De straatverlichting is te G.... bij donkere lucht alles behalve
schitterend.
't Is donkere lucht en avond, en zonder twijfel zult ge daarom het
oogenblik slecht gekozen vinden om u het dorp door te leiden dat
er--naar men u meermalen verzekerde--bij dag zoo vriendelijk en
_riant_, en zelfs allerliefst moet uitzien.
Maar evenmin als het onze schuld is dat er des avonds in de dorpen geen
gas brandt, kunnen wij het helpen dat er op dit oogenblik geen maan
te ontdekken is; dat de wolken slechts aan weinige starren vergunnen
het G....sche kunstlicht te assisteeren, en dat gij eerst tegen het
vallen van den avond in ons dorp zijt aangekomen.
In elk geval hebben wij slechts een kleine wandeling te maken, want
het huis waar gij wezen moet, staat geen tweehonderd schreden van de
plaats verwijderd waar wij ons nu bevinden.
Nietwaar, alles gewent, en voorzeker ziet gij nu reeds _meer_ dan
toen gij daar straks uit het volle licht kwaamt?
Welnu, dat huis ter linkerzijde, 't is _De Vergulde Moriaan_. 't
Verguldsel is al sinds jaren verdwenen en, als gij dien _Moriaan_
zien kondt, dan zoudt gij hem _niet_ zoozeer zwart als wel groezelig
en vuil vinden.
Sommige vreemdelingen meenden dat het een duivel is, die de herberg
op het uithangbord heeft, maar wij kunnen u in gemoede verzekeren
dat vele zelfs der kleinste dorpskinderen u zeggen zullen, hoe vader,
vooral de Zaterdag- en Zondag-avonden, naar _De Moor_ gaat, terwijl
ze u vreemd zouden aangapen, wanneer ge van een duivel spraakt.
't Is _De Vergulde Moriaan_ waarbinnen inzonderheid des
Zaterdags-avonds voorbereiding, en des Zondags-avonds nabetrachting
wordt gehouden vóór of van hetgeen men hooren zal of vernomen
heeft.... hier, in dit groote gebouw aan uw rechterzijde.
't Is de dorpskerk; een mooi kerkje, zoo van buiten als van binnen;
van binnen vooral, omdat geen onreinheid daar plaatse vindt; het
fijnste spinragje zelfs wordt er niet geduld; de wanden zijn helderwit
gepleisterd, en de koperen kronen zoowel als de preekstoel-ornamenten
glimmen dat het een lust is. Jammer dat ge 't nu niet zien kunt, want
het orgel is ook allerliefst, wit met verguld; maar 't mooiste van
alles zoudt ge zeker de wapens keuren, die langs de wanden boven eenige
overdekte zitbanken prijken. Wat hebben die kleuren zich, al sedert
meer dan twee eeuwen, uitstekend goed gehouden, en dat verguldsel
ook,--heel anders dan van dien _Moriaan_ aan de overzijde. Men zegt
dat die wapens in plaats van de heiligen-beelden zouden gekomen zijn,
die er in vroegere jaren te kijk stonden. Die beelden, foei! dát
was te erg; maar die wapens.... 't meubelt nog beter en er is meer
nog aan te kijken ook. 't Is te betreuren dat de eigenaars van het
grootste aantal dier borden, als de laatsten van hun aloud geslacht,
reeds voorlang aan de groote poort hebben geklopt waar fraaie wapens
geen paspoorten zijn, terwijl van eenigen, de rechthebbende nazaten
wel is waar nog in den lande wonen, doch in G.... op niets recht
hebben dan op den titel dien ze voeren; op hun grafkelder, en op
hun fraai geconserveerd wapen, dat in de kerk nog te pronk hangt,
boven de bank--die hun evenmin toekomt.
De dominee?
Ja wel, die woont hier links in dat mooie huis; een braaf man,
die, naar men zegt: "zeer wijs geleerd in de boeken" is, en het
onvervalschte manna toedient. Maar, de man moet erg bijziende
zijn, en ter goeder trouw dikwijls knollen voor citroenen hebben
gekocht. Waarlijk een braaf en rechtschapen Christen--al kan hij
in gemoede geen Godsdienstleeraars van een liberale richting zijn
broeders noemen,--een eerlijk oud-orthodox predikant die in den Heere
wandelt, hij en zijn huis; die zijn gansche gemeente kent, maar _niet_
zoogoed als het Hebreeuwsch; die ze allen in den Heere waant, zoowel
den smid als den molenaar en nog zooveel anderen, maar weinig vermoedt,
hoe Casper Tink den Heere naast den Mammon dient, en hoe Arie Knobbel
alle avonden, geregeld--met allen eerbied gezegd--in den heere uit
_De Moor_ naar zijn erf scharrelt, om Zondags, zoo luid mogelijk,
mee psalmen te zingen.
Juist naast den dominee woont de dokter, in dat kleinere huis. Uit
zijn studeerkamer heeft hij een fraai uitzicht op het kerkhof, dat
wel een buitentje gelijkt. Een zeer mooi kerkhof, met een slingerpad
er door, en beplant met een aantal fijne heesters; 't is er meestal
zeer stil, en de doodgraver heeft nog nooit een lijk hooren vertellen
wat dokter te slikken had gegeven, toen hij verklaarde: het lijk--toen
nog lichaam--"wel te zullen oplappen."
Voor hem een lief uitzicht op dat kerkhof.
Wij zijn waar we wezen moeten. Wacht, hier is een klein hek dat
de gladgeschoren doornenhaag verbindt en toegang tot een tuintje
verschaft. Voorzichtig, wij zullen u voorgaan, want de paadjes zijn
smal, en licht zouden wij, naast elkander gaande, de palmranden
vertreden die rechts een perk met goudsbloemen, en links een bed met
Oost-Indische kers omzoomen.
Twee ramen aan deze, één aan gene zijde van de deur, en dan nog een
raam daarboven, 't raam van een zolderkamertje.
Al ware het klaarlichte dag, gij zoudt niet bezijden de deur lezen wie
de bewoner van dit nederige dorpshuis is, om de eenvoudige reden dat
meester Schelting nooit op het denkbeeld is gekomen een naambordje
aan zijn deurpost te spijkeren. Wie was er ook in het dorp, die
't meestershuis niet kende!?
't Meestershuis? Ja wel. Maar het schoollokaal?--Juist, doch zie,
de school, de groote school werd tegen het achterhuis opgetrokken,
evenals de achtergevels der Roomsche kerk en pastorie één gevel
uitmaken. Zonder bezwaar openen wij de klinkdeur, die eerst bij 't naar
bed gaan van binnen gegrendeld wordt, en stappen de smalle gang binnen,
Er dringt licht in de gang door een half-geopende deur--de tweede ter
linkerzijde. 't Is de keuken. Zie, met de voeten in wollen kousen,
op een gloeienden Januari--wij schrijven herfstmaand--zit Aaltje,
de werkvrouw, knikkebollend het oogenblik af te wachten dat ze een
boterham ontvangen, en verlof zal bekomen om huiswaarts te gaan.
Om zich van binnen te bezien behoeft men geen licht, en daarom nemen
wij zonder schroom het lampje, en u vóórlichtende, treden wij de
eerste kamer ter rechterzijde van de gang binnen.
Een aardig vertrek. Net maar eenvoudig gemeubeld; tafel en stoelen,
zooals gij ze in uw leven wel meer hebt gezien. Een donkerbruine,
mahoniehouten chiffoniére staat in 't midden van het groote penant
tegenover het raam; verscheidene fraai gekleurde kopjes en andere
voorwerpen daarop geplaatst, omringen een kleine doch niet onaardige
pendule, die stilstaat, en op wier voet een briefje geplakt zit,
hetwelk de regels te lezen geeft:
"Aan meester Schelting en zijn vrouw
Ter eer van 't gouden feest der trouw."
Zie, de schoolmeester schijnt een eigenaardigen kunstzin te bezitten,
want, aan de beide zijden der chiffonnière hangt een zoogenaamde
schilderij. De rechtsche geeft in vervaarlijk prachtige krulletters,
van allerlei vormen, "Het Onze Vader," die aan de linkerzijde, in dito,
dito "De Tien Geboden." Merk op, 't zijn niet de eenige kunstproducten
die den wand versieren. Dáár bezijden den ouderwetsch vooruitkomenden
schoorsteenmantel, hangen in zwarte lijsten, het een ter rechter-,
het ander ter linkerzijde, de portretten van hen, die op het gouden
trouwfeest met de pendule werden vereerd. Zal ook geen Engelsch
kunstkooper, na verloop van eenige jaren, op het denkbeeld komen
om voor zijn kunstlievende landgenooten de portretten van meester
Schelting en zijn vrouw als echte Rembrandtjes of Van Dijkjes mee te
pakken--of schoon ze er zwart genoeg uitzien--ze zijn voor tien gulden
het stuk--de prijs, dien meester jaren geleden aan een doortrekkend
kunstenaar met lijst en al er voor betaalde,--toch waarlijk zoo slecht
niet. Zelfs met ons flauw lamplicht kunnen we duidelijk zien dat hij,
_hij_ is; en dat zij, _zij_ moet wezen. Hij, zal toen een man van
tusschen de vijftig en zestig jaren, en _zij_ zoowat daaromtrent
geweest zijn. Van de gezichten schijnt de kunstenaar het minste
werk te hebben gemaakt, hoewel hij op loodwit, menie en doodekop
niet karig geweest is; maar daarentegen is aan meesters witten das
en overhemd--waarin een kromaatgele doekspeld steekt--benevens aan
de kornet der vrouw--zie eens met al die boogjes--haar halsdoek en
gouden boot, de meest mogelijke zorg besteed. Ze gelijken, of liever,
ze hebben sprekend geleken; niet een der vrienden heeft meester voor
zijn vrouw, of omgekeerd, aangezien; en meester zelf had verklaard,
dat die oogjes wel niet de oogjes van Sanne waren, die hem, toen hij
nog vrijgezel was, zoo hadden bekoord, maar dat het anders toch _wel
wat_ geleek, vooral de boot, die hij haar gaf toen ze zoo schuchter
"nu ja dan," gezegd had.
Wat glinstert daar?--Ook een aardigheid. 't Is een groot blad papier,
met een glas er voor, en een bruin lijstje er om. Op dat papier zijn
vijf silhouetten geplakt.
G. ligt aan den grooten weg, en de doofstomme, die een kleine
twintig jaren geleden--wellicht herinnert ge 't u--den lande portret
knippende doortrok, heeft de profiels van 't bloeiende vijftal der
echtelieden Schelting in 't zwart geleverd, en ze op één blad te zamen
gebracht. Zie, de namen staan er onder: Sabine oud 25, Wimpje oud 19,
Evert oud 15, Gerrit oud 12, Elsje oud 5 jaren. Die kinderen, vooral
de twee laatsten, verschillen veel in leeftijd, maar wat lager leest
ge ook in een hoekje de namen: Pieter, Hanna, Carel, Truitje en Jan;
en de sterfdatums staan er achter.
