1,259,190,465
mei eltsoar _f_ 2,307,592,69
Dêr fen binne twatredden sa hwet oan jenever gien.
_Geale._ Hwet donder! dat binne cifers. Dy kinne se sa mar net
weibabbelje. Dy ljue, dy wy nei den Haech ta stjûre om it wird for ús
to dwaen, witte dy dat net?
_Iebele._ Krekt sa goed en better as wy.
_Geale._ Hwerom foroarje se dat den net? Ik kin ’t hjar ommers mei
boerekryt op de tafel útrekkenje, det de earmen de greatste helte fen
ús giften en gaven forsûpe.
_Iebele._ Makkeliker sein as dien, Geale. It is in âlde kanker, dy der
útsnein wirde moat. En al wier it makkelik, den leau ik noch amper, det
hja it gau foroare krigen. En dêr scil ’k dy reden fen sizze. De greate
Dupin hat biwiisd, en hy hat it wer biwiisd mei cifers, dêr nimmen ta
dizze dei tsjin kikke doar, det in lân, dat in _Staatsloterij_
útskriuwt, in sedelike hel ûnder syn folk bout; hy hat biwiisd, det as
’er nei rato fen de rykdom trijeris sa folle lotte wirdt yn dizze
provinsje as yn ien oare, det ’er yn dizze provinsje den ek trijeris sa
folle for de galge opgroeije. Dupin hat biwiisd, det yn dizze provinsje
trijeris sa folle boaden hjar breahearen bistielen; trijeris sa folle
manljue wiif en bern forlieten, ef onminskelik tantearren; trijeris sa
folle ondogensk jild slein ef goed jild bisnoeid waerd; trijeris sa
folle ynbraek en moart dien waerd; ja, ek trijeris sa folle troch it
lotsjen ontaerde bern hjar heit en mem moarddedich skopten en sloegen,
ef by de hierren lâns de groun slypten. Al de direkteuren fen de
_loterij_ hienen hjar de kiel heas gûld tsjin Dupin; sa hienen hja ’t
grou op him.
_Hajonides._ Al wer it âlde ding! _Leve de Diana van Ephesen!_
_Iebele._ Alle de debitanten en splissers fen de _loterij_ hiene him
útmakke for in gaudief en lânforrieder; en alle de toalf stammen
Israëls en de tûzenen onbisneine Joden, dy allegearre frieten fen
lotterijbriefkes en biskiten, dy piuwden Dupin nei; hja smieten him mei
fûlens. Mar do er mei dizze rekkening yn it Franske parlement opkaem,
wierne se sa stil as piseamelers, en yn it selde eagenblik hawwe de
Franske representanten de _loterij_ for ivich út Frankryk band. Dat
witte se yn den Haech, tinkt my, krekt en allike goed as ik it wit, mar
hja litte dochs ús _Staatsloterij_ yn wêzen om jinnige tûzenen, dy it
opsmyt. En sa soarget de regearing yn Frankryk, dêr wy yn ús geastelike
greatskens sa leech as ongodstsjinstich, sedeleas en lichtsinnich op
delsjenne wylst wy ús sels forhefje as de godstsjinstichste en
earlikste naesje fen de wrâld; sa soarget de regearing fen Frankryk,
siz ik, for de onskild en de wolfeart fen ’t folk, wylst hjir to lânne
de ynwenners yn de _Staatslotterij_ de poarte nei de hel iepene wirdt.
Dêr kinne se nou, as se mar wolle, hjar sels mei wiif en bern nei siel
en lichem yn tiid en ivichheit formoardzje.
_Jappe_. Dou gieste der divelsk út, Iebele. Dat roait ich ef kant. Hja
koene dy dyn ontslach wol ’ris thús stjûre, en aste noch lûder geiste,
ek wol ’ris for in pear jier fêst wirk jaen. Mar hwet wolste dêr nou
mei sizze?
_Iebele_. Dêr wol ’k dit mei sizze, det as se de lotterij net weidwane
om ’er in stoerke út to heljen, det se den ek nin finger útstekke
scille tsjin it jeneversûpen; hwent dat bringt hjar noch folle mear op.
Dêr komt by, det hja om de _loterij_ ôf to skafjen hjar allinne mar net
hoeve út to skriuwen, en den is it lotsjen dien, wylst it in tûzen
foetten yn ’e ierde habbe scoe om it sûpen to stuitsjen.
_Tamke_. (_In skroar mei in kop sa fyn as in nidle_). Scoe der den
waraftich nin middel op wêze?
_Hajonides_. Hielendal leau ik it net; hwent it scoe in oarloch wêze
tsjin de minskelike natûr, en dy lit him mei nin foarken útdriuwe, ef
hja komt altiten werom.
_Geale_. Sûpen en bealgjen ús natûr? Ik miende, det wy minsken en nin
bargen wierne, domenij. Hwet seistou der fen, skroar?
_Tamke_. Ja, wy binne minsken, mar just dêrom sûpe wy, en ’t djier net.
Wy binne minsken troch ús forstân, en mei dat forstân, is de minske
just forlegen. Domenij Hajonides hat my dat lêsten ’ris útlein, do ’k
him in japon meat. Kom, domenij, jy binne better fen de tongriem snien
as ik. Liz jy de ljue dat ’ris út.
_Hajonides_. Ja, de minske wol syn eigen ik, wol syn lot en de wrâld
net sjen lyk as se binne; hy wol ’er net oer tinke lyk as hja binne;
hwent den steane se him net oan. Soms forfele hja him; soms hat hy der
in wearze yn, en noait is hy der fen foldien. Hy miende, det it in
klompke goud wier, en nou ’t er ’t goed bisjocht it ’t mar in stien.
Dêrom, hwerste de minske op it ierdryk fynste, oeral siket er ’t
forstân to bilommerjen mei in tinne blinkjende wolken, dêr er alles
folle moaijer troch skimerjen sjocht, as it yn wierheit bistiet. As er
yn dy wolke sitte mei, den hat er for him sels wysheit, krêft en eare;
de wrâld wirdt him in paradys, alle minsken syn frjeonen ef syn
oanbidders, en de takomst is mei goud ynlein en mei roazen bisiedde. Om
syn forstân nou yn sa ’n glansrike forbjusteringe to bringen brûkt er
de wyn dêr de wyn groeit, en dêr er net groeit tôget er de wyn by
skipsladingen oan út fiere waerme lânnen oer sé, as hy it mar bitelje
kin. Hat er dêr to min jild ta, hy brout bier út koarn en weet, en sûpt
him in sûs oan it bierke lyk as de oare oan de wyn. Do it bier net
hirdernôch tatroefte, bigoun de satan út rogge en weet jenever, út
rezinen en ierdappels brandewyn to stoken, en sa geat er it fjûr fen
syn gleone hel krekt as wetter yn ’t yngewant fen de earme minsken.
Mahomet bigriep dy kinsten fen de divel, en sei: “Dêr scille wy ’n
boerdke foar skouwe.” Hy forbea yn syn koran bier, wyn, jenever en
brandewyn, mei ien wird, it drinken fen alle kinstfochten, dy de
hearlikste gave fen God oan de minske, it forstân, fortsjusteren. Nou,
dat binne syn folgers trou neikomd; de twahûndertmiljoen minsken fen de
Islam drinke net, mar hja smoke de opium, dêr in swolch trije, fjouwer
fen it forstân mear bidwelmje as alle sterke dranken mei eltsoar. Sa
binne de Turken de koran, dy hja oanbidde, ontkomd. Is ’t den net wier
hwet Tamke seit, det de minske mei syn forstân forlegen, skjin forlegen
is? En as hy it den perfoars bidwelmje wol, den woe ’k wol ’ris sjen,
hostou hjar dat allehiel bilette scilste. Ontnimste hjar de wyn, hja
nimme it bier; ontnimste hjar it bier, hja nimme de brandewyn;
ontnimste hjar de brandewyn, hja nimme de jenever. Ontnimste hjar de
wyn, bier, brandewyn en jenever, en seiste, lyk as Mahomet: “Fen dat
alles scilstou net drinke, ef dou gieste koegelsfeart nei de hel”, den
roke hja de opium.
_President._ Nou as hja den hwet ha moatte, dat it forstân forbjustert,
litte wy hjar dat den jaen, hwet it minste bidwelmet en it measte op
brea liket, ik mien it bier.
_Jalke._ Dêr komme jy op de rjuchte wei, president. Der moat altyd in
remplaçant komme for de jenever, en better as bier is der net to
bitinken. Mar den nin sûr bier, dêr de minsken skeve bekken fen lûke,
en snijingen fen yn de termen krije, lyk as de kasteleins nou
forkeapje, om de ljue oan de jenever to hâlden. Né, krêftich bier dêr
men waerm en sterk op wirdt, dêr men in goed sin fen kriget; mei ien
wird, bier lyk as ús foarâlders dronken, en dêr se sokke krêftige
koppen fen út de kragen opstieken, det ús jeneverljue der mar spjuchten
en geasten by lykje; bier, dat hja dronken foar det hja it Romeinske
leger by Baduhenna forgriemden, en letter de bjizzem yn ’e hân namen,
om de oceaen fen Spaenske ef Ingelske en Franske fleaten skjin to
feijen.
_President._ Wy komme al yn ien skipke to lânne; it komt der mar op oan
om to meitsjen, det de remplaçant goedkard wirdt. Mar dêr scil in
slimme wize op gean. Do Tamke en ik as jonges boartten, wierne de ljue
noch wakkere dipper en sunich, en der yn alles op út om de spillen by
eltsoar to hâlden. Hja dronken do sterk bier, ek rju tsjok en swiet
bier, net allinne omdet se ’t jerne mochten en der in noflik sin fen
krigen, mar mei ien om hwet iten út to winnen; hwent hja seinen: “Dêr
de brouwer sit, kin de bakker net sitte.” Nou keare se it blêdke om, en
sizze: “Wy drinke nin bier foar iten, omdet it ús de mieltiid bidjert.”
Hja wolle in bulte ite, ja, frette. Hwet it kostet kin hjar minder
skele; en dêrom drinke se bittere jenever; dat skerpet de mage op,
krekt as de swipe in âlde knol, en den kinne se frette as wolven. Dat
jowt in dûbelde wille; earst de jenevernectar mei in piip hearebaei, en
den it liif op ’e leest. Ho scilste sa’n geslacht bierdrinken leare?
_Jalke._ Staf oer nacht giet dat net; mar as goede ljue de hânnen yn
eltsoar slane en der gedild en tiid ta dwane, den witte men noch net,
ho fier hja it bringe kinne. Mar den moat der earst in soarte fen in
mirakel gebarre; de lânsregearringe moat meidwaen. Hja moat alle
bilêsting fen it bier ôfnimme, en op de sterke dranken omsmite. En as
dat dien wier, den moast it _Genootschap_ oeral bier- en kofjehuzen for
it algemien stichtsje, dêr boeren en boargers, foaral op merkedagen,
bêst bier, brea en bôle mei bûter en tsjiis, en in pantsje kofje keapje
koene. En de seal, dêr dat forkoft waerd, moast sa rom, geryflik en
gnap wêze, de bitsjinning sa fluch en frjeonlik, en de priis sa binlik,
det se op nin foetten ef fiemen nei yn in jeneverkroech sa goed to
rjuchte koene as yn de bier- en kofjetimpels fen ’t
_Matigheids-Genootschap_.
_Iebele._ Fen de rie fen de stêd hoefste dy timpels net to
forwachtsjen. Hwent dy scoenen miene, det se hjar sels de glêzen
útsmieten, as se it gebrûk fen sterke dranken tsjingongen.
_Jalke._ Nou dêrom hoopje ik, det alle ljue mei rêgen yn ’t
_Genootschap_ gean scille en sa folle by eltsoar tôgje, det se dy
kofje- en bierhuzen iepenje kinne, en litte it de rie, fen de stêd
oansjen. Ik hâld it derfor, det as men sa folle naem, det men der efkes
mei útkoe, en der neat oan woun, det sokke huzen op it ein noch
klandyzje krije scoenen.
_Jappe._ Jimme hawwe noch hwet forgetten; dat binne de ambachtsljue, dy
moarns foar ’t wirk, jouns nei it wirk, en deis twisken de skoften yn
’e kroech om in romerfol wippe. Dat dogge ek brabiers, deabidders,
omroppers, mostertljue, brief- en krantebistellers, en al dat rypske en
rapske, dat om hjar bidriuw by de strjitte wêze moat. As jimme al dy
oxhoofden fen Skiedam ’ris by eltsoar seagen, dy dat soartke allinne
jierliks opslabbet, den scoene jimme sizze, det de fammen der de
strjitten fen Ljouwert wol mei skrobje koenen.
