisse
donatum.[116] Ita plus contra vos facit, hunc donum respuisse, quam
illum dare voluisse; et beneficium in invitum non confertur. Neque vero
tantum donata respuisse Silvestrum suspicari debemus, sed tacite etiam
indicasse nec illum dare iure[117] nec se iure accipere posse.
Sed o caecam semper inconsultamque avaritiam![118] Demus ut tabulas
quoque de assensu Silvestri proferre possitis veras, incorruptas,
sinceras: num protinus donata sunt quae in talibus[119] continentur? Ubi
possessio? Ubi in manus traditio? Nam si chartam modo Constantinus dat,
non gratificari Silvestro voluit, sed illudere. Verisimile est, dicitis,
qui donat quippiam eum et possessionem tradere. Videte quid loquamini!
cum possessionem non esse datam constet, et an datum sit ius ambigatur.
Verisimile est qui possessionem non dedit, eum ne ius quidem dare
voluisse.
An non constat possessionem numquam fuisse traditam? Quod negare
impudentissimum est. Numquid Silvestrum Constantinus in Capitolium quasi
triumphantem inter frequentium Quiritum, sed infidelium, plausum duxit?
In sella aurea adsistente universo senatu collocavit? Magistratus pro sua
quemque dignitate regem salutare et adorare iussit? Hoc[120] erga novos
principes fieri solet, non tantum aliquod palatium velut Lateranense
tradi. Num postea per universam Italiam circumduxit?[121] Adiit cum illo
Gallias; adiit Hispanos;[122] adiit Germanos, ceterumque occidentem? Aut
si gravabantur[123] ambo tantum obire terrarum, quibusnam tam ingens
officium delegarunt, qui et Caesaris vice traderent possessionem et
Silvestri acciperent? Magni ii[124] viri atque eximiae auctoritatis esse
debuerunt: et tamen qui fuerint ignoramus. Et quantum in his duobus
verbis, _tradere_ et _accipere_, subest pondus![125] Nostra memoria,
ut exempla vetusta omittam, numquam aliter facitatum vidimus, cum quis
aut urbis aut regionis aut provinciae dominus factus est; ita demum
traditam existimari possessionem, si magistratus pristini summoveantur
novique subrogentur. Hoc si tunc Silvester fieri non postulasset, tamen
magnificentiae Constantini intererat, ut declararet non verbo se, sed re
possessionem tradere, suos praesides amovere aliosque ab illo substitui
iubere. Non traditur possessio quae penes eosdem remanet qui possidebant,
et novus dominus illos summovere non audet.
Sed fac istud quoque non obstare, et nihilominus putari Silvestrum
possedisse, atque omnia praeter morem praeterque naturam tunc esse
dicamus administrata. Postquam ille abiit, quos provinciis urbibusque
rectores Silvester praeposuit; quae bella gessit; quas nationes ad arma
spectantes oppressit; per quos haec administravit? Nihil horum scimus,
respondetis. Ita puto, nocturno tempore haec omnia gesta sunt, et ideo
nemo vidit.
Age, fuit in possessione Silvester? Quis eum de possessione deiecit?
Nam perpetuo in possessione non fuit, neque successorum aliquis saltem
usque ad Gregorium Magnum, qui et ipse caruit possessione. Qui extra
possessionem est, nec se ab ea deiectum probare potest, is profecto
numquam possedit; et si se possedisse dicat, insanit. Vides ut te insanum
etiam probo! Alioquin, dic quis papam deiecit? Ipsene Constantinus,
an eius filii, an Iulianus, an quis[126] alius Caesar? Profer nomen
expulsoris, profer tempus, unde primum, unde secundo, ac deinceps
expulsus est. Num per seditionem[127] et caedes, an sine his? Coniurarunt
in eum pariter nationes, an quae prima? Quid! Nemo omnium auxilio fuit:
ne illorum quidem qui per Silvestrum aliumve papam praepositi urbibus ac
provinciis erant? Uno die universa amisit; an paulatim et per partes?
Restitit ipse suique magistratus; an ad primum se tumultum abdicarunt?
Quid! Ipsi victores non in eam faecem[128] hominum, quam indignam imperio
ducebant, ferro grassati sunt, in ultionem[129] contumeliae, in tutelam
occupatae dominationis, in contemptum religionis nostrae, in ipsum etiam
posteritatis exemplum? Omnino eorum qui victi sunt nemo fugam cepit?
nemo latuit? nemo timuit? O admirabilem casum! Imperium Romanum tantis
laboribus, tanto cruore partum, tam placide, tam quiete a Christianis
sacerdotibus vel partum est, vel amissum, ut nullus cruor, nullum bellum,
nulla querela intercesserit; et quod non minus admirari debeas, per quos
hoc gestum sit, quo tempore, quomodo, quamdiu, prorsus ignotum. Putes in
silvis inter arbores regnasse Silvestrum, non Romae, et inter homines; et
ab hibernis[130] imbribus frigoribusque, non ab hominibus eiectum.
