Rafaël. Esther. Sachel. Rose.
RAFAËL. Goeien avond.—Ik zeg goeien avond.
SACHEL. Dat hoor ik. Zeg liever, goeien nacht!
ESTHER. Goeien avond! Meneer zeit goeien avond. ’t Lijkt hier ’n
kosthuis! Meneer doet ons de éér an om te kommen slapen!
RAFAËL. Ik heb me verlaat. Ben je ongerust geweest, vàder? Vader? Hoor
je me niet? Kun je geen antwoord geven? Ook goed.
ESTHER. Gelijk heit-ie dat-ie z’n mond houdt. Van mijn kreeg je ook
geen boe noch ba. Wat ben jìj voor ’n zoon? Zou bij Abram angaan—is
niet bij Abram geweest! Je most mijn zoon wezen!
SACHEL. Waar heb jij uitgehangen?
RAFAËL (verstrooid). Wat doet ’t ’r toe? ’k Heb dat van Abram vergéten.
’t Spijt me. Met opzet heb ’k ’t niet gedaan.
ESTHER. Hij vertelt wat! Geen opzet—wél opzet! ’t Komt ’r wat op an!
SACHEL. ’k Heb je gevraagd wáar je gezeten heb de godganschelijke
dag—en je praat ’r om heen....
RAFAËL. Moet ik van àlles uitleg geven? Ik ben hier en daar en overal
geweest—de tijd is omgevlogen. (vermoeid) Heb je wat te eten, tante? ’k
Heb honger.
ESTHER. Wou je dat ’k noù nog ging dekken? Ik zou je danken. Kom op je
tijd.
SACHEL. Nou nog eten? Nou wordt ’r niet meer gegeten.
RAFAËL. Goed. ’k Zal zelf ’n stuk brood nemen.
SACHEL. O God, wat straf je me zwaar op me ouwen dag overgeleverd an
vreèmden! As je moeder-zaliger je zien kon, as ze zien kon hoe jij je
blinden vader mishandelt, mis-han-delt, dan, dàn, dàn....
RAFAËL (rustig). Laat mijn moeder ’r buiten. Je hoeft geen
herinneringen wakker te maken; vandaag—leef ik enkel in herinneringen.
Ik was op ’t graf.
ESTHER. Hij was op d’r graf! ’t Is toch geen jaartijd? Was ’r nièt
gegaan....
RAFAËL (haalt de schouders op) .... Ik was op ’t graf ùren lang, heb
zitten suffen en droomen. ’t Werd avond; de doodgraver heeft me
opgeschrikt. Dat ’s alles. De zerk is weggezakt, vader. Je kunt de plek
niet meer vinden. D’r groeit van alles. ’k Heb wat bloemen meegebracht.
Hier heb je ze. D’r mag wel ’n nieuwe zerk komen.
SACHEL. Jij ben krankzinnig, jij ben gèk! Ik wil jouw bloemen niet! Wèg
met jouw bloemen! Was teruggekommen zooas ’t je pàste! Had niet je dag
verluierd, je dag verdaan met onzin—ònzin, zeg ik je! Gister ben je
niet thuis geweest, had je ’n uitvlucht! Eergister heb je geen vin
verroerd! Zóo alle dagen die God geeft! Ben jij ’n zoon? Denk jij ’r an
dat je ’n blinden vader heb, dat ’t ongeluk me vervolgt, dat Levi en
Abram en zoo’n koopman-van-niks as Aaron—alles naar zich toehalen, dat
m’n zaak verloopt, m’n goeie zaak m’n zaak, waarvoor ik gezweet heb,
m’n zaak, m’n záák! Ik kan ’r bij huilen! Op m’n ouwen dag kan ’k
bedelen gaan! Heb ’k je daarvoor grootgebracht!
ESTHER. Trek ’t je toch niet zoo an! Mot je om zoo’n zoon grienen?
SACHEL. God straft me wel! Heb ik ’t brood uit me mond gespaard
toen-die ’n kind was? Hebben z’n moeder-zaliger en ik kromgelegen om ’m
groot te brengen! Heeft-ie scholen bezocht en talen geleerd, waarvan
wij nooit gehoord hebben! Hebben we ons uitgekleed voor ’m, bij ’m
gewaakt as-die ziek was, ons alles ontzegd om ’t hém goed te laten
gaan! En nou? Wat heb ik nou? Nou kan ik alléén rondwurmen! An niemand
steun! Nou kan ’k vèrrèkken! Nou mot ’k wachten tot ze híér kommen met
handel—me laten bedriègen—me laten bestelen!