Tegenover die kamer--het salon van 't schoolhuis--is de gewone huis-
of zitkamer. Zij ziet er waarlijk gezellig uit. Twee armstoelen met
tamelijk ingedrukte zittingen getuigen van veeljarige diensten. In het
hoekje naast de boekenkast--die meester altijd in de buurt wil hebben,
want boeken noemt hij de beste huisvrienden--staat een bruinhouten
spinnewiel, en ginds boven het tafeltje, waarop een statenbijbel met
koperen klampen ligt, hangt het pijpenrek, waaraan onder anderen
een viertal doorrookers prijken, die in 't dorp hun weerga niet
vinden. Uit dit vertrek, met twee ramen in den gevel, gaan wij door
een binnendeur in eene kamer daarachter. 't Is een slaapvertrek;
niet groot, maar vol gemakken. Gewis, ze hebben er allen den eersten
levenskreet doen hooren, van Sannetje af, tot aan 't nakomertje toe. Ze
hebben er allen geslapen tot zij wat grooter werden, en de meisjes het
bovenvertrekje kregen, waarvan wij het raam reeds buiten ontwaarden,
en de jongens een ander kamertje op den zolder, dat den grootschen
naam van observatorium bekwam, aangezien de vier glazen dakpannen
het uitzicht in het luchtruim gaven.
Nog bevinden we ons in het slaapvertrek achter de
zitkamer. Eerbiedwaardig vertrek! Stomme getuige van huwelijkstrouw
en oudervreugde; getuige van slapelooze nachten, vol angst en zorgen;
getuige van smeek- maar ook van dankgebeden; getuige van bitteren rouw,
maar tevens van kinderlijke onderwerping.
Tegenover de bejaarde echtkoets met de groensaaien gordijnen, ziet
gij het groote kabinet. Hier, in de bedstede rechts, sliepen Sabientje
en Wimpje, en later de andere meisjes zoolang ze klein waren; in deze
ter linkerzijde, de jongens, totdat ze naar boven verhuisden. Op dat
tafeltje ziet ge den kleinen, maar net bewerkten toiletspiegel, die
ook tot moeders uitzet behoorde toen ze vader Evert naar 't schoolhuis
zou volgen. 't Is nog hetzelfde glas dat er in zat, toen 't nieuw
in die kamer kwam. Hetzelfde glas! Dáár, tusschen de bedsteden in,
ziet ge twee hangkasten. De deur der ééne staat op een kier, en als
ge wilt dan kunt ge achterin nog den korten broek en den zwarten rok
met glimmende knoopen zien, door meester gedragen toen hij zijn Sanne
voor den preekstoel de rechterhand gaf. De andere deur is zorgvuldig
gesloten. Vrouwen zijn niet op vreemde neuzen gesteld.
Uit dit vertrek komen we door eene zijdeur weder in de gang, juist
tegenover de keuken waar Aaltje als straks zit te knikkebollen. Nog
even wippen we de trap op.--Voorzichtig, zij is smal en steil; we
werpen een blik in het zolderkamertje aan de voorzijde, alsook in het
observatorium; maar, niets vindende dan bedsteegordijnen en kleine
waschtafeltjes, keeren wij naar de keuken terug, plaatsen de lamp
dáár waar wij haar vonden, en bespeuren aan uw geheele houding dat de
woorden u op de lippen branden: "Maar in 's hemels naam, waarom brengt
gij ons in dat huis? Waar zijn de bewoners? Welk belang hebben wij bij
deuren en ramen, rechts en links; bij chiffonières en spinnewielen;
bij bedgordijnen en toiletspiegels?"
Geduld! wat ik u bidden mag, geduld! Immers, er is nóg eene deur ginds
achter in de gang. Daardoor kunt ge in 't achterhuis komen 't welk
meestal "de deel" wordt genoemd. Men gebruikt het tot berging van
turf en hout, terwijl de geit en het varken er hunne hokken bewonen,
en--aan het achterhuis grenst onmiddellijk de school.
Hoor! harmonieuser dan wellicht in de onmiddellijke nabijheid,
klinkt u _hier_ het lied in de ooren, 't welk juist in dat lokaal
wordt aangeheven. 't Is het danklied waarmede de avondles wordt
besloten..................... ....... .................................
Nietwaar, daar is iets treffends in?
Nu hoort gij een gerommel alsof klompen op vloersteenen in beweging
komen.
't Wordt stil; maar eindelijk, daar klinken voetstappen op de deel,
de achtergangdeur wordt geopend en.... een man, eerbiedwaardig van
voorkomen, in de eene hand een koperen spaarlamp, en in de andere een
paar bossen onversneden pennen houdende, treedt de gang in; stapt ons
met een vasten tred voorbij; gaat de huiskamer binnen, en zet zich
op een der beide leunstoelen neder. Al bespeurt gij maar zeer weinig
overeenkomst met den man die daar zit en het tien-gulden-portret,
zooeven bezichtigd, ongetwijfeld bevroedt gij terstond dat gij den
huisvader, den schoolmeester Schelting in persoon voor u ziet.
Wat een goed gelaat heeft die oude man. Er is iets edels, iets
aantrekkelijks in. Het hooge en breede voorhoofd geeft een schoon
denkbeeld van zijn verstand. De rechte neus heeft niet den indruk
van een voorwerp, dat dient om zwakke oogen te hulp te komen. Om den
mond zetelt een ernstige trek, en de grijze haren die den schedel
bedekken, zetten het geheel een waardigheid bij die u onwillekeurig
met eerbied vervult.
Of hij moede is van den arbeid? Althans hij laat de pennen, welke
hij meebracht om ze bruikbaar te maken, onaangeroerd liggen; slaat
zijne handen om de beide armeinden van den leunstoel; laat het hoofd
voorover op de borst zinken, en blijft onveranderlijk in deze houding
voor zich uit staren, totdat hij ten laatste de oogleden sluit.
Hoewel meesters oudste leerlingen, die gaarne zijne avondlessen
tweemaal 's weeks bijwonen, allen het schoollokaal hadden verlaten,
en meester zelf, zooals wij zagen, al reeds de huiskamer had opgezocht,
bleven er toch, toen de katroldeur achter den laatste dicht viel, nog
twee personen in het leerverblijf achter, omdat het morgen Zondag is,
en voor den Maandag alles weer helder en klaar moet zijn.
"Kom Elsje," zei een jongeling die de hanglampen op ééne na uitgedraaid
en de schrijfborden met een spons had afgewischt, en thans den arbeid
van het aangesprokene meisje gadesloeg: "je zult den vloer nu wel
schoon hebben. Och, heb toch medelijden met den armen bezem en, als
het wezen kan, ook met hem, die den ganschen dag naar het uur heeft
gesnakt, waarin hij een oogenblik met je alleen zou zijn."
"'t Is wel mogelijk Willem," antwoordde Elsje, steeds vegende: "maar
zie, het is alsof ze de klei met kruiwagens vol hebben binnengebracht,
en immers je weet hoe vader er op gesteld is dat we de school rein
houden."
Willem zweeg; zag de schoone nog eenige oogenblikken haar werk
verlichten; was haar behulpzaam om de bijeengeveegde klei op het blik
te doen, en zei, toen het meisje--wier wangen, waarschijnlijk door
de gebukte houding waarin zij werkte, hooger dan gewoonlijk gekleurd
waren--zich oprichtte: "Och Elsje, wat staat je dat blosje lief. Je
ziet er uit om te stelen."
"Kom, malle jongen!" zei Elsje, die thans, doch zonder te bukken,
nog sterker kleurde: "Scherp liever de krijtstukken aan terwijl ik
de inktkokers afdoe, dan dat je mij voor den gek houdt."
"Voor den gek houden!" riep Willem met vuur: "Geloof je dan nog niet
dat ik smoorlijk en razend verliefd ben? Zeg, liefste bekje...." en
hij vatte ondanks haar tegenstand met beide handen het blonde kopje,
waarna een klappende zoen door het schoolverblijf klonk.
"Foei! Willem, dat is ondeugend!" riep Elsje, terwijl zij zich aan
zijne handen ontwrong: "Ik zou me dood schamen als vader het gezien
had."
"Wél, 't zou ook wat wezen!" hernam Willem opgewonden: "alsof die
ook niet gezoend zou hebben toen hij verliefd was. Als je moeder kon
spreken, die zou.... ha! ha! ha!" en Willem lachte, en wreef zich
de handen, en wilde eenige oogenblikken later, juist een tweeden
diefstal plegen, toen hij, Elsje aanziende, in haar zacht blauwe
oogen een traan zag glimmen.
"Wel lieve hemel! heb ik je zóóveel leed gedaan dat je er om huilen
moet?" sprak Willem, wel goedig maar toch eenigszins spottend: "Kom,
dan wil ik het dadelijk goedmaken," en Elsje nogmaals naderende,
dreigde hij haar weer met een zoen.
"Willem, wanneer je me waarlijk liefhebt," zeide Elsje, terugtredende,
terwijl haar stem van aandoening hokte: "dan moet je anders
spreken. Dat je van mij houdt dat staat me niet tegen; maar Willem,
zie, dat je lachend moeders naam kunt noemen, dat toont.... dat
toont.... dat je niet fijn gevoelt Willem; dat je...."
"Maar ik bid je Elsje, hoe kun je nu zoo kinderachtig wezen!" viel de
beschuldigde in: "Wat kwaads heb ik dan gezegd? Mocht ik niet zeggen
dat meester ook wel je moe...."
Met de woorden: "Zwijg nu Willem," brak Elsje het woord af hetwelk
zij niet dan met eerbied kon noemen of wilde genoemd hebben. En de
jongen sloeg voor den blik zijner beminde de oogen neer, beet zich
op de lippen, en zocht de verspreide krijtstukken op, die hij zonder
te spreken aanpuntte, terwijl Elsje met een natten doek de looden
inktkokers van boven reinigde, en daarbij dacht aan de dierbare vrouw,
die haar liefde voor den arbeid had ingeboezemd.
't Was eenige minuten later, toen de jonge lieden hun arbeid hadden
verricht, dat Willem zijn liefste weer naderde en haar vertrouwelijk
de hand op den schouder legde:
"Maar liefste Elsje," sprak hij zacht: "denk je dan dat ik geen
eerbied voor de nagedachtenis van je lieve moeder heb? Geloof je
niet dat ik mét je treur om het verlies van haar, die je zoo teer
hebt liefgehad? Kom Elsje, wees niet boos; zie, ik schat haar zóó
hoog, dat ik jou en mijzelf toewensch dat je een even trouwe en
brave onderwijzersvrouw zult worden als zij het geweest is;" en,
na deze woorden streelde hij haar de zachte wang en vraagde toen:
"Dat wil je toch zijn.... nietwaar?"
Ditmaal was het Elsje die de oogen nedersloeg: dat was de rechte toon;
en bedeesd antwoordde zij na eenige oogenblikken stilte:
"Zóó Willem, worden er maar weinig geboren, zóó godvruchtig, zóó
zorgend, zóó vol liefde! Wie zou haar evenaren?"
"Maar jij toch mijn poesje," hervatte Willem vleiend: "O, ik zie je al
in mijn verbeelding als het aardige en bedrijvige huismoedertje, even
zorgvuldig als je lieve moeder voor je vader was, om mij na twaalven
een warm kop koffie te bezorgen: 'k zie de versche pijp al gestopt,
en de krant al klaar liggen. 'k Smaak het kusje al waarmee je mij
's avonds, als ik na volbrachten arbeid uit school kom, evenals je
moeder het aan meester gaf, in de huiskamer zult welkom heeten. 'k
Zie dunkt mij al...."