_Jalke._ Dy klanten haw ik wol tige yn it eachmerk hawn. Dy moatte op
elke ûre fen de dei, moarns ier en jouns let, yn de winter in waerme
seal fine, en altiten goekeape kofje, stikken iten, bier mei pipen en
tabak, en alle kranten fen de foarige wike, dy men mar by eltsoar
swylje koene. Oflêzen lytse boekjes oer útfiningen en ambachten;
blêdkes mei printkes, lietkes en koartswilige setten, moatte oer de
tafels sjidde wêze; de mûrren bihinge mei lysten, kaerten en
caricatuerprinten. Domenijspillen, damboerden, heak- en ringspillen,
moatte by de hân wêze. Hwent dy mei de divel skipe is moat him oanslach
jaen. In bulte sûpe yn ús lân út dommens en forfelinge; hja witte hjar
mei neat oars as mei de romer onliddich to hâlden. Hienen se nocht oan
lêzen en ûndersiikjen, den scoenen se sa folle net sûpe. Gelokkich as
greate en lytse bern hwet to boartsjen en to giisgobjen hawwe; hwent
den dogge se nin kwea.
_Ubele_ (_Studint_). Mei ik ek in duit yn ’t ponkjen dwaen, president?
_President._ Hwerom net, Ubele? Wy wolle fen in bern leare, en scoene
wy den net nei in studint harkje wolle? Lêz’ op, man!
_Ubele._ Der wirdt nea mear sûpt, den as it folk foar de fyoele is. En
dounsje wolle se op merke. Keamerop, en net dounsje, dat giet net. Mar
stomnochteren dounset nin Fries. Der moat al hwet foer ynsitte foar det
hy de skonken troch eltsoar smyt. In Franskman dounset op in glêske
wetter mei sûker, det it lillet; mar dat kinne wy net, en ik rekkenje
sa, det in stomnofteren Franskman, en in Fries, dy in flesse wyn efter
de knopen hat, sa hwet op de selde hichte binne. _Nemo saltat sobrius._
_Jappe._ Nin smousepraet! Mar al wer prebearje. Helte better dounsseal,
helte lûder ljocht, helte mear muzyk as op de herbergen, en dêr sterk
bier by, dat koe noch al ’ris mannich ta in trantke forliede. En as der
ien skiep oer de daem springt, springe se der jamk allegearre oer.
_President._ Wy hawwe de striid tsjin in taeije divel, dy nou omtrint
tachtich jier syn helske skepter oer Nederlân swaeit, en it scil hwet
ynhâlde om him fen syn troan to wrikjen, en de tosken út de bek to
brekken. Dêr komt nin jenever yn ús kofjehuzen, en nou moatte se oan de
oare kant sa folle better en moaijer wêze, det se dêrom de
jeneverkroegen foarbygeane en ús kofjehuzen opsiikje. De remplaçant
moat sa goed wol wêze as de conscrit, en dat scil der om spanne, frees
ik. Hwent yn de jenever sit inerlike nocht, ynbylding, goud, krêft en
hearlikheit; dêr hat de satan in drip út syn helske distelearslange
ynmingd, dy ús arbeidersfolk yn ien romerfol jenever mear goud en heil
foargûchelt, as yn alle skatten fen ierde en himel beide mei eltsoar
bisletten binne.
_Geale._ Jimme binne allegearre koudom. It alderfoarnaemste forgetten!
As jimme dounsers hawwe wolle, jaen den de muzyk mar forgeefs, en jimme
krije mear foar de fyoele as jimme bergje kinne; hwent dat is ’t
jinnichste, det de ljue hjir tsjin it dounsjen hawwe: “in bulte wirk,
en jild tajaen.” Dêrom dounsje de boerefeinten de iene deis op ’e
keamer, en steane de oare deis yn ’e sleat to hekkeljen en to skriemen.
_Ynse._ Dêr hear ik dy, sei doave Japik, en der roun in lûs oer ’e
souder. De muzyk moat as yn Frankryk forgeefs wêze. Dat docht for in
Nederlânner de doar ticht! Fjouwer deuntsjes in dûbelke, dat slingert
oan, hear! Dat fret jild as it de hiele nacht trochsjout; en as hja mar
weiskotse koene, jonge, den scoeste der noch kluften fen sjen.
_Jappe._ Dat is wier; mar dounsjen sûnder jenever ef brandewyn, dat
liket my raer ta. It is krekt sa goed as hirddraven mei soare tsjillen;
der moat earst smard wirde.
_President._ Sa tinkstou, Jappe, en tûzenen mei dy; mar probearjen, lyk
as Jalke it foar hat, is ’t neiste rjucht. En ik leau, det it dounsjen
noch hwette mear is as in útspanninge. Ho nuttich is sa’n biweginge for
it jongfolk! Hja krije der in moaije flinke hâlding troch; it hâldt
hjar linich en fluch, en hja bliuwe der soun by. Wy forstjonke nou yn
de hirdsherne mei de noas yn ’t fjûr, en de romer en de piip yn ’e hân.
De Fransken dounsje folle, mar hja sûpe net. Us folk dounset allinne op
merken, en it scoe sonde en skande wêze, det wy dy tûzenen fen fammen,
feinten, ja, troude ljue, dy op de merken dounsje, en dêronder sa
moarddedich jenever en brandewyn sûpe, net yn ús timpels krigene. Kom
oan, as ús oer-oarre-heit-en-hjarre út it bierke songen, hwerom moatte
wy den drank hawwe? Hwet wy lietkes hjitte, neamden hja _bier-psalmen_.
En as hja dounsen, det it klapte, op bier, hwerom scoene wy den by in
kanne bêst bier ús as in lûs op de tafel deaknipe litte moatte? Hwet
seistou, doctor? Wy eamelje al, en dou dochste der it swijen ta. Lizze
ek ’ris in duit yn de fyoele.
_Doctor._ Jimme kinne ’t wirk wol ôf, mar as ik it sizze mei, den hawwe
jimme de slimste partij fen ’t _Matigheid-Genootschap_ noch forgetten.
_Jalke._ Hwa is dat, doctor?
_Doctor._ De ierdappel.
_President._ De ierdappel? De hearlike ierdappel, dy Europa sa faek for
hongersneed biwarre hat? Mar, doctor!
_Iebele._ De ierdappel? It foer for earmen en riken! As ik middeis nin
ierdappels krij den hab ik net iten.
_Jappe._ Doctor, doctor! Ho doar je it sizze? Wy wierne skjin forlegen
as der nin ierdappels wierne; hwet scoene wy gemiene ljue den ite?
_Doctor_. Hwet ha dyn foarâlders iten? Earte, beane, groat, strou,
rogge, weet; en is dat fordylge? Ef is it nin minske-iten, tinkt dy?
_Geale._ Ja, mar ierdappels is de baes. Elts mei se allike graech, en
dy to lyts binne for de minsken, binne goed for hjar kammeraten de
bargen; dy snasje der ek al yn om as banket.
_Doctor._ En lykwol hâld ik fol tsjin jimme allegearre, det as de
gemiene man de ierdappel net ontnomd wirdt, det jimme him yn der
ivichheit net fen de drank krije. Ik hab neat tsjin de ierdappel as der
goed spek en flêsk by lâns is; men kinne in hwotte sa wol koaitsje, det
er goed smakket; mar allinne, lyk as de gemiene man him meast brûke
moat, is ’t in ondogens iten.
_Iebele._ Ho bigrypste dat, doctor? Dat is hwet nijs. Dêr ha ’k noch
noait fen heard, as Bilderdyk, dy praette ek sa. Bistou in
Bilderdykiaen?
_Doctor._ Ik hab in bulte mei Bilderdyk omgien, mar dêrom bin ik noch
nin Bilderdykiaen yn de ierdappel. Hy hie fen dy bigripen en
oankomsten; it wier bêst om dy hjar feart to litten; hwent der wier
dochs nin forsetten oan. Hy hat my ’ris sein (en do seach er earst mei
syn skerpe swarte eagen om ús hinne, krekt eft er my in moart forhelje
scoe,) hy hat my ’ris tareaunte: “Sont Hollân him mei dat onkrûd
spizicht, wirdt men yn Amsterdam fen famkes fen toalf en trettsjin jier
oanroppen.” Hy miende nammentlik, det de ierdappel de minsken foar de
tiid ryp makket. Men moatte dat mei in dichter fen dy hege fljocht as
hy sa nau net nimme. Hy koe him oer de ierdappel sa lilts prate, krekt
eft it in godforflokte plant, in oardiel oer Europa wier; mar do ’k
ienris to Haerlem by him wier to iten, wierne der net allinne bêste
dúnierdappels op tafel, mar hy plúze der krekt sa goe’ fen as wy.
Lykwol dat docht nou allegearre neat ta ús. Ik bin tsjin de ierdappel
op hiel oare grounen as Bilderdyk.
_Iebele._ En hwet binne dy grounen den, doctor?
_Jalke._ Ja, dy moaste ús sizze.
_Doctor._ Ik kin dy ’t hast net bitsjutte, omdetstou nin doctor biste,
mar ik scil myn bêst dwaein. De ierdappel is in frjemdling; mar dêrom
witte wy dochs wol, det er út Amerika is; myn master, prefester van
Geuns, hjitte him dêrom de _Amerikaansche knobbelwortel_. Ek witte wy,
det hy fen in rudige famylje is, dy de namme hat fen _Solana_. De tabak
en de belladonna binne syn beide folle niften. Aste de tabak earst
prûmkeste ef smookste, wirdste misselik, en ytste de belladonna, lyk as
de boerebernkes wol ’ris by forsinninge dwaen, den stjerste; hwent it
is in forninich forgif. As de ierdappel noch net ryp is, den is hy glei
en kliemsk, en in pest for de yngewanden, en drinkste in ôflûksel fen
de griene siedappelkes, dy oan it ierdappellof hingje, den wirdste
blyn. Den earst, as de ierdappel folslein ryp is, en syn moal set hat,
hat er syn forgiftige natúr ôflein en is in onskeadelik iten.
_Geale._ Ho, deale, kin de ierdappel ûnder de forgiften thús hearre?
Dat giet boppe myn forstân.
_Doctor._ Nou, it is sa. It is krekt sa klear as det wite klaver en
bargeklaver beide klaver is, en flotgêrs en bêst finnegêrs beide gêrs
is. Lang is de ierdappel krekt as de dahlia, dat ek al in miich fen him
is, en dêr se de wirtels krekt as ierdappels wol ’ris fen yn it sop
siede; lang, siz ik, is de ierdappel yn de hôven fen de greate hearen
as in tulp ef bolblom kweekt wirden, en de earste kear, det ik wit, det
er hjir yn Fryslân op in tafel komd is, dat wier yn 1734 op it
Prinsenhôf to Ljouwert, do prins Willem de IVde mei syn jongwiif de
princesse Anna, fen Ingelân thús kaem en in greate gastmieltiid joech.
Jimme bigripe, dat wier in nij snufke en oan tafel fen prinsen en
greate hanzen smakket dat iten bêst, dat fier út de tiid is, ef dat nin
divel ef minske ken.
_Geale._ Dat is den krekt oars as mei in boer; hwent dy fret net hwet
hy net ken. Mar nou fierder, doctor. Hwet woenen jy sizze?
_Doctor._ Fen de tafel fen de prins kroade de ierdappel njunkenlytsen
nei de tafel fen rikeljue, mar slûkstirtsjende; hwent hy wier in lyts
bytke yn oansjen; en better, tochten de ljue, for ’t Jan-Rab as for
gnappe ljue, dy earte en beane bitelje koene. Om 1750 en 1760 hinne
waerd der wol ’ris in ierdappel by de skylfisk pikt, mar altyd min ef
mear to mûk, en sels de domenijs to platten lânne, dy God nou al tankje
det se in droege ierdappel hawwe, woenen ’t hast net for de boaden
witte, det se in ierdappel by de snoek ef bears ieten. _Ierdappel_, dy
namme wier sels to moai for him; hja neamden him by de skeldnamme fen
_konsjinjestopper_, omdet de moalige ierdappel, as er hwet gulzich
troch de hals skouwen wirdt, wol ’ris kropje wol. Noch forachteliker
neamden se him _lawabbel_, omdet er net by de man stie lyk as de
spekstrou, ef de earte en beane. Moaije bern ha moaije nammen.
_Geale._ Dat is wier. Nin keardel kin op ierdappels haeije, meane ef yn
’t fean baggerje.
