Ο Σωκράτης εθεώρει την ευσέβειαν ως μίαν των κυριωτέρων
_αρετών_ (&Απομ. Δ', η'.&), και ο Πλάτων εν τω σωκρατικώ
διαλόγω &Πρωταγόρα& προσθέτει την θρησκευτικήν ταύτην
αρετήν εις ας συνήθως αναφέρει, την επιστήμην, την
δικαιοσύνην, την σωφροσύνην, την ανδρίαν. Καθώς δε δύο είδη
νόμων ανεγνώριζεν ο Σωκράτης, τους γραπτούς και τους
αγράφους, δύο λατρείας ωσαύτως παρεδέχετο, την μεν
&φυσικήν& και καθολικήν, την δε &νομικήν& και μεταβλητήν
κατά τόπους.
Και κατά μεν την πρώτην, η δέησις πρέπει να έχη
αντικείμενον ουχί τον πλούτον, την εξουσίαν και τα άλλα
σχετικά και φθαρτά αγαθά, αλλά απλώς τα &αγαθά&, διότι οι
θεοί γινώσκουσι ποία είναι τα αγαθά, ως &κάλλιστα ειδότας
οποία αγαθά εστι (Απομ. Δ'. γ'.)&. Τα αυτά δε έλεγε και ο
Πυθαγόρας• &απλώς εύχεσθαι ταγαθά (Διοδ. Σικ. ι. 9)&.
Πρέπει λοιπόν να ζητώμεν παρά των θεών μόνον την σοφίαν και
την αρετήν. Ο &Αλκιβιάδης& β' δεν είναι ειμή η ανάπτυξις
της υψηλής ταύτης διδασκαλίας. Ο Σωκράτης λέγει τω
Αλκιβιάδη• &κινδυνεύει φρόνιμός τις είναι εκείνος ο ποιητής
ος δοκεί μοι φίλοις ανοήτοις τισί χρησάμενος, ορών αυτούς
και πράττοντας και ευχομένους άπερ ου βέλτιον ην, εκείνοις
δε εδόκει, κοινή υπέρ απάντων αυτών ευχήν ποιήσασθαι• λέγει
δε πως ώδε, Ζευ βασιλεύ, τα μεν εσθλά φησι και ευχομένοις
και ανεύκτοις Άμμι δίδου, τα δε δεινά και ευχομένοις
απαλέξειν.& Και προσθέτει• &εμοί μεν ουν καλώς δοκεί και
ασφαλώς λέγειν ο ποιητής&, όπερ δηλοί ότι οφείλομεν να
ζητώμεν παρά των θεών μόνον την επιστήμην του αγαθού, ης
άνευ πάσα άλλη γνώσις είναι ανωφελής. Και ούτω η προσοχή
και η ευσέβεια ανάγονται εις την επιστήμην, και αύτη εις
την γνώσιν του αγαθού, και τοιούτω τρόπω, αντιστοίχως προς
την διαλεκτικήν, η δέησις ανέρχεται προς το _καθόλου_, και
πρέπει να έχη αντικείμενον, ουχί το δείνα ή δείνα μερικόν
και ατομικόν αγαθόν, αλλά το απολύτως αγαθόν. Όπερ γινώσκει
μόνος ο Θεός, εις ου την &πρόνοιαν& οφείλομεν να
επαναπαυώμεθα υποτάσσοντες εις την θέλησιν αυτού την
ημετέραν. Τοιούτος ο διά της θρησκείας σύνδεσμος και τρόπον
τινά η &ανάδεσις (religio)& του ανθρώπου προς τον θεόν, και
ενταύθα, ως πανταχού, μέσος όρος μεταξύ των δύο άκρων
παρίσταται το αγαθόν.
Εν δε τη &νομική& λατρεία οι δημόσιοι τόποι διαφέρουσι κατά
χρόνους και τόπους, αν και έπρεπε να ήναι μόνον η έκφρασις
της εσωτερικής προσευχής. Ο δε Σωκράτης συγκαταβαίνων
ησπάζετο τους παραδεδεγμένους τύπους, και δημοσίως έθυε
τοις θεοίς, πιστεύων όμως ότι η εύνοια αυτών δεν
αντιστοιχεί προς το μέγεθος των θυσιών, όπερ εξαρτάται εκ
των μέσων έκαστου (&Απομ. Α'. γ'.)• ου γαρ τοιούτον εστι το
των θεών, ώστε υπό δώρων παράγεσθαι, οίον κακόν τοκιστήν .
. . . κινδυνεύει γουν και παρά θεοίς και παρ' ανθρώποις
τοις νουν έχουσι δικαιοσύνη τε και φρόνησις διαφερόντως
τετιμήσθαι (Αλκ. β'. 150)&. Εν δε τω &Ευθύφρονι&
αποδεικνύει επίσης ο Σωκράτης, ότι το όσιον δεν είναι
τοιούτον, διότι είναι ευάρεστον εις τους θεούς, αλλ' είναι
ευάρεστον, διότι είναι όσιον, και κατά το πνεύμα της
διδασκαλίας ταύτης η θυσία είναι ευπρόσδεκτος, ουχί διότι
έχουσιν ανάγκην αυτής οι θεοί, αλλ' ως συμβολική έκφρασις
της προς αυτούς ευγνωμοσύνης ημών, και ως απόδειξις ότι
απαρνούμεθα τον εξωτερικόν πλούτον χάριν του εν τη ψυχή
θησαυρού των αρετών.
Περί δε &προνοίας& ο Σωκράτης παρεδέχετο, ου μόνον την επί
του κόσμου και διά σταθερών νόμων γενικήν πρόνοιαν του
Θεού, αλλά και την περί εκάστου ημών ειδικήν και τρόπον
τινά πατρικήν πρόνοιαν, τα πάντα γινώσκουσαν, και
ευεργετούσαν ημάς κατά τας ανάγκας και την αξιομισθίαν
εκάστου• &ηγείτο πάντα μεν θεούς ειδέναι, τα τε λεγόμενα
και πραττόμενα και τα σιγή βουλευόμενα, πανταχού δε
παρείναι και σημαίνειν τοις ανθρώποις περί των ανθρωπίνων
πάντων (Απομ. Α'. ά. γ')&. Τούτο όμως δεν πρέπει να μας
εμποδίση να πράττωμεν παν το εφ' ημίν κατά τας υπαγορεύσεις
του ορθού λόγου προς επιτυχίαν των ημετέρων επιχειρήσεων,
επαναπαυόμενοι εις τον Θεόν διά την καλήν αυτών έκβασιν.
Επιστεύετο δε ότι &σημαίνουσι περί των πραγμάτων& οι θεοί
διά χρησμών, ονείρων, προαισθήσεων και προφητικών
εμπνεύσεων• η δε κατά τους καιρούς εκείνους ατελής γνώσις
των νόμων της φύσεως έτι μάλλον, εξηγεί και δικαιολογεί την
πίστιν ταύτην.
<b>Β’.