"Ho! ho!" viel Elsje in: "je hebt een al te groote verbeelding;
weet je wel dat het gevaarlijk gooien met ongekookte eieren is. Jij
meester! en _ik_ je vrouw! Als je luchtkasteelen verwezenlijkt worden
dan moet er zeker vooraf nog heel wat regen uit de lucht vallen."
"Maar 't zou toch niet onmogelijk wezen dat die gelukkige tijd wat
eerder aanbrak dan je denkt mijn snoepertje," sprak Willem met nadruk:
"Je vader is oud en niet zoo berekend meer om vóór te gaan. Ik zie
dagelijks hoe moeielijk hem het onderwijs valt, vooral sedert den
dood...."
"Hoe kun jij dat zeggen!?" viel Elsje den spreker met vuur in de
rede: "Nog in dezen avond bewonderde ik in stilte vaders geduld in
het onderwijzen van dien dommen Koendert, en de duidelijkheid waarmee
hij hem de zaak aan 't verstand bracht. Niet meer berekend! moeielijk
vallen! Hoe kun jij het zeggen.... jij, die dagelijks de bewijzen
van het tegendeel voor oogen hebt. Neen Willem, je zegt iets dat
je niet meenen kunt; en, evengoed als ik het weet, ja nog beter kun
jij 't weten, dat juist van den tijd af dat dit huis zooveel leeds
weervoer, het onderwijs alleen de belangstelling van mijn goeden vader
levendig houdt. Leefde hij eertijds én voor zijn huis én voor zijne
betrekking, nu schijnt hij voor de laatste alleen te bestaan; en,
niet onnatuurlijk: "_hier_ vindt hij alles zooals het vroeger was,
maar _ginds_...." en Elsje slaakte een diepen zucht.
"Ik weet niet hoe je alles zoo vreemd kunt opvatten," hernam Willem
half geraakt en half verlegen: "Doe ik van mijn kant dan ook niet
alles om den ouden man het werk te verlichten? 't Zijn toch slechts
vijf en zeventig gulden die ik hier verdien, terwijl er mij door
den meester te D. honderd met den kost zijn aangeboden. Vader gaf
slechts toe dat ik hier zou blijven, omdat...." maar eensklaps zweeg
de spreker en hoestte, hoestte gemaakt, omdat.... omdat de waarheid
hem in de keel bleef steken.
"Zie je," hernam de ondermeester, nadat de hoestbui voorbij was: "om
den ouden man van dienst te zijn ben ik hier gebleven, en Elsjelief,
jij begrijpt me, nog om iets anders!"
"Ik zei geenszins Willem, dat je vader niet goed ter zij staat, maar
vond dat je ten zijnen opzichte een onrechtvaardig oordeel velt,"
was Elsjes antwoord: "Hoe meer jij je best doet om den goeden man
het eenige levensgenot dat hem rest, te verhoogen, des te meer ook
kun je van mijn liefde verzekerd zijn. Och het lot van den braven
man is wel betreurenswaard!"
"Dus heb je mij dan toch waarlijk lief?" riep Willem weer op den toon
zijner eerste opgewondenheid, doch, vóór dat Elsje een antwoord kon
geven, werd het hoofd der oude werkvrouw om den deurhoek zichtbaar,
en vraagde zij, terwijl zij zich de oogen wreef: "Zeg juffrouw Elsje,
krijg ik mijn boterham niet?"
"Ja Aaltje, ik kom terstond," antwoordde het meisje een weinig
onthutst, en, terwijl de werkvrouw met een: "Asjeblief," den aftocht
blies, en de blonde haar minnaar verzocht, de nog brandende lamp uit
te draaien, terwijl zij zelve de voorwerpen waarmede zij werkte opnam,
prevelde Willem iets van: "Dat oude vel!" maar had geen tijd om een
enkel woordje tot de beminde te spreken, want, geen vijf seconden na
Aaltjes vertrek, was ook Elsje verdwenen.
"Dank je Willem, van avond niets," was het antwoord van den ouden
meester, nadat de jonkman hem den avondgroet was komen brengen,
met de vraag er bij: of er nog iets van zijn dienst was.
"Zal ik morgen voorzingen?" vraagde de ondermeester weder.
"Zoo de Heer wil, hoop ik het zelf te doen," antwoordde Schelting:
"Goeden nacht Willem, de groeten thuis," voegde hij er bij, en Willem
Tink wenschte ook een: "Wel te rusten!" en ging, om echter vóór dat
hij het schoolhuis verliet, nog even in de keuken te gluren.
Eerst viel de klink der deur achter den ondermeester, en daarna achter
de werkvrouw dicht, welke laatste, behalve haar loon en boterham, nog
het prijsje van juffrouw Elsje met zich nam, dat ze heden bijzonder
vlug en bijzonder helder gewerkt had.
"Schuift u niet naderbij vader?" zei Scheltings dochter, toen het
avondbrood met de koffie door haar was aangerecht, terwijl ze met
kinderlijke lieftalligheid haar hand op 's vaders grijzen schedel
drukte, en hem met hare zachte oogen vriendelijk aanzag.
"Eet jij maar Elsje," antwoordde Schelting: "misschien zal ik
straks.... ik heb niet veel honger."
"'t Is Zaterdag, we hebben versche stoet vader, u eet die zoo graag."
"Een dun sneedje dan kindlief," hernam de oude: "als jij het maken
wilt."
"Maar zie, het staat hier immers al voor u," sprak Elsje weder,
en schoof het bord, waarop het brood lag, naderbij.
"Ha zoo, dat is goed," zei Schelting zonder evenwel naar het brood te
zien, en nadat hij nog eenige oogenblikken, zooals vroeger, strak voor
zich uit had gestaard, zag hij het meisje eensklaps aan en sprak weder:
"Elsje ik wil Zaterdags geen warme stoet meer hebben, en geen suiker
in de koffie ook, hoor je, het smaakt mij niet meer.... ik...."
"Maar liefste vader," hernam het meisje: "u moet je oude gewoonten
niet laten varen. Zeg eens _waarom_ dan niet?"
"Waarom.... waarom....," herhaalde de oude op een doffen toon:
"omdat...." maar ofschoon de goede man niet verder sprak, het meisje
bevroedde de reden wel, want vader wendde eensklaps het hoofd naar
de andere zij, en Elsje zag dat hij den zakdoek zoo haastig voor
de oogen drukte. Reeds bij ondervinding wist Elsje, dat in zulke
sombere oogenblikken woorden van liefde en troost slechts dienden om
den weemoed tot den hoogsten trap te voeren, en zwijgend zette zij
zich aan de tafel, en bladerde in den grooten bijbel die gereed lag,
omdat vader gewoon was er des avonds uit voor te lezen.
"Wacht je met bidden?" vraagde de oude man eindelijk: "komaan dan
Elsje," en hij vouwde de handen en sloot de oogen, maar.... bad de
vader ditmaal werktuiglijk: "Schenk Uwen zegen over dit brood, o
Heere!" de dochter smeekte uit den grond haars harten om een anderen
zegen: om genezing der bittere zielesmart waaraan haar dierbare
vader leed.
Elsje gebruikte haar avondbrood, ofschoon ze even gaarne niets had
genuttigd, en ook de vader nam nu en dan een bete van het weinige,
dat Elsje voor hem had neergezet, en dronk de koffie _met_ suiker,
zonder een woord te spreken. 't Was, toen Elsje eenigen tijd daarna
de kopjes en borden had omgewasschen, dat Schelting de hand naar
het bijbelboek uitstrekte, en het 26ste hoofdstuk van Mattheus'
Evangelie opsloeg, waarbij de bladwijzer lag. Op een eerbiedigen
toon, doch niet met de helderheid van stem waarmee hij in de school
zijne lessen gaf, las hij van het vreeselijk zielelijden, 't welk
Jezus had te dragen. Wat ook de denkbeelden mochten geweest zijn,
die den grijzen man onder die lezing vervulden, zeker is het dat
zijne stem hokte toen hij aan de woorden: "Doch niet gelijk ik wil,
maar gelijk Gij wilt!" gekomen was; en met een zenuwachtige wending
schoof hij het boek naar zijn dochter, terwijl hij iets mompelde van:
"Elsje jij moet maar lezen; mijne stem.... mijne oogen...."
Nogmaals las het meisje diezelfde regels, bracht het hoofdstuk ten
einde; legde den bijbel op zijn gewone plaats, en daarna den dierbaren
man van ter zijde naderende, sloeg zij haar arm om zijn gebogen hals,
en fluisterde op teederen toon:
"Wij hebben den Heere Jezus zoo vaak te zamen vertrouwende nagezegd:
"Onze Vader die in de hemelen zijt, Uw wil geschiede!"
"Ja, dat behoort ook zoo lieve kind," zeide Schelting, terwijl hij
voor zich heen bleef staren.
"En daarom moeten wij ook de kracht zoeken te vinden om in Gods
heiligen en wijzen wil te berusten; nietwaar lieve vader?"
"Wel zeker mijn kind," hernam de oude man: "De wil des Eeuwigen moet
ons welbehagen zijn, vergeet dit nooit."
"En met een blij gelaat behooren wij daarom onzen weg te betreden,
nietwaar vader, al vindt onze voet ook een pad met doornen bestrooid?"
"Wij moeten het hoofd blijmoedig opwaarts heffen en
roemen.... in.... de barmhar....tigheden Gods!" sprak de oude weder,
maar bracht met moeite die laatste woorden uit, en liet het hoofd
nog dieper op de borst zinken.
"En, mijn beste lieve vader heft ook _zijn_ hoofd blijmoedig opwaarts,
en roemt óók in de barmhartigheden van den Heer, dien hij als de
eeuwige bron van liefde aanbidt?" vraagde het meisje fluisterend.
Een zenuwachtige schok deed het lichaam van den ouden man eenigszins
trillen; daarna sloeg hij den blik op het in dezen oogenblik werkelijk
"engelachtige" gelaat zijner dochter, en zeide: "Lief kind!" en drukte
een kus op haar helder voorhoofd, maar sloeg ook daarna opnieuw den
blik voor zich neer, en staarde nog somberder dan hij het zooeven
gedaan had.
Elsje sprak niet meer; wischte in 't verborgen een traan weg; ontstak
een kaars; begaf zich in het slaapvertrek des ouden; sloeg er een
zorgvuldigen blik in het rond, en keerde daarna in de huiskamer terug
om er den vader, vóór dat zij zich naar haar slaapvertrekje begaf,
den nachtgroet te brengen.
Nog maar kort bevond de oude meester zich alleen, toen ook hij
van zijne zitplaats verrees; met een eenigszins bevende hand zijne
blakerkaars ontstak, en, met een minder vasten tred dan dien waarmede
hij ons straks voorbijging, de kamer verliet, om alvorens zich ter
rust te begeven, de gewone huisronde te doen.