_Doctor._ En ek al de âlde minsken fen 1740, 50 en 60, dy ik noch kend
hab, woenen fen nin ierdappels witte. Sokke hege ljue as de Humaldas en
de van Harens leinen yn de mage altyd in fondamant fen bêste grauw’
earte en bret kouflêsk, en lieten ’t folk nei lust en wolbiheagen yn de
lawabbels omsnasje, det hjar de strôte knapte.
_Iebele._ En nou is ’t de ôfgod fen Europa.
_Doctor._ In _drekgod_ wolste sizze, Iebele, dy syn oanbidders mei
stront en stank leanje scil. Mar dat is nou dêr oan ta. Dit lid fen de
famylje Solana hat it lyk as in bulte alforwoesters fier yn de wrâld
brocht, en hy scil it noch fierder bringe, as er tiid fen libben hat.
It is de aert fen alle forgiften, det, is men der ienders oan wend, men
der net bûten kin. Men is der pûr op forslingere, ja, oan forslave. Yn
’t earst haste, by foarbyld, noch al wirk om de tabak to felen. Men
flibet, wirdt misselik en deableek by ’t smoken fen de earste pipen. Om
dat tsjin to gean, moat der in sûre apel by lâns; de apel yn ’e lofter
en de piip yn de rjuchter hân, en om barren docht de learling in hap út
de apel en in mannich sûgen út de piip. Mar haste de natûr ienders oan
dat forgift wend, en krigeste smeits yn in pypfol, den kinste der net
bûten. De piip is moarns it earste en jouns it lêste. De piip is al yn
de brân foar det de man de hoazzen oan hat, en as er him ontklaeid hat
en mei de iene foet al yn ’t bêd stiet, smacht er noch gau de lêste
sûgen, en krekt as in sibbe fryster, dy er noait genôch tútsje kin,
leit er hjar skodholjende op ’e bêdplanke del. En astou dy man de oare
moarns fregeste, hwet er ljeafst misse wol, de piip ef it omstik brea
by de thé, den seit er: it omstik iten. Nou, dat forliedelik
famyljegebrek hat neef ierdappel ek oererfd. Al hâldt men noch sa folle
fen koal, wirtels, rapen, beane, groat; it kin neat skele hwet it is,
as it mar gesoune kost is, dêr rekket men noait sa op forslingere, det
men der net bûten kin. Sa lang as der nin ierdappels wierne, wikselen
dêrom de ljue dageliks mei it iten; mar do se op de smeits fen de
lawabbel kamen, mienden hja, det hjar de hûd sear die, as se him to
minsten net iendris deis krigen. As se nin ierdappels krije, habbe se
net iten.
_Jappe._ En de gemiene ljue trijeris deis; moarns oan daelders yn
pleats fen tsjiis op in omstik brea, middeis sean, en jouns opwaerme.
_Doctor._ Nou kinne jimme bigripe, hwet in feart dy ierdappel naem, do
nin hûnderten ef tûzenen, mar miljoenen en miljoenen minsken yn dy
plant hjar jinnichste iten seagen. Dêr kaem by, det der nin iten wier,
dat de ljue sa goekeap krije koene. De earmste wier der gek op, en it
wier faek it jinnichste iten, dat er bitelje koe. Dy in bulte folk yn
de kost hie, tanke God, det hy hjar mei de selde kost as syn bargen
foerje koe. Hy hie mei nin earte ef beane, mei nin koal ef rapen mear
to meitsjen; hy sloech mar in fjirtich, fyftich fjirders ierdappels op,
en dêr liet er it folk yn om frette, det hja blau waerden. It kostte
him de helte minder; hy hie der net heal sa folle omslach mei, en it
folk wier folle better to freden.
_Tamke._ En dêrom, om de omslach woene de frouljue der ek graech oan.
Hwent as se griene ef grauwe earte, koal en rapen, groat en soks to
fjûr hiene, dêr moasten se de hiele moarn op pasje, ef it barnde oan.
Mar do de lawabbels kamen, wierne se dêr ôf. In healûre foar it
middeiskoft, as de man fen ’t wirk thús kaem to iten, den skepte syn
ljitske in amerfol wetter; dêr rammele hja in soad ierdappels yn; den
rof! rof! rof! gau mei de luiwagen der yn omstompje, om de klaei der ôf
to skrobjen; den yn ’t goatling, dat al oer it fjûr stie to sieden, en
as de man ynkaem, wierne de ierdappels nôch en de mieltiid klear. To
foaren moasten hja by de pôt bliuwe, en nou koe tuttemoeije de hiele
moarn mei de bûrwiven de earmen oer eltsoar op strjitte stean to
rabjen, ef ek wol, as ’t hwette rommer omkaem, mei eltsoar kofjeslabje
en in lawaske pimpelje. De frouljue wierne fjûr en flam foar de
ierdappels, en dat binne machtige boungeneaten, sizze ik jimme.
_Jappe._ Ja, dat wit ik noch wol fen ús beppe. Dat kreaze wyfke mocht
nin ierdappels rûke ef sjen. “Sont dat túch yn de wrâld komd is”, sei
it sloof altiten, “binne ús frouljue wol helte sloffer, loaijer en
rabbiger wirden, en ’t koaitsen habbe se glêd forleard.” En as hja den
forhelle, det de ierdappel yn hjar bernejierren, noch minder as
talhout, net yn tel wier, sei se er noch de rjimslach by:
Als niet komt tot iet,
Is ’t allemans verdriet.
_Tamke._ Nou, hja klitse al nuver iten by eltsoar, as der hwet oars as
ierdappels wêze moat. Fierder as prom-en-bôle giet hjar kinst net.
_Doctor._ Meitsje nou jimme rekkening, frjeonen! Goekeap iten,
sloardich meije, en yn in amerij klear! Hwer dat hinne moast, is licht
to tinken. Der koe noait genôch fen boud wirde. Alle jierren waerden
der tûzenen fen pounsmjitten boulân mear yn Europa mei bislein. Dat
gong lykwol yn de earste 40 jier sa hird net; hwent de ierdappel bigoun
earst om 1780 hinne de foetten sa hwette ûnder ’t liif to krijen. Yn
dat jier waerden de ierdappels yn de grientekelders to Amsterdam noch
lyk as rapen forkoft, en kamen allinne by lytse panfollen as in
extratsje op tafel. Folle letter kaem de earste ierdappelkelder ûnder
in wynhûs yn de Fizelstrjitte, op de hoek fen de
Reguliersdwersstrjitte, dêr de Amsterdammers do noch al nuver by
opseagen. Sa let binne de ierdappels hjir ynfierd, en nou byldzje de
ljue hjar wol yn, det er hjir ivich west is. Mar sont dy tiid binne de
lawabbels der frjemd útnaeid. Elts jier bisloegen se mear plak, en der
kamen oarden yn Europa, dêr de fjilden, sa fier men eagje koe, ien
ierdappel al ierdappel wierne. De ierdappel hie der alle granen hast
weikrongen, en op oare oarden hie er sa folle lân ynnomd as al syn
kammeraten mei eltsoar.
_President._ Ta in greate seine fen de earme minsken, doctor, dy nou it
liif for in stûr mannich de hiele wike lâns fol krije koenen.
_Doctor._ Sizze dat net to lûd, president. Ik ha noch net dien. It
scoe, it koe alteas sa ’n seine wirde, as it libben en de gesontheid
fen de ierdappel forasserearre wier; mar hy is krekt as de minsken oan
sjeachtme, pest en cholera ûnderhevich, en it minskdom, dat op him
tynget, is wol in ongelokkich mar ek in gek minskdom, dat net better
wirdich is as swart to hongerjen. God almachtich hat by de skepping fen
dizze ierde sommige wetten ynsteld, dy wy minsken, wolle wy libje en
soun bliuwe, wol yn acht nimme meije, ef de iene tiid ef oare tiid scil
it ús min ôfgean. By ien fen dy wetten hat er yn syn ivige wysheit en
goedheit bisteld, det it ûnderhâld fen ús minsken net fen ien ef twa,
mar fen in bulte forskillige granen en fruchten ôfhingje scoe. Mei ien
ef twa doarste er ’t as in soarchfâldich heit net weagje; dat wier him
to noedlik; hwent as dy twa mislearren (en ho licht koe dat ’ris
barre!) den scoene syn bern nin brea ha, en miljoenen scoenen de
hongerdead stjerre moatte. Dêrom hat God makke earte, beane fen
allerlei soarte; hy hat makke rogge, weet, bokweet, koarn, spelt,
hjouwer, gierst, Turkske weet. En dat hat de skepper dêrom dien, det as
der ien ef twa fen dy granen troch misgewas mistribelje, de oare dat
gat wer oanfolje kinne. Hwent noait biswike hja allegearre allyk, en sa
kin den de iene altyd for de oare yn de bresse springe. Mar nou ha de
domme minsken dat oars bigrepen; hja sizze: “Né, baes! Wy bitankje dy
for al dyn granen! De ierdappel smakket ús better, en dy is ek
goekeaper. Hy heart hjir wol net thús; mar dat rekket ús net; wy scille
him de eare jaen, dy him takomt. Wy scille ’ris seis-achtsten fen it
plak, dêr dyn granen oars op stienen, mei ierdappels bislaen, en litte
dy twa-achtsten den oan dyn oare granen oer. Dat is ús folle
foardeliger, en hy smakket ús ek wol helte better.” En dat gong ek goed
sa lang as de ierdappel goed wier. Mar dêr kaem it sike-ierdappel-jier!
Do wier it ach en wé oer hiel Europa! Swart wirde fen honger! Ja, by
tûzenen fen honger stjerre! God, dy se yn syn wetten fortrape hienen,
oanskrieme om brea! Foar de riken stean mei it blanke mês, en it as
kannibalen útmoartsje: “Bloed ef brea, ierkloarkers!” Oproer, moard en
deaslach oan alle kanten! It ding wier sa klear as de sinne, frjeonen!
De granen wierne sa min net útfallen, mar der wier sa ’n bytke fen
útsjidde, det se ’t onmjittelike fjild fen dy forrotte ierdappels, dêr
se to foaren elts hjar plak op hienen, net wer oanfolje koenen.
_Geale._ Mar hwa koe nou ek tocht hawwe, det de ierdappels de
pestelintie krije scoene? Dêr hie men noait to foaren fen heard.
_Doctor_. En lykwol ha jimme dy plant sa tantearre, det er altiten siik
wirde moast. As de âlders de bern alle dagen mar fen ’t bêste frette en
sûpe litte, sa folle as de bealch mar fiterje kin, den scil it der dy
bern nei gean, en sa is ’t de ierdappels ek forgongen.
_Geale._ Wel, dat woe ’k den goddory wol ’ris biwiisge hawwe. Dou
rachste de bouboeren út, doctor, eft se nin turf heech binne.
_Doctor._ De ierdappel hawwe se helle út de fruchtbre, mar woeste
grounen fen Amerika. Yn Chili, Peru en Mexico waechst er yn ’t wyld lyk
as hjir de brânnettels, de toarnbeijen ef de doerren en siggen, en hy
scoe altyd goed yn steat bleaun hawwe, as men him mar sa hwette
bihandele hie as er dat yn syn geboartelân wend wier. De boekweet hawwe
de krúsfarjers Ao. 1200 út de barnende sânstreken fen Arabiën helle, en
dêrom groeit er hjir to lânne ek nearne better en gesouner as yn de
gleone yeske fen de forbarnde koarste fen langeturffeanen, dêr men de
finger pas yn daeije kin. Dat is syn klimaet.
_Iebele._ O! dêr wy yn de foarsimmer dy neare hearige loften fen krije,
dy ús hiele ryk yn in kalkoven foroarje.
_Doctor._ Deselde. Let nou wol op, det se yn hiel Europa de ierdappel
pript en mei allerlei kinsten en dongen oanfitere hawwe om mear op to
bringen as er koe, en dat hat him de deastek dien. Ik scil ’ris in
eksimpel oan Fryslân nimme; hwent dat bigripe jimme bêst. Yn Fryslân
hawwe se de ierdappel ek lang nei syn âlde aert bihannele en sa lang as
se dat diene, hiene we hjir, doar ik sizze, de bêste ierdappels fen de
wrâld. It dûrre net lang ef de frjemdelingen kamen ek yn de smeits; de
skippers krigen ’er de flucht op, en sa gau as ús ierdappels yn de
_verzending_ kamen, foroare alles mei in blits. De keapljue, dy se by
skipsladingenfol weifierden, sochten allinne mar Fryske ierdappels; nei
de deugd waerd net folle frege, de namme wier foldwaende; en do kaem it
der mar op oan, net hwet soarte de bêste, mar de measte ierdappels
opsmiet. Dat waerd probearre; alle jierren kamen der nije soarten by;
op it lêst hienen se yn Fryslân by de sauntich soarten, en dêr karden
se dy út, dy út in pounsmiet de measte koerfollen útmeat. Sa is de
greate ierdappelsteapel yn Fryslân en oeral bynei fordoarn, en yn steed
fen bêste kriget men nou yn Fryslân meastal, as men se sels net bisteld
hat, minne ierdappels foar de noas.