RAFAËL. Dat ’s niet mijn schuld.
SACHEL. Niet zijn schuld! Ik kan ’m vasthouen! Ik kan ’m daar dwingen
thuis te blijven en voor mijn te kijken!
RAFAËL. ’k Heb over al die dingen gedacht van middag, lang nagedacht—je
heb gelijk, maar ànders worden kan ’t niet, nou niet, nooit meer.
ESTHER. Stapelmesjogge!
SACHEL (hard). En wáarom niet?
RAFAËL. Dat kan ’k niet zeggen....
SACHEL. Jij liègt! Jij heb iets buitenshuis, dat ik niet weten mag, dat
je verbergt!
RAFAËL. Nee.
SACHEL. Zeg op! Zeg op: je mag alles zeggen!
ESTHER. Geheimen? ’t Zullen me geheimen zijn! Nog geen dubbeltje zijn
ze me waard! As die niks zeit, weet ik nog genog!
SACHEL. Op ’t graf van z’n moeder heit-ie gedacht! Hahaha! Op ’t graf
van je moeder most jij niet durven kommen!
RAFAËL. Waarom zullen we zóó tegenover elkander staan? Ik zal hier niet
lang meer blijven, ’t je niet lastig maken.
SACHEL. Wat? Wàt zegt-ie?
ESTHER. Schtos! Allemaal schtos!
RAFAËL. Ik ga weg.
SACHEL. Jij gaat weg? Jij gaat weg? Zegt-ie dat Esther?
RAFAËL. ’t Is beter vrindschappelijk van mekaar te gaan. Over heftige
dingen heb je later spijt, altijd spijt....
SACHEL. Hahaha! Hahaha! Nou is alles in orde! O! O! O! Voel je dan niks
as je m’n oogen ziet?
RAFAËL. Vroèger gaven die me onrust, angst, wroeging—hoe zal ik ’t
noemen?—vroeger had ik alles voor je kunnen doen,—in den tijd toen ìk
jong, jij hulpeloos was—vroeger zou ’k geen oogenblik rust hebben
gehad, als ’k tranen in je arme oogen had gezien—vroeger zou ’k me de
haren uit ’t hoofd hebben getrokken bij de gedachte—ènkel bij de
gedachte—je displeizier te doen—nou is dat ùit me—heelemaal ùit me—je
heb ’t ’r uit getràpt!
SACHEL. Ik? Ik? Wat heb ìk joú gedaan? Wat? Wat?
RAFAËL. Nee, ik wil je niks verwijten. Je ben ’r niet verantwoordelijk
voor. Je heb ’t zèlf geleerd....
ESTHER. Ik ga naar bed. Ik heb genog van die kinderpraat! Zal ik me
nachtrust geven an zùlk gekles! Hij wil wèg: laat ’m gaan! ’k Dacht dat
je wijzer was. Allemaal praatjes, uitvluchten, smoesjes! Mòrgen
vraagt-ie je weer centen! Jouw zoon is ’n klaplooper—nou wéet je ’t!
SACHEL. Ze heit gelijk! Wat stoor ik me an joùw gekkepraat. Maar ’r
komt ’n end an me geduld! ’k Heb ’t lang genoeg gekropt. Làng genoeg!
RAFAËL. Dreig niet. Ik zei je dat ik ’n besluit genomen heb—’n besluit
dat zóó vaststaat, dat niemand ’r iets aan veranderen kan. Ik ga weg.
Heel gauw. Ik maak jullie ongelukkig. Jullie mij. ’k Weet geen àndre
oplossing.
SACHEL. Waàrom wil jij weg?
RAFAËL (droevig). Dat is mijn zaak.
SACHEL. Bloedhond! ’n Blinden vader an z’n lot overlaten! God zal je ’r
voor bezoeken!
RAFAËL. Nee. Dat kàn niet. Ik voel me voor ’t eerst sinds jàren
rustig—nou ik mijn weg ga, nou ik weet wàt ’k doen moet.
SACHEL (woest). Maar de reden, de reden! Je heb toch je hersens! Je ben
toch niet volslagen idioot! De reden! De reden!
RAFAËL. De reden—de reden. Sta je ’r zóo op? O, ’t zou voor ons beiden
beter zijn, als ’k zweeg. Je wìl dat ik spreek? Dan zùl je hooren, dan
zul je weten hoe ’k me hier ben gaan voelen als ’n ellendige, als ’n
vreemde.
ESTHER. Ach wat ’n schtos! Wat doen we met die onzin!
