It feest bigoun mei thé, fen dy bêste mûzekeutelkes, dy mei in spierke

mannich saffraen set waerd. Hja dronken út lytse pasteleinen kopkes en

pantsjes, en for de boargerfrouljue in pear drippen reamme der by, dêr

se den de gleone thé út it kopke op geaten, mar de boerinnen dronken de

thé sûnder reamme ef mâlke. Do se de mage dêr sa hwet in oardelûre mei

broeid hienen, fortrape it selskip him hwette yn de tún; taekten hjir

en dêr in rusk beijen, ef plôken in anjelier, dêr de Friezinnen wakkere

slij nei binne; oaren sjaggelen yn ’e bûrren om, en snobben hwet

healripe parren. Jonge frouljue binne hast krekt as hinnen; hja pikke

en bikke de hiele dei by bytsjes fen alles troch eltsoar. It toaniel

wier sa fier foroare, det de tafel oan de kop ta fol stie fen al de

kreamjeften, dy de gasten oantôge hienen, en dêr midden yn de keningin,

in oeribele greate koperen kofjekanne mei trije kranen, dêr de

kreamheinster giele kofje, dêr ek hwette pypkaniel yn kaem, mei reamme

en brúne klontsjes for it selskip út tape. Do krigen de kreambôlen, de

koeken, de twiebakken mei sûker, en hwet ’er mear to plúzjen foel, ek

in bar. Hja smûsden en slabben mar foart, en rattelen wiles as in

lazarusklep. En dat allegearre ta gelyk; hwent dat is in kinst, dy de

frouljue allinne kinne. Undertwiske kaem de poppe ek út de widze

allehiel yn it brat, en gong fen skirte to skirte. As de jonge bigoun

to grinen, wier er gau in jong-wyfke, dy de boarsten hwette priken, en

him tate joech. Elts prize it bern as in skoan bern, bynamme, omdet it

sa ’n grou jonge wier; hwent de frouljue taxearje in poppe krekt as in

bigge by it poun. “En hwet liket it boike op ’e faer! seinen se

allegearre, “it is krekt eft er Foake út de mûle stapt is!” Mar ûnder

al dat broeijen, rabjen, drinken en iten fen in tweintich waerme

frouljue, wier it dêr smoarhjit wirden, en de poppe, dy mûrrefêst yn it

pak siet, krige it sa binaud, det it bern blau om ’t holle waerd. In

jongwyfke, dy it op ’e skirte hie, wier mei in oerbûrwiif sa drok oan

’t ratteljen, det se der neat fen mirk: gelokkich kaem Foake, de

kreambaes, dêr krekt op yn, om de frouljue ’ris to praeijen, mar do er

syn jonge seach, boarstende fen binaudheit, naem er in silverheften mês

fen ’e tafel en snie de bânnen fen de ruften en wynsels los, det de

jonge yn in omsjen pûrneaken wier en yn in tobke mei lij wetter

aenstons wer bykaem. Der waerden al frjemde eagen opskoerd fen dat

bidriuw. “It binne tiere blomkes, seinen se do; “in bern komt gau ’ris

hwet oer.” “Binamme, sei Foake, as se yn de biknipinge sitte. As jimme

hjir sa lang yn ’t kapruft sitten hienen as de jonge, hie de helft fen

jimme al dea west.” “Men scoene sizze, reaunte de kreamheinster

pastoarske yn ’t ear, “hwer sa ’n man him al mei bimoeit!” Mar de

kreambaes snettere om ’e hoeke fen ’e doar troch de fûst as in trompet,

en makke gau det er út de reek kaem.

It wier healwei-âlven; do panderen de âldste frouljue swietkes nei hûs

ta, mar de tsjien jongste bleauwen noch hwet sitten, omdet it moaiste,

de neikluft, noch binefter wier. Foake hie de jouns syn broer mei

Jelle-miich, Gosse en Camstra by him hawn yn in oar keamer, mar nou

kaem er mei syn selskip ek by de frouljue, om noch ’ris hwet to

petearjen. Der siet fen beide kanten al hwet foer yn; hwent it

kreamwiif hie in healjier foar hjar wâldreis tsjien flessen Bordeauxe

brandewyn op potrezinen set, dy nou as podden úttynd wierne, en de kop

en geboarteleppel hienen sa lang mei dat swiete gûd by de frouljue en

de manljue beide yn it roun kuijere, det se al in moai luftich sin

hienen. En do it hiele boun by eltsoar kaem, waerd it net better; hwent

do bigounen de manljue in steil wird to dwaen, en it de frouljue ta to

bringen op trije leppelfollen. Dat knoffele sa ta, det in pear frouljue

mei âlde biersalmen bigounen en songen as lysters fen: _De ruiter en de

meid, en sy vryden alle beide_; of fen: _Clemeen, Waar heen, Waar

dwalen uwe zinnen?_ ef fen: _Wat lijdt er een zeeman al verdriet, Als

hij gaat naar vreemde landen._ Do dizze nachtegealen mei hjar

snetterjende stimmen dien hienen, bigoun Fod riedlingen op to jaen;

hwent dêr koe se hjar hiele jounen mei formeitsje, en troch folle

dwaen, en om ’t se wakkere fornimstich wier, wier hja ek hiel tûk yn ’t

rieden wirden. “Nou den, sei Gosse, “hwerom kraeit de hoanne mei de

eagen ticht? Rie, rie, hwet is dat.” Do se ’t net retten, sei Gosse:

“Omdet syn hinkes oars miene scoenen, det hy syn leksom net fen bûten

koe.” “Och, hea! is ’t oars net!” sei Fod. “Hwerom, frege Gosse wer,

“hwerom hawwe se in hoanne en nin hin op ’e toer set? Rie, rie, hwet is

dat.” Do hja it net retten, sei Gosse: “Omdet, as er in hin op siet, de

koster alle moarnen boppe op ’e toer kladderje moast, om de aeijen út

it nêst to heljen.” “Och, hea! is ’t oars net!” sei Fod. “Dou seiste

al, sei Jelle, “och, hea! is ’t oars net! Sa giet it mei alle

riedlingen; sa lang aste net wiste, hwet it is, mimerste hwet it dochs

wêze mei, en dou haste ûre noch rêst foar detste it wiste; dou scoeste

de stiennen wol út de groun skoerre, om der efter to kommen. Mar wiste

it riedling, den is ’t, och hea! is ’t oars net. Sa scil it dy ek gean

mei it houwelik. Der is nin riedling, dêr de frouljue gleoner nei

binne, dêr se sa de kriuwel fen habbe, as it boaskjen. Mar aste it

ûnderfoun haste, Fod, den scilste ek sizze, och, hea! is ’t oars net.”

“Hja meije dat sizze, sei Fod, “mar hja miene it net. Hwerom wolle de

frouljue, dy troud west binne, altiten wer trouwe? As ’t neat bisûnders

is, den wolle men net wer.” “Ja, mar, dat bigrypste net, Fod, sei Foake

glimkjende; “dat is mei in frommiske krekt as in hynzer; as dat ienders

oan ’t krêbbebiten west is wol it wer.” “En dêr komt by, sei master

Camstra, “det in frommiske, dat nin man fiterje ef narje kin, nin tier

ef wille op ’e wrâld hat. As de fonken der út binne, den bliuwt dat

plezierke altiten noch oer.” Do foelen al dy frouljue master mei

gekraei op it liif en kitelen him sa moarddedich yn de beide siden, det

er mei de boel skjin oanhelle waerd, en net los kaem foar det er

trijeris lûd roppen hie: “frouljues genede!”—“Mar wy reitsje sa keal

fen ús riedlingen ôf, sei Fod; “wy moatte mar mei de riedlingen as mei

it meiden, lyk as Jelle seit; it net ta hijlkjen komme litte, en it

riedling net útlizze. Ik bigjin: Kenste ek in reade faem mei tweintich

reade holdoeken? Rie, rie, hwet is dat. Nou jy, master.” Master

Camstra: “Kenste ek in fet sûnder naed ef skird, dat oan de kop ta fol

is fen twaderlei oalje, dy net yn eltsoar rint? Rie, rie, hwet is dat.

Nou dou, kreambaes.” Foake: “Kenste ek in lytste prop fen in manke mei

in stiennen rôk? Rie, rie, hwet is dat. Nou dou, boerinne.” Gertske

Eeltsjes: “It fet ropt, en dy it leech sûpe swije. Rie, rie, hwet is

dat. Nou dou, masterke.” Afke Camstra: “Kenste tsjien wite skieppen, dy

hiele dagen oan in reak plúzje? Rie, rie, hwet is dat. Nou, dou noch

ien, Gosse, út it hekserhol.” Gosse: “De tafel grinet, wylst de gasten

ite? Rie, rie, hwet is dat. En nou de admirael, de kreamheinster.” Bouk

Hoites:

“Twa rigle wite kij,

En dêr in reade bolle by.

Rie, rie, hwet is dat. En nou dou Jelle.” Jelle:

“De Winâmer[60] katten

Jeije de Mullumer[61] rotten

Troch de Harnzer kloksgatten.

Rie, rie, hwet is dat. En nou dou, Ynse.” Ynse, de feint fen Fod: “Hwa

siket altiten nei syn geboartepleats? Rie, rie, hwet is dat.” Op al dy

riedsels waerden fen it hiele selskip forskate ramen dien, en howol se

deamaklik binne, waerd ’er net ien fen ret. “Dat komt fen de

brandewynskop, sei masterke; “as men in tritich fen dy poddige rezinen

slynd hat, kin men better sjonge, as op dy riedlingen om hwottefylje

“Kom, sei Foake, “as dat sa is. Afke, moat de houn, dy ús biten hat, ús

ek mar wer genêze.” Hy rierde de kop om, en brocht it hjar ta; sa gong

hy al wer it boun yn ’t roun, en kaem it lêst by Fod, dy ’ris lies,

hwet op de leppel stie, om to witten ho âld as it kreamwiif wier; hwent

it wier hjar geboarteleppel. Do hja seach, det it kreamwiif pas

njoggentjin jier wier, en hja al ien-en-tweintich, suchte hja yn hjar

sels, det hja noch net mei hjar Ynse forboun wier. “Kom, kom! sei

Jelle, dat in finen sliper wier, “suchtsje mar net. Lêz ljeaver ’ris

hwet op de kop stiet.” Op dy silveren kop stie op de acht kanten it

meiden en hijlkjen útsnein. Op de earste kant, as de faem en feint

eltsoar for it earste sjenne. Op de twade, ho hja to keamer geane en

dounsje. Op de tredde ho ’t hja snein to joune meide. Op de fjirde, ho

’t hja mei de knotte boaskje. Oan de oare side de fjouwer oare kanten,

en dêr op de fyfte kant, it gearjen fen it húsrie en it húzjen; op de

seisde it trouwen yn de tsjerke; op de saunde, it brilloftsjen, en ta

bislút op de achtste kant it earste bern yn ’e widze, en it jongwiif yn

’t waermbêd. Do Fod dat alles biloaitse hie, “nou ja, sei se, en hwet

scoe dat? Wy hawwe hjir nou nommero 8; de earste poppe yn ’e widze, mar

it kreamwiif al op.” “En dou,” sei Jelle, “biste op nommero fjouwer.

Mar dat mien ik net. Ik forsiikje dy, detste oan de frouljue it riedsel

foarlêste, dat der om de rânne fen dy kop boppe dy acht kanten lâns

útsnein stiet.” Hwerop Fod dizze wirden foarlies: “_Hwat jongwiif hat

de measte wille by hjar man? Rie, rie, hwet is dat._” Der kamen al rare

gjalpen en útfallen, dat siz ik jimme; hwent hja bounen hjar net folle

yn. Wy scille der mar fen swije; hwent it wier in wylde boel, dêr alles

troch eltsoar kraeide. Mar ien ding kin ik dochs net swije. Der wier

nammelik ûnder de tsjien jonge frouljue ek in widdou fen

trije-en-tweintich jier, mei namme Wopk Wiggeles, dy foar in fearnsjier

hjar man op sé forlern hie. Rinse Eables, sa hjitte hjar man, wier

skipper op Hamborch, in Kimswerter, dy ek to Kimswert mei syn wiif

wenne; mar nei syn dea wier se wer by hjar mem to Welsryp yngien. Do de

domenij en de âlderling hjar de tynge brochten, det hjar man mei man en

mûs foar Helgolân forgien wier, gûlde it sloof it út, det bûrren en

oerbûrren hjar tsjirmjen hearre koenen, en hja naem hjar dy dea sa nei,

det se eltse dei jammere, det se mei Rinse hjar grêf net yn it séwetter

foun hie. Der wier mar nin stilstean yn to krijen, en yn pleats fen to

sliten like it noch wol oan to boazjen. Eindelik sei hjar sister:

“Wopk, dou bringste dy sels om hals. Dou moaste dat hwette út dyn

sinnen sette, ef dou scilste dyn man gau nei it hôf folgje. Kom,

forbrek dy hwet. Dou kinste mei de deaden net hûshâlde. Joun is ’er

oansit by Reinsk; dêr is kreambisite. Dêr biste ek by bean. Dêr komme

oars net as fen dyn kinde; dêr hearste by, en dêr moaste hinne. Kom, as

in faem; strûp dy mar oan. Ik scil dy wol in hanke helpe.” Nou, hja

liet hjar mei folle oanstean, ek fen mem, einlik dochs sizze, en hja

stieken hjar yn ’t brat sa moai as in jong widdou wêze kin. Der siet

Wopk as in bloeijende roas yn ’t midden fen dit boun; in frommis oan

alle kanten folslein en weelderich útlein; fiks út de kluten sketten,

en as se gong waeide se oer strjitte. Hja hie fen dy greate, iepene en

bliere blauwe eagen, en der in fyn bisneine lange noas twiske. Twa

dopkes hie se yn de wangen en ien yn ’t kin, dy foar den dach kamen as

hja lake. Om hjar fine lippen hie se in glimke, dat ôflibbe stakkers

noch goed die. Dat holstik siet op in edele sniewite hals mei in mûtel

krop, dêr de leelje-blankens noch fen forhege waerd troch it pikswarte

jak en de krippen doek, dy’t hja droech om de rouwe fen hjar man. Hjar

hearlike earmen de greatste pronk fen it Fryske frommis, rounen út yn

sniewite lytse hânnen mei mûtele spitse fingers met fine neilen, en

dopkes op alle knokkels. Mar it moaiste fen alles wier noch hjar gol

wêzen, dat nin kwea tochte, nin kwea sei ef die, sa det se sûnder

eftertocht alles útflapte hwet hja miende. Sa siet Wopk yn ’e mids fen

dizze oerdwealske frouljue! Hja hie de hiele joune net folle sein, mar

men koe oars oan hjar glimkjen en praten wol hearre, det it selskip

hjar noaske. Do it riedsel fen de silveren kop op ’e lappen kaem, rekke

se lykwol frij hwet yn ’e knipe. Allerneist hjar siet in alderflotst

wiif, dy it hert op ’e tonge laei; hja hjitte Gaepke Fetses, en wier

troud oan in koukeaper fen Welsryp. Dat minske hie ek in tsjeppe

troanje, in lyts dripke skeind fen de pokken; mar dat hindere net. Hwet

slimmer wier, hja seach nei de oare wike, en dy hjar in lilts namme

jaen woenen neamden hjar skilige Gaepk, skilige wip, en skilige mik.