_Geale._ Mar nou bigryp ik noch net, ho wy de ierdappel de pestelintie
yn de hûd inte hawwe.
_Doctor._ In bytke gedild, Geale, en dou scilste it hearre. Dou wiste,
de ierdappel hat dit fen syn woeste geboartegroun oerhâlden, det hy net
mei it gêrs yn lege mieden omslymje wol; ek wol er nin weake dong op de
kop habbe; hwent den makkeste it lof wrak en geil, en de bollen
stekkerich, glei en kliemsk. It is in wylde Yndiaen fen Amerika, dy
sa’n weelde net drage kin. Hy wol in groun habbe, dy heech en troch syn
eigen natûr krêftich is, lyk as yn Amerika, en dêrom kinste him noait
net better tractearje as op bêste terpen en dunen, dêr pit, mar nin
ferske dong yn sit; de dong moat der yn forgien wêze. Sokke terp- en
dún-ierdappels binne de bêste. Mar lyk as ik sei, dat joech net genôch;
it lân, dat 50 koerfollen joech, moast 60, 70, 80 en mear jaen, sa
folle as it mar fiterje koe. En dêr ta sochten se net allinne de
fruchtbarste soarten út, mar hjar pripten it lân mei alderlei
kinstmiddels oeral sa dierbar, det er op it lêst de kop sakje liet. Hja
seinen: “Fyftich fjirders haste jown, mar hûndert moaste jaen. En
eftste lypste ef pypste, dou scilste. Moatten is ek hwet, en loaijens
is nin lammens. Wy scille it dy wol leare, baes!” Sa habbe se de
ierdappel yn de steat fen in forweend bern brocht, dat tweintich jier
oan ien troch wyntsje en Tryntsje, troch gastrearjen en swieren, syn
sintugen sa oerprikkele hat, det it op syn tritichste útlibbe en in
stôkâld man wirden is. Troch al dat kiteljen en prikkeljen waerd alles
mei in rep ontwikkele, waerd alles earder ryp. It bern waerd op syn
tredde jier al jonge; op syn toalfde al feint; op syn sechstjinde al in
man mei bern; en op syn tritichste stôkâld. De ierdappel, sa lang as
him tiid en romte ta groeijen jown waerd, brocht syn groei nei de
rigele yn ’e groun to’n ein, dûrre de hiele winter troch, en bigoun yn
’t foarjier earst wer to kiemjen, as de einpeal fen syn gewoane
libbensdûr neiby wier. Mar fyftich jier oeral troch allerleije kinsten
pript en oanfitere om al mear bern foart to tyljen, is er eindelik yn
syn tyldelen sa oerspand en forswakke, det hy, om sa to sprekken, syn
sied rinne lit; hwent syn egenlike kwael is in gammele oandrift om foar
de tiid, sels yn it midden fen syn groei noch, ûnder de groun to
kiemjen, en as er dat folbrocht hat, kin er nin moal mear sette; hy
bliuwt glei en kliemsk, ef set him ta rotsjen.
_Geale._ As dat sa is, sjucht it der net bêst út. Hwent den sit dy
kwael de ierdappel yn murch en gebiente.
_Doctor._ Sa wolle se wol ’ris sizze, Geale. It sit him djip yn de hûd,
yn al syn fezels en ierkes, en it giet ’er net licht wer út, sizze hja,
krekt sa min as in slymtarring út in minske. Sa faek as ’t der mar op
wjirret, miene se, scil de kwael wer foar ’e tried komme. As it waer
myld is, de wyn soel, en losse lije reintsjes gedurich út de lakwaerme
loft flappe, den habbe alle planten tier; hja brûze út de groun, en men
kin ’t gêrs hast groeijen hearre; mar dat narjen fen de sike tyldrift
kin de ierdappel net mear fele. Hy bigjint den aenstons to kiemjen en
to rotsjen; syn lof wirdt swart; syn greate bern, ek al oerstjûr yn ’e
tyldrift, sjitte troch yn de groun; syn lytse stjerre, en in libben fen
njoggen moanne hat er nou yn ien wike ôflein. Sa sizze de gelearden.
Nou, det se mei soele fruchtbre reinen en lij waer oan ’t rotsjen
slane, dat witte jimme allegearre. En lyk as it bêd, dêr in minske oan
de tarring ef de typhus yn stoarn is, sa is ek it lân bismettelik, dêr
de sike ierdappels yn forrotte binne. Al nimste it sied fen de wylde
ierdappels fen Peru ef Mexico, en dou sjiddeste it yn dy grounen, hja
scille de sjeachtme ûnder de lea krije, en dy feilich wêze wol, moat se
tylje op in plak, dêr noait in ierdappel op stien hat.
_Jalke._ Dat sjucht ’er net al to goed út. As ’t nou ’ris op ’t slimst
bisloech en de ierdappel bijoech him yn ienen ’ris hiel-en-al oer hiel
Europa, hwer moast it den hinne, doctor? As de helt fen it iten, dat
for twahûndert-miljoen minsken birekkene wier, yn de forrotte ierdappel
weisonk! Sa’n spektakel fen honger en ellinde scoe der noch yn de
skiednis net west habbe. In algemiene oarloch fen de earmen tsjin de
riken scoe hiel Europa mei bloed en moard folle, en der scoe neat oars
op sitte as det elts it stik brea, dat er oer hie, mei it blanke mês yn
de fûst tsjin syn evenminsken, as sa folle hongerige, forskoerrende
wolven, fordedige.
_President._ As de keningen nou in greate deugd oan hjar naesjes dwaen
woenen, moasten se in congres oanlizze en mei eltsoar bipale, ho folle
groun elts mei ierdappels bibouwe mocht, en krimpe den dat plak sa fier
yn, det, al forrotten al dy ierdappels, de oare granen it dochs noch
hysje koenen om in stik brea oan Europa to jaen.
_Doctor._ Dat wirdt heech tiid. Hwent wy hawwe nou sjoen, ho dôfhûdich
de boeren binne. Hja habbe leksom op leksom hawn, mar hja bouwe der
dêrom mar altyd ierdappels wer op ta. Hja moatte noch oars pit hawwe;
hja moatte yn ’t neaken himd by hjar lêste forrotte ierdappel stean to
skriemen, foar det se it poatsjen stean litte.
_President._ Ja, dat moasten de diplomaten mar ’ris op ’t tou sette.
_Jalke._ Diplomaten! Ei, ju! Binne der noch diplomaten? Dat wist ik
net. Ik wit wol, det se der west binne, mar det se der noch binne is
mear as ik wit. Mar hwat dogge dy den?
_Tamke._ Wiste dat net? By de dei libje, gods wetter oer gods akker
rinne litte, en in glêske pons drinke. Hja witte oars wol, det der nin
moarddediger oproer is as fen de mage. Hwent de earme minsken fjuchtsje
hjar ljeaver dea, as det hja hjar dea hongerje litte. De diplomaten
hawwe oars ek al in leksom hawn. Hwent do ’t earste sike ierdappeljier
kaem, wierne hja danich yn ’t gat bibiten; miljoenen fleagen hjar oan
om brea, en hja koene ’t ûnder de stiennen dochs net weiskoerre.
Wellington, dy de earste minister fen Ingelân wier, rekke der sa skjin
mei oanhelle, det hy, dy Napoleon by Waterloo forslein hie, nou op syn
bar it fjild romme moast for in forrotte stjonkende ierdappel, en syn
portefeuille dellei. Mar dêr is nimmen in drip wizer troch wirden. Dat
libbet en regearret ’er mar op ta, eft ’er neat to dwaen is, en wol de
ierdappel noch ’ris rotsje, wol nou, dy den libbet, dy den soarget.
_Iebele._ Mûlk hie ’t in seine for de wrâld west, det de ierdappel yn
dy earste sjeachtme mar de bonken útstitsen hie. Den hiene wy der ôf
west; elts hie witten, hwer ’t er oan ta wier, en wis spil spile. Mar
sa lang der noch ien ierdappel oerbliuwt, scille se him poatsje eft ’er
noch goed skaei fen komme woe, en sa, howol God allinne de takomst wit,
stiet it earme minskdom oan algemiene hongersneed en fordylging bleat.
_Jalke._ Ik mei graech in giele, moalige ierdappel; mar der is ien ding
yn him, dêr ik him net om luchtsje mei. It is in forrieder.
_Geale._ Ik miende, det wy de ierdappel forret hiene, en dou seiste det
hy ús forret hat?
_Jalke._ Do de ljue fen earte, beane, weet en rogge bistienen, bitocht
elk him noch ’ris foar det er in wiif naem; hwent sok iten koste altyd
noch al hwet; it is alteas nea net sa rom, det se der eltsoar koarts
mei om de earen smite. En dy den in trop bern krige hie rju to
skraebjen, om se de mûle iepen to hâlden, en in wintertarring oer to
hâlden. Mei de ierdappel is dat oars. Yn tamelike jierren hat elts dêr
fen for lyts jild de kost, en in arbeider woun genôch mei syn deihier
om syn wiif en bern de termen to foljen. Sont binne de earmen oan ’t
hylkjen gien, krekt eft it in jildwinnige wier, en yn alle delen fen
Europa tylden se foart as kaninen. Dat is jierren en jierren goed gien,
ta it siik-ierdappel-jier ta; do seach de hiele wrâld, det hy in
forrieder wier. Nei det hy miljoenen en miljoenen minsken yn it libben
roppen hie, dy ’er bûten him noait komd hiene, knypte hy der op it lêst
út, en liet se yn honger en ellinde sitte.
_President._ Dêr kin ik dy in ding fen sizze, det ik yn de Betouwe sels
sjoen hab. Dêr hierden de gemiene ljue in kampke lân, dêr se ierdappels
op forbouden; de man iet ’er earst út mei syn húsgesin, en ’t oare
forkoft er by de ôfslach, krekt as de skylfisk by ús op de fiskmerke.
De measte part koften de skippers, dy se oan oare oarden wer útsutelen.
Men koene rekkenje, det in gemien minske mei in wiif en seis bern dêr
it rouwe foer hie for 14 ef 15 stûren yn de wike, sa goekeap wierne de
ierdappels. En dy ieten se trijeris deis; moarns, middeis en jouns, dat
is to sizzen, altyd. Dat gong kaptael, útmintend, noait sa sjoen, en
lyk as de Egyptenaren yn de kou it sinnebyld fen de godheit, dy elts
skepsel klaeit en iten jowt, oanbeanen, sa dienen it de earme Betouwers
yn de ierdappel. Nimmen hie der erch yn, det ûnder ’t lof fen dy plant
in slange krolle en sifele, dy as er foar den dach sprong, hjar
allegearre de strôte ticht wrongelje scoe. Elts seach dêr op it platte
lân, wol nin rykdom, mar dochs rju folle romte en tofredenheid. En dêr
kaem it sike jier! Yn in eagenblik waerd it klaed, dat dizze oarden
ditsen hie, der ôfskoerd, en nou kaem der neat as neakene en bleate
earmoede oan ’t ljocht. Der wier neat! Nin klean, nin iten, nin stûr
jild, en hiele doarpen moasten fen de earste ta de lêste man mei
biddelgaven de mûle iepen hâlden wirde. Dat hie mei de folle bou fen
rogge, weet, koarn en al dy oare granen ta gelyk, sa as fen âlds,
onmûlk west.