Elsje had goed gezorgd; alles was behoorlijk gesloten. Zie, weder is
hij tot aan de deur der huiskamer genaderd; een oogenblik blijft hij
staan, wendt zich naar de deur van het pronkvertrek, opent die, en,
als vreest hij een bespiedenden blik, stapt hij met overhaasting,
doch in alle stilte die kamer binnen.
Arme oude man! wat staat gij daar lang voor dat vrouwenportret,
't welk gij maar zelden aanzaagt toen zij, wier beeltenis het geeft,
nog de trouwe gezellin van uw leven was. Toen vondt ge dat het "wel
_wat_ geleek," maar nu--nu herkent ge in dat povere kunststuk de
trekken uwer goede, trouwe, eenige gade, alsof zij zelve voor u stond.
Arme oude man! wat hebt ge haar lief gehad; zij was het leven van uw
leven. Om haar bezit hebt gij als knaap gebeden; en den goeden God hebt
gij gedankt toen zij de _uwe_ mocht zijn. Voor haar hebt gij gezorgd
en gewerkt. In uren van moedersmarten hebt gij haar de hand gedrukt,
terwijl uw gansche denken één vurig gebed was. In uren van moederweelde
waart gij de verrukte vader, en al spraakt ge niet, toch laast ge
dan in elkanders oogen de woorden: "God heeft alles welgedaan."
Arme grijsaard! wat staat gij daar droevig alleen, gij die het als
een onwaardeerbare gunst zoudt hebben aangenomen, gelijktijdig met
haar die gij zoo lief hadt, van het aardsche stof te worden ontbonden.
Maar oude man! gij weet het immers, zij leeft gelukkig bij den Heer,
en gij zelf hebt immers uw leven aan uw Schepper gewijd, want, de
hope des wederziens aan gene zij van het donkere graf, woont met
kracht in uwe borst?
En toch, diepe zuchten ontsnappen aan uw bevende lippen; en toch,
daar biggelen heete tranen langs de groeven van uw gelaat; oude
man! doe dat niet--ook ons maakt gij het harte week. Schep moed! schep
moed! snik toch zoo niet, maar zeg het den lijder van Golgotha na:
"Vader, Uw wil geschiede!"--Zie, 't is alsof die stem zijne ooren
treft; hij vouwt de handen; slaat de betraande oogen naar boven,
en wendt zich na eene kleine wijle van de beeltenis af, die hem nu
zoo onuitsprekelijk dierbaar is geworden.
Maar in 't voorbijgaan, zie, daar werpt hij een blik op het vijftal
silhouetten. Weer blijft hij staan; die aanblik valt hem in deze
oogenblikken van weemoedsvolheid te zwaar; de grijsaard voelt zich
genoodzaakt om zich aan een stoel vast te klemmen. O! hij werd
zoo zwaar beproefd, zwaar; bitter zwaar! Van het tiental, hem door
God geschonken, behield hij er ééne. Ééne slechts, want de anderen
waren dood!--Dood, ja, want acht kinderen had hij naar den Godsakker
gebracht; en de negende? Ach, ook deze was dood. Ja, dood; maar niet
gestorven zooals de andere telgen, waarvan hij de laatsten met haar
die ze het leven schonk, in den tijd van twee jaren, voor het geweld
der vreeselijke ziekten die ook te G.... woedden, zag bezwijken. Neen,
hij was zedelijk gestorven, hij, de oudste der zonen, zijn trots,
zijn steun; schande had hij gebracht over het hoofd van zijn grijzen
vader. Ver over zeeën woonde hij als een misdadige balling, en ontweek
den ouden man, die zich uitputte om hetgeen zijn kind ontvreemdde,
te kunnen wedergeven.
O voorzeker, gij hebt innig medelijden met dien ouden schoolmeester, en
beseft volkomen dat het hem zwaar valt om Gode te zwijgen, en geloovig
te zeggen: "Vader, Uw raad is de hoogste wijsheid, de hoogste liefde!"
En hij kon geen rust vinden op zijn legerstede. Alleen, verlaten lag
hij daar in dat bedaagde ledikant; en starende in het nachtlichtje,
dat als vanouds op het tafeltje naast den toiletspiegel brandde, kwamen
hem de tooneelen uit vervlogen jaren gestadig met een verrassende
levendigheid voor den geest. Ze zat daar weer, de goede Sanne, met
het blozende wicht aan haar vollen boezem. De kleine, wel verzadigd,
legde ze behoedzaam in het manden wiegje, dat naast het ledikant
stond. Zachtkens op de teenen gaande, gluurde zij nog even in de
bedsteden om te zien, of wel de andere kinderen behoorlijk onder de
dekens lagen. Zij knielde naast hem neder, om God, na een dag van
zegen, te danken en rust voor den nacht te vragen.--En ook: Wakende
zat ze daar en wilde 't niet dat _hij_ zou opstaan, opdat _zij_ rust
zou nemen. De minste beweging van het kranke kind joeg haar op.--O,
wat was zij een trouwe, een goede moeder!!
Deze, en nog zooveel andere beelden, hielden in bonte schakeering,
den grijsaard de oogen open; hij kon niet slapen, en mocht hij ook
somwijlen eens insluimeren, de felle smart die hem folterde schudde
hem telkens weer wakker, en tot tweemalen toe mompelde hij met een
gesmoorde stem: "Ik oude man, alleen! verlaten!"
Nog was de morgen niet aangebroken, toen meester Schelting reeds de
legerstede verliet waar hij geen rust kon vinden, en weinige minuten
later insgelijks zijne woning, opdat de vrije lucht hem een verademing
zou schenken welke hij binnenshuis niet vinden kon.
't Was een buitengewone verschijning, meester vóór zonsopgang
al buiten zijn woning te zien. Arie Knobbel, de molenaar, die,
ondanks den roes waarin hij 's avonds als dood ligt--de gewoonte doet
veel--veeltijds in den nanacht weer opleeft, en dan het bed verlaat,
misschien dewijl de trouwe kommiezen iets tegen de morgenlucht hebben;
de molenaar--intieme vriend van Mr. Tink, den smid, wiens zoon de
G....sche jeugd helpt onderwijzen--Arie Knobbel was dien morgen weer
vroegtijdig op 't pad, en zag in het schemerdonker, hoe meester,
langzaam en strak voor zich uitziende, op het kerkhofhek toetrad,
maar zonder het hek te openen er voor bleef staan.
't Kon hem niet schelen, maar 't kwam hem toch zonderling voor;
en, onopgemerkt zijn weg vervolgende, prevelde hij: "De kerel is
gek! In het duister naar 'en ding kijken dat overdag ruim genoeg in
't oog valt!"
Dokter Saf keerde juist van een lijder terug--die met den dood op de
lippen, nog werd veroordeeld om een belangrijke dosis sal glauberi
met "een smaakje" te slikken--toen hij, gereed om den huissleutel in
het slot te steken, aan de rechterzij van zijn huis, bij het gezegde
kerkhofhek, insgelijks den ouden schoolmeester ontwaarde.
"Al zoo vroeg op 't pad oude heer?" riep de dokter zóó hard en schel,
dat den treurenden grijsaard, die, geheel in zichzelven gekeerd,
geen menschelijk wezen in zijn nabijheid vermoedde, hevig ontsteld,
een kreet van verrassing ontsnapte.
"Mijn vrouw heeft zoo'n zin om er óók een te weiden," riep Saf weder:
"Voor twee is er gras in overvloed; de uwe tolt van het vet."
Evenmin als de lezer zal begrepen hebben dat Saf van het weiden eener
geit op het kerkhof sprak, [40] was Schelting terstond op de hoogte;
en in de meening dat vooral zijn vroege wandeling de verwondering van
Saf had opgemerkt, antwoordde hij met een door aandoeningen heesche
en bevende stem: "Ieder zoekt de rust dokter waar hij haar denkt
te vinden."
"Wel zeker," lachte Saf: "Apropos van geiten, nietwaar?--Pas op den
morgendauw oude heer. Wat de geit betreft, daarover zal mijn vrouw
u zelve wel spreken," en zijn woning binnentredende prevelde hij:
"'t Gaat achteruit met den ouwe."
't Werd dag, en met het glanzende licht der zon daalde er ook weer
eenige rust in het gemoed van den grijsaard; hij keerde naar zijne
woning terug, en Elsje, die reeds eenige malen zonder antwoord te
bekomen op de deur van vaders slaapkamer had geklopt, en het eindelijk
gewaagd had om binnen te treden ten einde zekerheid aangaande dat
pijnlijke zwijgen te bekomen, stond juist bij de verlaten legerstede
in de bitterste ongerustheid, toen zij de voordeur hoorde openen,
en den man zag binnentreden, dien zij zoo innig liefhad.
"Liefste vader!" riep Elsje met geestdrift terwijl ze den grijsaard
met een blos van verrukking te gemoet snelde: "God zij dank dat ik
u weerzie! Ik was zoo ontsteld, zoo bevreesd. Zeg, zeg, u bent toch
niet ziek, beste vader?"
"Je weet maar al te goed lieve kind, wat je vader het harte brak,"
antwoordde Schelting: "Gisteren was het immers juist een maand geleden
dat je onvergetelijke moeder van mijne zijde werd gerukt! Kind, ik heb
geen rust in den slaap mogen vinden, doch daar buiten, bij de plaats
waar het stof der dierbare bij dat van je vroeg ontslapene broeders
en zusters ligt, daar heeft de goede God mijn hart weer tot kalmte
willen stemmen, daar heeft je moeder mij met haar trouwhartige stem,
als toegefluisterd: "Vader, schep moed, wij zullen elkander spoedig
wedervinden, maar beur tot zoolang de grijze kruin; blijf zoolang als
God wil in den werkkring, dien Hij je gaf en waarin je thans nog je
vreugde vindt; doch, niet slechts dáár moet je troost en afleiding
zoeken, ook in de binnenkamer moet je vertrouwende en dankbaar het
goede herdenken dat wij er vonden, en, om hen, die bij God zijn,
haar niet vergeten.... die...." Maar--reeds lag de dochter in de armen
des grijzen vaders, en hij kuste haar teeder op haar lief gelaat, en,
bij al zijn leed, gevoelde hij zich in dien stond werkelijk gelukkig.
Eenige uren later stond meester, voor de eerste maal na den dood zijner
vrouw, op het voorzangersbankje. De wapenborden hadden minder bekijks
dan de grijsaard. Was het onnatuurlijk dat zijne stem bij het voorlezen
uit den bijbel meer beefde dan zij zulks vroeger gedaan had? Was het
vreemd dat na het lezen der woorden: "Want de Heere kastijdt dengene
dien Hij liefheeft; ja gelijk een vader den zoon, in denwelken hij
een welbehagen heeft [41]," dat hij toen den zakdoek moest uithalen,
om daarna een geruimen tijd met den vinger te zoeken waar hij ergens
gebleven was?
"De man is suf," fluisterde baas Tink, den ouden dooven burgemeester
toe, naast wien hij als wethouder der gemeente in een der hooge banken
gezeten was.
"Wa.... blief?" vraagde de burgervader.
"Dat meester geen slag van lezen meer heeft," hernam de smid iets
harder: "'t is akelig hakkelwerk, heel anders dan Willem, de vorige
Zondagen!"