_Hwet jongwiif hat de measte wille by hjar man?_ Do dat riedsel fen de

silveren kop by alle frouljue lâns west hie, en de iene it noch mâller

ôfsein hie as de oare, kaem einlik de bar oan moaije Wopk; mar hja sei:

“Dêr kin, en dêr wol ik my net oer útlitte.” “Dat hâldt net, sei Gaepk.

“Wy habbe allegearre ús sin sein; dou biste sa goed net, Wopk, ef dou

scilste it ek sizze.” “Moat ik it den sizze? sei Wopk. Twingste my?

Nou, Gaepk, den hastou de measte wille by dyn man: hwent as wy mar ien

man sjenne, den sjuchstou twa.” Do fleagen se allegearre op en kraeiden

en sketteren it út fen laitsjen. “Ljeaver twa as ien! gûlden de

mânljue. “Dou haste gelyk, Wopk! Ljeaver twa as ien! Ljeaver twa as

ien!” Mar ho it hiele boun ek skettere, Gaepk wier prot. “Hwet seistou,

sei se tsjin Wopk, “det ik dûbeld sjen? Det ik skilich bin? Skilich dy

it seit.” “Ei! né! Gaepk? sei Fod, Foi! dat moatte je sa net bigripe.

Wopk mient net det je skilich binne; jy plure hwet, en sokke frouljue

hawwe de manljue ljeafst. Wy hawwe it ommers sels ek meast op manljue

stean, dy de eagen sa hwette driuwe, wit je?” “Dou mienste dochs nin

skilige jonges?” sei master. “Né, né! sei Fod. “Sa gek binne wy net,

det wy in skilige mik ljeaver hawwe as ien, dy rjuchtút sjocht. Né,

sokke dy sa plure as Gaepk!” It minske leaude it gelokkich, en hja

seach allehiel nei de oare wike. O wé! as hja it net leaud hie. In

frommiske scil dy alles op it ein forjaen, bihalve aste hjar seiste,

det hja onsjuch is. Dat scil se dy yn der ivichheit wreekje!

Der kaem op it lêst (hwent it wier hynstemiddei) ek in tiid fen

skieden. De frouljue riisden oerein, skodden de pels hwette, en scoenen

foart, do Akke Ubeles, in boerinne, dy seis bern hie, oan it boun sei:

“Wy moatte Beitsk de eare dwaen, dy hjar takomt; wy moatte hjar

allegearre mei de plasse thúsbringe.” Om dat nou to bigripen moatte men

witte, det de Friezinnen yn de krite fen Welsryp, en ek yn ’e hiele

Súdhoeke in jongwiif, dy in jier mannich sonder bernheljen by de man

slept hie, op kreambisites fen de krintebôllen allinne de plassen ite

mocht. En ongelokkich wier dat sa mei Beitsk Hommes dy ek op ’e

kreambisite wier, in boerinne fen Tjepperbuyr, deun oan Welsryp. It

wier in frommis as in lôge, mar hwet smel fen heupen. De molkenkeamer

brûsde ’er oars út; en sa kreas as in krúsbei! “Ja, sei Foake, “dêr

moat fen wêze. Is ’t nin skande? As men sa’n frommis as Beitsk mei in

broek tsjin de skerteldoek slacht, den scoe men sizze, is ’t sa.” Mei

ien stau de hiele fleet fen frouljue by Foakes de doar út. Fod en de

faem pangelen efternei om ’ris ôf to loeren, hwet hja útsette scoenen.

It wier in moaije stille simmernacht; de moanne kwynde sêft en bleek

troch tinne skieppewolkjes, en oer it stille fjild hearde men neat as

it hoaljen en joeljen fen dizze oerdwealske jongwiven. Sa kamen se op

Beitske-en-hjarre hiem, en rinkelen oan de klink fen de milhúsdoar.

Aukeboer, de man fen Beitsk, in jong tsjirl fen 25 jier, kaem yn de

ûnderbroek fen it bêd, en die sels op, net tinsende, det hy yn ’t

holste fen de nacht noch sa’n bisiik krije scoe. As de blits krongen de

frouljue yn hûs en om him hinne. De rapste, dy foar him stie, sei:

“Hjir bringe wy dy nou dyn jongwiif wer mei de plasse thús; mar,

Auke-boer! pas my op, det it de lêste reis is!” en wylst hja dat sei,

griepen twa him fen efteren yn it baitsje en it himdshalsem, en fjouwer

fen de sterkste klimden him elts by in earm ef skonk; sa slypten se

him, hwet hy ek wraemde en skopte en flokte, mei holpe fen Fod en de

oare frouljue nei it heafek ta, en der kitelen en tantearren se him sa

moarddedich, det de boer it útmoartte. Op it lêst skjin mei de boel

oanhelle, krigen se him sa fier, det hy op syn bleate knibbels

betterskip biloofde; mar hy kaem net los, foar det hy se allegearre de

folgjende sneintojoune op de kofje en Dimter koeke by him nedige hie.

Dêrop gong elts syn wei nei hûs, en de jonge wiven kamen allegearre mei

in luftich sin en in ingelaftich wêzen hy hjar manljue op bêd.

Do de migen it húsrie fen Wypkmoi eindield hienen, wier de tiid fen Fod

dêr oan hûs ek forstritsen, en hja stelde mei Gosse op, om mei hjar

beiden nei Molkwarren to tsjen; hwent Fod woe hjar mem earst noch ’ris

praije, foar det se mei Ynse troude. Mar Gosse woe earst noch to

Aldegea yn de Lege Wâlden oan; dêr wenne ek in moeike fen him dêr er as

bern út-fen-hûze en in bulte wille mei lipaei-siikjen en farkeljen yn

de Fljussen hawn hie. Hy wier rju skoftich om as de _verloren zoon_ wer

to Molkwarren to kommen, en hy hie der nea wer in foet set as Keimpe it

him net oplein hie, en sa wynde er om sa lang as er mar in doekje for

’t blieden wist. “To Aldegea, sei er tsjin Fod, “kinste aerdich in

nacht wêze; dêr is ek noch in nift fen my, ien fen dyn âlderdom, in

nuver praterke, dy dy goed bifalle scil.” Koartom, hy floddere sa moai,

det Fod bistek yn ’e reis krige, en do Ynse hjar sei, det hy der neat

tsjin hie, gongen se op in iere moarn nei Spyktille, om dêr yn it

Ljouwerter trekskip nei Bolswert to gean. Mar sa as hja to Swachtum,

tichte by Spannum, kamen, stie Keimpe foar hjar, en sei: “Dêr binne

jimme ommers ek al. Hwer scil dat hinne?” “Earst nei Aldegea, en den

nei Molkwarren,” sei Gosse. “Kom, dat treft aerdich, sei Keimpe; “ik

hab hjir in knol, dy ik for fyftich inkelgounen en trije skeljen oan

Abe Joutes, in boer to Aldegea, forkoft hab. Dêr scoe ’k myn feint mei

hinne stjûre, mar nou kinstou him meinimme.” “Nou, sei Gosse, dat nimt

my neat ôf. Mar ho den mei dizze jongfaem? Kinste ek hynsteride, Fod?”

“Biste gek? sei Fod, “hwa hat my hynsteriden leard? Aste praetste fen

reedriden, dat scoe hwet oars wêze. As wy yn de haeijinge wierne, en de

feint brocht it hynzer wer nei de mieden ta, hab ik as famke faek efter

op it gat fen it hynzer sitten en den hie ’k de earm om de mil fen de

feint slein. Mar oars hab ik nea op in hynzer sitten. En dat gong den

noch net fierder as oer Jaeksmefonne.” “En hwerom scoeste dat nou noch

net ’ris bisiikje? sei Keimpe; “hwet der jong ynkomd is forleart sa gau

net. En it bist is sa njuet as in laem; in bern kin it liede. Bifalt it

net, wel nou, gean dêr ôf.” Fod, dy allehiel net eang for in dea rot

wier, sei: “Nou kom oan, fyat den!” Gosse sprong op de guds; Keimpe

wipte Fod der efter by him op, det se dwers to sitten kaem; en do se

him hjar bûsdoek om de mil dien hie, om hjar dêroan fêst to hâlden, sei

Gosse: “Wel nou, keapman” ho liket it jo nou ta? Ha je ek birou? Ik

tink net, det jy ea wol sa’n gnap faem efter jo hawn habbe.” “Né, sei

Keimpe, “mar hja is my to jong. Ik hab se ljeaver, as hja in seiske

mannich âlder binne. Den binne se hwet bilegere. Ik bin in ljeafhabber

fen antiquiteiten. Dat kealflêsk is my to flabberich. Nou, foart mar!

De boer goêndei sizze. It jild krije wy wol ’ris, as hy in Hollân komt.

Goereis jimme!” Dat gong do op in sukkeldrafke nei de Spyktille ta en

Fod hie ’t gelokkich net forleard; hja siet op it hynzer eft se der op

floerre wier. Mar sa as hja to Donia kamen, seach de guds nychheit oan

in greate pod, dy yn ’t spoar laei, en spatte bisiden de wei mei sa’n

ougryslike raem, det it krekt wier eft it bist út eltsoar fleane scoe.

“Hwet is dat?” sei Fod forheard. “Hâld de bek, frommis! sei Gosse, “ef

ik lit dy stean.” Mei ien wier it eft dy knol fûgel waerd; hy roerde

nin groun mear, en net oars as in earrebarre wjukkele er mei loame

slaggen yn ’e hichte. Fod fielde it stjitten fen de knol net mear,

hwent hja saeiden op en del, krekt as in skip yn de holle baren fen de

Spaenske sé, en soms roun it wéwetter hjar ek om de tosken as ien dy

séwalgich waerd. Mar do de knol goed oan de hael wier, hie se ’er nin

lêst mear fen; hwent do gong it strielrjucht as in swel foarút, sa det

Gosse de linten fen syn hoedke en Fod de mûtse en skerteldoek as

striewispen fen de swang efternei fleagen. En eft dit alles noch net

briker nôch wier, foroare it hynzer boppe Warntille op it kraeijen fen

in hoanne yn in greate bok, dy pikswart wier. Fod hie hjar noch al

krankyl hâlden, mar do se dy skerpe rêchbonke en heupen fen de bok

fielde; do se dy hoarnen en dy sikke seach; do se seach, det se op it

rydhynzer fen de tsjoensters troch de loft fleach, en do se dat heislik

bist soms holsk bletterjen hearde; ja, do bisauwe de faem, en it wier

hjar om it hert eft hja boppe de lôge fen de hellepoel fleach om ’er

daelk hals oer kop yn to tommeljen. Sa brânnende fen eangstme en mei

koegelsfeart foart fleanende, kamen hja mei in blits tichte by de

Gastmear; mar do Fod dat toerke yn ’t each krige, waerd se sa bliid as

in ingel, en rôp it út: “De Gastmear, Gosse! Gosse, de Gastmear!” De

faem, sloof, wist net, det men by sokke reizen net kikke ef mikke mei!

De bok net links saeide as in fallende stien tichte by in rúchskerne

del en dêr liet er syn efterein mei Fod ’er op stean, wylst Gosse sels

op ’t foarein wer yn de loft opfleach, swaeijende mei syn roun hoedke,

en it lûd útkraeijende: “Vivat Gosse Knop en syn patroan!” Fod wier

sêft del komd; mar dat each fen ôfgriis, dêr se dat efterein fen in

tsjoensterbok mei oanseach, is mei nin pinnen to biskriuwen; en do dat

heale monster sjender each yn in libbene otter foroare, ja, do flechtte

se as de wyn yn ’t doarp op. Gelokkich for hjar, det ’er just in

potskip foarby de Gastmear foer, dat nei de Galamadammen moast. Dêr

gong hja mei, en de potskipper brocht hjar, omdet hja in tsjinstboade

wier, for in dûbelstûr oer, en lâns in binnenpaed kaem se sa noch dy

selde jouns by mem oan.