Quis non habet cognitum, qui paulo plura lectitarit, quot reges Romae,
quot consules, quot dictatores, quot tribuni plebis, quot censores,
quot aediles[131] creati fuerint? Nemoque ex tanta hominum copia, ex
tanta vetustate nos fugit. Scimus item quot Atheniensium duces, quot
Thebanorum, quot Lacedaemoniorum exstiterint; pugnas eorum terrestres
navalesque universas tenemus. Non ignoramus qui reges Persarum,
Medorum,[132] Chaldaeorum, Hebraeorum fuerint, aliorumque plurimorum; et
quomodo horum quisque aut acceperit regnum, aut tenuerit, aut perdiderit,
aut recuperaverit. Romanum autem, sive Silvestrianum, Imperium, qua
ratione inceperit, aut qua desierit, quando, per quos, in ipsa quoque
urbe nescitur. Interrogo num[133] quos harum rerum testes auctoresque
proferre possitis. Nullos, respondetis. Et non pudet vos, non tam
homines, quam pecudes dicere verisimile esse possedisse Silvestrum!
Quod quia vos non potestis, ego e contrario docebo, ad ultimum usque diem
vitae Constantinum, et gradatim deinceps omnes Caesares possedisse, ut
ne quid habeatis quod hiscere possitis. At perdifficile est et magni,
ut opinor, operis hoc docere! Evolvantur omnes Latinae Graecaeque
historiae; citentur ceteri auctores qui de illis meminere temporibus:
ac[134] neminem reperies in hac re ab alio discrepare. Unum ex mille
testimoniis sufficiat.[135] Eutropius, qui Constantinum, qui tres
Constantini filios a patre relictos dominos orbis terrarum vidit, qui de
Iuliano filio fratris Constantini ita scribit: “Hic Iulianus, qui fuit
subdiaconus[136] in Romana ecclesia, Imperator[137] effectus apostatavit
in idolorum cultu,[138] rerum potitus est, ingentique apparatu Parthis
intulit bellum, cui expeditioni ego quoque interfui.” Nec de donatione
Imperii occidentis tacuisset; nec paulo post de Ioviano, qui successit
Iuliano, ita dixisset: “Pacem cum Sapore necessariam quidem sed ignobilem
fecit, mutatis finibus ac nonnulla Imperii Romani parte tradita. Quod
ante, ex quo Romanum Imperium conditum erat, numquam accidit. Quin etiam
legiones nostrae apud Caudium per Pontium Telesinum[139] et in Hispania
apud Numantiam et in Numidia sub iugo missae sunt, ut nihil tamen finium
traderetur.”
Hoc loco libet vos,[140] nuperrime licet[141] defuncti estis, convenire,
pontifices Romani, et te, Eugeni, qui vivis cum Felicis[142] tamen
venia. Cur donationem Constantini magno ore iactitatis, frequenterque
vos ultores erepti Imperii quibusdam regibus principibusque minamini,
et confessionem quandam servitutis a Caesare dum coronandus est et a
nonnullis aliis principibus extorquetis, veluti ab rege Neapolitano
atque Siciliae; id quod numquam aliquis veterum Romanorum pontificum
fecit, non Damasus apud Theodosium, non Syricius apud Arcadium,[143] non
Anastasius apud Honorium, non Ioannes apud Iustinianum, non alii apud
alios sanctissimi papae apud optimos Caesares, sed semper illorum Romam
Italiamque, cum provinciis quas nominavi, fuisse professi sunt? Eoque
numismata aurea, ut de aliis monumentis sileam templisque urbis Romanae,
circumferuntur, non Graecis sed Latinis litteris inscripta, Constantini
iam Christiani et deinceps cunctorum ferme Imperatorum, quorum multa
penes me sunt cum hac plerumque subscriptione subter imaginem crucis,
“Concordia orbis.” Qualia infinita reperirentur summorum pontificum, si
umquam Romae imperassetis! Quae nulla reperiuntur, neque aurea, neque
argentea, neque ab aliquo visa memorantur. Et tamen necesse erat illo
tempore proprium habere numisma quisquis imperium Romae teneret; saltem
sub imagine Salvatoris aut Petri.