"Ja, ja, uw zoon kon ik beter verstaan," zei Tuinbloem, die uit de
laatste woorden, welke hij gehoord had, de bedoeling des wethouders
begreep, aangezien de smid, de keeren dat zijn zoon den kerkdienst voor
meester waarnam, hem telkens op de helderheid van des ondermeesters
stem had opmerkzaam gemaakt.
"'t Is alles sukkelen!" fluisterde Tink weder: "de man is zoo ijselijk
malkoliek, dat Willem in school de grootste moeite heeft om den wagen
recht te houden."
Van "wagens, en rechte houten" begreep de burgervader niet met al,
en daarom schudde hij eenige malen het hoofd en zei: "Wel! wel!"
Arie Knobbel die, als lid van den raad, eene plaats naast zijn vriend
Tink had, gaf zijn buurman de verzekering dat Schelting des nachts als
een razende door het dorp liep. "Doe er je voordeel mee; dokter weet
er óók van," fluisterde hij bijna onhoorbaar, en, geen twee minuten
later galmden die beide mannen met monden als bakovens:
"De Heer toch slaat der menschen wegen ga,
En wendt alom het oog van zijn gena
Op zulken, die, oprecht en rein van zeden,
Met vasten gang het pad der deugd betreden;
God kent hun weg die eeuwig zal bestaan,
Maar 't heilloos spoor der boozen zal vergaan."
Reeds drie weken na het verhaalde, hield de gemeenteraad van G. zijn
gewone maandelijksche zitting.
Op de convocatiebilletten, aan de respectieve leden gezonden, had onder
de werkzaamheden vermeld gestaan: "Voorstel van H. H. burgemeester
en wethouders nopens eene verbetering van het schoolonderwijs in
de gemeente."
Wat zette Tink een vroom gelaat toen het bedoelde punt in discussie
gebracht, ook hém tot spreken noopte.
"Men zou allicht denken dat ik er belang bij had," verklaarde hij,
schreeuwende, opdat vader Tuinbloem toch geen woord zou verliezen,
"en daarom wilde ik liefst buiten de zaak blijven. Maar," vervolgde
hij schouderophalende: "als ik spreken moet"--niemand had er hem toe
uitgenoodigd--"dan zou ik meer kunnen zeggen dan een van de heeren
die hier present zijn. 't Is immers mijn jongen, die den heelen dag
met hem op en neer gaat, en mij gedurig verzekert, dat Schelting de
kinderen een A voor een O leert aanzien, en honderden dingen meer,
zoodat de arme jongen 's avonds hoofdpijn heeft van de inspanning om,
wat meester krom maakt, weer recht te draaien. Ik heb medelijden
met den grijsaard, omdat hij zooveel heeft ondervonden--en daarom
moet, in geval van ontslag, de gemeente hem niet vergeten. Met 's
Heeren zegen gunde ik den ouden man nog zoo gaarne eenige jaren van
rust,"--die laatste woorden sprak Mr. Tink met een zeer bijzonder
luide stem--"maar iemand die telkens in slaap valt, en de kinderen
in plaats van goed, alles verkeerd onderwijst, hij mag--het is
mijn zedelijke overtuiging--niet langer met die schoone betrekking
bezwaard blijven. Ik zeg _bezwaard_ mijne heeren! want naar mijn
zedelijke overtuiging is den goeden meester dat slaafsche werk een
last geworden; terwijl de vlagen van ijlhoofdigheid welke hem--volgens
het loopend gerucht--vooral des nachts ten bedde uitjagen, en die
hem evenzeer in tegenwoordigheid der teedere jeugd konden overvallen,
zijn ontslag ook voor ons kroost meer dan noodzakelijk maken. Ik heb
mijn gevoelen, mijne heeren! maar wil er liefst niet van spreken;
de kieschheid verbiedt het, omdat Willem....!" en Tink haalde met
een vervaarlijke kieschheid nogmaals de schouders op.
Twee der leden--vrije boeren--konden niet begrijpen dat er
noodzakelijkheid bestond om meester, "bij wien ze zelf nog geleerd
hadden," te bedanken en _een ander_ in zijne plaats te benoemen.
_Niet_ dat ze het tegendeel wisten van 't geen de heeren, en de heer
wethouder gezegd hadden, daarvan niet; maar zie, als het pensioen uit
de gemeentekas moest, dat was scha voor de hand; ze wisten anders van
de zaak zoo niet af, en--fraaie conclusie des éénen, omdat ie geen
kinders meer op school had, kon 't hem ook niet schelen, en--waardig
besluit des anderen: het was hem "'t zelfde" en daarom zou hij in
stilte zijn knoopen eens tellen.
De andere leden van den raad behoefden geen knoopen te tellen, ze
hadden dien éénen knoop gehoord, dat was voldoende. Ze waren vóór de
verbetering van 't onderwijs, dat is: vóór de rust van den goeden
meester: en, Hannis Van Boom, die op een plaatsje van Tink woonde,
fluisterde hem zachtjes in: "Als we uw Willem maar in de plaats
krijgen!" Doch de knoop zeide welwillend: "Ja Hannis, dát is een
zaak die de raad moet beslissen; maar," voegde hij er bij: "ápropos,
ik zal het weigeld van je koe op veertig stellen, het gras is duur,
maar, jij bent alleman niet."
We noemden baas Tink een knoop, doch we denken ten zijnen opzichte
niet aan de dingen, die het vrije raadslid, om het vóór of tegen
wou tellen, maar aan de akelige dingen, die zoo vást zitten, dat men
ze zelfs met geen ijzeren priem kan losmaken, dingen die zoo vreemd
ineen zijn gewurmd, dat ze "kapot" moeten, zal er van den warwinkel
nog iets terecht komen.
En met algemeene stemmen--op die van den teller na--werd er in de
raadszitting van dien dag besloten: dat de schoolmeester Schelting,
als ongeschikt voor het onderwijs der G.sche jeugd, eervol zou
ontslagen worden met dankzegging voor bewezen diensten, terwijl men
na de vereischte formaliteiten, zoo spoedig mogelijk tot de benoeming
van een geschikten en kundigen onderwijzer zou overgaan. De heeren,
die uitgenoodigd werden om den heer Schelting van het besluit des raads
"kieschheidshalve bij monde," voorloopig kennis te geven, waren Tink,
de wethouder, en Van Boom, lid van den gemeenteraad.
De burgemeester-voorzitter had werk de oogen open te houden, en
geeuwde vervaarlijk toen hij den hamer liet vallen, ten teeken dat de
werkzaamheden volbracht waren, en de vergadering, zooals hij zeide:
vastgesteld, wij zeggen geëindigd was.
"Als je soms druk in je werk bent, dan zal ik die commissie bij
Schelting alleen wel waarnemen," zei de smid tot zijn medeafgevaardigde
bij 't huiswaarts gaan.
"As je blief, baas Tink," antwoordde Van Boom: "morgen moet ik met de
varkens naar stad, en elken dag ben ik de schaapskooplui te wachten:
men gaat dan al niet graag van 't erf af."
"Atjuus," zei Tink, en schudde de hand van het raadslid; en het
raadslid zei ook: "Atjuus," en ging zijn weg.--Mr. Tink voegde zich
nu bij de vrije boeren, en, na een intiem gesprek over de schoonheid
hunner gewassen, landerijen en beesten, vraagde hij eindelijk: of ze
ook, zooals de andere raadsleden, op zijn zoon Willem, als Scheltings
opvolger, bij den schoolopziener wilden aangedrongen hebben, er
bijvoegende, dat _hij_ voor eene oproeping en een vergelijkend examen
was, maar dat er, indien al de heeren het wilden, ook wel dispensatie
van 't examen kon verzocht worden, met toestemming van den minister
van Binnenlandsche Zaken.
Die "redenazie" was den vrijen boeren te geleerd af; 't was hun
onverschillig; als ze allemaal voor Willem Van Tink waren, waarom
zij dan ook niet!?
De klok van twaalven had geslagen; de schooljeugd was huiswaarts
gekeerd om, na een paar uren van uitspanning, zich opnieuw in het
leerverblijf te vereenigen.
De oude schoolmeester wreef zich de handen--ja waarlijk, en het was
in zoolang niet gebeurd--omdat hij van zijn taai geduld dezen morgen
een vrucht had geplukt, welke hij niet had gedacht dat ooit zou rijpen.
De oude man was tevreden; en, gereed om zijn Elsje in de woonkamer te
gaan opzoeken, waar de warme koffie dampte, en de gestopte meerschuimer
gereed lag, trad de ondermeester hem tegemoet en zei glimlachend:
"Dat was een toer meester, een heele toer met dien dommen stoffel;
ik heb uw geduld bewonderd. Wat ik ook zeggen wilde... O ja: meester
moest de complimenten van vader hebben en dat hij, als 't meester
schikte, om één uur eens bij hem zou komen."
Scheltings gelaat betrok zichtbaar.
Wáárom het betrok?
Omdat een bezoek van Willems vader den ouden man nooit welkom kon
wezen. Daar bestond een treurige zaak tusschen hem en den smid, die
den eenmaal zoo oppassenden zoon betrof, den zoon, die schande over
het grijze vaderhoofd gebracht had.
Reeds met een paar woorden gewaagden wij vroeger van den zedelijk
dooden Evert. In korte trekken zullen wij de oorzaak van dien
zedelijken dood schetsen, waar tevens uit blijken zal, dat een bezoek
van Willems vader den meester niet welkom kon zijn.
't Was nog geen twee jaar geleden dat Evert de hoop en de vreugde
zijner ouders was. Mocht Schelting ook niet zijn wensch hebben
verkregen om den eenig overgebleven zoon voor zijn eigen vak op
te leiden, hij beleefde toch vreugde aan den jongen, die, op dat
tijdstip reeds drie en dertig jaren oud, als meesterknecht bij Tink,
de ronde som van driehonderd zestig gulden 's jaars verdiende.
Wat moest er gebeuren!
Op zekeren morgen was Evert die bij Tink inwoonde, spoorloos
verdwenen. Tink verscheen aan het schoolhuis, en gaf in de hevigste
bewoordingen zijn hart lucht.
"Bestolen! schandelijk bestolen!" riep hij uit: "Elfhonderd gulden
heeft de ondankbare mij ontfutseld. Zie hier," en hij toonde een van
onderen afgescheurd streepje papier, waar eigenhandig door Evert het
volgende op geschreven stond:
"Meester Tink!
Eenmaal hoop ik mijn schuld aan u af te doen; vervolg mij niet,
en mijn grijze ouders evenmin."
Wij zullen niet treden in de gewaarwordingen, die de ouders
vervulden. Geheimhouding! was een dringende bede; onderzoek doen! het
rassche besluit. En de oude man was toen in persoon op reis getogen
om den verloren zoon weer te vinden. Doch vruchteloos. Waarschijnlijk
was hij met de stoomboot naar Engeland, en vandaar, wie wist waarheen,
misschien wel naar Amerika getrokken.