[Yllustraasje: LJOUWERTER TREKSKIP TO SPYKTILLE.]

De goede moeije kriet fen blydskip, do Fod hjar alles fortelde, en

tanke God, det hja hjar ljeave doaiter nei sa folle fiten fen de bok

fen Herodes noch libbend wer sjen mochte. In spekkoeke, dy se op

Koldumer merke koft hie, dêr traktearre se Fod op; mei in kopke

alderbêste keutelke-thé, dy hjar soan Botte, in siler op de Eastsé,

hjar fen Petersborch meinomd hie. Hja pijde Fod mear klontsjes ta, as

se hast mochte, en alle amerijen streake se Fod mei hjar omkearde

toarre hân oer it mûtele wang, en sei: “Myn poppe! Wachtsje dy for

Gosse! Dat is altiten in swicht west, en dat scil er ek wol bliuwe.”

Fod bleau in fjirtjin dagen by mem út-fen-hús; dy joech hjar twa

stikken linnen en in skûte baggeler mei in swarte glêdde kat ta húsrie.

Do Fod wer to Wjelsryp kaem, waerd hjar gau in great nijs forteld;

Jelle Pibes hie boaske! En oan hwa, tinke jimme? Ried ’ris. Oan moaije

Wopk. It wier in glêdde widdou, en it wird fen hjar op ’e kreambisite

oer de skiligens wier oan nin doave sein. Yn twa jounen spile Jelle it

mei hjar klear, en twa moannen letter kamen se mei Ynse en Fod foar de

preekstoel. Do se troud wierne, en elts mei syn wiif oan de lofter side

de tsjerke útgong, sei Ynse oan Jelle: “Dat sit ’er op!” “O, dat is

neat! sei Jelle, as ’t er mar net yn sit.”

Do Gosse yn in finne by Aldegea delsaeide, sei er yn him sels: “It rydt

dochs noait hirder as mei in liend hynder en eine spoaren.” Dêrop gong

er aenstons nei moeike ta, dy er wysmakke, det er him fen de Gastmear

mei in boatsje nei Ealehúzen oersette litten hie, en fierder

kuijerjende to Aldegea komd wier. Mar dêr bleau er net lang; hwent hy

makke it sa fen aeijen, det se him ljeaver fen efteren as fen foaren

seagen. Syn moeike hie nou al in jier mannich sa hwette omkwynd mei in

ongemak yn ’e lever, mar it wier oars in froed oprjucht minske; de

goedheit sels, scoe se hjar sels wol weijaen; ek miende se, det oaren

krekt sa from wierne as hja sels. Dêr waerd misbrûk fen makke; hwent

net allinne, det forskate skrokke migen en niften hjar op ’e bûse

rounen, mar in pear drompelmaegden tôgen hjar ek wei, en de bidlers

wisten wech-ende-wear, det se nin hongerich man, ef dy mar sei, det hy

honger hie, foarbystjûre koe. Do Gosse dêr in pear dagen west, moeike

wakker flaeid, en de krite sa hwette omsnúfd hie, krige er in doaiter

fen in widdou yn it each, in lyts kreas wâldding, dy de brune eagen as

fjûr yn de kop fonkelen, en sa rêd wier as wetter. Op dizze faem flamde

er as in oun, en dêr se beide hjar brea mei swier bodzjen fortsjinje

moasten, tocht hy, det ’er mei in Hynljipper skerteldoek en in pear

keizersgounen in bulte oan to dwaen wier. Do er dêr earst mei oankaem,

wisten se net hwet er woe, sa onnoazel wiernen se yn sokke smoarge

dingen; mar do se bigriepen hwer it om to dwaen wier, reagen moer en

doaiter beide him mei tange en luiwagen de doar út; hja smieten him syn

jild en skerteldoek efternei, en bieten him ta: “Dêr, smoarge pluch!

Reisgje dêrmei nei de pompierblazers to Ljouwert! Dêr hearste thús.”

Gosse hie foar wyn en foar stream; hwent de moar geat him noch in

pôtfol smoarch skûtelwetter op syn baitsje ta. Dat laei him heech! Hy

miende det for jild alles to keap wier, en nou seach hy, det er yn de

klúskes fen de earmen noch ear en deugd bankje koene, dy hjar for nin

silver ef goud forkeapje wolle. Mar dêr kaem noch hwette oars by, det

it net better makke. De mem fen de faem brocht dy set fen Gosse mei de

waerme hân by hjar bûrwiif Roits Djorres, dy ’er de mûle wakker oer

spielde, hwer ’t hja kaem, en to Aldegea praette se oer neat minder as

tichthûs en giselpeal for smychten fen Molkwarren, dy yn de Lege Wâlden

kamen om in jong frommis ongelokkich to meitsjen. Hy wier eigendivels

yn him sels, en sei: “Ik wit wol, det ik hjir langer nin holle hiel

hâlde kin; mar foar det ik reisgje scil ik dy klitse noch ’ris to fiter

ha. It scil hjar hûgje, det hjir in smycht fen Molkwarren west hat.”

[Yllustraasje: GOSSE SYN COMPAGNON TO ALDEGEA.]

Der wier do just to Aldegea in frjemd keardel, in _landlooper_, ik leau

út de Knipe, dy ’t platte lân sa hwet ôfroun mei in merskoerke fol

gearnaeide boekjes, lodderrein, bân, fiters, spjelden en sokke

snypsnaren. Dy koe Gosse en frege him, eft er hânjild oan him

fortsjinje koe? Hy hie dy deis nin duit woun. “Ja wol, sei Gosse, “mar

den moaste Roits Djorres fen Kâldwâlde in pak bruijen bisoargje, dat

hjar net licht forjitte scil.” “Top! sei de keardel, dat nim ik oan.

Hwer biste hjir thús?” “By myn moeike.” “O, dy ken ik wol, sei de

keardel, dat minske hat al saun jier omgammele; ik hab hjar wol drippen

forkoft. It is de snoar fen Klaes Tjibbes.” “Dou witste it allegearre,

sei Gosse; mar hwet scoe ús moeike dochs skele?” “Dat wit ik net, sei

de keardel, en der is nin ien doctor ef prefester, dy it wit. Hja hat

wol in hoedfol gounen formastere en forplastere, mar al dat túch koe

hja like goed yn hjar skoech getten habbe. Hja is bitsjoend, en dat hat

nimmen oars dien as Roits Djorres fen Kâldwâlde. Bigrypste my?” “Ja

wol, bigryp ik dy, sei Gosse; gean dyn gong mar. Dêr lizze trije

inkelgounen en in skipkeskelling for dy klear.” Dy keardel gong dadelik

nei Klaes Tjibbes, in bygelovich man, en makke him wiis, det syn snoar

troch Roits Djorres bitsjoend wier, en det hja noait wer genêze scoe

foar det Roits hjar net seine hie. Troch forflokkinge wier se

bitsjoend, troch seinjen moast hja wer onttsjoend wirde. De man leaude

it sa fêst as in mûrre, en do de keardel syn snoars soan, Jan Dides, in

mounler, yn ’t selde gelove brocht hie, waerden beiden sa grimmitich op

Roits, det se it minske wol aenstons as in hoer fen de satan yn flarden

forskoerd habbe scoenen. De oare deis gongen se ûnder hjar beiden al

mei in skipke nei Kâlderwâlde, en sa gau as it tsjuster waerd (it wier

yn Decimbermoanne) rinkelen se by Roits oan de doar, dy opdie en frege,

hwet hja habbe woenen? Hja seinen neat, en bleauwen mar stôkstil stean,

sa det Roits, dy dit spil net stoe, de bûrman rôp. Dy frege wer, hwet

se woenen. “Wy wolle in piip tabak by dy drinke,” seinen se. “Wel nou,

kom den yn, sei de bûrman; hwerom bliuwe jimme dêr sa yn ’t tsjuster

stean?” Hja gongen yn, namen elts in lyts pypke sûnder hakke út in

pypsek, stoppen kroltabak, sa fyn as jern, út smelle earnen

tabaksdoaskes, dy se yn de broekssydbûsen droegen, en pypken sa oan; en

do se dêr hwet tabak en bier dronken hienen, gongen se wer foart. It

wier ûnderwiles noch tsjusterder wirden, en sa gau wier de bûrman net

to koai ef Klaes Tjibbes rameide mei in ljedde by Roits de doar yn. It

minske joech in gjalp fen skrik; mar Klaes sei: “Dou âlde divel! Bear

mar sa net! Dou haste wol witten, det wy komme scoenen. Dou haste myn

sister bitsjoend. Mar nou scilste ús net ontkomme.” It minske sei by

God in al syn hillige ingels, det se fen nin tsjoenen ôf wiste; det se

dêr wol tûzen eden op dwaen woe. Mar dat holp net. Hja griepen it sloof

yn ’e earm en slypten hjar yn ’t skip; en do se to Aldegea komd wierne,

brochten se hjar yn de mounle by Jan Dides, hwer se hjar twinge woenen,

om it sike wiif to seinjen. Hja joegen hjar mar kar, hwet se ljeafst

woe; seinje ef det se hjar yn ’t fjûr smite en ta yeske forbrânne

scoenen? Dêr stie in fjûr as in kastiel to brânnen, det de lôge yn ’e

skoarstien gong, en Roits tochte, det as se dêr yn moast it mar better

wier to seinjen, howol hja der neat fen bigriep; en hja seinde it sike

wiif, lyk as de broer en soan hjar foarseinen: _In den naam des vaders,

des zoons en des heiligen geestes._ Do dat dien wier, krige Roits fen

Klaes in slach yn ’e troanje, det hjar it fjûr út de eagen en it bloed

út de noas spatte; dat bloed fong Klaes op yn in kopke; en do er dat

syn sister ynjown hie, brochten se Roits wer nei Kâldwâlde.—Dat wier

fynkes oerlein. Roits krige in goed pak, en Gosse lake yn ’e fûst; mar

Klaes draeide for de ballen op. Dat ding kaem for it hôf to Ljouwert,

en dy hearen wierne om de deaker net mak. Hja sloegen by in

hôfssententie[62] Klaes Tjaerds for dizze onttsjoeninge yn in boete fen

hûndert inkelgounen, oan it kantoar fen de domeinen to biteljen. Dat

bern krige sa noch al in sêfte dea. Mar it dûrre wol in jier ef trije,

foar det dit fonnisse slein waerd; sa lang sieten se mei dat mês yn de

mage, en Gosse, dy eang waerd, det hy der as oanstoker ek yn bitritsen

wirde scoe, makke dadelik, do Roits it oanbrocht hie, det hy út de reek

kaem. Mar hy koe it dochs net mei de hiele hûd hirde: hwent to Warns,

dêr er hinne gong, bigoun er dadelik deselde flinken wer.

Gosse hie to Warns kennis oan in greatskipper Douwe Rinkes, dy lang mei

syn faer as stjûrman fearn hie. De man wier bliid, det er de soan fen

in âlde kameraet noch ’ris sjen mocht. Gosse bleau in dei mannich by

skipper Douwe, dy him ryk fearn hie, en nou fen de blêdden libbe. It

hiele foarhús hinge fol âlde sékaerten, en op in bontferve tafel mei

Hynlipper snijwirk stie in trijemêster, dy er op de lange reizen nei

Eastynjen ûnder it sjongen fen de salmen fen Dathenus by eltsoar nifele

hie. Bêst Dimter bier, dat men wol snije koe, dronken se jouns, en

middeis krigen se in glêske swiete Spaenske wyn, as er bears ef

kerntsjete snoek iten waerd. It glom yen dêr alles to mjitte; der laei

nin rabanke oerdwers, en it wiif wier sa sindelik, det de flierren net

allinne mei fine eastynjeske matkes bilein wierne, mar det se der sels

noch meast op hoasfoetlingen oergong. Hja forkearden den dageliks ek

meast yn ’t lytshûs; dêr ieten en dronken se, en hja slepten allinne yn

’t hûs, dêr it wiif faek hjar eine bêd net opmakke om nin stof to

meitsjen. It wier Gosse dêr fiersto eptich en to binepen, ho opperbêst

it iten en drinken ek wier, en hy foun der net oars to dwaen as de

skieppen to fortsjoarjen. Men moatte witte, det Warns op in lange terp

laeit, mei it fynste, koartste en pittichste gêrs, dat earne groeit. Op

dat rûge tapyt, (hwent it gêrs is sa koart, det it in griene wollen

tekken liket), op dat rûge tapyt weidzje de Warnser skieppen op, dy se

ien for ien mei in tsjoar fêstmyrje, en net allinne forsette se faek de

tsjoarprikke for elts skiep, mar siikje deis trijeris de skieppeloarten

op, om ’er dong fen to meitsjen en better lân to hâlden; hwent oars

forskieppet it. Dat neame se dêr loartsjen. Nou, dat die Gosse ek al út

forfelinge. Hwent as er neat foel to mâlfarjen ef nin loebesstreken út

to fieren, den wier er net yn syn bladeren. Dêr kaem by, det er bigoun

to bimerken, det er dêr hosk wier, en do er pinfiske nei de reden,

fornaem er fen in keardel fen Sondel, dy dêr boadskip hie en fen syn

kinde wier, det in moeike fen de soan fen de Molkwarrer kaichman, dêr

er mei nei Amsterdam west hie, mei namme Ael Idzes, al syn fiten

forklapt hie. Dy keardel, Hindrik Poep neamd, wier egentlyk út it ampt

Lingen fen dinne, en pielde by syn affearens ek hwet mei masterjen. It

wier sa’n heale divelbander, dêr de sike ljue bykwamen, as de masters

en dokters hjar net helpje koenen. Sa wier ’er do krekt in

skoenmakkersfeint, Haeije Klazes, to Warns, dy rju út de heak wier, en

al in dei ef acht krûden en dranken fen Hindrik Poep swolgen hie, do

Gosse him mette, sûnder det de patient dêr de minste bate by foun. “Dat

scil dy moeije birouwje, ef ik scil nin Gosse Knop hjitte, sei Gosse,

do er hearde, hwet se fen him sein hie; “is der nin middel op, Hindrik?