Pro[144] imperitiam hominum! Non cernitis, si donatio Constantini vera
est, Caesari—de Latino loquor—nihil relinqui. En qualis Imperator, qualis
rex Romanus erit, cuius regnum si quis habeat, nec aliud habeat, omnino
nil habet! Quod si itaque palam est Silvestrum non possedisse; hoc est,
Constantinum non tradidisse possessionem, haud dubium erit ne ius quidem,
ut dixi, dedisse possidendi: nisi dicitis ius quidem datum, sed aliqua
causa possessionem non traditam; ita plane dabat quod minime futurum
intelligebat; dabat quod tradere non poterat; dabat quod non prius venire
in manus eius cui dabatur possibile erat quam esset extinctum; dabat
donum quod ante quingentos annos aut numquam valiturum foret. Verum hoc
loqui aut sentire insanum est.
* * * * *
Sed iam tempus est, ne longior fiam, causae adversariorum iam concisae
atque laceratae letale[145] vulnus imprimere et uno eam iugulare ictu.
Omnis fere historia, quae nomen historiae meretur, Constantinum a
puero cum patre Constantio[146] Christianum refert multo etiam ante
pontificatum Silvestri; ut Eusebius ecclesiasticae scriptor historiae,
quem Rufinus,[147] non in postremis doctus, in Latinum interpretatus duo
volumina de aevo suo adiecit, quorum uterque paene[148] Constantini
temporibus fuit. Adde huc testimonium etiam Romani pontificis qui his
rebus gerendis non interfuit sed praefuit, non testis sed auctor, non
alieni negotii sed sui narrator. Is est Melchiades papa, qui proximus
fuit ante Silvestrum, qui ita ait: “Ecclesia ad hoc usque pervenit, ut
non solum gentes sed etiam Romani principes, qui totius orbis monarchiam
tenebant, ad fidem Christi et[149] fidei sacramenta concurrerent. E
quibus vir religiosissimus Constantinus, primus fidem veritatis patenter
adeptus, licentiam dedit per universum orbem[150] suo degentibus imperio
non solum fieri Christianos, sed etiam fabricandi ecclesias, et praedia
constituit tribuenda. Denique idem praefatus princeps donaria immensa
contulit, et fabricam templi primae sedis beati Petri instituit; adeo
ut sedem imperialem relinqueret et beato Petro suisque successoribus
profuturam concederet.” En nihil Melchiades a Constantino datum ait,
nisi palatium Lateranense, et praedia, de quibus Gregorius in registro
facit saepissime mentionem. Ubi sunt qui nos[151] in dubium vocare non
sinunt donatio Constantini valeat necne, cum illa donatio fuerit et ante
Silvestrum et rerum tantummodo privatarum?
Quae res quamquam plana et aperta sit, tamen de ipso quod isti stolidi
proferre solent privilegio disserendum est.
Et ante omnia non modo ille qui Gratianus videri voluit, qui nonnulla ad
opus Gratiani adiecit, improbitatis arguendus est, verum etiam inscitiae
qui opinantur paginam privilegii apud Gratianum contineri; quod neque
docti umquam putarunt, et in vetustissimis quibusque editionibus[152]
decretorum non invenitur. Et si quo in loco huius rei Gratianus
meminisset, non in hoc ubi isti collocant seriem ipsam orationis
abrumpentes, sed in eo ubi agit de Ludovici[153] pactione meminisset.
Praeterea duo millia locorum in decretis sunt quae ab huius loci fide
dissentiant; quorum unus est ubi, quae superius retuli, Melchiadis
verba ponuntur. Nonnulli eum qui hoc capitulum adiecit aiunt vocatum
_Paleam_ vel vero nomine, vel ideo quod quae de suo adiunxit ad Gratianum
comparata instar palearum iuxta frumenta existimentur. Utcumque sit,
indignissimum est credere, quae ab[154] hoc adiecta sunt, ea decretorum
collectorem aut ignorasse, aut magnifecisse habuisseque pro veris. Bene
habet, sufficit; vicimus. Primum quod hoc Gratianus non ait ut isti
mentiebantur, immo adeo, prout[155] ex infinitis locis datur intelligi,
negat atque confutat. Deinde quod unum et ignotum et nullius auctoritatis
ac minimi[156] hominem afferunt, ita etiam stolidum, ut ea Gratiano
affinxerit, quae cum ceteris illius dictis congruere non possent. Hunc
ergo vos auctorem profertis? Huius unius testimonio nitimini?[157] Huius
chartulam ad tantae rei confirmationem contra sexcenta probationum genera
recitatis? At ego exspectaveram ut aurea sigilla, marmoratos titulos,
mille auctores ostenderetis.