Wat er in het dorp gepraat werd, daarvan vernam de schoolmeester niets,
omdat hij een vasten stelregel had van nimmer naar "praatjes" te
luisteren; maar, dewijl hij op handslag de belofte van geheimhouding
ontvangen had, vertrouwde hij zich aan de rechtschapenheid des
beroofden, verzekerde wederkeerig niet te zullen rusten voordat hij de
schuld des zoons had afgedaan, en, al zou het hem ook zwaar vallen,
gaf hij, op de gezegde belofte van stilzwijgendheid, aan Tink een
schriftelijke schuldbekentenis van elfhonderd gulden, om die zoo
spoedig mogelijk, bij gedeelten, te voldoen.
Ofschoon de tijd, en de droevige gebeurtenissen sedert dien stond, het
noodlottige voorval eenigermate op den achtergrond hadden geplaatst,
de oude man leed nog gestadig, wanneer de geringste omstandigheid of
het onschuldigste woord hem aan den jongen herinnerde, dien hij _niet_
voor de zonde, maar wel voor den hemel had opgevoed; aan den zoon,
van wien hij in al dien tijd geen de minste tijding had bekomen,
voor wien hij het weinige dat hij spaarde, gewillig offerde, en voor
wien hij nog iederen dag aan God om vergeving smeekte.
Was het te verwonderen dat Scheltings gelaat betrok toen hij vernam,
dat de man hem wenschte te spreken, die een zoo droevig geheim? met
hem deelde, en op wiens verlangen hij Willem als ondermeester had
aangenomen, ofschoon hij zich het liefst alleen te midden zijner
"schaapjes" bevond; de man eindelijk die nooit zijne woning betrad,
dan om een deel der droevige schuld in ontvangst te nemen?
"Goed Willem, ik zal vader ontvangen," zei Schelting, en met een
gesmoorden zucht verliet hij het schoolverblijf.
"Hoe gaat het, hoe gaat het oude vrind?" zei baas Tink met een
verbazende hartelijkheid, toen hij Scheltings woonvertrek was
binnengetreden: "Wij hebben elkander sinds een heelen tijd niet
gezien. Och, je hebt heel wat ondervonden sedert mijn laatste bezoek;
't is treurig, 't is! treurig!! en, ik zou wel hier zijn gekomen voor
't condoleeren, maar och, je kunt wel nagaan, drukke bezigheden,
maar anders.... ik condoleer je nog wel."
"Dank je baas Tink," zei Schelting, maar kreeg voor de eerste maal
bij een bezoek van rouwbeklag, geen traan in zijn oogen.
"Ja ja, jonge menschen kunnen sterven, maar oude menschen moeten
sterven!" hernam Tink,--wat wist hij dat goed!--"Ieder heeft zijn
tijd man, maar toch, aan jou had ik zoo graag nog heel lang je vrouw
gegund."--Wel vriendelijk!--"'t Was zoo'n goeje ziel."--Tink kende dan
toch onderscheid tusschen "kwaaje" en "goeje" zielen.--"Ze heeft zich
zeker in de laatste twee jaren, met al die ziekten en sterfgevallen
van je kinders, te weinig ontzien, en dan, oud zeer van je weet
wel.... van Evert; hé! hij laat nog niets van zich hooren?"
"Niets," antwoordde Schelting somber.
"Och man, wij moeten altijd den Heere zwijgen," troostte Tink: "en
roemen in Zijn wederbarelijke genade, die door het bloed Christi ons
gemoed reinigt van alle zonden."
Fraaie vereeniging van woorden! maar Tink _noemde_ zich ook goed
orthodox--Schelting was een goede orthodoxe.
Wij nemen de vrijheid hier nog in 't bijzonder te doen opmerken, dat de
edele meester Schelting ook tot de belijders der Drieéénheid--wellicht
zelfs der predestinatie behoorde. Daar zijn kwaden en goeden.... maar
eilieve zie verder.
Wanneer de lezer 't ons ten goede houdt, dan zouden we, vóór dat wij
den smid opnieuw laten spreken, wel eens even _drie_ vragen willen
beantwoorden, die met gansche boekdeelen vol, maar ook met weinig
woorden kunnen toegelicht worden.
Wat is een Katholiek?
Wat is een Orthodoxe?
Wat is een Liberaal?
Nº. één is: een tot de algemeene Christelijke kerk behoorende.
Nº. twee is: een rechtzinnige.
Nº. drie is: een onbevooroordeelde.
Hé, anders niets?
Neen, anders niets.
Maar....
't Is waarlijk niets anders, maar.... wie kan het helpen dat dezelfde
rok zoowel den rechtschapene als den schurk past?
Eilieve, zoudt gij een liberaal orthodoxe katholiek willen zijn? schrik
nooit voor een dier namen, maar, onderzoek of de naamdrager zijn naam
waardig is.
't Gelaat van baas Tink stond in een heilige! plooi toen hij die
laatste woorden uitte, en nog sterker groefden zich die plooien van
"dierbaarheid," toen hij den schoolmeester het volgende deed hooren:
"Niet alleen ik, meester, maar de geheele gemeente voelt medelijden met
den verlaten staat, waarin gij na zooveel verliezen moet voortleven. Te
recht begrijpt zij dat kalmte en rust, het eenige is waarnaar gij
verlangen zult. Komt allen tot Mij die vermoeid en belast zijt en Ik
zal u ruste geven, zegt de Heere," vervolgde Tink, terwijl hij het
sprekendst bewijs van KROMZINNIGHEID leverde: "en daarom moet gij
tot _Hem_ gaan, die de Alpha en de Oméga is, en uwe ziel losmaken van
het stof der aarde, en.... weet je.... wat wou ik ook zeggen?" Tink
kuchte, en presenteerde meester een snuifje.
Meester bedankte. Meester hield van geen snuif. De kinderen in school
moesten niet alleen lezen en schrijven, maar ook reinheid leeren,
en snuif!.... enfin, meester gebruikte ze niet.
Baas Tink proviandeerde zijn dikken gevel, kuchte weer eenige malen
en hernam toen: "Ja vriend, de raad der gemeente heeft mij dan ook
uitgenoodigd om u.... in uw belang, weet je, tot bevordering der rust
op uw vergevorderden leeftijd...." Tink kuchte alweer; misschien dat
hem de snuif in de keel kwam: "een eervolle rust.... weet je.... aan
te bieden."
De grijsaard, die den spreker onbeweeglijk had aangestaard, streek
zich met de vlakke hand over het gelaat, en zag toen het vertrek rond,
als wilde hij zich overtuigen dat het geen angstige droom was onder
welks invloed hij zich bevond.
Baas Tink stond van zijne zitplaats op; plaatste zich vlak voor
den ouden man, en zijne hand vattende, hernam hij beslist, doch op
niettemin Christelijk liefhebbenden (?) toon: "De raad, oude vriend,
bedankt u voor de veeljarige diensten aan deze gemeente bewezen;
hij zal zich verheugen indien gij nog langen tijd van het pensioen
't welk u uit de gemeentekas zal be...."
"Maar.... maar.... wat....!" klonk het eensklaps akelig uit de
dichtgeknepen keel des ouden: en toen, toen werd dat eerwaardig gelaat
zoo akelig wit; toen sloeg hij weder de hand aan het voorhoofd; toen
beefde hij over al zijne leden; toen suisde het hem in de ooren,
en--terwijl de wethouder riep: "Wat deert u?" zonk de grijsaard,
die voor een nieuwe beproeving nog geenszins bestand was, machteloos
achterover in zijn leunstoel.
De smid vond er iets akeligs in om iemand zoo bleek en zoo stijf te
zien liggen; dat had zooveel van een doode, en een doode.... bah! dat
was geen ding waar hij mee overweg kon. Met overhaasting verliet hij
daarom den bezwijmden grijsaard; riep in de gang luidkeels om hulp;
verzekerde aan het verschrikt toesnellende Elsje, dat hij niet wist
hoe haar vader op eens zoo ongesteld was geworden; dat hij alles had
aangewend om het raadsbesluit te keeren, en dat hij.... Maar Elsje
hoorde niet wat hij zeide, want reeds stond ze aan de zij des vaders;
drukte zijn slaphangende handen; ijlde daarna heen om water te halen,
waarmee zij de slapen en polsen des dierbaren bevochtigde, en smaakte
eindelijk het onwaardeerbare voorrecht dat ze den vader de oogleden
weer zag opheffen.
Ja, hij sloeg de oogleden op, en hij zag zijn kind naast zich
staan; doch de slag hem daar straks, naast de nog vlijmende wonden,
toegebracht, had te pijnlijk getroffen. Verward waren de woorden welke
de oude man sprak; de arme! hij kon niet verhalen waardoor hij opnieuw
en zoo hevig gewond werd--Nog dien zelfden avond lag de grijsaard
met een heete koorts op zijn legerstede, en Elsje schreide bitter,
en Willem Tink, die even kwam kijken, wist niet te zeggen wat zijn
vader met meester verhandeld had; en Saf, de dokter, besloot na een
lang stilzwijgend en diepzinnig polsvoelen bij zich zelven, dat een
goede dosis sal glauberi "met een smaakje" hoogst noodzakelijk was
en heilzaam zou werken.
_Ondanks_ het geweld der medicijnen herstelde meester Schelting,
doch zijn blik bleef somber, en slechts zelden sprak hij woorden,
van eenige beteekenis. Elsje stond hem trouw ter zijde en voorkwam
zijn geringste wenschen. Al had de zorgende dochter niet aanstonds
verstaan wat de oorzaak van de plotselinge ongesteldheid des vaders
was geweest, niet lang was zij daaromtrent in het onzekere gebleven,
want de werkvrouw vernam al spoedig het dorpsnieuwtje, dat meester
Schelting was "afgezet," en deelde het aan de dochter mede.
Ja, zij begreep toen maar al te wel, dat het de smid was geweest,
die haar vader de Jobstijding gebracht had, en, leed de oude,--de
lievende dochter toonde hem wel meestentijds een vroolijk gelaat,
doch diep griefde ook haar de ondank en liefdeloosheid eener gemeente,
die den grijsaard zooveel verplicht was, en hem het eenige ontnam
waarin hij vergetelheid voor bittere smarten vond.
"Ja," zeide zij op zekeren avond tot den ondermeester, die gedurende
Scheltings ziekte de school had waargenomen: "'t is toch onvergeeflijk
zooals men vader ter zij heeft geschoven, jij ondervindt nu zelfs
hoe noodig hij nog voor de kinderen is, 't was altijd stil wanneer
hij zich in hun midden bevond, terwijl tegenwoordig het gegons in
onze woonkamer te hooren is."
"Ja," zei Willem, terwijl het rood hem op de wangen kwam: "zij waren
ook bang voor meester."
"Bang!" herhaalde Elsje: "hoe kun je dat zeggen! Zou jij misschien
ook nog van meening zijn dat vader niet meer geschikt voor het
onderwijs is? Vroeger heb je dat wel gezegd maar, ik dacht dat
tegenwoordig.... Zeg Willem?" liet zij er niet zonder beteekenis op
volgen: "jij keurt immers de handelwijze van den raad evenmin goed
als je vader?"
"Wel neen," antwoordde Willem: "ik vind het hoogst
onredelijk. Maar...."
"Maar?" zeide Elsje.
"Maar...." hakkelde Willem: "wat kunnen wij er aan doen?"