Dou wiste in bulte rie. Dêr is in dikketon for dy.” “Ik scil myn bêst

dwaen,” sei Hindrik, wylst er de dikketon yn ’e foarbroek glide liet.

De twa folgjende dagen joech er Haije in hiel lyts braekmiddelke, dêr

hy deamisselik fen waerd en in bulte fen koarje moast, mar dochs net

fen hoefde to braken. Do dy twa dagen om wierne, hie Haeije syn nocht

fen dy dranken as spein spek, en sei: “Heare, Hindrik! Nou is ’t krekt

eft my it yngewand de kiel út scil. Ho moat dat?” “Dat scil ik dy wol

gau sizze, sei Hindrik; der binne for dy nin krûden woechsen. Dou biste

bitsjoend fen Ael Idzes; dy hat dy lêsten op ’e hersenpanne biäzeme,

doste hjar in pear skoen meatste. Der is mar ien middel op: de

tsjoenster moat dy seinje, ef der moat hjar in bloedrizinge slein

wirde, oars kinste nea betterje.” Dat sei er ek oan it folk en de

frjeonen fen Haeije, dat meast allegearre skippers, stjûrljue en silers

wierne, en it farjensfolk is meast allegearre wakkere bygelovich; de

measte leauwe sels, as it wetter nachts tsjin ’e stjuwne opbrûst, det

den de geasten út sé by de boech oprize, en mannich hat it der net op

stean, om de hounewacht op ’e plecht to habben. De frouljue leauden it

allegearre grif, en do dy it op ’e tonge hienen, fleach it as

diggelfjûr troch Warns fen it Sou nei it Noardein. Sa kaem ’er den ek

al gau in hiele trop by Haeije, om ’ris to sjen, ho se dy baerch waskje

scoenen. Dêr kamen Tjaerd Sibles, Claes Alerts, Sible Jans, Douwe

Rinkes, Jan Annes, Goit Jayes mei Tryn Claesen. Ja, dêr kaem Ruerd

Durks mei syn wiif At Sibles allehiel fen Starum. Do de rie spand wier,

kamen se oerien, det Sible Jans der op út scoe om Ael mei in frjeonlik

wirdke en in swiet lynke dêr to heljen. It minske gong mei sûnder de

minste erch, mar do se komd wier, dienen se aenstons de doar op

skoattel, en Hindrik Poep die it wird. “Ael, sei er, “dou haste Haeije

bitsjoend, en op steande foet haste him mar to seinjen, ef wy scille

witte, hwet wy mei dy to dwaen habbe. Aste net willich wolste, den

scille wy der dy wol ta twinge, al hieste alle divels út de hel ta dyn

helpers.” It earm sloof, mids yn sa folle folk, dy hjar oanseagen eft

se hjar opfrette woene, wier allehiel forbauwereare, en hja koe earst

nin wird kikke; mar do Hindrik Poep hjar perse om to sprekken, sei se

triljende, det se Haeije net seinje koe; hwent hja wist net ienders

hwet seinjen wier. Dêrop sei Tjaerd Sibles: “Hindrik, dêr moatte aeijen

yn kloppe wirde. Far foart mei de boel.” “Ja, mar, de donder! sei

Hindrik, “ik wol nin rûzje mei de Justitie hawwe.” “Dat is nin skyt,

sei Claes Alerts; “wy steane foar de breken. Far foart mar mei de

commisje, siz ik dy.” Do naem Hindrik in hynsteteam, en dêr sloech en

staette er Ael sa moarddedich mei, det hjar foarflechter oer de flier

stâu, en de frissels losfleagen en hjar as in wylde oer ’e troanje

hyngen. It earm sloof kiermde it út fen de onhjirmlike pine en

eangstme, en fleach as in kat yn binaudheit tsjin doarren en finsters

op, om ’er út to kommen, dêr sy hjar den wer hals oer kop fen dinne yn

’e keamer opslingeren. “Hja fordomt it, sei Sible; “hwet scille wy nou

mei hjar bigjinne? Scoe it net bêst wêze, det wy dy flarde in

bloedrizinge sloegen?” Mei ien bigounen se Ael wer to stompjen en to

bûtsen, det it earm sloof einlik bont en blau waerd, en it bloed der

oan alle kanten neiroun. It erbarmlik getsjirm fen it minske scoe in

tiger it hert britsen hawwe, mar dizze boalen net; hja tichelen der mar

op; hja tichelen der sa lang op, det it minske allehiel ôfboale

tajoech, en gammele Haeije oansjende, Hindrik Poep neisei: _In den naam

des vaders, des zoons en des heiligen geestes, ik zegene u!_

Mar dêr wier alles net mei ôfdien; dat mûske hie in stirt. De hearen

fen ’t Fryske hôf wisten fen nin divel, fen nin tsjoensters ef

tsjoenstersliken to sizzen, en skearden alles, hwet mar tsjin wet en

rjucht wier, oer ien kaem; hja sieten dizze knapen as gewoane

geweldeners efter de boksen, en hja leagden ’er net om! De procureur

crimineel makke Ruerd Durks actie oer misdedichheit en lasterlik

misbrûk fen Gods hillige namme, en ’t hôf sloech him dêrfor yn ’e boete

fen hûndert inkel-gounen mei de kosten[63]. Klaes Alerts en Tjaerd

Sibles, greatskippers to Warns, krigen fen it selde lekken in rokje. As

de hearen fen it hôf oer de divel toft hiene as de domenijs en de

Warnsers, den hienen se Ael Idzes op it heechste punt fen de Warnser

terp ta yeske forbarnd, en hjar boalen noch in preemje ta jown. En mûlk

hie dat noch wol sa goed for it sloof west as ûnder sa’n blaem foart to

libjen. Hja bistie hiel soberkes út in lyts winkelke fen linnen, jern,

lint, spjelden, nidlen, almanakken, heilingen, koeke, en sa foart

hinne, en elts wier hjar noch al tagedien, om ’t se in earm

silerswiddou wier. Hwent it Fryske farjensfolk ûnderhâldden de

widdouwen fen de silers net. O, né! Dêr wier it Fryske bloed to edel

ta! Mar hja ginden hjar de krúste penning mei de nearring fen de

fictualie. Nou houdde dat yn ienen mei Ael op. Elts wie skoftich fen

hjar as in trewant fen de divel. Nin mem, dy hjar mei in bern op

foetten ef fiemen neiby komme doarst. Nimmen doarst yn dy eagen sjen,

dy immen as slangen bitoveren, det hy stôkstil stean bleau en trille as

in blêd oan de beam. Nimmen doarst ûnder dy azem komme, dy elts pest en

bitovringe oanblies. Nimmen woe it minste triedke jern langer út in

winkel ha, dêr de divel mei syn helske kinsten yn alle hokken en hernen

nêstele, en de mingers pest en fenyn yn de ieren jeije scoe. As in

ôfgriis skoudere stie earme Ael dêr fen alle minsken forlitten: nin

earmesteat woe hjar opnimme; nin frjeon ef âlde boartfaem hjar

tasprekke. Mei de algemiene skande en forflokkinge ôfladen, litte hja

onskildich de bitterste earmoede, en de ljue, wol fier fen jinnich

meilijen mei hjar to habben, groeiden yn hjar honger en ellinde as de

straffe Gods oer in toverkol, dy hjar oan de divel forkoft hie. Yn sa’n

steat rôp hja de dead yn, as de jinnichste, de lêste frjeon, dy hjar út

sa’n domme wrâld forlosse koe en yn it ljocht fen in better oerbringe.

Hy kaem einlinge as in bode Gods om syn earme fortrape doaiter op to

heljen, en de tsjerkfâden lieten hjar stil by nacht bigrave oan de

noardkant fen it tsjerkhôf, neist de liken, dy hjar sels to koart dien

hienen.

Nei det Gosse dit masterstik útset hie, kroade er einlinge en to lêste

wer nei Molkwarren ta. Syn mem wenne by de Kattepôlsbrêge yn in oeribel

sindelik húske, mar dat flak mei de gevel tsjin de sydmûrre fen it hûs

fen de bûrman stoe. Do er thús kaem stieken alle frouljue fen de pôle

de koppen út; hwent simmers wierne alle manljue op sé, en seach men yn

Molkwarren neat oars as frouljue, bern en âlde mankes, ef boekhâlders

fen skippen. Hja toften det er earm en bleat werom komd hie, mar do se

him sa gnap yn ’e plunjes en mei de bûsen fol jild seagen, koenen se

net oars tinke as det it de suvere wierheit wier, dy er sein hie, det

er negoasje op op ’e eilânnen yn wrakgoed dreaun hie, en det it him dêr

skoan mei gien wier. Dêrby kroep er domenij wakker op ’e side, en

snijde heech op, ho dierbar it him ûnder syn wird wier. Sneins wenne er

hast yn ’e tsjerke; hy naem faek in stik iten mei yn ’e bûse, en as

domenij moarns hwette lang preke, bleau er oersitten ta de

kattechismuspreek. Dêrby bigoun er him yn de dagelikske wanlinge

wakkere noatich en ynbânnich to hâlden, en it dûrre koart ef al de

praetkes, dy fen him roun hiene, wierne dea blet en glêd forgetten; en

dit to earder, omdet alle jaloerske moers, dy in doaiter oan him slite

woenen, syn partij opnamen. Fen it farren hie er syn sinnen

alle-hiel-end-al ôfset; ivich op dat griene séwetter om to digerjen,

dat sinnige him net; boppe dat wier it him twiske stjûrboard en

bakboard hwette to nau, en it rjucht dêr ek koarter-nôch nei syn sin.

Sont hy mei Keimpe yn ’e kinde komd wier, hie er ek mear mei it fjûr as

it wetter opkrige, en dêrom naem er fen Albert Peer, dy út de tiid

rekke wier, de dûbele affearens fen bakker en smid oer. Dat gong mei in

feint, dy it wirk forstoe, yn it earst noch al matich; hwent hy wier

sels, sa lang it in nijke wier, altiten by de wirken. Hy brocht sels

syn graen nei de mounle; hwent hy slingere oan in tou oer eltse skouder

twa lippens rogge ef weet, ien foar en ien efter, en sa kuijere hy mei

fjouwer lippens graen fen Molkwarren nei de Koldumer mounle ta. Mar

oars, hy steunde dochs hwet to folle op de bilofte fen Keimpe, det er

yn binlikheit sa folle jild krije koe as er nedich hie. Dat makke him

loai; en Keimpe woe him troch krapte oan ’t snoer hâlde. En mei dat

bytke, dat er joech, die er noch krekt as in angelfisker, dy, as er byt

hat, it ies in bytke to bek takkelt om it fiskje noch happiger to

meitsjen, ta it tasnapt, fêst sit en ophelle wirdt. Sa liet Keimpe oan

Gosse, as er yn jildpine siet, in mannich dukaten wol ’ris tweintich

reizen sjen foar det hy se krige. Men kinne licht bigripe, det ien as

Gosse, dy mei it jild omsmiet as kjitte, út in bakkerij en smitterij

net folle hunich sûge koe. Alteas it stuitte him lang net heger-nôch,

en lyk as folle knapen, dy to loai en to rynsk for hjar ambacht ef

hannel binne, woe Gosse nou mar boer wirde. Hja tinke: “Hwa kin net

boerkje? In boer is in dom minske.” En boerkjen is krekt it fynste en

slimste ambacht fen allegearre, alteas as ’er úthelle wirde scil hwet

’er ynsit. Mar ho nou oan in pleats to kommen? Dêr moast Keimpe him oan

helpe, en gelokkich kaem dy mei koartens to Molkwarren.

As trije lytse byfekken by syn fabryk hie Keimpe ek negoasje bigoun yn

lotterijbriefkes, yn jenever, en yn de boeken fen Brakel, d’Outrein en

Smitegelt. Nou wier der in preker to Molkwarren, dy dizze trije

artikels as pesten fen it lân eltse snein útskûrre, en om’t de

oanhâlder wint, kamen der mear en mear to Molkwarren, dy der skoftich

fen waerden. Dat stike Keimpe sa yn ’t krop, det, do er to Molkwarren

kaem, syn earste wirk wier, om Gosse to bilêzen, det er dy preker syn

wirden alle krêft binaem troch de laster, det er it mei in slet hâlde,

dy neist him wenne. Gosse naem dat oan op condysje, det er him oan in

boerepleats holp. “Dat nim ik oan, sei Keimpe, “yn ien nacht foar det

de hoanne kraeid hat; aste my mar seiste honear.”