Sed ipse, dicitis, Palea auctorem profert, fontem historiae ostendit,
et Gelasium[158] papam cum multis episcopis in testimonium citat. “Ex
Gestis,” inquit, “Silvestri, quae beatus Gelasius in concilio septuaginta
episcoporum a catholicis legi commemorat, et pro antiquo usu multas hoc
dicit ecclesias imitari; in quibus legitur, Constantinus et cetera.”
Multo superius, ubi de libris legendis et non legendis agitur, etiam
dixerat, “Actus beati Silvestri praesulis, licet eius qui scripsit nomen
ignoremus, a multis tamen ab urbe Roma catholicis legi cognovimus,
et pro antiquo usu hoc imitantur ecclesiae.” Mira haec auctoritas,
mirum testimonium, inexpugnabilis probatio! Dono vobis hoc, Gelasium
dum de concilio septuaginta episcoporum loquitur id dixisse. Num id
dixit, paginam privilegii in beatissimi Silvestri Gestis legi? Is vero
tantum ait Gesta Silvestri legi[159] et hoc Romae, cuius ecclesiae
auctoritatem multae aliae sequuntur,[160] quod ego non nego; concedo,
fateor; me quoque una cum Gelasio testem exhibeo. Verum quid vobis ista
res prodest, nisi ut in adducendis testibus mentiri voluisse videamini?
Ignoratur nomen eius qui hoc in Decretis ascripsit, et solus hoc dicit.
Ignoratur nomen eius qui scripsit historiam, et solus is et falso testis
affertur. Et vos, boni viri atque prudentes, hoc satis superque esse
ad tantae rei testimonium existimatis? At videte, quantum inter meum
intersit vestrumque iudicium. Ego ne si hoc quidem apud Gesta Silvestri
privilegium contineretur, pro vero habendum putarem, cum historia illa
non historia sit, sed poetica et impudentissima fabula, ut posterius
ostendam; nec quisquam alius alicuius dumtaxat[161] auctoritatis de
hoc privilegio habeat mentionem. Et Iacobus Voraginensis, propensus
in amorem clericorum ut archiepiscopus, tamen in Gestis sanctorum de
donatione Constantini, ut fabulosa nec digna quae inter Gesta Silvestri
poneretur, silentium egit; lata quodammodo sententia contra eos, si qui
haec litteris mandavissent.
Sed ipsum falsarium ac vere “paleam,” non triticum, obtorto collo
in iudicium trahere volo. Quid ais, falsarie? Unde fit quod istud
privilegium inter Silvestri Gesta non legimus? Credo hic liber rarus
est, difficilis inventu, nec vulgo habetur, sed tamquam fasti olim a
pontificibus, aut libri Sibyllini[162] a decemviris custoditur! Lingua
Graeca aut Syriaca aut Chaldaica scriptus est! Testatur Gelasius a
multis catholicis legi; Voraginensis de eo meminit; nos quoque mille et
antique scripta exemplaria vidimus; et in omni fere cathedrali ecclesia,
cum adest Silvestri natalis dies, lectitantur: et tamen nemo se illic
legisse istud ait quod tu affingis, nemo audisse, nemo somniasse. An alia
quaedam fortassis historia est? Et quaenam ista erit? Ego aliam nescio,
nec abs te aliam dici interpretor, quippe de ea tu loqueris quam Gelasius
apud multas ecclesias lectitari refert. In hac autem tuum privilegium
non invenimus. Quod si istud in Vita Silvestri non legitur, quid tu ita
legi tradidisti? Quid in tanta re iocari ausus es, et levium hominum
cupiditatem eludere?
Sed stultus sum qui illius potius insector audacium, quam istorum
dementiam qui crediderunt. Si quis apud Graecos, apud Hebraeos, apud
barbaros diceret hoc esse memoriae proditum, nonne iuberetis nominari
auctorem, proferri codicem, et locum ab interprete fideli exponi antequam
crederetis? Nunc de lingua vestra, de notissimo codice fit mentio, et
vos tam incredibile factum aut non inquiritis, aut, cum scriptum non
reperiatis, tam prona estis credulitate ut pro scripto habeatis atque pro
vero. Et hoc titulo contenti, terras miscetis et maria, et, quasi nullum
subsit dubium, eos qui vobis non credunt, terrore bellorum aliisque minis
prosequimini. Bone Iesu, quanta vis, quanta divinitas est veritatis,
quae per sese sine magno conatu ab omnibus dolis ac fallaciis se ipsa
defendit, ut non immerito, cum esset apud Darium regem exorta contentio
quid foret maxime validum et alius aliud diceret, tributa sit palma
veritati!