Door de teederste liefde voor haren vader gedreven, ving Elsje nu
aan, om haren minnaar te bewegen haar in een voornemen behulpzaam te
zijn. Zij wilde den raad dringend verzoeken om op het genomen besluit
terug te komen; zij wilde in persoon naar elk der raadsleden gaan,
en--Willem zou haar vergezellen om openlijk te verklaren dat meester
Schelting tot op den laatsten dag van zijn onderwijs, de doorslaande
bewijzen zijner geschiktheid gegeven had.
En Willem beloofde het, en beloofde zelfs voorloopig haar weg te
zullen bereiden, en gaf zijn woord dat het aan hem niet zou liggen,
maar--Elsje moest dan ook niet langer zoo "angstvallig" blijven,
hij had haar zoo teeder lief. Was haar vader geheel hersteld dan zou
hij terstond aanzoek om hare hand doen, doch Elsje moest ook nu eens
toonen dat ze veel van hem hield, en hem een fermen zoen daarop ten
pand geven.
En Elsje kreeg wel een ijselijke kleur, en keek wel schuchter in
't ronde, maar toch, zij stak Willem haar handje toe, en hij kwam
nader, en zij sloeg de oogen neder, en hij glimlachte, en zij--welnu,
zij deed wat Willem begeerde.
Weinige dagen na het verhaalde heerschte er in den vooravond, binnen
de gelagkamer van _De vergulde Moriaan_ een bijzondere drukte. Buiten
was het koud, en de mannen die dronken en rookten, stonden of zaten
om de groote kachel.
In weerwil dat meester Tink--zooals wij reeds vroeger aanmerkten--niet
onder de vrijgevigen kon geteld worden, scheen hij toch dien
avond de gastheer te zijn. Jenever en bier zijn goedkoop, en de
smid was al te gelukkig dan dat hij den bezoekers een dronk zou
hebben geweigerd. Gelukkig? Geen wonder: Dien zelfden dag was, als
plaatsvervanger van den ouden Schelting, zijn eenige zoon Willem tot
onderwijzer te G. benoemd geworden.
De molenaar Knobbel stond op een stoel, en, een glas ten boorde
toe met jenever gevuld in de hand houdende, galmde hij met een
vervaarlijke stem:
"En zouden we dan niet drinken mijne heeren, op de gezondheid van mijn
vriend, die niet alleen in plaats van versleten hoefijzers, nieuwe
legt, maar ook aan ons dorp voor een versleten schoolpruik"--algemeen
gelach!--"een nieuwen meester, en wel een van zijn eigen vleesch
teruggeeft! De gezondheid van Mr. Tink!!" en, in één teug ledigde
Knobbel zijn glas, en kwam, tot veler verbazing, behouden op den
vloer terug.
Ook Willem, die heel wat handen gedrukt, en tevens--ofschoon met
weinig luste--den Schiedammer geproefd had, ook hij had gelachen
toen de dronkaard den ouden meester, een versleten schoolpruik
noemde, ook hij.... doch neen, wij willen zijn natuurlijk goed, maar
door verkeerde opvoeding en slechte voorbeelden misvormd karakter,
niet met een zwarte kool teekenen, maar zien en hooren hem slechts,
waar hij in den na-avond zijne beminde ten harent heeft opgezocht,
en, na haar niet zonder eenige aarzeling zijne benoeming te hebben
meegedeeld, verder toevoegt:
"Wij hebben alles gedaan Elsje, wat in ons vermogen was om de zaak van
je vader te bepleiten, al ontbrak mij de gelegenheid om je in persoon
tot de leden van den raad te brengen, ik heb niet stil gezeten, en nu,
de benoeming heeft ons allen verrast."
Elsje zeide niets, maar zag den spreker onafgebroken in de oogen,
die hij somwijlen nedersloeg.
"Mijn voorspraak mocht niet baten," vervolgde Willem "doch nu, daar
mijne benoeming heeft plaats gehad, nu zou het toch een dwaasheid
wezen om die van de hand te wijzen, nietwaar Elsje?"
Het meisje gaf geen antwoord.
"'t Zou je vader niets baten," hernam Willem: "_kon_ ik in zijn
voordeel spreken dan was het iets anders; maar men zegt algemeen dat
meester Schelting suffende en niet meer geschikt voor het onderwijs
is."
Elsje vreesde het ook, maar, had hem _iets_ ongeschikt gemaakt,
dan was het zeker de bittere tijding geweest. Zij dacht zulks, doch
zeide niets.
"En zou de oude man geen vrede krijgen met het denkbeeld der rust,
wanneer hij ons beiden daardoor gelukkig ziet worden?"
"Ons beiden?" vraagde Elsje, terwijl zij een beteekenisvollen blik
op den jongen wierp.
"Ja mijn liefje, ons beiden, nietwaar?" vleide de jongeling, en wilde
de hand van meesters schoone Elsje vatten, doch op datzelfde oogenblik
trad het meisje een schrede terug, verhief zich met fierheid, en
sprak op een toon die van verontwaardiging trilde: "Ons beiden! neen
Willem, nooit! Geen geluk ten koste der laatste levensvreugde van
mijn beproefden braven vader. Ik ken je nu Willem. Je liefde, je
achting was veinzerij. Oneerlijke middelen ter bereiking van geluk
kunnen Gods zegen niet wegdragen. Hij vergeve het mij als ik je ten
onrechte beschuldig, maar in dit oogenblik ben ik overtuigd dat het
je streven was om je meester den voet te lichten, en Willem, zoo een
kan Elsje nimmer liefhebben en nimmer haar vertrouwen schenken."
Toen het meisje die woorden gezegd had, was zij zoo wit als de boord
om haar fraaien hals. Willem wilde spreken, doch een blik, waarin
minachting in plaats van liefde te lezen was, sloot hem den mond. Op
de deur der school toetredende--waarin het gesprek gevoerd was--sloeg
Elsje reeds de hand aan de klink, toen Willem haar eensklaps ter zijde
sprong, en haar met den kreet: "Lieve Elsje!" bij den arm vattende,
tot staan wilde noodzaken.
Doch neen, de woorden: "Ga, en dwing mij niet tot verachting!" troffen
hem sterker dan een slag in het aangezicht, en, geen poging meer
wagende, om haar tot blijven te bewegen, zag hij Elsje verdwijnen.
Ook Willem toefde niet langer, maar keerde naar _De Moriaan_ terug,
en zat er met den molenaar en nog eenigen tot laat in den nacht,
en dronk een stout glas bier, maar hoorde telkens die woorden:
"Dwing mij niet tot verachting!"
Door het kerkhof van de dorpsstraat gescheiden, en alzoo in een
schuine richting tegenover het dorp, ligt een kleine boerenhoeve. De
eigenares, die de boerenhoeve met haren zoon bewoont, heeft ten gerieve
van meester Schelting en zijne dochter, gaarne haar opkamertje en,
voor het meisje afzonderlijk, een zoldervertrekje afgestaan, omdat
de oude man nergens anders te recht kon, en, zij zelve de vertrekjes
toch niet van noode had.
Reeds vijf maanden is het geleden dat Schelting er zijn intrek nam;
vijf maanden sedert den vreeselijken dag, waarop de stomme getuigen
van een zaligen echt, voor spotprijzen, niet zelden onder gelach,
aan den meestbiedende werden verkocht.
O, wie gevoelt niet dat die dag voor den grijze een _vreeselijke_ dag
geweest is? Voorzeker, wie door opvoeding en beschaving een dieperen
blik in het leven slaat, en fijner gevoelt dan de minder ontwikkelde
en--over 't algemeen--meer grove gemoederen ten platten lande, hij
zou onmogelijk zijn tranen hebben bedwongen, wanneer hij den oude had
gadegeslagen terwijl de wieg, waarin ze allen hadden gesluimerd, bij
't klinken van den onbarmhartigen hamerslag voor tien stuivers aan een
uitdrager werd gegund; toen dat toiletspiegeltje voor drie kwartjes een
kooper bekwam; toen het spinnewiel,--ja het spinnewiel!--door Aaltje,
bijgenaamd de gele bles, voor twee schellingen werd weggevoerd;
toen--maar neen, reeds genoeg, hij zou zich voor den grijsaard
geplaatst en gezegd hebben: "Waarom blijft ge hier, oude man? Kom,
ga den tuin eens met mij rond; 't is er wel koud, maar hier, hier is
het veel killer: kom?" En wellicht zou hij er in geslaagd zijn hem
van dat nare tooneel te verwijderen, zoo zijn pogen geen schipbreuk op
de sombere begeerte had geleden om te weten: waar.... alles.... toch
blijven zou?
En was die verkooping dan niet vrijwillig?
Ja, vrijwillig, geheel vrijwillig. O, wie herinnert zich niet hoe
hij zelf wel eens het een of ander _geheel vrijwillig_ heeft moeten
offeren?
De man, die ons vóór zijne ontmoeting met den smid-wethouder,
ofschoon gebukt onder zijne beproevingen en ondanks zijn ouderdom
toch een goed denkbeeld van kracht en verstand gaf, wij vinden hem,
sedert dat droevige oogenblik, ontzettend verouderd weder.--Waar?
Op de plaats die zijn lievelingsplek is geworden.
Het kerkhof is door een smalle sloot omringd; de boomgaard, die aan
de hoeve behoort, grenst er tegen aan; Huibert, de zoon der eigenares,
heeft, om den ouden meester genoegen te geven, een plank over de sloot
gelegd--'t _mocht_ wel niet, maar 't was onschuldig en niemand had er
scha bij. Daarover ging de grijsaard gedurig den hof binnen, waarvan de
zoden hem eerlang zouden dekken; daar zat hij dan uren achtereen bij
de graven zijner geliefden, die hem dáárboven verbeidden, en dacht er
aan de onbestendigheid van aardsch geluk, en aan de noodzakelijkheid
der vorming hier beneden, voor den onverbreekbaren heilstaat in de
gewesten der eeuwigheid.
Wij vinden den oude weder, op de plek die hij de zijne noemt, doch
in een uur dat vreemd zal schijnen aan hem, die niet weet dat het
sedert den laatsten tijd een manie van den grijsaard is geworden,
om slapelooze nachten met een bezoek aan die plaats te bekorten. De
koelte van den Meinacht doet den man niet huiveren, maar verkwikt
hem veeleer.--Wat doet hij? Zie, met gevouwen handen en den blik in
het ruim der starren, schijnt hij wel een gebed te stamelen. Zou het
ook een bede zijn om vrij te worden gemaakt van de enge banden des
stofs?--Nog een geruimen tijd bleef Schelting in het lichtruim staren,
en, had hij reeds vroeger verstaan dat het lijden door God gezonden,
de vorming voor eeuwig heil moet bewerken; had hij in dien vroegen
morgen, toen wij hem na een slapeloozen nacht voor de eerste maal
den akker der rust zagen naderen, meer vrede bekomen en kracht tot
berusting; had hij zich toen sterk gevoeld, om Gode te zwijgen, zich
verder aan Hem te vertrouwen, en voor zijn nuttigen werkkring alsook
voor zijn dierbaar kind te leven, nog was de strijd niet volstreden
om ook nú met kalmte het leed te dragen, dat door menschen over zijn
grijze kruin gebracht was.