_Hessel._ En just op dy tiid wier ik yn Ierlân. Dêr hieste it selde
forried fen de ierdappel. Ik moat jimme sizze, dat is net allinne it
moaiste, mar ek it fruchtbarste eilân, dat minske-eagen sjen kinne. Dêr
libje nou sa hwet saun ef acht miljoen minsken, mar as it fen Friezen
biboud waerd, koenen der op syn minst tweintich miljoenen bistean; en
den scoenen se noch sa folle bûter wol nei Londen stjûre, det wy der
nin boadskip mear hienen. De Ieren wierne altyd slof en sûnder
omtinken; mar de ierdappel hat hjar smoarch en loai makke. De Ier wier
neat mear brek as turf en ierdappels. De turf stiek er yn ’t fean,
meast neist syn doar; hwent it is krekt as it fean yn Ierlân reind hat,
op de hege bergen ta; en de groun smiet sa folle ierdappels op, det de
Ier fen it iene part mei wiif en bern libbe, en ’t oare part yn ’e
bargen opfoerre, dêr er de lânhearre de hier fen bitelle. Om dy
ierdappels to forbouwen, hie er in moanne nedich om se to poatsjen, en
noch ris twa moanne om se to roaijen en de groun wer om to dollen; dat
wier yn alles trije: de oare njoggen moanne seach er yn ’t waer,
smookte syn pypke ûnder in glêske whisky, ef rinkelroaide er op de
merken om. Mei ien wird, de Ier libbe as de goden yn Frankryk. Mar dêr
sloech de ierdappel oan ’t rotsjen, en út wier de wille. De Ier seach
nou, mar to let, det hy om toalf moanne yn in jier to libjen ek tsjien
moanne arbeidzje moast. Der wier neat to bêste. Nin iten; nin
sparstûrke efter it linnen om iten to keapjen. It wier: bek ta, pong
iepen, en aste in net oer it hiele eilân spand hieste, wier it egenlik
mar ien earmehûs west, dêr de iene noch lûder as de oare moartte om
brea. Hier dêr waerd net oan tocht. De onbarmhertige lânhearren brieken
de koaterkes de huzen boppe de kop ôf, dêr de mûrren noch by tûzenen
fen oer it hiele lân spraet steane, en dy ierkloarkers dreauwen de
earmljus kijkes nei hjar eigen greate greidpleatsen. Ik laei do to Cork
mei in brik, en net fier dêr fen dinne stoarnen yn ien provinsje
fjouwer-en-fyftich-tûzen minsken oan honger, ef oan de gefolgen fen it
gebrek; en de folgjende ellinde hat twa miljoen Ieren út hjar lân
dreaun, dy nou yn Amerika ef Nijhollân sitte to boerkjen. Dat is de
seine fen de ierdappel! Hienen se by de weet en de hjouwer, de earte en
de beane, as hjar oarreheit-en-hjarre bleaun, den hie sa’n grouwel fen
jammer en dea net mûgelik west. Mar it is in nuver biskik! Amerika hie
Ierlân yn 1750 de ierdappels taskikt, om troch dy selde ierdappels, do
hja oan ’t rotsjen sloegen, hûndert jier letter dêr de Ieren sels for
yn pleats to krijen.
_President._ Mar, mannen, wy dwale fier ôf. Wy moatte fen dokter witte
hwerom wy de minsken net fen de drank krije kinne, sa lang de ierdappel
bynei it jinnichste iten fen de arbeidsljue is? Biloften meitsje skild,
doctor!
_Doctor._ Ja, ik moat wer sizze, president, it scil spanne om jimme dat
to bitsjutten, omdet it _nieuwe verbeterde onderwijs_ jimme sa hwet
koudom lit yn alles, hwet jimme it neiste oangiet, en dêr jimme it
measte bilang by hawwe; ik mien, de húshâlding fen it minskelik lichem.
_Geale._ Wel, it leart ús bern net ienders blaugêrs fen goed finnegêrs
to skieden; ho scoe it ús den leare, ho wy ús eigen tabernakel oerein
hâlde moatte?
_Doctor._ Nou, dat is dêr oan ta; mar ik scil der in smeet mei de mûtse
nei dwaen; ik moat sa folle pispraetkes by de smoarge tongen en polsen
fen mefrou-en-hjarre de hals brekke, det it komt op in forlern praetke
allehiel net oan. Jimme witte, det de dieren hjar sels troch it makelei
fen hjar lichem skiede yn flêsk- en griente-itende dieren; de minske en
de baerch allinne, omdet hja de hiele ierdkleat biwenje moatte, binne
_alfraets_. Flêsk en griente yt de minske allyk, mar de tosken en it
termkanael, en de specie fen iten, dat er nedich hat om syn lichem goed
yn oarder to hâlden, wize sinneklear út, det hy mear oan de kant fen de
flêskfretters as de griente-iters linet. Dat is wer in wet, in ivige
wet fen de skepper, dy syn groun hat yn ’t forskillich makelei, yn de
ynrjuchting en needdrift fen ’t lichem fen de dieren, en dy wet moat
nimmen wer oertrêdde, ef hy scil der wreed for kastijd wirde. In tiger,
in kat, in lieu binne flêskfrettende dieren; hja libje fen ’t jeijen op
oare dieren, dy se forskoerre, en mei it flêsk en bloed orberje. Hwet
scoene jimme sizze fen de man, dy de tiger, de kat en de lieu as
fetweiders yn de finne jeije woe om gêrs to iten? Ommers det er to
Snits yn nommer âlve moast. En moasten jimme it selde net tinke fen in
boer, dy syn kij en skiep mei spek en flêsk yn pleats fen gêrs ef hea
foerje woe? De minske is in alfraet; hy is makke om fen dierlik en
planteftich iten beide to bistean; mar bynammen dierlik. Jaen him nou
allinne dierlik iten, ef allinne planteftich iten, en yn beide gefallen
krinkste syn natûr, mar meast noch aste him mei planteftich iten, lyk
as ierdappels, allinne ôfsâltste. Jow him neat oars as flêsk, en hy
scoe wirde bloedryk, galeftich, opljeappend en wreed; mar jow him
allinne ierdappels, en dou krinkste syn natûr noch tsjienris mear.
Ynpleats fen bloed kriget er in soarte fen waei; de organen, it ark dêr
de húshâlding fen it lichem mei op proppen hâlden wirdt, slane oan it
kwinen, en hwet hja útrjuchtsje giet kliemerich, slypjende en
slieperich yn syn wirk. Langsum giet alles oan ’t sinkjen (_antonie_;)
nin kreazens (_energie_,) foartfarren ef krêft mear, sa min yn ’t sin
fen de minske as yn syn lichem, en dêr de ierdappeliter noch komme
moat, dêr is de flêskiter al twaris west.
_Hessel._ Scoe dat den de reden net wêze, doctor, det de Ingelsken sa
folle mear mansk binne as oare naesjes? De minste arbeider yn Ingelân
scoe miene, det er dea moast, as er middeis net in flink knoarre flêsk
yn de fûst hie.
_Doctor._ Wol siker is dat ien fen de redenen mei. En dou wiste ek,
Hessel, det hja it flêsk net oan flarden siede ef briede lyk as hjir,
en ’er de krêft útpiterje, mar det hja it heal nôch en dos mei al syn
soppen en krêft ynslane. De minister fen finansjes yn Frankryk jowt
jierliks it tal pounen flêsk en spek op, dy ’t ’er yn it jier oer it
hiele lân iten wirde, en as dat minder is as yn ’t foarige jier, den
sjocht er dêr spoek yn; hwent seit er, nei ’t de Fransken minder flêsk
ite, dêrnei scil der ek minder kinst, iver, dapperheit, mei ien wird,
minder krêft en hearlikheit yn hjar wêze. En de man hat gelyk, as er
net by de dei libbet. Hwent de ierdappeliter wirdt nei in pear
geslachten kliereftich, wettersuchtich en flanterich, en hy bringt
pizelige tsjirmers fen bern foart. Den earst jowste oan de minske
minskelik iten, aste him by syn panne mei ierdappels in komke fol
riezel, en in healpoun flêsk ef spek jowste. Nou hawwe de potentaten yn
Europa mei al hjar bloedich plokhierjen sa folle miljarden skilden
makke, en om de rinte fen dy skilden moatte de earme minsken sa folle
fen hjar deihierke opbringe, det hjar nin spek ef flêsk mear barre mei.
Miljoenen en miljoenen krije by hjar ierdappels neat oars as in
lawaisaus, by ús bikend ûnder de namme fen mosterstip. Dat koe nou noch
sa hwet oangean as se yn pleats fen ierdappels namen earte, beane,
groat ef moal lyk as yn oarreheite tiden; hwent dat planteftich iten is
sa dreech, det it yn fieding tsjin flêsk en spek opweacht, howol it ’er
de oare heechnedige fetfochten net fen hat. Mar ierdappels! Ierdappels
allinne! Tink ’ris oan! Yn 18 poun earte ef beane sit krekt sa folle
pit as yn 100 poun ierdappels, en om sa folle fiedsel to hawwen as der
yn in poun earte sit, moatte men sechtehealpoun ierdappels troch de
hals skouwe. Dêr komt den ek dat moarddedich fretten by de
ierdappel-panne fen dinne; hwent om hjar poarsje fiedsel to krijen,
moatte se de panse op de leest sette, det se hast boarste, en hjar nei
de mieltiid net bûge ef riere kinne. De forskrokke bern frette hjar ta
skande; hja sette it liif út as in tromme; men kinne der wol in lûs op
dea knippe, en dat alle dagen al wer oan, ta it liif to lêste sa spand
stean bliuwt. Dêr fen dinne den ek dy tsjokke ierdappelliven, dy ûnder
dy sloven fen earmelju’s bernkes sa húsriem binne. Mar litte se mar
skrokke en frette fen dy konsjinsjestoppers, det se pûste en blieze,
_de stok des broods_ sit der dochs net yn. Aste in arbeidersman in ûre
nei it iten oan dyn gerjuchten setste (ik ha ’t wol faek prebearre,)
den fret er yn dyn flêsk en spek om, krekt eft er nin krûm hawn hat.
Spek, flêsk, riezel, smoar bûter, moat de minske, moat de alfraet by
syn griente yn de ribben ha! Dêr longert syn natûr nei lyk as de bij
nei de hunich yn de blommen, en as him dy dierlike prikkel net barre
mei, den nimt er de remplaçant fen de prikkel, ik mien de jenever.
_Allegearre._ De jenever? De jenever? Ho komme je dêrby, doctor?
_Doctor._ Ja, mannen, de jenever! De forkrachte natûr ropt ivich om
wraek, en hja nimt wraek op de iene wei ef de oare. De ierdappeliter
fielt in leechte, in idel, in flaute yn syn yngewanden, en as er noch
in botsen oer hat, scil hy der in drip floeiber fjûr for keapje om syn
sloppe, kâlde mage hwet to kiteljen, en syn flabberich gestel in stipe
to jaen. It is in falsk fjûr, it is in falske kiteling, it is in falske
stipe, dy nin dûr hat, en om in amerij fornijd wirde moat; dat witte wy
allegearre wol. Mar dat kin de earme ierdappeliter net skele, as it him
mar in lyts eagenblik út de flauwe lardige lichte tilt, dêr syn ôfgod
him yn delsinke liet.
_President._ Fen sokke dingen hab ik nea in drip heard; mar it lit him
oars wol hearre.
_Iebele._ Ja, dokter, it wol my ek wol oan. Ik scil je de proeve op de
som sizze. Ik mei ek wol in slok, mar altiten foar iten; nei iten scil
’k ’er nea nei tale, en ik leau nimmen net, as er net perdoes ûnder de
sûpers ef suvere ierdappeliters heart; hwent dy meije it beide altiten.
_Doctor._ Krekt, dat is de proeve op de som. Aste neat yn ’e mage
haste, en dou fielste dy flau en lardich, den lûkt de natûr nei in
opwekkinge, en dy fynste yn ’e jenever. Mar is de mage goed pript mei
spek ef flêsk en griente, den hat er al in prikkel dy natúrlik is, en
de oare fen de jenever, dy onnatúrlik is, wearzet him. It omstik hoeft
net twaris smard.
_Jappe._ Mei de ierdappelljue giet it al sa. Hja meije it gûd altyd, en
as se in duit yn ’e marse habbe, geane se sa fen tafel nei de kroech,
en sette der in romerfol boppe op.
_Doctor._ Aste my seiste, ho folle koerfollen ierdappels tûzen minsken
yn in jier opite, wol ’k dy om-ende-by sizze, ho folle oxhoofden
jenever hja yn in jier ynnomd habbe. Ho mear ierdappels, ho mear sterke
drank; dat giet grif troch. Dêr haste Ierlân, dêr de koaterboerkes en
it gemiene folk neat oars barre mei as ierdappels mei hwette piper en
wetter, dat is ek it lân dêr it meast yn hiel Europa sûpt wirdt. Dit is
ek de jinnichste reden, det de drankswietens, dy alear allyk oer alle
standen fordield wier, nou meast de sonde fen de earmen is. De riken
krije al better en better iten, en sa is de sterke drank by hjar
ôfnomd, wylst it by de earmen yn deselde mjitte tanomd is, omdet dy al
minder en minder mei hjar iten wirden binne en, nou alles omkomd is,
neat oerhâlde as de ierdappel.
_Geale._ En it is krekt eft dat slimmer wirden is, sont se de
ierdappels bigjinne to skilen. Do ’k in jonge wier, waerden se sean mei
de skansloper oan; wy skylden se as se op tafel kamen, en wierne it
wite mei fine skylkes, den ieten wy se mei hûd en hier op.