Quia cum sacerdotibus, non cum saecularibus, mihi res est, ecclesiastica
magis quam saecularia sunt exempla repetenda. Iudas Machabaeus, cum
dimissis Romam legatis foedus amicitiamque a senatu impetrasset,
curavit verba foederis in aes incidenda Ierosolimamque portanda. Taceo
de lapideis decalogi tabulis, quas Deus Moysi dedit. Ista vero tam
magnifica Constantini et tam inaudita donatio nullis neque in auro,
neque in argento, neque in aere, neque in marmore, neque postremo in
libris, probari documentis potest; sed tantum, si isti credimus, in
charta, sive membrana. Iobal primus musices auctor, ut est apud Iosephum,
cum esset a maioribus per manus tradita opinio res humanas semel aqua
iterum igni delendas, doctrinam suam duabus columnis[163] inscripsit,
lateritia contra ignem, lapidea contra aquas; quae ad Iosephi aevum, ut
idem scribit, permansit; ut suum in homines beneficium semper exstaret.
Et apud Romanos rusticanos[164] adhuc et agrestes, cum parvae et rarae
litterae essent, tamen leges duodecim tabularum in aes fuere incisae,
quae vi[165] capta atque incensa a Gallis urbe incolumes postea sunt
repertae. Adeo duo maxima in rebus humanis, diuturnitatem temporis et
fortunae violentiam, vincit circumspecta providentia. Constantinus vero
orbis terrarum donationem papyro[166] tantum et atramento signavit, cum
praesertim machinator fabulae, quisquis ille fuit, faciat Constantinum
dicentem se credere non defore qui donationem hanc impia aviditate
rescinderent! Hoc times, Constantine, et non caves ne ii qui Romam
Silvestro eriperent chartulam quoque surriperent?
Quid ipse Silvester pro se nihil agit? Ita omnia Constantino remittit?
Ita securus ac segnis est in tanto negotio? Nihil sibi, nihil
ecclesiae suae, nihil posteritati prospicit? En, cui Imperium Romanum
administrandum committas,[167] qui tam magnae rei tantoque aut lucro aut
periculo indormit! Si quidem sublata chartula, privilegii donationem
utique aetate procedente probare non poterit.
* * * * *
“Paginam privilegii” appellat homo vesanus. Privilegiumne tu (libet velut
praesentem insectari) vocas donationem orbis terrarum; et hoc in pagina
vis esse scriptum; et isto genere orationis usum esse Constantinum? Si
titulus absurdus est, qualia cetera existimemus?
“Constantinus Imperator quarto die sui baptismatis privilegium Romanae
ecclesiae pontifici contulit, ut in toto orbe Romano[168] sacerdotes ita
hunc caput habeant, sicut iudices regem.” Hoc in ipsa Silvestri historia
continetur; ex quo dubitari non potest ubinam scriptum significetur
“privilegium.” Sed, more eorum qui mendacia machinantur, a vero
incoepit[169] ut sequentibus, quae falsa sunt, conciliet fidem, ut Sinon
apud Virgilium:
“Cuncta equidem tibi, rex, fuerint quaecumque fatebor.
Vera, inquit, nec me Argolica de gente negabo.”
Hoc primum, deinde falsa subiecit. Ita hoc loco noster Sinon facit, qui
cum a vero incoepisset, adiecit:
“In eo privilegio, inter cetera, legitur: ‘Utile iudicavimus
una cum omnibus satrapis nostris et universo senatu,
optimatibus etiam, et cum cuncto populo imperio Romanae
ecclesiae subiacenti ut sicut beatus Petrus in terris vicarius
Dei videtur esse constitutus, etiam et pontifices ipsius
principis apostolorum vicem principatus potestatem amplius
quam terrenae imperialis nostrae serenitatis mansuetudo habere
videretur, concessam a nobis nostroque imperio obtineant.’”
O scelerate atque malefice! Eadem quam affers in testimonium refert
historia, longo tempore neminem senatorii ordinis voluisse accipere
religionem Christianam, et Constantinum pauperes sollicitasse pretio
ad baptismum. Et tu ais intra primos statim dies senatum, optimates,
satrapes,[170] quasi iam Christianos, de honestanda ecclesia Romana
cum Caesare decrevisse! Quid! Quod vis interfuisse satrapes? O cautes,
O stipes! Sic loquuntur Caesares? Sic concipi solent decreta Romana?
