Tiu ĉi ĉapitro estas nepre nur por la metafizikuloj. Ĝi tuj ĵetos plej
helan lumon sur la naturon homan: ĝi estas prismo, per kiu oni povos
analizi kaj dismeti la kapablojn homajn, disigante la povon bestan de la
puraj radioj de inteligenteco.
Neeble estus por mi klarigi, kiel kaj kial mi bruligis miajn fingrojn je
la unuaj paŝoj faritaj en la komenco de mia vojaĝo, se mi ne klarigus
detalege al la leganto mian sistemon de l’animo kaj la besto. Tiu ĉi
eltrovo metafizika influas cetere tiel forte sur miajn ideojn kaj agojn,
ke tre malfacile estus kompreni tiun libron, se mi ne donus la ŝlosilon
jam en la komenco.
Per diversaj observoj mi eltrovis, ke la homo estas kunfarita el animo kaj
besto. Tiuj du estaĵoj estas tute malsamaj, sed tiel enmetitaj unu en la
alian, aŭ unu sur la alian, ke la animo bezonas havi kelkan superecon
rilate al la besto, por ke ĝi faru tiun distingon.
Mi eksciis de maljuna profesoro (tio estas el miaj plej malnovaj
rememoroj), ke Platono nomis la materion «la aliulo». Tio estas bone; sed
mi prefere donus tiun nomon al la besto, kiu estas kunigita kun nia animo.
Vere tiu ĉi substanco estas la _aliulo_, kiu incitetas nin tiel strange.
Oni sentas ja konfuze, ke la homo estas duobla; tial oni diras, ke ĝi
estas farita el animo kaj korpo, kaj oni kulpigas tiun korpon je mi ne
scias kiomaj aferoj; tio ĉi certe tre malĝuste, ĉar ĝi estas tiel
nekapabla senti kiel pensi. La beston oni devas kulpigi, tiun estaĵon
senteman, plene distingeblan de la animo, veran _individuon_, kiu havas
sian ekziston apartan, siajn gustojn, inklinojn, volon, kaj kiu superas la
aliajn bestojn nur tial, ke ĝi estas pli bone edukita kaj posedas pli
perfektajn organojn.
Gesinjoroj, estu fieraj pro via inteligenteco tiom, kiom al vi plaĉos; sed
malfidu forte al la _aliulo_, precipe kiam vi estas kune.
Mi faris mi ne scias kiomajn eksperimentojn pri la kunestado de tiuj du
estaĵoj diversnaturaj. Ekzemple mi klare konstatis, ke la animo povas
obeigi al si la beston, kaj ke laŭ maloportuna reciprokeco, tiu ĉi tre
ofte devigas la animon agi kontraŭ sia volo. Laŭ la regulo unu havas la
leĝigan, kaj la alia la regan potencon; sed tiuj du potencoj ofte
kontraŭbatalas reciproke.--La granda arto de genia homo estas tio: scii
bone eduki sian beston, por ke ĝi povu iri sola, dum la animo, liberigita
de tiu teda kunestado, povos suprenflugi ĝis la ĉielo.
Sed estas bezone klarigi tion per ekzemplo.
Kiam vi legas libron, Sinjoro, kaj kiam pli agrabla ideo subite eniras
vian imagon, tiam via animo tuj alligas sin al ĝi kaj forgesas la libron,
dum viaj okuloj meĥanike sekvas la vortojn kaj liniojn; vi finas la paĝon
ne komprenante ĝin kaj vi poste ne memoras tion, kion vi legis.--Tio
rezultas ĉar via animo, ordoninte al sia kunulo legi, forgesis averti ĝin
pri la mallonga forestado, kiun ĝi mem tuj faros; tial la _aliulo_
daŭrigis la legadon, kiun via animo jam ne aŭskultis.