_Doctor._ Dat leauste wol. De ierdappel is net folle; mar aste him
útklaeiste is er noch minder; aste him neaken siedste, en it komt
hwette hird oan, den lobbeste him. De krêft sit yn it setmoal, dêr it
ierdappelmoal fen makke wirdt, en dêr siede se in poarsje fen út as de
skyl it net tsjinhâldt. As se ôfdroege wirde, fynste it setmoal faek op
de boaijem, binamme as se hwet stikken sean binne, en dy it
ierdappelmoal barre mocht, dat de earme ljue op dizze wize jiers yn ’e
goate jiette, hie sa folle ynkommen wol as de kening.
_Ynse._ Yn Ierlân komme se noch mei de skyl op alle tafels, fen riken
sa wol as earmen, en wol twaris; ienders sean, en noch ’ris bret. Bret
binne se noch fiedsommer, krekt as de kastanjes en it brette flêsk.
Hwent it brieden skroeit de hûd dadelik ticht en hâldt ’er alle krêft
en sop yn; it sieden iepent de hûd, en nimt der altiten min ef mear fen
de krêft út.
_Doctor._ Nou ja, de earme ljue moatte de lawabbel noch ek útpiterje!
Den wirde se noch slopper yn de termen, en dêrom ek noch slijer nei
Jan-Doedel; hwent dêr sit de kerl yn.
_Hansma._ (_President fen it nut, komt yn_). Binne jimme noch al oan ’t
eameljen oer ’e ierdappels? Foar ’n healûre wierne jimme der ek al mei
dwaende. Scil dat de hiele nacht dûrje? It wier better, det jimme mei
ús de sedelike forljochtinge fen it gemien foartsterkene; den scoe it
de jenever wol stean litte.
_Doctor._ As it gemien nin goed foer kriget, den komt fen jimme
sedelike forljochtinge nin byt, Hansma! Alles giet by de minske fen de
mage út. Lit ús arbeidersfolk mar spek en flêsk ite, en it scil mei
goede skoallen wol better wirde.
_Ubele._ Sa tochten de Romeinen der ek oer. Dy forneamde helden, dy
djippe steatsmannen, dy snoade wysgearen, dy hjar wjergeade net op de
wrâld habbe, wierne altyd beuzich mei dong en ploech, mei greide en
boulân; hja sprieken en skreauwen oer it boerkjen, omdet hja mei hjar
kleare koppen seagen, det men in folk goed foerje moat om ’er greate
dingen mei út to fieren.
_Doctor._ Sa tink ik ’er ek oer, en hab ik for jimme to lang op de
ierdappels omeamele, ik bin bliid, det ik fier-s-to koart fen stoffe
for trochloftige Romeinen as Scipio en Cato west habbe scoe. Mar dêr
komt Joute-baes oan. President, set je nou skrep. Nou scil de bûter
jilde.
_Joute-baes._ Moarn, hear president!
_President._ Goemoarn, Joute! Doctor seit my, det je net ongenegen
wierne om de drank stean to litten. Is dat wier?
_Joute._ By God is alles mûlk. Mar ho scil in lupaert syn plakken en de
moar syn hûd foroarje? Sa seit de profeet, en sa siz ik ek.
_President._ Nin jenever mear, man! It is de pest for siel en licham.
_Joute._ Ei! Mynhear. En den de wyn, dy jy brûke? It eksimpel fen sokke
ljue as jimme docht mear ôf as al de tractaetkes fen ’t
_Matigheids-Genootschap_. Wy boargerminsken hinkje de greaten ommers yn
’t ein altyd nei. Lit de wyn stean, meitsje jimme bûken slanker, en wy
scille de jenever stean litte, en ús noazen fen pûkels en snijwirk
reinigje. It eksimpel, it eksimpel, mynhear! dat docht de doar ta.
_President._ Ik drink wyn, mar bin der net oan forslave; ek bin ik der
by myn witten, noch noait onbikwaem fen west as by ’t Nut to Amsterdam.
_Joute._ En wolle je ús den neat tahawwe?
_President._ Drink in kopke thé, ef meije jy dat net, Joute?
_Joute._ Ja wol, mynhear. Ik bin in kattechismusbern; ik leau oan de
erfsonde. Us heit mocht wol in slok, ús mem dronk jern in kopke thé, en
ik, de soan, mei graech fen beiden.
_President._ Mar hwet gelove habbe jy den, Joute? Ik miende det jy
Luthersk wierne.
_Joute._ Ik hab in hounegeloof; ik hâld mear fen it flêsk as de bonken.
Mar it flêsk mei my net barre, en de bonken wolle myn tosken net.
_President._ Ik mei ek jern flêsk. Mar ik woe wol, Joute, det je
allinne nei jins mem útskaeid wierne. Hwet smeits ha je doch, yn
godsnamme, yn dy jenever, dy in minske ta alle hoeken en hernen fen syn
hûd útstjonkt?
_Joute._ De godganske dei bodzje om in stik brea: in liiffol ierdappels
mei mosterstip, en in lafenis fen sûkereiwetter. Jonge, mynhear, as je
’ris fielden ho lardich in minske dêr op wirdt, den scoenen jins termen
ek wol ’ris grine om in drip; hwent dêr sit noch kerl en stôk yn.
_President._ In drip kin nin kwea; mar de earste drip hellet de
tûzenste oan. Joute, Joute! It misbrûk.....
_Joute._ Hat de grouwelikste gefolgen for my, en myn wiif en bern.
_President._ Hwerom litte je it den net stean?
_Joute._ Och, mynhear! Jy witte net hwet it is earm to wêzen. De
skeamele wente dêr wy yn omkruse; de foddige plunjes dêr wy ús yn
klaeije; de honger en kjeld yn de winter; de minachting dêr de riken
mei oer it skouder op ús skogje; o, dat is sa ontmoedigjend! Dat
forslacht ús sa djip! En den siikje wy in blik fen moed en treast yn de
jenever. Wy wirde net earm omdet wy sûpe; hwent dat wierne wy al; mar
wy sûpe, omdet wy earm wirde ef binne.
_President._ Ja, jimme sûpe, dienen jimme it noch hân foar de fûst; mar
jimme dûke wei yn smoarge krotten en stjonkhoalen, en dêr sûpe jimme as
mûzen. Nin minske heart, nin minske sjocht jimme, tadet der fjouwer
binne, dy it lyk op in ljedde nei hûs sjouwe.
_Joute._ Dat hat de policie ús leard. Eltse hillige syn ljocht. Eare dy
eare takomt!
_President._ Sprekke je kwea fen de policie?
_Joute._ Ja, de policie, en nimmen oars. Sa lang as wy op strjitte
swiere, joele en sjonge mochten, wierne der in bytke kroegen. Wy gûlden
en kraeiden it út fen wille, en wy diene nin kwea ef ontucht. Hwent dat
docht men yn donkere slûphoalen, net foar alle minsken op strjitte. Mar
Napoleon wier in tiran, en omdet hy yn eltse trop minsken, dy hwette
woelich op strjitte wierne, in complot seach om him de nekke to
brekken, liet er syn policie de strjitten fen alle gedjoei en gegûl
skjin feije. Wierne der mear as njoggentsjin by eltsoar, yn ienen mar,
wei mei de boel! Mei de bajonetten dreau hy se út eltsoar. Yn dat bêd
is ús policie lizzen gien. As wy jountiids joelden en gûlden lâns de
strjitte; as de bern mei Sint-Mertenstokjes rounen; as se in govert yn
in foarname strjitte dounsen; aenstons de policie mei de tsjinners, en
mars wier de boel! En hwet bleau ús do oer, as wy ús formeitsje woene,
as yn in kroech sitten to gean, en ús yn alle stilte stomdronken to
sûpen?
_Tamke._ Sa gong it hjir to lânne alear ta op de _dank-, vast- en
bededagen_; den wierne alle herbergen sletten. Elts moast mei tichte
doar en finsters thús bliuwe, en op sa ’n _vastendag_ waerden der
binnen hûs mear rûzen sûpt as oars yn seis wike op alle herbergen yn ’t
iepenbier.
_Hessel._ Yn Skotlân wirdt ek grousom sûpt; dêr binne de Ingelsken mar
bern by. Mar dêr binne de Skotske domenijs de skild fen; hwent dy wolle
habbe, det de ljue op snein neat oars dwaen scille as bidde en yn ’e
bibel lêze. Laitsjen en gibeljen is sabbatskennis. Nin rydtúch meije
hja oanspanne; nin kuijerke snein-to-eftermiddeis dwaen. Men sjocht nin
minske op ’e wei ef strjitte as dy nei tsjerke giet ef ’er útkomt. En
omdet de goede kristenen bûten hûs net kuijerje ef dounsje meije, sûpe
hja binnen hûs in rûs, en de domenijs hawwe lâns dizze wei, dy hja for
de wei nei de himel hâlde, hûnderttûzenen oan de whisky brocht en nei
de hel stjûrd.
_Joute._ Dat is de bêste útlizzinge op myn tekst. De policie hat ús op
deselde wize fen de strjitte dreaun en tûzenen yn namme fen de orde oan
de drank, de biddelsek en giselpeal brocht.
_Arkema._ _(Lâns-ontfanger en lid fen de rie fen it
mjittigheits-geneatskip). Dat is geen tail, die wy hier fan in
scheerbais, ik laet stain, fan in super, hore wille. Wil jou wel lowe,
Joute, dat ik dat woard fen jouwes by de commissaris fen polysje angewe
sal? En wil je ook wel lowe, dat je foar ’n maind na et hues fan Jan
Nekje gaine?_
_Joute._ Men hat it mei de luzen slimmer as de niten. De feinten fiere
nou in steil wird tsjin de hearen, dy hjar leanje.
_Arkema._ _Wat wustou dair met segge, bretale keerdel? Weestou wel
datste spreekste tegen ’n amptenair fan de Eerste Klasjes?_
_Joute._ Mynhear, de ontfanger! As jy in slot op de mûle hiene sa great
as der laeit op jins swiere izeren kiste, dêr ús aep yn sit, den scoene
je in gnap keardel wêze. Ik winskje jimme allegearre de segen en
gesontheit.
_President._ Hâld je stil, ontfanger. Jy hawwe in kwea pleit tsjin in
partij, dy neat to forliezen hat. Dy docht en seit hwet er wol, en dy
tinkt mar: Hja kinne in lûs net mear nimme as it libben.
_Doctor._ (_Yn it útgean_). Is der nou net oan to dwaen, Joute?
_Joute._ Jy miene it goed, docter. Mar ik bin in forlern man.
_Sate Westerein._
J. H. H.
[Yllustraasje: DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES.]
DE SKEARWINKEL FEN JOUTE-BAES.
TAJEFTE.
_Gouke._ (_slachter_). Woll’ je my gau rêdde, Joute?—_Joute._ Myn
ljeave man, ik kin net hirder. Skearen is nin bargeskraebjen. Ho sa’n
hast?—_Gouke._ Myn sweager hat dêr jisterjoune yn ’t Dockumer trekskip
in raer ding hawn.—_Joute._ Ei? Dêr ha ’k neat fen heard. Bouwe
slachter?—_Gouke._ Ja, Bouwe. Jy kenne him wol. Hy wennet to Birdaerd.
In moai tsjok keardel, mei in roune fette troanje en bolle
wangen.—_Joute._ Ja, ik ken him wol. As it op syn troanje reint, rint
it wetter der ôf as de fearren fen in ein.—_Gouke._ Hy siet mei in kok
fen Ljouwert en domenij Skrokstra to praten. De kok spoun braef op fen
fette kalkoenen, dy er op in rikeljues brilloft to Dockum levere hie.
Domenij is in earst ljeafhabber fen swiet iten en drinken; mar hy hat
suppleesje, en der kinne nin kalkoenen op stean; hy komt faek by de
grytman to tsjokiten, en as exteur him forknipt, det der kalkoenen
komme, dêr festet er twa dagen to foaren op. De kok fizele syn
kalkoenen sa heech, sa hearlik op, det domenij de flibe om de tosken
roun en op iens in hap die yn it rjuchter wang fen myn sweager, dêr er
neist siet. It like wol, det er dat bolle fette wang oanseach for it
gat fen in brette kalkoen, sa’n oanstride hie de man der fen. Myn
sweager moartte fen pine, en it bloed sipere him it baitsje lâns.