Quis umquam satrapes in consiliis Romanorum nominari audivit? Non teneo
memoria umquam legisse me ullum, non modo Romanum, sed ne in Romanorum
quidem provinciis satrapem nominatum. At hic Imperatoris satrapes
vocat, eosque senatui praeponit, cum omnes honores, etiam qui principi
deferuntur, tantum a senatu decernantur, aut iuncto[171] “populoque
Romano.” Hinc est quod in lapidibus vetustis aut tabulis aereis aut
numismatis duas litteras videmus scriptas: S. C.; id est, “Senatus
consulto,” vel quattuor:[172] S. P. Q. R., hoc est, “Senatus populusque
Romanus.” Et, ut Tertullianus meminit, cum Pontius Pilatus de admirandis
Christi actionibus ad Tiberium Caesarem, non ad senatum, scripsisset,
siquidem ad senatum scribere de magnis rebus magistratus consueverant,
senatus hanc rem indigne tulit, Tiberioque praerogativam ferenti ut
Iesus pro deo coleretur repugnavit, ob tacitam tantummodo indignationem
offensae senatoriae dignitatis. Et ut scias quantum senatus valeat
auctoritas, ne pro deo coleretur obtinuit.
Quid! Quod ais optimates? Quos aut primarios in republica viros
intelligimus, qui cur nominentur[173] cum de ceteris magistratibus
silentium sit? aut eos qui populares non sunt, benevolentiam populi
aucupantes, sed optimi cuiusque et bonarum partium studiosi ac
defensores, ut Cicero quadam oratione demonstrat? Ideoque Caesarem ante
oppressam rempublicam popularem fuisse dicimus, Catonem ex optimatibus,
quorum differentiam Sallustius explicavit. Neque hi optimates magisquam
populares aut ceteri boni viri dicuntur in consilio adhiberi.
Sed quid mirum si adhibentur optimates, ubi cunctus populus, si homini
credimus, cum senatu et Caesare iudicavit, et is quidem Romanae ecclesiae
subiacens! Et quis iste est populus? Romanusne? At cur non dicitur
populus Romanus potiusquam populus subiacens? Quae nova ista contumelia
est in Quirites, de quibus optimi poetae elogium est:
“Tu regere imperio populos, Romane, memento?”
Qui regit alios populos,[174] ipse vocatur populus subiacens, quod
inauditum est. Nam in hoc, ut in multis epistolis Gregorius testatur,
differt Romanus princeps[175] a ceteris, quod solus est princeps liberi
populi. Ceterum ita sit ut vis. Nonne et alii populi subiacent? An alios
quoque significas? Quomodo fieri istud triduo poterat, ut omnes populi
subiacentes imperio Romanae ecclesiae illi decreto adessent? Tametsi
num[176] omnis faex populi iudicabat? Quid! Antequam subiecisset Romano
pontifici populum Constantinus subiectum vocaret? Quid! Quod ii[177] qui
subiacentes vocantur faciendo dicuntur praefuisse decreto? Quid! Quod hoc
ipsum dicuntur decrevisse, ut sint subiacentes et ut ille cui subiacent
hos habeat subiacentes? Quid agis aliud, infelix,[178] nisi ut iudices te
voluntatem fallendi habere, facultatem non habere?
“Eligentes nobis ipsum principem apostolorum, vel eius
vicarios, firmos apud Deum esse patronos. Et sicut nostra est
terrena imperialis potentia, ita eius sacrosanctam Romanam
ecclesiam decrevimus veneranter honorare, et amplius quam
nostrum imperium terrenumque thronum, sedem sacratissimam
beati Petri gloriose exaltari,[179] tribuentes ei potestatem
et gloriam et dignitatem, atque vigorem et honorificentiam
imperialem.”
Revivisce paulisper, Firmiane[180] Lactanti, resisteque huic asino tam
vaste immaniterque rudenti. Ita verborum turgentium strepitu delectatur,
ut eadem repetat et inculcet quae modo dixerat. Huncne in modum aevo
tuo loquebantur Caesarum scribae, ne dicam agasones? Elegit sibi illos
Constantinus non patronos, sed “esse patronos.” Interposuit illud
“esse” ut numerum redderet concinniorem. Honesta ratio! Barbare loqui
ut venustius currat oratio, si modo quid in tanta scabritia venustum
esse potest! “Eligentes principem apostolorum, vel eius vicarios.” Non
eligis[181] Petrum et eius deinceps vicarios, sed aut hunc exclusis
illis, aut illos hoc excluso. Et pontifices Romanos appellat vicarios
Petri, quasi vel vivat Petrus, vel minori dignitate sint ceteri
quam Petrus fuit. Nonne et illud barbarum est; “a nobis nostroque
imperio?” Quasi imperium habeat animum concedendi et potestatem! Nec
fuit contentus dicere “obtineant,” nisi etiam diceret “concessam,”
cum satis alterum esset. Et illud “firmos patronos,” perquam elegans
est! Scilicet firmos vult ne pecunia corrumpantur aut metu labantur.