Der wenne do in smid yn Molkwarren, mei namme Sibe Doitses, dy in

tachtich pounsmiet fyn greidlân hie en dêr in jinnige doaiter by; in

skat, dy noch folle wirdiger wier as al syn lânnen en grounen mei

eltsoar. Dêr hie Gosse in oribelen bistek yn; en nin wonder! Hja wier

hwette lyts; dat wier jammer! en do Gosse ’ris mei hjar op Koldumer

merke gong, seinen de fammen, dy nin feint hienen: “Dêr giet hy ommers

ek mei syn sneinsfortriet hinne[64].” Oare seinen: “Dêr kuijert Gosse

Knop ommers ek mei syn braskoerke.” Twa rouwe silers, dy by syn faer

fearn hiene, pleagen him, do se him dêr by in kreamme metten; “is dat

nou dyn slypboerd?” reauntte him de iene yn ’t ear. “Né sei syn maet

sunich, dat is syn bulsek.” “Nou, hy is noch al breed, sei de oare do;

“dat scil net to rom omkomme.” “Ja, jimme prate hwet, sei Gosse; mar

dou wirdste mei frouljuflêsk licht bidragen; dêrom moaste der sa min

pounen fen nimme aste mar kinste.” Dy lytsens dat wier den ek it

jinnichste; hwent oars hapere der neat oan. Hja wier evenredich; moarns

ier en jouns let altyd allyk fen sinnen. Hjar hert smolt yn hjar as se

ellinde seach, en dêr troch bidraegden hjar ondogenske earmen jamk. Hja

namen hjar by it hert, en den scoe se hjar lêste stûr wol weijaen, ho

fyn en skrander hjar forstân oars ek wier. Hja waerd blyn slein troch

it meilijen. Hja koe ek skoan onthâlde; hwent de hiele _Maeght_ fen

Cats koe hja fen bûten. Der wier ek nin ien faem yn Molkwarren, dy heal

sa moai song as hja, en hja hie oan hjar omke Jarich Eytes, in

Eastynjefarjer, ienders in gouden skipkeskelling fortsjinne, omdet se

_Het daget uyt het Oosten_ sa moai songen hie. Elts mocht ek allike

graech oer hjar wêzen, en dy hjar for de earste reis mei hjar golle en

skrandere eagen seach, dy frege oan syn bûrman: “Hwet ljeaf skepsel is

dat?” “Dat is lytse Ingel fen de rike smid,” seinen se den. Mei ien

wird; hja like as twa drippen wetter fen aert en oansjen op hjar beppe,

dy om de religie mei hjar âlders út Frankryk fluchte wier en hjar by

Harich om del litten hienen. Nei dy beppe hjitte se egenlyk ek

Angelique, mar dat hie Sibe-baes by de domenij, dy hjar doopte, oanjown

mei de Fryske namme fen Ingel. By dy beppe hie se soms ek wol ’ris

wiken en wiken út-fen-hûze, dy hjar den lytse Franske gebetkes learde,

dy se allegearre noch onthâlden hie. Gosse wier sa eang, det hja him

ontkomme scoe, det er al om hjar frijde, do hja pas sauntjin jier wier.

Ek rûkte er gau, det Ingel net ôfwêzich fen him wier; hwent hja hie dat

gebrek mei in bulte jonge fammen gemien, det hja mear fen in losbol as

in dimmen feint hâldde. Dêrom teach Gosse de stoute skoen oan en frege

hy de faer om de tastimminge. “Dat rint mei jimme jierren rju út

inoar,” andere baes Sibe. “Hja sauntjin en dou acht-en-tweintich! Ien

fen fiif-en-tweintich paste dy better, Gosse.” “Is se hwet to jong nei

jou tinken,” sei Gosse, “dat is in kwael dy mei eltse dei better

wirdt.” “En den dou, sei Sibe wer, “dou sa’n greaten Rodger yn de helge

en hja sa’n lyts jifferke!” “En hwet scoe dat nou?” sei Gosse wer. “Jy

habbe ommers nea heard, baes, det in mûs ûnder in reak hea dea rekke

is!” Nou, tsjin dizze dingen koe baes al net folle ynlizze. Mar it

slimste wier in plak. “Ik hab ien kend, sei Sibe, dêr hastou, tinkt my,

in bulte fen; ien fen toalf ambachten en trettjin ongelokken. Dy hie

fen alles leard; rekkenjen, stjûrmanskinst, Fransk, Ingelsk, ja, lykfol

hwet. Dy like it boerkjen ek moai ta. Hy troude in lyts wyfke, sa’n

krûpelhin, wiste Gosse? dy altyd brodsk wier. Hja koften in lichlânske

pleats fen syn âlderserf, en dêr socht er in bislach fen griene kij op,

dy nearne as yn syn hersenpanne to finen wierne. Syn wiif en hy hienen

de divel op it hiem sjoen; hja wierne alle dagen yn ’t fjild to gast ef

krigen gasten. It hûs fol bern, en dy altyd elts mei in stik

krintebôlle en tsjokke bûter yn ’e fûst; boi baes; moarns en jouns it

hiele jier troch in meltser, en twa arbeiders. Folle hânnen meitsje wol

licht wirk, mar it is de divel yn ’e itenspanne. Dit boerke den ek sa

goe, det hy yn fiif jier sauntjintûzen goune formoezze hie, en er him

gelokkich rekkene, det er mei in lyts berneskoalke noch sa hwet mei

wiif en bern troch ’e tiid heukerje koe. En sa rekkenje ik, Gosse, scoe

it dy ek gean. Dou boerkje? It scoe dy moai stean.” “Wel, boerkjen is

dochs ek nin tsjoenen,” sei Gosse. “It kin my neat skele, sei Sibe;

“mar aste hjir oars nin boadskip haste, dêr is ’t gat fen de doar. Der

út mar!” Baes waerd lilts, en smiet Gosse de smittedoar efter it gat

ta.

Mar Gosse hâldde oan as stourein. Mei in wike twa kaem er al wer yn ’e

smitte om alderlei kakboadskippen. Hy hie ek wol ’ris heard, det

domenijs meast keppelers wierne en for elts pear in nije hoed krigene.

Gosse joech de domenij in nije hoed op hân, en as er it klear makke ef

net, de steek wier en bleau sines. Domenij wier dadelik mei pastoarske

yn ’e war om Gosse plak skjin to meitsjen en Sibe-baes to bilêzen, en

howol er steech wier en rju boldere, waerd er op it lêst dochs

hansommer. “Mar dat sizze ik dy, sei er Gosse; “lân hab ik, en de

boereskûrre ek; dy binne ta dyn tsjinst; mar it bislach en boere-ark

jow ik ’er net by. Dat fordom ik sa wyt as sûpe. Der moaste sels for

riede; en hwer scoeste dat wei helje? Dou biste ommers sa earm as in

swel!” “Ja mar, sei Gosse, “ik kin kraeije. Kukeleku! Kukeleku!” “Dat

hear ik, sei Sibe baes; “ik leau, dou scoeste better hoanne as boer op

it hiem wêze. Hwet gridzen binne dat nou wer?” Sibe baes bigoun wer to

smeijen en to smûgen, en hy harke net langer nei Gosse. Mar Gosse wiste

wol hwet er dreau, as er bargen foar hie. As jonge hie er altiten in

bulte nocht hawn om bistelûden nei to dwaen; hy âlle as in kat; hy

bâltte as in kou; hy gierde as in baerch; hy bile as in dogge; hy

blettere as in skiep; hy kweake as in ein; hy keakele as in hin; hy

tsjottere as in protter; hy kleppere as in earbarre; mar hy wier

binammen in great master om to kraeijen as in hoanne, en dat koe him

nou to pas komme. Dêrom wier er forskate moarnen foar dei en foar dage

yn ’t fjild west om dy âlde kinst fen syn bernejierren wer oan to

learen, en hy brocht it gau sa fier, det as er twaris kraeid hie, de

hoannen fen al de acht pôlen fen Molkwarren him biskeid dienen.

Yn Molkwarren stienen de huzen krekt eft se der delreind wierne. Do de

Friezen noch frij wierne, sette elts syn hûs op dat plak en nei dy kant

ta, dêr de holle him opjoech. Dat kinne men ek noch sjen op Merken, to

Katwyk, to Hynljippen en op oare pleatsen, dêr de huzen noch stean sa

as se alderearst set binne. Sa lang as ’er romte wier, koe dat; mar do

’er mear minsken kamen bouden se it plak sa fol as in aei, en do waerd

it forlegen spil. To Molkwarren wier it sa fier komd, det hja de deade

liken net op de skouders, mar ûnder de earmen nei it tsjerkhôf droegen;

oars koenen se yn al dy hernen en gatten net koarternôch krieme. Sa

scoe Gosse ’ris op in moarntiid om healwei saunen oer de

Kattepôlesbrêge nei de Eesterich gean, do er by de Rintke-brêge

stilhâlden waerd. Hy seach om, en it wier in bigangel! De bigangel fen

Sibe-baes mei al syn folk der efter! Do de frouljue kamen, loerde er

’ris ûnder de reinkleden op, en sjochste wol! de earste wier

pastoarske, dy hie de foargong, en de twade nimmen oars as syn lytse

Ingel, dy earmhertich kriet. Gosse liet de smite foarbygean, mar hy

naem ’er sines fen. “Hwa wit, sei er yn him sels, “hwa wit, as ik Ingel

krij, det ik mei koartens it kaptael fen de rike smid der net op ta

krij!” Dit makke him noch happiger, en hy klampe Keimpe, sa gau er yn

Molkwarren kaem, dadelik oan om reau en bislach for syn nije

boerepleats. “Nou, lyk as ’t sein is, sei Keimpe; astou dy preker

preker ôfmakkeste, den scil ik dy oan in skoan reau bisten helpe cum

annexis mei alles, hwet by in boerespil heart. Ja, ik scil dy de

ûleboerden op ’e skûrre sette, al is ’t moarn de dei, en noch wol foar

’t kraeijen fen de hoanne.” “Dou mochtste hwet! sei Gosse; “hwer

scoeste it sa gau weiskoerre?” “Dat rekket dy net, sei Keimpe, “mar as

ik it net doch, hawar, den jow ik dy dyn rispis wer.” “Ja, dat seiste

wol, sei Gosse, “mar aste it forlearste, dieste it dochs net.” Keimpe

seach nou, det Gosse net mear yn syn macht leaude, en dat wier dochs

nedich as er him allehiel oan him oerjaen scoe. Om nou dat gelove, dat

fêst fortrouwen yn Gosse to hammerjen, sei Keimpe: “Ik wit rie. Dêr,

lyk aste sjuchste, is dyn rispis; dat slút ik yn dizze brief, en ik lak

him ticht.” En do er him ticht lakt hie, sei er: “Gean nou mei my nei

baes Sibe ta.” Hja gongen, en Keimpe joech oan de baes it rispis yn de

lakte brief. “Ik hab dizze jongkeardel, sei er, bilove om him moarn

foar it hoannegekraei yn in reau bisten en boere-ark to setten; dêr is

in sletten brief mei in oblegaesje fen tsjientûzen goune der yn.

Biwarje dy, en jow him my wer as ik it dwaen. Dwaen ik it net, smyt him

den mar frij yn ’t fjûr, en nou kom mei nei jou pleats.” Sibe-baes

sleat de brief yn in pultrom, en jouns twiske ljocht en tsjuster kamen

se mei hjar trijen yn in idel boerehûs mei bûthûs en skûrre, dêr neat

yn wier as hwette spinreach. Op it hiem groeide alles yn it wyld; de

appelbeammen wierne net snoeid, en út it lange gêrs koe men hast net

stappe, sa raeijich wier it. De boer wier der foar in jier útstoarn, en

sont hie baes de pleats by stikken forhierd. Hwent it wier hwette

ongeryflik, omdet ’er nin opfeart nei de huzinge roun. Hja wiernen pas

yn dat holle idele hûs ef Keimpe tyspele hwette mei syn fingers en

bromde wiles ek hwette yn him sels, en eltse reis, det der hjar hwet om

de earen wyndere, riisde der in stik húsrie út de groun. Sa kamen der

earst in tweintich aden; do in tsjerne; do in tine; do in

tsjiistsjettel; do in brokaed mei in tsjiisperse; en sa wier der op it

lêst neat yn in boerkerije to bitinsen, dat net krekt as in bûrle op in

stjonksleat út de groun opsetten kaem. Ik tink, det ’er eltse fiif

minuten in stik fen it boere-ark opkaem, en sa wier it al hynstemiddei

wirden, do er in klok mei weauwjende skippen, dy op toalf ûre stie, by

it bedskutting opskoude. “Nou it bislach, sei Keimpe; “mannen folgje my

nei de finne!” It wier wol nacht, mar de moanne skynde prûs ûnder in

trop bleke stjerren, dêr fen tiid ta tiid in swerk fen wite wolken oer

hinne skau. Baes Sibe wist net hwet er sjoen hie; hy wier stom fen

forbazinge, en folge sûnder in wird to kikjen ef to mikjen nei de

finne, dy leech stie. Mar do er dêr op it getipel en gegons fen Keimpe

nei eltsoar tritich reabonte meltskij mei in swarte trinterbolle út de

gêrzen oprizen seach, dy aenstons mei hjar lange blaeijers yn ’t gêrs

omskearden; ja, do bigoun baes twivelriedich to wirden, eft hy net mei

syn collega út de helske smitte to dwaen hie. “Nou is ’er sa fier

alles, as ik better net wit,” sei Keimpe; allinne it byld fen de minske

is der noch net. “Minsken? sei Sibe-baes, dy oan tritich minsken ef oan

tritich iters tofte; “Minsken? Minsken en fretters genôch! Nin minsken

mear. Den ljeaver bargen. Dy kinne men yette slachtsje en ite.” “Nou

krekt, sei Keimpe, “ik siz net fen minsken, mar it byld fen de minske,

en hwa komt dy eare ta as de baerch, dy nei siel en licham al heal

minske is. Dêrom is de baerch ek oeral de kameraet fen de minsken. Dêr

minsken op de wrâld wenje, dêr binne ek bargen. De hounen mankearje

noch wol ’ris; mar de baerch noait.” Hja gongen wer nei it lytse

bûthûs, dêr it rju tsjuster wier; mar op it gegons en getipel fen

Keimpe hearden se it gnoarjen fen in partij bargen, en do it ljocht fen

de moanne troch in kier fen de bûthûsdoar yn ’t bargehok foel, seagen

se seis glêdde sûgen neist eltsoar lizzen to hymjen. Keimpe sette de

amer ûnder de saed; hy pompte, en der kaem neat út as sûpe, dêr hy de

bargen mei boarnde. Hy tipele en gonze foar it lêst noch ’ris, en in

keppel gies wraggelen mei tsjokke gatten troch de skûrrereed; mar foar

’t al dy gjizzen mei hjar garren klearspile waerden, wier der sa folle

tiid forroun, det de dage yn oantochte kaem. De kimen waerden min ef

mear blank, do Keimpe oan baes Sibe frege: “Is der ek lek ef brek oan

hûs ef skûrre?” “Ja, sei baes, de ûleboerden binne okkerdeis mei de

noardweste stoarm der ôfwaeid.” “Kukeleku!” kraeide Gosse do. Keimpe

glimke ’ris, en sei: “Ja mar, feint, dat hâldt net; dou biste nin

hoanne.” “Kukeleku?” kraeide Gosse noch ’ris, en as in blits kraeiden

alle hoannen fen de acht pôllen fen Molkwarren, Kukeleku! det it fier

oer de stille mieden hinne klonk. Sa as Keimpe dat gesjong fen de dage

út it easten hearde, bisauwe hy for de earste kear fen syn libben.