Domenij waerden earmen en skonken fleugele, en sa waerd er mei syn
parleplu en syn koperen stove yn ’e bollestâl treaun. Hwent elts
miende, det er mâl wier. Mar dat is nou noch neat. Domenij hie krekt in
skram yn de noas, dêr er lêsten, do er oan ’t earterûpeljen wier, mei
yn de toarnen fallen is, en nou hat Rients trekskipper myn swager
wysmakke, det domenijs fidelke mâl is en him yn de noas biten hat. Nou
boarst sweager hast fen binaudheit, en mient det er ek mâl wirde scil.
Syn wiif en bern binne skjin mei him forlegen, en ik moat aenstons nei
Birdaerd om rie to skaffen.—_Joute._ Fal del mar, Gouke. It kin raer as
’t ’er op wjirret. It wang fen in grou slachter for it fet gat fen in
bret kalkoen oansjen! Dat is briker as bryk.—_Ubele_ (_studint_). Nou,
as se de lândomenijs nin mear tractemint jane, den scille we fen mear
ongelokken hearre. Hja sizze den wol ’ris, yn ’t gat bibiten; mar nei
jou sizzen, Gouke, is jins sweager yn ’t wang en ’t gat beide
bibiten.—_Gouke._ Dat bigrypste, Ubele! Stjonke fen eangstme. Dêr laeit
it botsen, Joute! Goe’ moarn jimme!—_Joute._ Goereis nei de
skjippeslachters. Dat binne allegearre stomearlike ljue. Hja ljeage
noait ef hja binn’ der sels by.—_Allegearre._ Moarn! Goereis!
_Douwe_ (_sylman_). Ha, Ubele? Ek wer ’ris by ’t folk sjen?—_Ubele._
Wel ja, Douwe. Dêr to Grins om to bingeljen hie ’k ek net folle oan. De
studinten en prefesters binne yn de facantie wei; en den rin ik yn
_sted en lende_ om as in siik houn.—_Douwe._ Dou biste der nou in jier
west, net?—_Ubele._ Op ’e kop.—_Douwe._ Dat wist ik, omdet ik to Drylst
krekt wier, doste mei de preemje opgongste nei de academie ta. Dou
spriekste do de rie fen Drylst yn ’t Latyn oan; ik koe der nin wird fen
forstean, mar de rie nei ’t skynde wol; hwent dy prottele wakker,
omdetste hjar yn hjar eare kaemste.—_Ubele._ De rie fen Drylst my
forstean? Nou, ja! Ik scil ’t dy sizze sa as it ding laei. Yn myn
oratie kaem noch al faek it Latynske wird _quibus_ foar, dat “oan hwa”
bitsjut, en sa ek _vestra_, dat “jimme” bitsjut. _Vestra munificentia_,
by foarbyld, “jimme myldens”, en _vestra approbatio_, “jimme
goedkarring”, en sa foart hinne. Do ’k oan ’t orearjen wier, seach ik
wol, det it dy rie net noaske; hwent hja seagen my oan as ûlen; mar do
ik dien hie, foelen alle froedsljue oer de rector hinne. “_Hoar ’ris
rector_, seinen hja, _gekheit is gekheit; mar om ons fen in strop fen
in jonge hier in ons weerdichheit op ’t statshues fen Drylst
allegedurigen in ’t Latyn foor_ quibussen _uetmaike te laten, dat gait
niet an. Want as jou miene, dat wy dat woart_ _quibus_ _niet ferstaine,
den binne je mis. So dom binne wy noch niet! Wy gewe de ondankbre
loebes ’n gouden preemje, en hy skelt ons nog de hued fol toe._ “_Maar,
Mijne Heeren_, sei de rector, _de jongeling heeft u toch bedankt voor
de premie. Hoe kan hij u dan uitschelden?” “Dat is wair, rector, seinen
hja, mar wie het er bedankt? Ommers froedsman Westra mar allienig;
Westra foar, in Westra na! It is krekt as Westra de preemje allienig
geeft, en hy komt ommers fan de hele raid fan Drylst. Soa binne wy hier
noait nog afgrondeert. Wech mar met de stinkert!_” De boargemaster
trille fen lilkens, en scoe froedsman Westra wol forgriemd ha. “_Ik
weet niet, ho jou by Westra komme_, kniep er de rector yn ’t ear.
_Westra is in lief man om de raid fen Drylst te representeren! Syn
meiske loopt met in tromke met keapmankes by de strait te koop._ Sa as
er dat sein hie, teach er it mâl jak oan, en sei oan de bode: “_Bode
bring dat aes it statshues af._” De bode griep my mei in izeren hân yn
de earm (dy keardel hie de moarns noch oan ’e seine stien) en skodde my
ongenedich as in wetterhoun. “_Ik sal dy Westra en quibus leare; dou
biste sels in quibus, streupert!_” sei er, en mei ien staette er my út
it stêdshûs en smiet my de gouden preemje as de houn in bonke op
strjitte efternei. Dat wier nou myn yngong yn de timpel fen de
wittenskippen.—_Douwe._ As de útgong ek sa tagiet, is ’t net bêst for
dy sjoen, Ubele!—_Ubele._ Mar hwer hastou hinne west, Douwe? Ik ha dy
allehiel noch net fornomd.—_Douwe._ Ei! Myn sweager hat heiwirk oannomd
oan de dyk to Starum, en dêr hab ’k in dei ef trije by west. Mar ik hab
earst in omlânske reis dien. Ik moast ús frjeonen wol ’ris forsiikje;
hwent oars forfrjemdet it sa. Op it lêst is it allehiel kâld.—_Ubele._
Hwer gong dyn paed den oer?—_Douwe._ Foarearst bin ik to Akkrum
west.—_Joute._ O! to Akkrum! dêr tsjerke en toer bûten it doarp steane,
omdet se oars ûnder ’t preekjen sa ’n lêst fen de katten habbe. To
Akkrum? Krekt! dêr se in boarre in wike op wetter en brea yn ’t
hounegat settene, omdet er de reamme fen de aden slabbe hie.—_Douwe._
Ei, né, ju! Biste gek? To Akkrum is tsjerke en toer ommers yn ’t doarp.
Né, Akkrum dat is in treftige pleats. Dêr hawwe se it mear mei de
hirddravers as de katten to rêdden. Us omke hat my mei hynzer en sjeas
weibrocht; mar mei sa ’n guds fljuchste troch de hel, det dy nin hierke
op dyn kop singet. Ik kin my wol bigripe, as in hear mei in liiffol wyn
sa troch de loft fljucht, det er net leaut, det immen noch ellinde en
honger habbe kin.—_Joute._ Ja, wy kinne allegearre net ryk wêze. Dat is
al âld. As ik by ús oarre op ’e skirte siet, den sei se ús altiten dit
rjimke op:
De iene yt swiete rizenbrij[55],
De oare keallesûpen lij,
De iene yt beane út wetter wei,
De oare wit net hwet er mei.
De iene giet yn sydne klean,
De oare nei de lappen flean’.
_Ubele._ En hwer do hinne? Nei Vianen?—_Douwe._ Né, nei Loijengea,
Goijengea en Offingawier, dêr habbe wy allegearre folk fen ús
mem.—_Joute._ Fen âlds bineamde pleatsen, folgens it sizke fen beppe:
“Ut de trochgong fen Loijengea kaem Goijengea en fen de stank
Offingawier.”—_Ubele._ Dat jildt dy, Abe. Dou biste ommers fen
Offingawier.—_Abe._ Ja, hwet in skeve skearbaes seit, der jowt de
lommert nin jild op. (_Abe giet prot wei_.)—_Ubele._ En hwer do hinne,
Douwe?—_Douwe._ Do nei Toppenhuzen en Twellingea; dêr wenje omkesizzers
fen ús heit; boeren mei rêgen. Dêr hie ’k it as smoarge beane.
_Joute._ To Toppenhuzen
Dêr fange men de luzen,
En to Twellingea
Dêr knippe men se dea.
Dou biste fen Twellingea, net Sjouke?—_Sjouke._ Ja. En dou fen
Schiedam, hê? Dou falste hwet rjimmerich, Joute. Haste in doaske
rjimmersgûd ynnomd? Mar it liket my noch wol sa gnap om de pejoatkes to
knippen, as om se oan to setten lyk as de jeneverljue dwaen.—_Joute._
Nou, ja; it komt sa yn ’t rym to pas. Dou hoefste dêrom sa lêbich net
to wêzen. Us beppe hat it my sa leard, en ik hab ’t net makke. Frou
bring my in nij stik sjippe!—_Ubele._ Dou biste noch net to Starum,
Douwe!—_Douwe._ Noch lang net. Fen Offingawier bin ik nei Snits gien,
en do mei it fearskip nei Sleat syld.—_Sjouke._ Is dêr noch al hwette
agoasje?—_Douwe._ Né.—_Sjouke._ Hwer libje se den fen?—_Douwe._ Fen de
brêge. Brêgebidlers sizze ommers de bizen.—_Gouke._ Siz hjar dat ’ris!
Den kneppelje se dy dea.—_Douwe._ Ik scil my wol wachtsje; hja binne
nin narjen wend.—_Ubele._ Den wier er allehiel nin nijs?—_Douwe._ Nijs
en nijs is twa. Ald nijs is der in bulte. De rottelwachten rounen yn
âlde tiden mei hoarnen en dêr bliesden se de ûren fen de nacht op. Yn
’t poepelân dogge se it noch.—_Ubele._ Ja, hoarnen wierne de earste
klokken. De bakkers blieze noch op hoarnen as de boltsjes nôch binne.
Mar hwet woestou sizze, Douwe?—_Douwe._ Det de Sleatumer nachtwachten,
do de rottel yn swang kaem, mei in rottel en in hoarn ta gelyk rounen.
En dêr komt it noch fen, det de rottelwacht to Sleat, as er de lêste
rop docht, dit rjimke seit:
Boargers fen Sleat! Stean op! It is dei.
De hoarn is fol skyt en de rottel is wei.
De koster is gek, en de toer is mâl;
Ik wit net, hwet ik roppe sal.
_Ubele._ Dat liichstou, Douwe!—_Joute._ Nou, ik hab dat rjimke wol faek
heard.—_Douwe._ Aste seiste det ’k liich, siz ik nin wird
mear.—_Ubele._ Nou, nou, sa gysten net. Dou biste sa gau op ’e tean
trape. Forhelje dou mar foart. Wy scille alles leauwe hwetstou seiste;
aste mar net forhelleste, det de soan âlder is as de faer.—_Douwe._ To
Sleat mette ik ek noch in âld sib fryster fen my; mar, jonge, jonge!
toft ik, ho is ’t mûlk, det sokke tsjeppe jonge fammen sokke smoarge
âlde wyfkes wirde kinne! It minske wier al stiif fyftich, mar hja waerd
noch read om ’e holle. Alde ljeafde roastet net, en in frommis nimt
sa’n ding altyd hwette earnstiger op as in manminske. Mar ik hie der
nou nôch fen, en gong mei in wâldweinke fen Sleat nei de Galamadammen.
De skoufeint dêr is myn miich; dy woe minlike jern, det ik dêr
oernachte, en dat hab ’k do dien.—_Ubele._ Foel der ek hwette to
_skûrren_, lyk as de Gaesterlâners sizze?—_Douwe._ Né, it wier nin
merke. Ik hie ’t der as smoarge beane, mar ik hab nin wink yn ’e eagen
hawn.—_Ubele._ Ho kaem dat by? Wier der jongfolk?—_Douwe._ Né, it wier
der dea-stil. Mar de godsganskelike nacht gounze it sa foar myn earen
lâns, bom-bam! bom-bam! bom-bam! It wier krekt eft de greate klok fen
de Aldehouster toer fen Ljouwert djip ûnder de groun let waerd. Do wy
de moarns ombietene frege ik de kastelein, hwet dat west hie? mar dy
seach my skean oan, en sei det er ’t net wiste. Dat leach er; hwent syn
mem, in âld wyfke fen 80 jier, kaem op hjar kruk by my: “Niis, do it
folk der by siet, koe ik it dy net sizze, Douwe, mar ûnder fjouwer
eagen scil ik dy dat bombamjen forklearje. Dou haste wol heard fen St.