Et illud “terrena imperialis potentia”; duo adiectiva sine copula! Et
illud “veneranter honorare,” et illud “nostrae imperialis serenitatis
mansuetudo!” Lactantianam eloquentiam redolet, cum de potentia agatur
imperii, serenitatem nominare et mansuetudinem, non amplitudinem et
maiestatem. Quod etiam tumida superbia inflatum est, ut in illo quoque,
“gloriose exaltari”[182] per “gloriam et potestatem et dignitatem, et
vigorem et honorificentiam imperialem”! quod ex Apocalypsi sumptum
videtur, ubi dicitur: “Dignus est agnus qui occisus est, accipere
virtutem et divinitatem[183] et sapientiam et fortitudinem et honorem
et benedictionem.” Frequenter, ut posterius liquebit, titulos Dei
sibi arrogare fingitur Constantinus, et imitari velle sermonem sacrae
Scripturae, quem numquam legerat.
“Atque decernentes sancimus, ut principatum teneat, tam super
quatuor sedes Alexandrinam, Antiochenam, Ierosolimitanam,
Constantinopolitanam, quam etiam super omnes in universo orbe
terrarum Dei ecclesias; etiam pontifex, qui per tempora ipsius
sacrosanctae Romanae ecclesiae extiterit, celsior et princeps
cunctis sacerdotibus et totius mundi existat, et eius iudicio,
quae ad cultum Dei et fidem Christianorum vel stabilitatem
procurandam fuerint, disponantur.”[184]
Omitto hic barbariem sermonis, quod “princeps sacerdotibus” pro
“sacerdotum” dixit, et quod in eodem loco posuit “extiterit” et
“existat,” et, cum dixerit “in universo orbe terrarum,” iterum addit
“totius mundi,” quasi quiddam diversum, aut caelum, quae mundi pars est,
complecti velit, cum bona pars orbis terrarum sub Roma non esset, et
quod “fidem Christianorum,” “vel stabilitatem procurandam,” tamquam non
possent simul esse, distinxit, et quod “decernere” et “sancire” miscuit,
et veluti prius cum ceteris Constantinus non iudicasset, decernere eum
et, tamquam poenam proponat, sancire, et quidem una cum populo sancire
facit. Quis hoc Christianus pati queat, et non papam, qui hoc patitur ac
libens audit et recitat, censorie severeque castiget, quod, cum a Christo
primatum acceperit Romana sedes et id, Gratiano testante multisque
Graecorum, octava synodus declararit, accepisse dicatur a Constantino
vix dum Christiano tamquam a Christo? Hoc ille modestissimus princeps
dicere, hoc piissimus pontifex audire voluisset? Absit tam grave ab
utroque illorum nefas!
Quid, quod multo est absurdius, capitne rerum natura, ut quis de
Constantinopoli loqueretur tamquam una patriarchalium sedium, quae
nondum esset nec patriarchalis, nec sedes, nec urbs Christiana, nec sic
nominata, nec condita, nec ad condendum destinata? Quippe privilegium
concessum est triduo quod Constantinus esset effectus Christianus, cum
Byzantium[185] adhuc erat, non Constantinopolis. Mentior nisi hoc quoque
confiteatur[186] hic stolidus. Scribit enim prope calcem privilegii:
“Unde congruum prospeximus, nostrum imperium et regiam
potestatem orientalibus transferri regionibus, et in Byzantiae
provinciae optimo loco nomini nostro civitatem aedificari, et
illic nostrum constitui imperium.”
Si ille transferre volebat alio imperium, nondum transtulerat. Si illic
volebat constituere imperium, nondum constituerat. Si sic volebat
aedificare urbem, nondum aedificaverat. Non ergo fecisset mentionem de
patriarchali, de una quattuor sedium, de Christiana, de sic nominata, de
condita; de qua condenda, ut historiae placet quam Palea in testimonium
affert, ne cogitarat quidem. A qua[187] non videt haec belua, sive
is Palea sit, sive alius quem Palea sequitur, se dissentire, ubi
Constantinus, non sua sponte, sed inter quietem admonitu Dei, non Romae,
sed Byzantii, non intra paucos dies, sed post aliquot annos, dicitur
decrevisse de urbe condenda, nomenque quod in somnis edoctus fuerat
indidisse. Quis ergo non videt, qui privilegium composuit, eum diu
post tempora Constantini fuisse, et, cum vellet adornare mendacium,
excidisse sibi quod ante dixisset haec gesta esse Romae tertio die quam
ille fuisset baptizatus: ut in eum decentissime cadat tritum vetustate
proverbium, “Mendaces memores esse oportere”?