Bidragen, ta skande makke fen syn eine learling, waerd er woedend fen

skamte en spyt. It brûs stie him in hânbré op ’e mûle. Hy krige in kop

as in bolle. Hy tynde út oan alle kanten as in sjipbûrle, dy in bern út

in piip bliest, en do de nochteren dage hjar earste blike striel op syn

eansicht smiet, boarstte er ek as in bûrl mei in plof en in ôfgrysliken

stank út inoar, det er as in tichte stourein fen hunichdau yn ’e loft

opgong.

“Dat is my to mâl! sei Sibe-baes; dat is klinkkleare divelerij! Dat is

iselik! Fij, man!” Mar Gosse kraeide fictorie, kukeleku! en tachtich

hoannen fen de acht pôlen fen Molkwarren kraeiden him efternei,

Kukeleku! “Dou kraeiste al fictorie, sei baes, “en ik trilje as in blêd

oan in beam, sa ontdien bin ik. Mar hwet scoe yn dat brief fen dy snaek

skûlje? Ik wol it nin eagenblik langer yn myn pultrom ha; oars fljucht

myn hûs en smitte mei Ingel en de hiele santepetyk noch yn ’e loft.”

Hja mei in blits nei hûs, en do Gosse de brief opskoerd en sjoen hie,

det er syn eine rispis yn stike, smiet er it ding dadelik op it fjûr.

Gosse liet dêrmei by in âlde sister fen syn mem in fyn linnen doek oan

de rânnen bisije mei sidene beammen en blommen, en dêr midden yn de

wirden: _Fryske trou oan de alderljeafste._ Dêr biknoopte er tsjien

gloednije dikketonnen yn, en do er op in jountiid by it slûge ljocht

fen in smidslampe by Ingel yn it lytshûs siet, sei er:

“Wotte sa wotte?

Dêr haste de knotte.

Wotte it net dwaen,

Kinst’ de knotte werjaen.

[Yllustraasje: MEMMELOK EN MEMMESOARCH.]

En Ingel sei: “Ja, myn!” Hja taestte ta, en de boask, dy mei tûzen

triuwers fen lippen en hânnen bisegele waerd, wier sletten. Gosse

troude syn Ingel en gong mei hjar op de pleats; mar Sibe-baes, goe’man,

hie sa folle fen de skrik skipe, det hy sont dy nacht nin soun ûre wêr

hie en as in siik houn omwynde. De jierren wierne ek dêr, sadet hy

fordwynde einlik as snie foar de sinne, en seis wike nei Gosse troudei

rekke Sibe-baes út de tiid, hwer troch al syn lân en goed op Ingel

erfden. Sa gau as hja yn dat jild foel, wier hjar earste wirk om to

testemintsjen. Hja moast yn ’e kream, en as se dêr ’ris yn bleau, woe

se net habbe, det Gosse troch hjar folk út syn dwaen staet waerd. Hja

woe for him soargje. “Hwent alles mei eltsoar gemien to habben, sei

hja, “bihalven it jild, dat jowt nin pas. Dêr is it wrâldske goed my

net wirdiger nôch ta.” Ongelokkich wier der nin seine op al dat jild.

Ingel krige mei de âlfde moanne al twalingen, in feintebern en in

fammebern. De blydskip fen it jongwyfke wier mei nin pinnen to

biskriuwen as se hjar Isabella yn de lofter en hjar Sibe yn de rjuchter

earm hie, en sa yn hjar folle boarsten optreau, det de bern de tate om

it kin kweaze. Yn twa glûpen bistoppe mem se neist eltsoar, en dêr

laeinen se den mei de geur en it waes fen de gesontheit op ’e troanje

en dauwe fen fine switkobbelkes op it foarhaed to sliepen. Tsjienris yn

in ûre kaem Ingel mei de foarste finger op ’e lippen, en teantsjende op

hoasfoetlingen yn ’e keamer, om ’ris to sjen ho de bern it hienen, mar

egenlik om hjar eagen wer ’ris to forklearjen oan dizze twa ingelaftige

pronkstikken, dy hja nea genôch biljurkje en triuwe koe. As it folk om

bûrren kuijere, siet hja foar it finster mei hjar twa hertlapkes to

pronkjen. Do de bern doopt waerden, die hja twa gouden riders ta

tankberheit yn it bekken, en hja bea: “O Dou, hege Heit yn ’e himel, dy

ús minsken noch mear ljeaf haste as ik dizze bern. Dou haste it yn myn

herte ritst om hjar ljeaf to habben. Lit hjar groeije en bloeije! Lit

hjar libje, det ik myn ljeafde biwiisgje kin; det ik dyn hillige wirden

oan hjar folbringe mei, en dy priisgje en tankje ta yn ivichheit.”

Ingels lippen beefden, en do hja Amen sei, foel se mei de holle twisken

de hânnen op it skouder fen de kreamheinster del; hja boarste út yn

triennen, det de dyakens yn ’t hek mienden, det hja in oerfal krige.

Hja gong wer nei hûs; mar de heechste ljeafde, dy ta gelyk de heechste

wysheit is, oardielde det Ingel in better man en hjar twalingen in

better faer wirdich wierne, en naem se alle trije by him op, om hjar

for de skande en ellinde, dy noch folgje moasten, to warjen. Fiif

fearnsjier nei de berte stoaren beide de twalingen op ien-en-deselde

eftermiddei oan torminen; de moarns laken en djoeiden se noch yn ’e

glûpe, en de jouns wierne it kâlde blauwe lykjes; twa roazen, dy ek as

roazen mar de koarte ûren fen in moarntiid bloeid en libbe hienen. Hja

woene wol sizze, det dy earme hertkes troch de kreamheinster forgiftige

wierne; dy moat hjar mâlken-twiebak út in earnen panke, dat bloeide,

klearmakke ha. Mar ho dat ek siet, Ingel fielde hjar sels eft hja fen

de blaksem ta pletter slein wier. It wier as it yngewand hjar tsjin de

kiel kroppe. Hja koe nin wird sizze, hja koe nin trien litte; hja siet

by de twa glûpen, dêr de lykjes ynlaeinen, as in stiennen byld, en

seach mei greate opspalke eagen nei boppen ta. Gosse kaem by hjar en

sei: “Hwet skilt myn wyfke? Ho sjucht se sa nei boppen?” Dêr hja mei in

sêfte mar earnstige stimme op anderde: “Ik sjen dêr hinne, dêr myn skat

is, Gosse.” “Hwer is dyn skat den, ljeave?” frege hy. “Ik sjen dêr

hinne, sei se, “dêr de sielkes fen dizze twa ingels nou binne.” En mei

ien sonk hjar holle wezenleas op hjar boarst del. Mei in ûre kaem se

wer by; mar do waerd hjar hwet forhelle, dat hjar djip yn de siele

stiek, en twa houwen yn ien sear wierne. De lytsfaem klage Ingel hjar

need, det de boer hjar net mei frede litte koe, en wiles de frou yn ’t

waerme bêd laei, forskate ramen op hjar dien hie. Dat laei hjar heech!

O! dat stiek en krinkte lytse Ingel sa! Ja, stitsen, djip stitsen wier

hja, mar dochs, edel en heech, smiet hja mei fonkeljende eagen it

moaije kopstik yn de nekke, en sei de faem neat oars as: “Dat hab ik

net fortsjinne.” De faem gong snjeon-to-joune wei, en dat joech nin

each, omdet to Hynlippen en Molkwarren de fammen[65] by de wike hierd

waerden. Dy selde jouns gong Ingel mei in lampe nei in keeft op ’e

souder om ’er deahimkes en hennekladen, dy altiten by de Friezinnen for

elts fen it húsgesin klear lizze, út to krijen. Hja kaem blyk as de

dea, allehiel bistoarn en triljende wer ûnder, krekt eft hja in skynsel

sjoen hie, mei de lampe yn de hân, mar sûnder himkes. “Nou, ja, den!

sei hja wanhopich yn hjar sels; “nou, ja, den mar nei boppen! Nou, ja,

den mar nei ús heit en myn twa ingels!” Hja gong de doar út, en kaem

net wer. Wech ende wear waerd hja socht, mar nearne foun. Allinne hjar

toffels waerden op de mûrre fen de Molkwarrer syl oan de séwâlsside

werfoun.

It wier sa, Ingel wier wei, en hjar bern waerden opdroegen. Mar mei de

saunde dei; hark ’ris minsken! mei de saunde dei nei de dea fen de

bernkes kaem Ingel werom, alteas ien dy troch Gosse en hiel Molkwarren

for Ingel hâlden waerd. Der waerden rare eagen fen Gosse opskoerd, do

hja oer de Kattepôle brêge kaem en hjar hûs wer ynstapte. “Myn God!

Hwer komstou fen dinne?” sei Gosse. “Dat moarddedige fordommen, andere

Ingel, dat godlasterlike flokken en swarren, Gosse, datstou altiten

dien haste, koe ik net langer hearre. Dou haste him sa lang tritrotte,

det hy dy dyn twalingen ontnomd hat, en dat moast ik mei ontjilde.

Dêrom bin ik weiroun. Mar ik hab my bitocht. Ik hab dy ienris foar it

eansicht fen in alwitend God de bilofte fen ivige trou dien, en dy wol

ik folbringe. Ik wol dy hou en trou wêze. Mar ien ding moaste my

biloofje, dat flokken en swarren moat ophâlde, ef ik rin noch ’ris

foart, en den, den sjuchtste my yn der ivichheit net wer.” Gosse bilove

hjar, det hy ’t flokken sa goed litte scoe as er koe, en dêr joech er

hjar de hân op; mar de swierste flokwirden wiernen in oanwenst by him

wirden en him hast yn ’e mûle bistoarn. Hja libben sont yn frede mei

eltsoar; hja joech Gosse, as it diveldei mei him wier, wakker ta; hja

troaide him yn alles, en dat gong sels fiers-to fier. Hwent foar de dea

fen hjar bern wier hja dipper en sunich, en hâldde alles wakker by

inoar, lyk as in kloek hûshâldster tabiheart; en hja scoe for hjar sels

nin duit onnut fortarre om dûbelstûren en sechstehealen oan earme

widdouwen en wezen wei to jaen. As Gosse oanslaggen hie, dy to folle

jild kostje scoene, ef as er to rynsk mei jild en iten omgong, den wist

hja him yn to binen. Mar nou wier ’t blêdke yn ienen omkeard. Hja

taestte nou alles sels mar rom oan, en wol fier fen Gosse to bek to

hâlden, gong hja him mei pronkjen, gasterearjen en alle rynskens foar.

Dêr bleauwen de fruchten net fen wei. De boel gong efterút, en de

húshâldinge bigoun mei ’er tiid mear to kostjen; hwent it wiif krige

alle jierren in bern, en op it lêst hienen se in keppel fen njuggen

doaiters by eltsoar, dy altiten as hoantsen yn eltsoar omsnauden en

tsjierden. Dêr kamen noch in bulte kinsten fen Gosse yn de boerkerij

by, dy ek jild kostten. Hwent hwet gridzen al sa yn dat holstik

opkamen, dat kin nin minske bigripe. Sont is er den ek twa winters yn

’e war wêst, om fen hea echte gêrsbûter to winnen. Hy hie domenij ’ris

trije ûren preekjen heard oer de praktesaesje fen Jacob om swartbonte

skiep to krijen, en dat die er, lyk as bibelkindige ljue witte, mei

skylde twigen yn ’e boarne to smiten, dêr de skiep út dronken en de

rammen by dreauwen. Hy tofte, as de kij it hea for gêrs oanseagen, det

’er den ek gêrsbûter komme moast, en dêrom as it sketjeftstiid waerd,

sette hy alle kij, foar det hy foerre, earst greate griene brillen op.

As se dêr troch seagen, krige it hea in griene kleur, en dy ynbyldinge

scoe den sa sterk op de bisten wol wêze, tocht hy, det de mâlke foroare

en de reamme by it tsjernjen gêrsbûter joech. De bûter bleau noch wol

hwette blyk, mar dat forholp syn wiif mei kleursel, en hy koe him mar

net bigripe, det de bûterkeaper, do er it fet stitsen hie, forklearre,

det it neat oars as readferve heabûter wier, dy er in trijegoune

ôfstiek.