Ealskleaster to Starum, dat nou yn sé laeit?” “O ja! sei ik; “myn pake
hat mei syn koffe noch ’ris op dat plak ankere. De beanhearre hie do
krekt lang waeid en it séwetter troch ’e gatten yn ’e noardsé jage. Mar
do it ebbe, kamen de ûnderste stompen fen it mûrwirk fen de tsjerke fen
Sint-Ealskleaster boppe; ús pake laei der midden yn en do de wyn
opstiek koe er der net út.” “Nou, heite, sei âld beppe, de klokken fen
Sint-Ealstoer hienen se forgetten to wijen, en do dat nei in hûndert
jier oan ’e bisskop fen Utert forknipt waerd, sei dy: “Den binne dy
klokken for de divel.” Sa gau hie er ’t wird net sein ef koarthakke net
links fleach as in wylde tsjin Sint-Ealstoer op; skoerde de klokken
troch de kloksgatten út, en keilde se sa fier as Himelum. Dêr sloegen
se in gat yn ’e groun, dêr wol in boereskûrre yn koe. Mar do woe
oerdwealske koarthakke der ek noch wille fen ha. Hy hie in kammeraet
hjir op Galamadammen, dy mei in âlde tsjoenster tahâldde, dy hjir de
skjippen molk. Dy en hy boartten alle nachten efkes nei toalven
heinebal mei de beide klokken. Hja keilden se eltsoar ta. As koarthakke
ien fen Himelum nei de Dammen smiet, saeide syn miich him de oare ta
nei Himelum, en dat hat krekt sa lang dûrre, as se de klokken goed
heinden. Mar de miich, in jong gysten divel, wier sa tûk net yn ’t
heinen as de baes sels, syn omke, en sa kaem it to barren, det hy ien
fen de klokken yn ’t wetter fen de Dammen del soalde, en de oare in ruk
fierder yn ’e Fljussen. Nou let koarthakke noch mei dy klokken hjir
ûnder ús yn de groun; hwent hja binne mei geweld dwers troch de koarste
fen it ierdryk hinne flein, en sa komt it, det de fiskers op de
Fljussen en wy hjir op Galamadammen nachts it doffe bombamjen út de
groun opkommen hearre.” “Mar, ho komt it, moeije, sei ik, det ik dat sa
klear heard ha, det ik ’er net fen sliepe koe? Dat is ommers alle
nachten sa net.” “Né, Douwe, sei it âld wyfke. Mar earjister is de
hûnderttûzen yn de lotterij fallen, en den is ’t altiten freugdedei yn
de hel. Den lit Satan piktonnen barne en alle klokken liede.” “Ik
winskje jo gesontheit, sei ik tsjin it âld wyfke. It is myn tiid, ik
moat foart.” Ik fûske mei myn miich, en gong nei _Rawier_ ta, dêr ik
noch nea west hie.—_Ubele._ Rawier! Rawier! Hwet is dat?—_Douwe._ Sa
neamden de Súdhoekers by âlds it[56] Readeklif. It is dat steile en
hege punt fen de Gaesterlânske dunen, dat tsjin de stoarmweagen stean
bleaun is en yn sé útstiket.—_Ubele._ O krekt, dêr Tjesk-moer op stie,
do hjar swift ûnder seil gong;
Tjesk-moer seach fen fiere weagen
Ho se fêst fen lân ôfteagen.
(De eagen gâld’ se, earm-moer, koarts út,)
Dêr se op ’e hege _wier_ del bokke,
En fen beide ich ’t lân bilôke,
En de sé seach yn syn tút.
Haste dêr ek hwet nijs sjoen, Douwe? Neat; as hja wiisden my dêr noch
it gat, dêr de fjûrige draek út oplein is; dou wiste wol, dêr de
kroniken fen skriuwe. En, ja! den habbe se my ek noch it plak yn sé
wiisd, dêr greate Rodger fen syn wiif dea makke is. De grizel rint my
noch oer de grouwel as ik dêr om tink.—_Hessel._ Ik bin der wol faek
west; mar dêr hab ik noch nea in wird fen heard.—_Douwe._ Rodger, lyk
it telke seit, wier in fiskerman fen it âlde sterke Fryske laech. Hy
wier acht foet lang, en syn wiif Saske spile net swak by; hwent dy wier
mar in foet lytser. Rodger skeakelfiske sa hwet by Starum om; ek gong
er wol om kongeriel yn de Sudersé op, en do er iens op in moarntiid
thús kaem to iten, hie Saske neat klear. “Ik hab der nou al trije dagen
droechskûrre, sei Rodger, “en nou noch nin waerm iten. Hwet doch ik den
mei in wiif?” Mei ien waerd er sa breinroer, det hy hjar mei in heak in
gat yn ’e skonk sloech, en dat kaem sa hird oan, det sy der wol in
fjirtjin dagen mei to bêd lizze moast. Rodger, dy hastich en opljeppend
wier, bitommele gau, en hie sa folle birou as hierren op ’e holle. Hy
wier net by it bêd wei to slaen, en hy paste hjar op sa soarchfâldich
as in mem hjar gammel bernke dwaen kin. De fyftjinde dei kaem Saske wer
oer ’e flier, en do gong Rodger wer oan ’t fiskjen; hwent yn de lêste
pear wiken hie er neat fortsjinne en hja koenen hjar koarsten, lyk as
de measte fiskerljue, wol op. Hja wennen yn in âlde tinte op ’t klif,
en as hja de holle út it finster stieken, seagen se op ’e boatsjes del,
dy lâns de séwâl foeren. Sa seach Saske hjar man Rodger ek farren. Hja
bigoun to tinken oan de pine en smerten, dy hja útstien hie, oan it
djippe gat, dat se noch yn hjar skonk hie, en mei ien wier it krekt eft
der saun divels yn hjar foeren, sa koegelsk waerd se; hwent in
frommiske forjit en forjowt net licht; hja is goed fen onthâlden, as it
op wraek oankomt. Hja naem hjar bêd op, flokte alle divels út de hel op
om it yn in stien to foroarjen, en smiet it Rodger do boppe fen it klif
ôf yn sé efter nei. Koarthakke stie klear, lyk as oeral; dêr er in
spoenke ûnder it fjûr stekke kin; hy hearde dy winsk, en yn in amerij
foroare er it bêd ûnder ’t weisoalen yn in stien sa great as it bêd
sels. De stien plofte boppe op Rodger del en bidobbe him mei aek en al
yn sé, det der neat fen him oerbleau as in kûle yn it wetter en de
lêste bûrlen fen syn smoarde amme, dy boppe kamen en in amerij op it
wetter omglieden. Do Saske dy bûrlen seach, lake hja gigeljende, wyld,
lûd en ôfgryslyk; it wier krekt eft de moer fen de divel kâldgnyskjende
hjar tryomf útskettere en útkraeide. Mar lyk as men seit: “smertkerne
komt efter nei.” Bier en barmhertichheit kamen njunkenlytsen wer boppe.
It birou sloech hjar einlik om it hert, en yn de jinlikheit mei honger
en ellinde, as hja mei holle opsparde eagen oer it flak fen de sé, it
grêf fen hjar man, hinne seach, den mompele hja yn hjar sels: “Mei
Rodger wier ’t net bêst; mar sûnder him is ’t noch folle minder.” As
hja in brok fen Rodgers klean ef skeakels seach; as hja syn namme
hearde, kearde it yngewand yn hjar om. As hja tochte om dy kûle yn it
wetter, om dy bûrlen, den wier ’t eft hjar it hert tichtknypt waerd.
Hja sloech oan ’t kwinen en tsjirmde út, det men hjar wol mei in kears
trochljochtsje koe. Do hja op it úterste kaem, kearde se de holle noch
’ris nei hjar Okele om, in skrander boi fen acht jier. “Hwet likestou
op heit, boike!” sei se sêfkes: “Bid for mem, ljeave.” It bern bea in
_Vader onse_; ûnderwiles kaem der noch in lyts, lyts sigentsje út hjar
wite lippen; Saske rekte hjar langsom út, en wei wier hja.—_Ubele._
Wiste mear fen dy telkes? _Douwe._ Ja, de fiskerljue habbe my noch ien
sein fen de faem fen Inkhúzen, dy yn in aed oer de Súdersé roeike; mar
dat scil ik dy tonei ’ris fortelle.—_Joute._ Dat is bêst. De
skearwinkel skinkt jimme alle âld-wive-telkes.—_Ubele._ Hwer biste do
hinnegien, Douwe?—_Douwe._ Nei ’t heksershol.—_Iebele._ Hwet is
dat?—_Douwe._ Dat is Molkwarren. Dêr tilt it op fen tsjoenders en
tsjoensters.—_Ubele._ Ei, wakker! Ik miende, dat dy útstoarn
wierne.—_Tamke._ Dy stjerre nea út sa lang as der minsken mei
ynbyldingen binne.—_Douwe._ Nou, ik leau, det der hwet is; ik hab dêr
sokke nuvere telkes en fen sokke stadige dimmene ljue heard, det ik it
hast leauwe moat.—_Ubele._ Wel, hwet den? Lêz e’ris hwette op.—_Joute._
Frou, woll’ je de âlde baker ’ris komme litte? Hjir scil hwette forteld
wirde; dat is krekt hwet for hjar.—_Douwe._ Nou, wy scille der jimme
net mear lêstich mei wêze. Den kinne jimme nei hertenlust rabje en oare
ljue by it gat ophelje. It wier noch better, det jimme fen kjitte
praettene.—_Joute._ Al wer lêbich. Ik bigjin wrammels to leauwen,
Douwe, detste greatsk biste, detste in einke yn Fryslân op west biste
en nou hwette nijs wiste to forheljen. Mar dou biste noch net fier yn
’e wrâld op west. Hwer biste west? By de Jirnsumer katsjes; by de
Gaesterlânske heidebikkers; de Starumske ribbekliuwers; de
Molkwarrenske tsjoensters, en dêr is nou alles. Mar ik kin jimme noch
hwet oars forhelje, as jimme op mirakels bilust binne. Hwent do ús
oarreheit mei de merse troch Fryslân roun, wier ik as in boi fen toalf
jier altiid mei him om de knapsek to dragen, en sa bin ik as bern al
west by de Ljouwerter galgelapers, de Harnzer tobbedounsers en neven,
de Frentsjerter klokketsjeaven, de Snitser dúmkefretters en weaksk ....
rs, de Bolswerter oaljekoeken, de Warkumer brijbekken, de Drylster
kipmankes, de Hynlipper húlen, tsjeunken en tsjoaten, de Dokkumer
grenaten, en de Grinzer klúnkoppen. Fen Ljouwert tôgen pake en ik nei
de Berltsumer hounefretters en de Hallumer koekefretters; ef de oare
wei út nei de Wirdumer toerfretters, de Wergeaster brêgebidlers, de
Earnewâldster luzefeijers, de Ureterper oanbreide hoazzen, de Grouster
tsjiisfordounsers, de Jirnsumer kattekneppelers, de Boarnster
toermjitters, de Akkrumer skytstoellen en de Hjouwster klienroggen.
Wierne wy to Dockum den sjouden wy nei de Kollumer kattefretters, de
Hantumer margeïters, de Ternaerder bargestrûpers, de Holwerter
roekefretters, de Wierumer katsjes, de Peazumer hountsjes, de Blijer
bellefleuren, de Hallumer koekefretters ef de Birdaerder skieppekoppen.
Wierne wy to Snits, den dienen wy útfallen nei de Gaestmer hounewippers
en otterfretters, de Hegumer brêgebidlers en de Wâldeinsters
driuwpôlen; en fierder op nei it Dockum fen de Súdhoeke, nei _Koudom,
de koude turven om_, en nei de Warnzer skieppeloarten. Ek bleauwen wy
wol ’ris tichte by honk, en gongen in dei nei de Idzegahúster
beanefretters. Fen Bolswert út nei de Arumer moudekrûpers, en de
Makkumer strânjutten, de Peinjumer beanehulen, en de Kimswerter
moudekrûpers, en ienders allehiel nei de Texelske kraeijen, en de
Amelânske balketsjeawen[57]. Hwer bistou mei dyn reizen Douwe? Mienstou
my nijs to sizzen? As jonge hie ’k tsjienderis mear sjoen as dou op dyn
âlde dei.—_Douwe._ Ik jow it dy woun, Joute. Ik bin it bernsbern net
fen in merskreamer, en ik hab de ear ek nea hawn fen syn knapsek to
dragen. Mar hieste dêr nocht oan, oan dat gesjou it hiele lân
troch?—_Joute._ Ik hab nea mear wille hawn. En pake wier goed. Hie er
in goede dei hawn, den treau er my in dûbelstûr yn de hân, en sei:
“Dêr, myn feint: keapje dêr koeke foar.” En nei det ik den earne wier,
koft ik Frentsjerter dúmkes, ef Harnzer hoiteflip, ef Dockumer
glêddingen, Bolswerter oaljekoeken, ef Drylster kipmankes, ef Drachster
koeke, ef Boarnster flut, ef Ljouwerter deadmansfingers.—_Douwe._ Wy
prate mar net mear oer ús reizen; hwent den komme wy noch yn tsjok
waer. Mar dêr, Ubele, dêr haste in pompier fen de âlde skoalmaster fen
Molkwarren. Dêr kinste alles yn lêze, hwet ik fen Molkwarren heard hab.