Αι περί καλού σωκρατικαί διδασκαλίαι ενδομύχως συνδέονται
προς την περί έρωτος θεωρίαν, διότι προς τους βαθμούς της
καλλονής οι του έρωτος ακριβώς αντιστοιχούσιν. Έλεγε δε ο
Σωκράτης• &εγώ τυγχάνω, ως έπος ειπείν, ουδέν επιστάμενος
πλην γε σμικρού τινος μαθήματος, των ερωτικών• τούτο μεν
τοι το μάθημα παρ' οντινούν ποιούμαι δεινός είναι και των
προγεγονότων ανθρώπων και των νυν (Θεάγ. 128)&. Τούτο δε το
μάθημα, όπερ με την συνήθη ειρωνείαν ονομάζει &σμικρόν&,
είναι κατ' αυτόν πάσα αληθώς η επιστήμη, η διαλεκτική των
γενών και ειδών και των τελικών αιτίων, προς ην αντιστοιχεί
η κλίμαξ των αισθημάτων, άτινα από των ορατών ανέρχονται
μέχρι του αοράτου αγαθού, και ούτω ο έρως, ον &φιλόσοφον&
αποκαλεί ο Πλάτων εν τω &Συμποσίω&, ταυτίζεται και κατά
Σωκράτην με την φιλοσοφίαν. Παρά δε τον πρώτον τούτον
σύνδεσμον, ον συνάπτει ο έρως μεταξύ της ψυχής του
φιλοσόφου και της σοφίας, και ετέρους συνάπτει μεταξύ των
ψυχών όσαι από κοινού τείνουσι προς τον αυτόν σκοπόν• διότι
εάν η διαλεκτική είναι κατά Ξενοφώντα &η από κοινού
ζήτησις& του αγαθού, παρά τον έρωτα τούτον απαιτεί, και την
αμοιβαίαν συμπάθειαν των επιδιωκόντων αυτό. Εντεύθεν και ο
ιδιαίτερος τρόπος δι' ου, κατά διαφοράν των μισθωτών
σοφιστών, διέδιδεν ο Σωκράτης τας διδασκαλίας του
σχετιζόμενος προς τους μαθητάς του δι' ειλικρινούς φιλίας,
και διά τινος φίλτρου, ως έλεγεν εις την Θεοδίκην, και
μυστηριώδους μεταξύ των ψυχών συμπαθείας, ως φαίνεται και
εν τω &Θεάγει&, ούτινος και αν ήναι ο διάλογος ούτος.
Προέθετο δε να μεταβάλη εις καθαρούς και γενναίους τους
αισχρούς και παρά φύσιν έρωτας της τότε ελληνικής νεολαίας
λαμβάνων παρ' αυτών τας λέξεις και τας φράσεις, όπως διά
της προσποιήσεως ταύτης ασφαλέστερον επιτύχη του σκοπού
του, (&Απομ. Α'. ζ' Συμπόσ.&) συγκαταβαίνων ενίοτε εις τας
σωματικάς ανάγκας, και μετερχόμενος ηθικήν καθαρωτέραν και
αυτών των διδασκαλιών του, ως αποδεικνύουσι και αι κατ'
αυτού κατηγορίαι του Μελήτου και του Αριστοφάνους. Αλλ'
ένεκεν των ηθών της εποχής του, δεν υπέδειξε την ριζικήν
του κακού θεραπείαν εν τη επανόδω εις την αγιότητα του
γάμου και της οικιακής εστίας, ης η ουσία ήτο τότε η
τήρησις κοινού τινος θρησκεύματος και η ακεραιότης της
φυλής, &παίδων επ' αρότω γνησίων&, μάλλον ή το σέβας, ή
αγάπη και, ούτως ειπείν, η λατρεία της γυναικός, αν και εις
το ιδανικόν τούτο, έτεινεν, ως είδομεν, και υπέρ πάντας
τους συγχρόνους του επλησίασεν. Ίνα δε κατίδη τις τας
μεταξύ Σωκράτους και Πλάτωνος διαφοράς, ως προς το περί ου
ο λόγος αντικείμενον, αρκεί να παραβάλη το &Συμπόσιον&
τούτου προς το του Ξενοφώντος, και θέλει πεισθή ότι περί
τούτου, ως και περί των άλλων, η σωκρατική διδασκαλία έλαβε
παρά Πλάτωνι ευρυτέραν μεταφυσικήν ανάπτυξιν. Ο Πλάτων
επιμένει εις το υπερβατικόν αντικείμενον του έρωτος, εις
την παράγουσαν αυτόν &ιδέαν&, εις την πραγματικότητα του
νοητού αγαθού, ου πάσα &ψυχή& εφίεται, εν ώ ο Σωκράτης
επέμενε μάλλον εις το ψυχολογικόν και υποκειμενικόν
στοιχείον του έρωτος και την επί της ψυχής αγαθοεργόν αυτού
επιρροήν. Αλλά και αυτή η σύλληψης του άκρου αγαθού, προς ο
πάσα ψυχή, πάσα διάνοια, πάσα θέλησις τείνουσιν εξ ανάγκης,
και όπερ επιδιώκομεν διά μέσου πολλών προσπαθειών και
περιπλανήσεων και υπό μυρίους τύπους, αποκαλύπτοντας αυτό
και συνάμα αποκρύπτοντας, είναι σωκρατική κατ' εξοχήν
θεωρία, ως επίσης ο διά του αγαθού και ένεκεν του αγαθού
ενδόμυχος σύνδεσμος των ψυχών και η εκ τούτου φιλία. Ως ο
Πλάτων ωκειοποιήθη και δι' ισχυράς αναλύσεως ανέπτυξε τας
δύο θεμελιώδεις αρχάς του διδασκάλου του• ότι το αγαθόν
είναι το ουσιώδες τέλος πάσης ψυχής, και ο έρως του εν
γένει αγαθού, το θεμελιώδες στοιχείον πάντων των ερωτικών
αισθημάτων• και ότι το ιδιαίτερον τούτο αίσθημα, όπερ
ονομάζομεν φιλίαν ή έρωτα, δεν είναι πραγματικόν, διαρκές
και μόνιμον, ειμή ότε ο κοινός του αγαθού έρως γεννά εν
ημίν την αμοιβαίαν αγάπην• ενί λόγω, το αγαθόν είναι η πηγή
και το τέλος παντός έρωτος• έρως, επιστήμη, αρετή και
ευδαιμονία ταυτίζονται εν τη εννοία του αγαθού, και
αμφότεροι, ο τε διδάσκαλος και ο μαθητής, ερμηνεύοντες
πρακτικώς την μεγάλην ταύτην αλήθειαν, ηδύνατο να είπωσιν
εις τους μαθητάς αυτών αγαπάτε το αγαθόν, ίνα αγαπάτε
αλλήλους, και αγαπάτε αλλήλους, ίνα αγαπάτε το αγαθόν.
&ΒΙΒΛΙΟΝ Ζ'.
Η ΘΡΗΣΚΕΙΑ ΤΟΥ ΣΩΚΡΑΤΟΥΣ
<b>Α’.