Eindelijk daalde zijn blik langs den hemelboog tot op de donkere massa,
waaruit de kerktoren zich als een zuil verhief, die de aarde nauwer
aan den hemel verbond.
Daagde de morgenstond dáár? Neen, maar toch achter die donkere massa,
waarin de menschen met hun liefdeloosheid, eigenbelang, ondank, haat,
dronkenschap, ontucht, maar ook gewis met hun godsvrucht--ofschoon
in enge vormen--ouderliefde, menschenmin en zuivere beginselen te
slapen lagen, achter die donkere massa speelde een zachte gloed. De
oude man zag het, en kon den blik van dat vreemde verschijnsel niet
afwenden. Naarmate het licht sterker en grooter werd, was het den
grijsaard, als zag hij den hemel geopend: even drukte hij de hand
voor de oogen, doch daarna opnieuw in het licht starende, en steeds
dieper met het oog der verbeelding doordringende, ontwaarde hij in den
gloed der ontslotene hemelzalen, een kolom als van rook, die allengs
den vorm eener menschelijke gedaante bekwam. En ja, in helder wit
gewaad, stond daar zijn verjongde gade, en in de kleinere wolkjes
die haar omringden, ontwikkelden zich allengs de panden, die zij hem
schonk en waarmede God háár hereende, en ja.... zie.... de zoon, de
verlorene, ook hij was daar; op hem legde zij hare handen; en terwijl
een onbeschrijfelijk zalig gevoel het hart des ouden doortintelde,
riep hij luide: "God! zou het waarheid zijn!"
Maar--terwijl hij nog tuurde, werd het tafereel eensklaps verduisterd;
't werd donkerder dan het vóór die luchtverschijning geweest was. Zeer
spoedig echter daarop verscheen het licht feller in dezelfde richting,
en Schelting legde weder zijn hand voor de oogen, doch ook later
nogmaals zijn blik naar het licht wendende, sprak een stem der
werkelijkheid in zijn binnenste en.... hij rees plotseling overeind;
verliet, zoo snel zijn afnemende krachten het gedoogden, den akker
Gods; richtte zijn schreden naar dat gedeelte van het dorp waar
het licht al heller en heller blonk; hijgde naar zijn adem, maar
eindelijk.... nog eenige schreden.... en toen.... toen bonsde hij
met de grootste krachtsinspanning op de deur der smidse, en schelde
aan de belendende huizen, luide!.... luide!!.... luide!!.... terwijl
de stem van den "onnutten dienaar" krachtig de lucht deed weergalmen
van den noodkreet: "Brand! brand!!"
Door onvoorzichtigheid van een der knechts was er in de smederij van
Mr. Tink brand ontstaan. De kerkklok had het tweede uur na middernacht
doen hooren. Alles was te bed, want nachtwachts hielden ze er te
G. niet op na, dat was te kostbaar!! en, van een torenwachter hadden
ze in de stad wel eens _hooren spreken_. Dewijl het vuur alreede
Tinks slaapvertrek had bereikt toen de oude Schelting zijn wekstem
deed hooren, zou de smid-wethouder gewis een prooi der vlammen zijn
geworden, zoo niet de grijsaard op het hem dierbare plekje vertoefd
en, uit zijne geestverrukking ontwakende, de noodzakelijkheid eener
snelle waarschuwing had ingezien.
Dát was uw wraak, oude man. Uw wraak! Want ge wist maar al te wel wié u
de vreugd uwer laatste dagen, uw _thuis_ en uw werkkring ontnomen had.
En met eigen hand heeft hij nog geholpen zooveel zulks in zijn
vermogen was; hij heeft in de rij gestaan om de emmers water te
overhandigen. Schijnbaar onvermoeid werkte de "onbruikbare", totdat
een vriendelijke stem achter hem, het: "Vader, kom nu toch mee!" deed
hooren, en Huibert hem dwong met Elsje huiswaarts te gaan.
Ofschoon de gebouwen, aan de smederij grenzende, werden gered, en een
gedeelte van Tinks woning zelve gespaard bleef, zoo had de brand voor
den smid toch de noodlottigste gevolgen. Een brandende balk was hem
op het hoofd gevallen; en Saf, die in sal glauberi "met een smaakje,"
voor zoo'n wonde weinig heil zag, was al drie dagen lang met azijn
en water, en bloedzuigers, en koppen bezig geweest, doch, wat hij ook
"_probeerde_" het wilde niet baten--de smid bleef er akelig aan toe.
"Oude vriend!" ving de geneesheer met een verbazende deftigheid op
zekeren morgen aan, toen hij Scheltings kamertje was binnengetreden:
"de kunst schijnt op den ongelukkigen smid niets te vermogen, en
wel om de eenvoudige reden, dat er bij de krankheid des lichaams
eene _hyperthymie_, of ziekte des geestes schijnt te bestaan,
die de noodlottigste gevolgen kan na zich slepen. Oude vriend! in
hoeverre gij den lijder eenig leed kunt hebben berokkend staat mij
niet te beoordeelen, maar zóóveel is zeker, dat hij gedurig uw naam
in koortsige opgewondenheid noemt en dan ten bedde uit wil, zoodat
hij met de meeste moeite moet worden tegengehouden. Eilieve! als ge
iets met hem uitstaande hebt, ga dan, en maak de noodlottige zaak uit
de wereld. Ik stel er mij de beste resultaten van voor, wellicht dat
zoodoende het begeerde consult onnoodig zal worden."
Met bevreemding zag Schelting den dokter aan, doch gaf zijne
toestemming, en bekwam daarop nog de verzekering, dat zijn geit,
die van Scheltings opvolger permissie voor het kerkhof had gekregen,
er uitzag.... als modder.
Wij bevinden ons in een achtervertrek van _De Moriaan_, waar de smid in
den deerniswaardigsten toestand te bed ligt. Zie, de oude schoolmeester
treedt op de legerstede toe, en aan het meer dan gewoonlijk beven
zijner handen, en schudden van zijn hoofd--een zenuwachtig verschijnsel
der laatste maanden--is het duidelijk te bespeuren, dat het hem moeite
heeft gekost den lijder te naderen.--Maar hoor, daar klinkt van het
leger des grijsaards naam. Onwillekeurig huivert de oude.
"Wat wil je baas Tink?" zegt hij zacht met een bevende stem.
De lijder vermag zijne oogen niet tot den bezoeker op te slaan, maar
drukt de hand op het brandende hoofd, en slaakt een pijnlijken zucht.
"Kan ik je.... van dienst zijn?" herneemt de oude: "God weet.... ik
doe het gaarne."
Eenige woorden zonder samenhang die der brandende lippen ontsnappen,
getuigen van de verrassing des ongelukkigen, doch, terwijl Schelting
met de steeds trillende hand een glas water neemt, ten einde die
gloeiende lippen te verkoelen, roept Tink met een stem, die den oude
om hare schelheid zichtbaar doet ontstellen: "Verdoemd! Evert! Evert
Schelting!"
De grijsaard is niet in staat het water aan de lippen des lijders
te brengen, het glas valt hem bijna uit de hand, en terwijl hij nog
sterker beeft, vraagt hij langzaam:
"Zou je iets van Evert gehoord hebben?"
Tink beantwoordt de vraag des vaders--die na het plotselinge
vertrek van zijn zoon geen tijding van hem bekwam--met de woorden;
"Genade! Evert.... onschuldig,.... spel," en, terwijl hij iets
later met een akelige kracht de handen tegen het geteisterde hoofd
drukt, ontsnappen de woorden bij lange tusschenpoozen aan zijne
lippen! "Hier.... branden.... ze,.... hier,.... die.... elf....
honderd.... gul.... den...." waarna hij zonder zelfbewustzijn blijft
nederliggen.
Hebt gij den blik waargenomen, dien de grijze op den ongelukkige
werpt, en ook dien, welken hij door het venster naar den blauwen
hemel zendt? Ja....?? O! dan grijpt gij met vuur zijne handen, dan
zegt ge: "Oude, edele, brave man, gij hebt uwe vijanden lief, oude,
godvruchtige, beproefde man, GIJ zijt rijp voor den hemel!"
Kom mede, dáár, achter die hooge populieren en bezijden die grafterp,
die het lievelingsplekje van den ouden schoolmeester was. Daar ziet
ge een blauwe zerk. Toen gij er in den nacht den oude vondt, zaagt
ge niet wat zij te lezen gaf. Ziet ge wel, 't zijn dezelfde namen
die op de silhouettenplaat in de pronkkamer van het schoolhuis te
lezen waren. Een heele rij, en van ALLEN leest ge het: GEBOREN,
maar ook het: GESTORVEN. Den negenden naam, dien ge hier leest,
vondt ge niet op die prent, en den tiende evenmin: _Sabina
Schelting-Haller_, geboren.... gestorven.... _Evert Schelting
Senr_. geboren.... gestorven....
Zie, daar ligt het stof verzameld van den grijzen vader met zijn
gade en kinderen, geestelijk zijn zij daarboven één.--Met zijne
kinderen? En was het geen tiental dat in de wieg had geslapen? En
Evert en Elsje?--Inderdaad hunne namen ontbreken; en Elsje, de
trouwe dochter, zij leeft nog om NA 's vaders dood, zijn lof te
hooren verkondigen, zij leeft nog om rozen te strooien op de zerk,
waaronder zooveel dierbaars begraven ligt, zij leeft om eerlang Huibert
gelukkig te maken, die mèt haar, den zegen des stervenden grijsaards
bekwam! Zij leeft om te weenen bij het stof, maar op aarde reeds één
te zijn in den geest met hare ontslapenen, zoo als Jezus verklaarde
één te wezen met God.
En Evert, neen, hij rust daar niet. 't Was voor den grijzen vader,
uit de afgebrokene woorden van zijn stervenden vijand, reeds duidelijk
geworden 't geen voor den novellen-lezer een geheimzinnige zaak is
gebleven. Welnu: Ook op de dorpen, ja! in eenvoudige dorpsherbergen,
wordt somwijlen gespeeld, zwaar gespeeld--valsch gespeeld! De
schijnvrome Tink heeft meesters Evert--zijn oppassenden knecht,--eene
som van elfhonderd gulden door valsche kunstgrepen doen schuldig
worden. De angst heeft den jongeling bekropen; met achterlating van het
vroeger vermelde briefje is hij ontvlucht. De schaamte over zulk een
belangrijke speelschuld heeft hem weerhouden om tot de godvruchtige
ouders te gaan. Met het weinig lichtgevende briefje gewapend, heeft
Tink zijn slachtoffer als een schaamteloozen dief kunnen brandmerken,
het onrechtvaardig verworven geld van den ouden meester willen eischen,
en zoo diens tijdelijke welvaart verminderd--maar erger nog--zijn
zielelijden durven vergrooten.
Dat Evert ook later niets van zich deed hooren, het versterkt ons in
't vermoeden: dat in de begoocheling van het vuur en de rookwolken der
brandende smidswoning--welke Schelting op het kerkhof aanschouwde--een
profetie, ten opzichte van den ongelukkigen zoon, lag opgesloten,
waarvan de vader weldra de vervulling zou aanschouwen.
Is hij gestorven in den vreemde?