Quid, quod Byzantiam provinciam vocat quod erat oppidum nomine[188]
Byzantium? Locus haudquaquam capax tantae urbis condendae: namque muris
complexa est Constantinopolis vetus Byzantium! Et hic in eius optimo
loco ait urbem esse condendam! Quid, quod Thraciam,[189] ubi positum
erat Byzantium, vult esse in oriente, quae vergit ad Aquilonem! Opinor
ignorabat Constantinus locum quem condendae urbi delegerat, sub quo caelo
esset, urbsque an provincia, quanta eius mensura foret!
“Ecclesiis beatorum apostolorum Petri et Pauli pro
continuatione luminariorum possessionum praedia contulimus,
et rebus diversis eas ditavimus, et per nostram imperialem
iussionem sacram tam in oriente quam in occidente quam etiam
a septentrione et meridionali plaga, videlicet in Iudaea,
Graecia, Asia, Thracia, Africa, et Italia, vel diversis
insulis, nostra largitate eis concessimus, ea prorsus ratione,
ut per manus beatissimi patris nostri Silvestri summi
pontificis successorumque eius omnia disponantur.”
O furcifer! Ecclesiaene, id est templa, Romae erant Petro et Paulo
dicatae? Quis eas exstruxerat?[190] Quis aedificare ausus fuisset cum
nusquam foret, ut historia ait, Christianis locus nisi secreta et
latebrae? Aut si qua templa Romae fuissent illis dicata apostolis, non
erant digna in quibus tanta luminaria accenderentur; aediculae sacrae,
non aedes; sacella, non templa; oratoria inter privatos parietes,
non publica delubra. Non ergo ante cura gerenda erat de luminaribus
templorum, quam de ipsis templis.
Quid ais tu, qui facis Constantinum dicentem Petrum et Paulum beatos,
Silvestrum vero cum adhuc vivit beatissimum, et suam qui paulo ante
fuisset ethnicus iussionem sacram? Tantane conferenda sunt pro
luminaribus continuandis, ut totus orbis terrarum fatigetur? At quae
ista praedia sunt, praesertim “possessionum”? Praediorum possessiones
dicere solemus, non “possessionum praedia.” Das praedia, nec quae praedia
explicas. Ditasti diversis rebus, nec quando, nec quibus rebus ostendis.
Vis plagas orbis a Silvestro disponi, nec pandis quo genere disponendi.
Concessisti haec antea? Cur te hodie incoepisse significas honorare
ecclesiam Romanam et ei privilegium concedere? Hodie concedis; hodie
ditas? Cur dicis “concessimus” et “ditavimus”? Quid loqueris, aut quid
sentis, bestia? Cum fabulae machinatore mihi sermo est, non cum optimo
principe Constantino.
Sed quid in te ullam prudentiam, ullam doctrinam requiro, qui nullo
ingenio, nulla litteratura es praeditus; qui ais “luminariorum” pro
luminarium, et “orientalibus transferri regionibus” pro eo quod est
ad orientales transferri regiones? Quid porro? Istaene sunt quattuor
plagae? Quam orientalem numeras? Thraciamne? At, ut dixi, vergit ad
septentrionem. An Iudaeam? At magis ad meridiem spectat, utpote vicina
Aegypto. Quam item occidentalem? Italiamne? At haec in Italia gerebantur,
quam nemo illic agens occidentalem vocat; cum Hispanias dicamus esse
in occidente; et Italia hinc ad meridiem illinc ad arcton magisquam
ad occidentem vergit. Quam septentrionalem? An Thraciam? At ipse ad
orientem esse vis. An Asiam? At haec sola totum possidet orientem,
septentrionem vero communem[191] cum Europa. Quam meridionalem? Certe
Africam. At cur non aliquam nominatim provinciam proferebas? Nisi forte
Aethiopes Romano imperio suberant. Et nihilominus non habent locum Asia
et Africa cum orbem terrarum in quattuor dividimus partes et nominatim
regiones singularum referimus, sed cum in tres, Asiam, Africam, Europam;
nisi Asiam pro Asiatica provincia, Africam pro ea provincia quae prope
Gaetulos[192] est, appellas, quae non video cur praecipue nominentur.[193]