Δεν δυνάμεθα να ζητήσωμεν παρά Σωκράτει τα &φυσικά&, ούτως
ειπείν, μέσα δι' ων ο Θεός εποίησε τον κόσμον, διότι απ'
εναντίας ήλεγχε τον Αναξαγόραν, ότι πανταχού εύρισκε
&μηχανάς& και &ανάγκας&, ουδέ τα &μεταφυσικά&, διότι
πιθανώς θα ήλεγχε και τας περί τούτου τολμηράς του Πλάτωνος
θεωρίας. Αλλ' εάν ζητήσωμεν παρ' αυτού την &ηθικότητα& της
δημιουργίας, αναμφιβόλως θέλει απαντήσει, ότι το ποιείν
υποθέτει το γινώσκειν, και τούτο υποθέτει την γνώσιν του
βελτίωνος. Και εντεύθεν θέλει συμπεράνει ο Πλάτων ότι αι
νοηταί και λογικαί σχέσεις των πραγμάτων, η ιεραρχία των
γενών και ειδών, των μέσων και τελών, η διαλεκτική των
ορισμών, των διαιρέσεων και επαγωγών, πάντα ταύτα
ενυπάρχουσιν εν τη θεία διανοία ως το ιδανικόν σχέδιον του
κόσμου. Ωσαύτως η σωκρατική είναι η αρχή του Πλάτωνος, ότι
ο Θεός αγαθός ων, δεν ηδύνατο να ποιήση ειμή το αγαθόν,
διότι είδομεν τίνι τρόπω διά της &αγαθότητος&, εξηγεί ο
Σωκράτης την ύπαρξιν και τάξιν του κόσμου.
Αλλά προϋπήρχεν άρα η υπό θεού διακοσμηθείσα ύλη, ή ο Θεός
παρήγαγεν ομού και την ύλην και τον τύπον; Περί τούτου δεν
είχεν ωρισμένην γνώμην ο Σωκράτης, και, καθ' ά φαίνεται εκ
του Ξενοφώντος, επρέσβευεν ίσως αόριστόν τινα &δυαδισμόν
(dualisme)&, ως ο Αναξαγόρας, και εθεώρει τον Θεόν εν τω
κόσμω ως την εν τω σώματι ψυχήν, και συναΐδιον τη ύλη, αν
και αύτη ουδεμίαν έχει λογικήν αξίαν, &(το άφρον άτιμον)&,
και παρά του λόγου μόνον ζωογονείται και ρυθμίζεται. Αλλ'
άδικον επίσης θα ήτο εάν διά τούτο εθεωρούμεν τον Σωκράτην
&ως πανθεϊστήν• το πανταχού παρείναι& του Θεού και το &εν
τω παντί& αγγέλλουσι προ πάντων την καθολικήν πρόνοιαν,
ουδαμώς δε την συνταύτισιν αυτού μετά του κόσμου, διότι ο
Θεός είναι ουσιωδώς το &αγαθόν&. Και η της προνοίας θεωρία
είναι το μάλλον πρωτότυπον και το ουσιωδέστερον στοιχείον
της σωκρατικής θεολογίας. Αι λέξεις &πρόνοια, επιμέλεια,
επιμελείσθαι, επιμελούμενοι&, πανταχού των
&Απομνημονευμάτων& επαναλαμβάνονται (Β', β'. Δ'. α' και
πολλαχού), και σημαίνουσι και την γενικήν πρόνοιαν (&τον
όλον κόσμον&), και την &ειδικήν& και κατ' αυτάς τας
μικροτέρας και ενδοτέρας λεπτομερείας (&τα σιγή
βουλευόμενα&).
Εις δε τας εκ της υπάρξεως του κακού ενστάσεις βεβαίως
ήθελεν απαντήσει ως ο Πλάτων και ο Λεϊβνίτιος, διά της
καθαρωτέρας &αισιοδοξίας (optimisme)&, ης αληθής πατήρ
είναι αυτός ο Σωκράτης, διότι το αγαθόν έθετεν ως αναγκαίον
τέλος του ανθρώπου και του κόσμου, πάντα εθεώρει ως μέσα
και όρους του αγαθού, ο μόνον ηδύνατο να προτεθή ο Θεός διά
της δημιουργίας, και ως εκ τούτου είχεν απόλυτον πίστιν εις
την θείαν πρόνοιαν, σταθεράν αγάπην του αγαθού και ανίκητον
ελπίδα του οριστικού θριάμβου αυτού, ώστε ευδαίμονα εθεώρει
τον δίκαιον, και καταδιωκόμενον, και προπηλακιζόμενον, και
σταυρούμενον, και αυτός διέμεινε γαληνιαίος εν τη ειρκτή
και ενώπιον του θανάτου. Ήθελε δε βεβαίως ασπασθή την περί
των τοιούτων γνώμην του Αριστοτέλους, ότι ο μεν αμαθής
απορεί πώς τα πράγματα είναι ως είναι, και αύτη είναι η
αρχή της επιστήμης, ο δε σοφός ήθελεν απορεί εάν ήσαν
άλλως, διότι βλέπει τον λόγον αυτών, και τούτο είναι το
τέλος της επιστήμης.
Περί δε του ηθικού κακού του εκ της θελήσεως του ανθρώπου
προερχομένου εφρόνει ο Σωκράτης, ότι η κακία δεν είναι ειμή
πλάνη και απάτη, διότι &άδικος ουδείς εκών&, και την απάτην
ταύτην οφείλομεν ανενδότως να διασκεδάζωμεν διά της
διδασκαλίας, διά της διαδόσεως της αληθείας, διότι εις
τούτο εκλήθημεν, και προς τούτο ευρισκόμεθα εν τω κόσμω. Η
απάτη είναι καρπός ατελούς και ελλειμματώδους μαιεύσεως,
εξάμβλωμα τρόπον τινά της αληθείας ήτις ενυπάρχει δυνάμει
εν τη ψυχή (&Μεν. Πολιτ. β'&), αν και συγκεχυμένη και
παρεμποδιζομένη ενίοτε εις την γέννησίν της ως εκ της
ατελείας της ύλης μεθ' ης συνδεόμεθα. Εν τω ι' των &Νόμων&
έχομεν βεβαίως θαυμαστήν συγκεφαλαίωσιν της περί τούτων
σωκρατικής διδασκαλίας, διότι, πλην αποχρώσεων τινών
αποδοτέων εις την ιδίαν του Πλάτωνος θεωρίαν, το βιβλίον
τούτο εκφράζει πανταχού το σωκρατικόν πνεύμα, και
αντιστοιχεί προφανώς προς την παρά Ξενοφώντι συνδιάλεξιν
του Σωκράτους μετά του Αριστοδήμου.
<b>Β’.