Mei al dy kinsten, mei in greate keppel doaiters, dy pronken det it

boarstte, en in rije húshâlding, droege de boel hird út. Hy forsette

syn lân it iene stik nei it oare, en it jild, dat hy der for opnaem,

dêr bitelle er in daelder mear rinten fen as hy fen it lân makke. Do

dat ’er by kaem, gong it sa hird efter út as twa hynzer lûke koenen. Op

it lêst wierne alle einen to koart. De doarwarders kamen mei citaesjes:

it krielde fen moanners, en it kredyt wier op. Do it sa fier komd wier,

kaem der einlinge útslútsel fen in tsjuster riedling, dat Ingel

neilitten hie. De greatfaem scoe de dreage mâlke út de aden yn ’e

tsjiistsjettel jiette, mar glied op hjar wiete klompen út; hja truzele

mei it aed en al oer ’e bûthúsflier hinne, sa det de mâlke yn de groppe

roun, en dêr waerd Gosse sa breinroer-lilts om, det er de ôfgryslikste

flokwirden, dy ea Molkwarren onthillige hiene, útbraekte. “Aste net

weigieste, flarde, sei er op it lêst, den skop ik dy tsjin dyn grouwe

bealch, det dy dyn termen om ’e koustilen slingerje!” “Hâld dy stil!

sei syn wiif tsjin de faem; “de boer scil syn lean wol krije. _Boontje

koomt eindelijk om het loontje._” “Ja, frou, sei de faem, “ik gean mar

wei.” En de faem gong yn ’e yester to meltsjen, mar de frou gong nei de

molkenkeamer om to reamjen. Dêr bleau se wol oardel ûre, sûnder det ’er

gewach fen hjar kaem. Do Gosse hwette bikaem, rôp er hjar, mar der kaem

noch nin gewach; einlinge tinsende, det hjar mûlk hwette oerkomd wier,

gong er sels yn ’e molkenkeamer, dêr er de klean fen syn wiif op in

tropke oer de flier foun, mar hja sels wier wei; en nin minske hie hjar

sjoen; nin minske wiste, hwer ’t hja stouwen ef flein wier. Nou kaem it

einlinge nei tweintich jier út, det Ingel, út wanhoop oer de dea fen

hjar beide bern en it smoarge stik fen Gosse, hjar by de yngong fen de

Molkwarder syl yn sé drinzen hie, en det Keimpe do dadelik in âlde

fekke fen in nift, dy de gedaente fen Ingel oannaem, op him ôfstjûrd

hie. De njuggen doaiters, dy fen dy aeijen set wierne, wierne ek

allegearre fen it wird; dy habbe dêr wol in fyftich, sechstich, jier

húshâlden, en dêr krige Molkwarren do onskildich de skeldnamme fen it

Heksershol fen. Tsjinwirdich is ’er noch skaei fen, mar net mear as ien

ef twa âlde fekken, dy hjar soms by nacht en ontiden yn hazzen

foroarje, en den de kij de mâlke ôfsûpe, det de Molkwarrer boeren

moarns de jaren sa slop fine, as in lege moalpûde.

Sa gau as de tynge yn Hollân kaem, det Gosse de kluwers yn hûs hie,

kamen de twa compagnons fen de firma Pik en Zonen om him to helpjen. It

wier de splitter yn de lotterij Philanthrope, (sa neamden se him yn ’e

wânlinge, hwent hy hiette oars Filou En Troupe), en de jeneverstoker

Graenstra. Do al syn lânnen en spillen him troch de krediteurs ûnder it

gat wei forkoft wierne, sette Graenstra him yn in lytse gribus, dêr in

slok forkoft waerd, en Philanthrope spegele him de lotterij sa moai as

de haven fen syn bihâld foar eagen, det hy syn lêste fiifhûndert goune,

dy er noch út de brân rêdden hie, yn hierbriefkes to weak lei. Mar dêr

kaem nin duit fen to lânne, en dêrmei wier er rûpele, útpûle, yn ienen,

kin ik jimme sizze, ta de lêste duit ta. Do er neat mear to forspyljen

hie, joech mynhear Philanthrope him in traktaetsje, dat er sels skreaun

hie, ta treast fen de ongelokkigen en forbetteringe fen sondaren.

Dêrmei winske er him de segen des Hearen, mar kaem net wer. Gosse

bigoun nou syn treast to siikjen yn it koartgoed, dat er in oar

forkeapje scoe; mar foar det er allehiel to neate rekke, die er op it

âlderlêste noch in needsprong, dy him de nekke briek.

Jan Kredyt wier for him yn de kriten fen Molkwarren stiendea; en oan

stellen en falske wiksels weage er him net, omdet er nin sin hie om de

lieu yn ’e bek to sjen, en den noch in tsjien jier op ’e keap ta

provinsjehout to raspjen. Der moast hwette oars op úttoft wirde. Hy

hearde sa ’ris by de boekhâlders fen skippen yn Molkwarren om, hwet

keapljue en winkels se yn Hollân koenen, dy sa it iene en oare oan de

redery forkoften; it koe him den egenlik net folle skele hwette. Oan al

dy winkels en kantoaren skreau er gnappe brieven, det hy oan hjar

rikkommandearre wier, en det er in lytse negoasje yn hjar fak driuwe

woe, en det, as se him in priuwke stjûre woenen, en de waer bifoel

goed, hja in goede minger oan him habbe scoenen. Ytlike wierne wol sa

hoedend, det se him earst ’ris hifken, en dêr krige er, sa as fen sels

spriek, neat fen. Mar in bulte wierne sa nearringsiik, det hja him op

syn gnappe brieven ôf fen hjar gûd stjûrden, en sa krige er it hûs

boarstende fol fen alderleije waren. Dêr foun men fiterbân, spikers,

frouljues mofkes, manljues hoedden, inket, pin en pompier, klompen,

hazzenuten, messen, kakynjes, toffels, putheakken, kanten, groat,

romers, almanakken, Spaenske sjippe, hoazzen, snuf, piper, jokken,

reade riften, klontsjes, silen en beagen, ja, lyk folle hwet. It wier

in útdragerij fen nij gûd; in arke sa as er nei Noachs tiden mûlk nea

wer op ’e wrâld wêst hie. Dêr hat er do noch in bulte wille mei makke;

hy krige de bûsen fol jild, en de Molkwarrers goekeap gûd. Mar dat

lietke wier mei twa jier glêd út; hwent do der op dy priuwkes nin

gewach kaem, waerden de Hollânners wekker, en sa as se hearden, hwa ’t

Gosse wier, lieten se him rinne for hwa ’t er wier; hwent, toften se,

men kinne in lûs net mear nimme as it libben, en goed jild by kwea to

smiten, om him sette to litten, wier hjar foech net. Mar der wier in

Amsterdammer, dy bikaem it danige nij, det er fen in boarger fen it

_Vriesche doolhof_ sa fynkes bitritsen wier. Dy liet him foar rjucht

citearje, en do Gosse dêr kaem joech er syn boel oer oan de krediteurs

en forklearre him sels bankerot. Mar hy wier sa gau net thús, ef by

nacht en ontiid liet er syn hús leech toaije fen it bêste, dat er noch

yn wier, en dat boarch er op souder by in wiif to Starum, dy sa ’n

húske fen hâldoan for fammen en feinten hie, en der sels hwet bline

nearring ûnder dreau. Ongelokkich kaem dy lêstige justitie der efter,

en in wike dêrnei wierne de witsjers fen Ljouwert to Molkwarren en

lichtten Gosse by nacht fen syn bêd ôf. Do er foar de kommissaris fen

it hof kaem, wier ljeagen it neiste rjucht; mar de biwizen en de

getugen, det er nei it bankerot syn goed út hûs tôge hie, sprieken sa

klear, det it hof nin swierrichheit makke om him in ûre op it skafot to

Ljouwert to pronk to setten en him boppe dat noch fiif jier fêst wirk

to jaen. Do Gosse dêr to skande stie, stoe der ek in tropke fen fiif

minsken foar it skafot, dy oer him praetten; dat wieren domenij Bavius,

de abbekaet fen Gosse mei ien fen syn boeren, en den noch de hearen

Philanthrope en Graenstra. Hja hienen oars al sein, det Philanthrope út

de tiid wier; mar dat wier sa net; splitters binne sa taei as hier.

Philanthrope en Graenstra skodhollen bitinkelik en riddenearren wakker,

ho djip de minske falle kin, dy fen God forlitten wirdt. “Ja, sei de

abbekaet; “en binammen as er in hompke kriget fen in splitter en in

jeneverstoker”. Mar dy hearen wierne yn ’e wol ferve en hienen spek

efter de earen; hja dienen eft se der neat fen bigriepen, en

riddenearren mar foart, det men de fallene sondars in hân tarikke

moast, om hjar wer oerein to helpen, en det elts dêr in bytke ta dwaen

moast. “Ik leau net, det elts it dwaen moat, sei de boer; “dat is jimme

fak egentlik. Dy de ljue mei lotsjen en sûpen yn it tichthûs bringe,

moatte der hjar ek wer úthelpe en betterje. Dat is in roune O.” “_Ja,

heeren!_ sei domenij Bavius; _Dair het de boer gelyk an; elk moet de

fuelnis, die er maikt, self ook allienig weêr ophemele._” Dêrmei wier

de kattechesaesje út; hwent dy rauwe wirden fen de boer tingen nei de

lever, en de hear Philanthrope sei oan Graenstra: “Hja habbe ús hjir yn

’e kaert sjoen;” en hja kamen noait wer to Ljouwert. Gosse kaem tagelyk

mei in poep, dy spek by in boer stellen hie, yn it tichthûs. De poep

seach wakkere sunich, do de cipier hjar by de oare boeven brocht, dy

mei heal neakene hûden twa oan twa in read stik hout stienen to

raspjen. Haermen skodde de holle en sloech de hânnen yn eltsoar, do er

yn ’e doar stie. “Lieber Gott im himel! sei er, Wäre ich bei mein weib

zu hause! Aber was wird man sagen?” “Previnsjehout, divel!” sei de

cipier, en staette him yn it tichthûs op.

[Yllustraasje: GOSSE OAN ’E SKANDPEAL (DE KAAK) TO LJOUWERT.]

Do Gosse dêr fiif jier forkeard hie, wier er net better wirden. Hwet de

iene net wist, dat wist de oare. Hja fortelden eltsoar hjar

skelmstikken; hwa en hwet se forklapt hie; ho se hjar foar de

commissaris forspritsen hiene, en ho dy hjar knipt hie; allegearre

leksoms fen in ripe ûnderfininge, om as se los kamen en tonei wer

stielen, it hwette tûker oer to lizzen. Der wierne ek forskate ûnder,

dy húsbraken en moarten op it each hiene, mar dy foar dy tiid yn de

lampe roun wierne. Dy commisjes droegen se nou oer oan kammeraten, dy

gau los kamen, mei oanwizinge fen pleats, fen tiid en minsken, dêr de

bút to striken wier, en ytlike tsjeaftmes en moarten, dêr men in bytke

dêrnei fen hearde, wierne yn dat forbetterhús klear makke. Sa hwet ’er

noch oan Gosse hapere om ien fen de earste skelmen fen de saun

provinsjes to wirden, dat learde hy ’er yn it tichthûs út de pin by.

Do er syn jierren útsitten hie, kaem ’er krekt ek in gnap frommis los,

mei namme Rynk Ockes, dêr er even bûten de doar fen it blokhûs mei yn

kinde kaem. Dat frommiske wenne eren as faem by in ryk rintenier to

Ljouwert, dy in ynbânnige en stille húshâldinge hie, en de boaden

sneins trijeris nei tsjerke stjûrde, det ’er nin jongkeardel

hin-ende-nei by hjar komme koe. Hja spriek ek nimmen hast as it

húsgesin en in kattechesearmaster, dy dêr wol ’ris om in glêske wyn

kaem, dat de man sels net barre mocht. Nou wier dy faem grousomme

mansjeak, en it sloof byldde hjar yn, det hja nin frijers krige, om ’t

se net moaijer nôch klaeid wier. Dêrom pronke se det it boarstte, en om

se ’t noch ek wol ’ris in pear sechstehealen en in himd oan hjar earme

mem to Harns stjûrde, sa kaem it mei it bûsjild krap om. Hja krige op

it lêst sin oan in ferversfeint, dy in rút yn ’e koken lape en hjar do

’ris in fûgel ontstiel, en lyk as it giet, ek ’ris troch de hânnen gean

liet. Nou moasten alle seilen byhyst wirde! Hja seach yn in winkel op

de Kelders in nij jestaelke fen in jak, nei hjar sin sa nuvere moai,

det as se dat oan hie, ja den moast de feint sin oan hjar krije, eft hy

woe ef net! Mar it bûsjild wier to koart, en nou koe it earm sloof de

hânnen net thús hâlde. Hja naem in pear inkelgounen út in fesjebûse fen

hjar hear, dêr wol tweintich ynsieten, om se der letter stilkes wer yn

to dwaen, as se hier barde. De rintenier, dy banger for syn jild, as

for de siel fen in earm forljeafd sloof wier, brocht it oan; de

commissaris ûnderstie hjar, en hja bikende kritende en om genede

biddende aenstons alles. De justitie moast hjar gong gean; omdet Rynk

hjar breahear bistellen hie, wier de sententie in giseling en fjouwer

jier sitte. Nou kaem se ûnder it skom fen frouljue, dy mear op divels

as minsken liken; rabsters, slepen, tsjeaven, sûpsters, trochtrape yn

alderhânne listen en leagen, oars spriek hja net, oars hearde hja net.

Hja wist net det ’er sa’n smoarge tael wier as se hjir hearde, en yn

trije jier wier se er sa al ta wend wirden, det hja net better wiste ef

it hearde sa. Mei ien wird, as in ingel, dy stroffele hie, kaem hja yn

it tichthûs en bidoarn kaem hja der wer út. Mei dit frommis gong Gosse

al skoaijende it fjild yn. Hja hie in koerke mei lietkes en hwette

lodderein, en hy hie in boskmannich swevelprikken en riskepitten, mar

dat wier mar om de bysjagers, dy de bidlers efter de faksen sieten, to

forrifeljen mei to sizzen, det hja mei de merse rounen; yn wierheit

skoaiden se, en foel der hjir ef dêr hwet to grabbedaeijen, dat lieten

se ek net stean. Nachts forkearden se meast by de boer yn de skûrre yn

’t hea, nei det Gosse de boer earst de hals fen allerlei onbegripelike

dingen fol leagen hie, en sy de boerinne en de doaiters út de fâlden

fen de hân wiersein hie. Hja hienen it nearne better, as dêr it molken

bitsjoend wier; hwent den lei Gosse krûden om ’e tsjerne, en mompele

der in mannich frjemde wirden binnens mûle by: den koe de boerinne

aenstons wer tsjernje as in liere.

Nei det se oeral west en fen alles bisocht hienen, kamen se einlik yn

de kompenije fen Kollumersweach-westeinde to lânne. Dat wier hjar lân;

hwent dêr wierne do noch trije dingen, dêr de dogeneaten ûnder ús noch

al lêst fen habbe, onbikind: to sizzen, in hûs, in tsjerke, en it

houwelik. De ljue wennen dêr meast ûnder de groun; twiske sneins en

deis wisten se nin ûnderskie, en hja kroepen mar by inoar, sûnder det

’er in domenij by to pas kaem. Hja trouden dêr omtrint as de

polderjonges noch dwane. De ûnderbaes, ek folle de man fen de keet, dêr

iten en drinken oan it arbeidersfolk forkoft wirdt, komt mei de pin

efter it ear en syn rekkenboek yn ’e hân as domenij op. Hy stekt in

putheak dwers foar him út mei de punt yn ’e groun. Den giet it pear oer

de putheak hinne stean, sa det se de stôk twiske de skonken habbe;

hwent as ’er ien oerspringt; dat hâldt net. Earst giet de breid ’er oer

stean, en den de brêgeman, en dêrnei forklearret de baes fen de keet,

det it hijlk sletten is. Dêrop drinke, dounsje, en sjonge se, en einlik

to bêd. Dien is ’t! Dat is it hiele houwelik, en sa wier ’t yn de

kompenije ek. De measten kroepen yn hoalen ûnder de groun. Dy letter in

hûs boppe de groun krigen, hienen dat ek al yn in omsjen.

Snein-to-moarns tôge elts fen it folk hwette oan; de iene in kezyn, de

oare in doar, de tredde in finster, in fjirde hwet reid, ef hwet kalk

en stien, ef in spar mannich, in fyfte in stoel in seisde in lampe ef

tafel. Dy boel waerd mei alle mannemacht yn de foarmiddei kant en klear

oerein set, en om toalf ûre wenne it pear der al yn, en onthellen it

brilloftsfolk op brandewyn en pannekoeken, dy it jongwiif yn it nije

hûs sels bakte. Dat wier it hiele houwelik yn de kompenije, en omdet se

seinen, det ljue, dy de measte reizen de lieu yn de bek sjoen hienen,

dêr de hirdshernen krigen, sa miende Gosse, det er op sa’n kompenijster

houwelik mei syn faem ek rjucht hie. Mar do de kompenijsters hearden,

hwer dit pear fen dinne kaem, seinen se: “Wi habbe hjir genôch fen dat

flêsk,” en dreauwen hjar mei kjitte en pôlkjen de kompenije út.

De winter kaem oan, en der wier nin ûnderkommen, nin klean, nin tek,

nin brânje, en nin iten. Nou moasten hja lije as koarn op it fjild.

Kjeld en hongerbâlje, det hja swart waerden, wier nou hjar lot. Hja

waerden as heineballen fen it iene doarp nei it oare keatst; hwent nin

earmfâd woe dizze twa kostgongers oanhâlde. To lêste kamen se to Harns,

dêr it frommis fen dinne wier, to lânne, en om ’t Gosse allehiel

forlijd en forkjelde wier, rekke er der siik. De earmfâdije fen de stêd

moast him mei syn frommis wol opnimme, mar de pine, dy er útstie, wier

onhjirmlik, sa det er nin oare útkomste as de dea seach, en God om in

hastich ein bea. Syn frommis forliet him net, en wol omdet se frommis

wier. De man hat it wiif ljeaf om him sels; it wiif hat de man ljeaf om

de man, mei hwa se hjar lêste stik brea part, en dy se folget op it

skafot en yn it grêf. Ho djip Rynk ek fallen wier, dizze grountrek fen

in wierheftich frommis hie it tichthûs net by hjar útfage; hja paste

him op as in mem hjar siik bern, en hwet hy minder waerd, hwet hja mear

hoedzje en noedzje woe. Op it lêste waerd it sunich wirk, en hy bigoun

to weinen, det se it fjouwer húzen fier hearre koenen. Sa as Rynk dêr

foar de bank fen Gosse mei de holle foaroer siet to kriten, kaem de

earmedokter der mei mynhear Philanthrope yn, dy for syn affearens fen

Amsterdam mei de beurtman to Harns oer wier, en nou by tafal fen de

dokter heard hie, det Gosse op it gybjen laei. “Is der neat oan to

dwaen, dokter?” frege Philanthrope. “Ja wol, sei dokter, “mar mear mei

in goed bêd en switten, as mei drankjes, en dat is hjir net.” Aenstons

liet Philanthrope for syn rekkeninge in goed bêd en skjin linnen komme,

mei trije wollene tekkens, en do Gosse dêr ûnder kaem, bigoun er sa

dierber to switten, det it him ta de fingerseinen útdripte. Dit wier

syn genêzinge; mei trije wike koe er it hûs fen barmhertichheit wer

forlitte. Fen it eagenblik, det Gosse op strjitte stoe, hâldde

Philanthrope de hân fen him ôf; hwent hy hie fen syn compagnon Keimpe

yn commisje, om it libben fen Gosse sa lang to rekken as ’t mar koe,

mar him nin duit tsjin de ellinde fen ’t libben to jaen. Hy moat ’er

wille fen ha! sei Keimpe; der moat yn it grounsop fen de libbensbiker

nin bitter grizelke lizze, dat hy der net útdrinkt en priuwt, en dêr

moatte wy him tiid fen libben ta bisoargje.”

“Sjê sa! sei Philanthrope, do er Gosse wer op strjitte seach; hy giet

wer in nij fjild fen ellinde yn.” En dêrom krige Gosse nou den ek nin

duit ûndersteuninge mear. Allinne stiek er him by it ôfskie noch in

lotterijbriefke yn de hân, dêr in nul op foel. De firma fen Pik en

Zonen handelt mei hjar klanten omtrint as de Japanees mei de Jesewiten

die, dy er mei de holle del boppe in put oan ’e foetten ophinge, en as

se om-ende-by dea wierne, liet hy se yn in gasthûs bringe, en mei in

bulte soarchfâldichheit oppasse en genêze. As se den wer kant en klear

wierne, kamen se wer op nij oer dy put to hingjen, en dat waerd sa faek

herhelle, ta se ef dea pinige wierne, ef it Roomske gelove ôfswarden en

ta de Japanske godstsjinst oergongen. Sa die de firma Pik en Zonen ek

mei Gosse.

De lêste treast, dy Gosse noch oerhâlden hie, wier Rynk, dy alle

ellinden mei him dielde; mar dy forlear er op in winter yn it iis. Hja

wier in sterken fotse, dy sa goed as de bêste tsjirl in lippen mannich

rogge oer iis slydzje koe; ienders do Gosse en sy elts mei in slide fol

graen oer de Makkumer mar nei Bolswert scoenen, rieden se tsjin de

sinne yn, dy sa op ’t glêdde iis teistere en tispele, det se nin wetter

fen iis ûnderskiede koenen, en sa ried Rynk mei de folle feart yn in

wjek, dêr se earst hwet op de rokken omdreau, mar forfolgens ûnder in

hertbrekkend jammerjen sonk en fordronk. Gosse, dy hjar net helpe koe,

skoerde him de grize hierren út de holle, en men moatte sizze, det dit

ontsettend eagenblik it earste yn syn libben wier, dat him fiele liet,

hwet achting en genegenheit is. Hy miste nou syn jinnichste oanhâld,

syn taspraek. Hy wier allinne yn ’e wrâld, fen God en minsken

forlitten. Hy hie nin oar selskip as it byld fen de onskild, dy er

bidragen en formoarde hie. Sa lang as er noch syn brea simmers mei

houkjen ef houtfarren, en winters mei slydkjen winne koe, gong it noch

hinne; mar do er by de earmesteat fen Molkwarren, dêr elts him forspei,

to lânne kaem, wier it libben him in hel, en hy sels troch jeld to laf

en to lyts wirden om ’er mei wetter ef strop in ein oan to meitsjen.

It wier ek al lang útkomd, hwet er to Aldwâlde útrjuchte, en hwet er

dêr neilitten hie, om domenij for syn frjeonskip to tankjen. In pear

bizen to Molkwarren hiene opmirken, det Gosse onwitende bygelovich

wier, en det se him mei telkes fen skynsels, fen foartsjirmerijen en

soks sa bang prate koenen, det hy net wiste yn hwet gat det er wine

scoe. En hy hie ek sa ’n sterke ynbyldinge, det er in ding, as it sa

dageliks wei en wier wier, net leaude. Hy moast hwet hawwe, dat

boppenatúrlyk wier; dat woe der aenstons by him yn. En as er dat fen in

oar net krige, den praktisearre hy it sels, en al de ljeagens en

mirakels, dy er fen syn eigen libben opdichte, dy forhelle hy sa lang,

det er sels miende, det se wier wierne. Nou hiene de earmefâden him by

in earm man, dy hiel sunich laei, set to wekjen yn in hûs by de

Brieskrinke brêge, dêr de bak skjin makke waerd en allehiel leech wier.

Ien fen de bizen hie in fryster, dy ek fol oanslaggen siet; dy makke de

frissels los, en spraette se do forwylderd oer hjar troanje hinne, dy

se mei fyn wetenmoal bipoeijere hie; widers strûpte se noch in wiet

deahimd oer al hjar klean hinne. Dat spoek lieten se in amerij foar

toalven stilkes yn ’e bak, en op de klokslach fen toalven bigoun de

faem wakker to weinen en to kroanen, dat yn dy holle bak by de stillens

fen de nacht in near en akelik lûd joech. Gosse stiek anstons mei in

tikjend hert de earen op. Hy harke; it kaem út de groun! Hy sloep yn ’e

gong en harke noch ’ris; it wier yn ’e reinwettersbak! Hy moast witte

hwet it wier! Mar sa gau as er it lid opdie, riisde in jong frommis mei

de holle ta de bak út, en do Gosse dat wiete wite himd, en dy lange

gitswarte lokken seach, dêr hjar wite troanje ôfgryslik troch hinne

skimere, frege er forheard: “Hwet dochstou hjir? Hwa bistou?” “Ik bin

sa wiet en sa kâld, Gosse,” sei se triljende, “ik riboskje sa! Kinste

my net hwet waermje? Ik bin Betsje fen Aldwâlde!” Do Gosse by dat

skynsel de namme fen Betsje hearde, ja, do miende er yn de groun to

forsinken. Hy fleach út it hûs; hy fleach út Molkwarren de dyk út nei

Hynlippen, eft de hel en de fordommenisse him efter de hakken sieten,

en der wier nin stilstean yn to krijen, foar det er to Taeike Sytsjes

(Skulenborch) allehiel efter azem oankaem en delfoel. Dêr founen se him

de oare moarns yn de skieppestâl, neat oars sjende, neat oars roppende

as: “Betsje út de bak!” Hwer hy mei syn wylde opspalke eagen

hinnedwylke, oeral, Betsje, Betsje, oprizende út de reinwettersbak! Den

fage er de beide hânnen ôf oan syn grize hierren; den helle er de iene

hân troch de oare, krekt eft er it wetter ôfstrike woe, en sei

riboskjende: “Hwet is dat wiet en kâld!” Den kriet er wer glimkjende:

“Né, né, Betsje! Né, flarde! Dou biste net wiet en kâld. Dou barnste

my! Dou smitste my de flammen fen de hel op it liif! en den klaude en

skoerde er yn syn klean om, en smiet de hânnen fen him ôf, krekt eft er

gleone koallen fjûr fen syn flamjend lichem smite woe. Mei ien wird,

Gosse wier fen syn forstân rekke, en hy waerd dy selde deis noch sa

razende, det nin fjouwer keardels him maneare koenen. In koart birie,

in goed birie; de earmfâden fen Molkwarren bounen him hânnen en

foetten, en smieten him yn de stjuwn fen in fiskaek, om him yn it

gekkenhûs to Snits to bringen: mar it hoefde net; hwent dy skrik by de

bak hie him sa djip en fornieljend yn de siel taest, det se noch net to

Heech wierne ef Gosse hie it tidelike al mei it ivige wiksele. Alle

ljue, dy him koenen, seinen: “Der is in dogeneat minder.” Mar de

splitter Philanthrope sei: “Ik hab in skoane klant forlern.” En dat

wier it útein fen de extoarje fen it heksershol. Ut.

_Sate Westerein._

J. H. H.