RAFAËL. Laat me uitspreken. Ik kijf niet, maak geen twist: zeg de
dingen kàlm—als je ’t voelen kunt: wanhopig—’t Is niet zoolang
geleden—’k denk twee, drie—’k weet ’t niet—’t Doet ’r niet toe. Ik was
onnoozel, ’n jongen, ’n kind. En ’k hield van je, vader. ’k Hield
zièlsveel van je. Als ’k je tasten zag door den winkel, de
bergplaatsen, dan moest ik haast snikken. Had ik je niet gekend met je
oogen vol leven en opgewekt? ’t Was zoo verschrikkelijk je àltijd in ’t
donker te denken. Soms kneep ik m’n oogen dicht, hield m’n hand er voor
om ’t licht af te sluiten—dan dacht ik: god, hoe schrikkelijk, hoe
vreeselijk—hij heeft de dingen gekend zooals ik ze ken—nou moet-ie
gissen, de vormen raden, de kleuren raden....
SACHEL. Hou je mond! Dát vraag ik je niet!
RAFAËL. Toen kwam de dag.... ’n Vrijdag... ’k Was begonnen je in de
zaak te helpen.... Je had ’n partij goed verkocht—’k weet niet meer
wàt.—De schuit lag voor de loods—de knechts stouwden de balen er in. ’k
Ziè ’t gebeuren. Jij stond bij de weegschaal. Je zag me niet: had me
niet hooren loopen. Nièmand zag me: ’k was in de scheemring van de
loods. Jozef, de knecht, las ’t gewicht—zelf schreef je de getallen. Ik
keek naar je met ’n zoo groote genegenheid, ’n zoo groot meelijden. Je
had zooveel wil—je droeg ’t ongeluk zoo dapper. ’k Zag je vingers
bevend bewegen over ’t papier—’k wou naar je toekomen en zeggen: laat
mij ’t schrijven—vermoei je niet.—Maar op eens zag ik iets, iets dat me
dee schrikken, me terugdrong naar de scheemring van de loods. ’r Werd
’n baal gewogen—Jozef en de koopman bukten naar de gewichten—en
terwijl—tastte je voet naar de scháal—bleef er op drùkken. Ze wogen je
voet mee. Niemand lette op je. Ze hadden vertrouwen in je blinde oogen.
Je stal. Je was ’n dief...
ESTHER. Dat lieg je! ’k Zou me schamen zulke leugens te zeggen!
SACHEL. Laat ’m gaan... laat ’m uitspreken...
RAFAËL. Ik lieg niet! Loog ik maar!—Ik dacht dat ’k me vergist had,
bleef angstig wachten op ’n tweede baal.—De baal kwam—werd op de
bascuul geschoven—wéér drukte je voet op het blad—wéér nam je watje
niet toekwam. Ik hoorde den koopman verwonderd spreken dat de balen zoo
zwaar waren; wantrouwig bekeek-ie de schaal. Jij, stond zwijgend, met
gevouwen handen—je stond zóó verlaten, zóó rampzalig met je enkel-witte
oogen, dat niemand aan je dacht—’n hulpelooze blinde. En bij élke
schaal herhaalde je ’t—óver de twintig maal. Twintig maal! Twintig maal
je stelende voet en je dooie oogen, je bewusteloos meeleven, je
misbruik maken van ’n ramp, je misbruik maken van ’t meelij van
andren!—Nou weet je de hoofdzaak. ’k Heb zitten huilen achter de
loods—zoo màl was ik toen. Twee uur later zijn we naar de kèrk gegaan,
zooals elken Vrijdagavond. Je zat naast me. Ik bad niet. Telkens keek
ik naar je oogen om er iets in te vinden, om er ’n uitdrukking in te
zien—telkens zag ik het wit zonder pupillen, ’t wit zooals ’t geglansd
had toen je bij de bascuul naar den hemel stond te kijken.—’t Was ’n
bleeke hemel met ’n énkele violette streep: zóó sterk is ’t me
bijgebleven.—Van de kerk gingen we naar huis. De sjabbestafel wachtte.
Je klaagde, dat ’k stil was. Ik wàs stil. Je zei brooge. Je doopte ’t
brood in ’t zout. En aldoor keek ik, kéék ik. ’t Lamplicht scheen in je
oogen. ’t Lamplicht gaf ’r denzèlfden glans aan als de hemel. Je wierp
’n glas om—wat nooit gebeurde. En ’k voelde niks. Je was geen blinde
meer voor me. Je was ’n..... Je was ’n..... Waarom zal ik verwijten en
schimpen? ’t Is gebeurd. Honderd keer na die eerste heb ’k ’t zelfde
van je gezien. Ik wou je vervangen, zèlf ’t goed wegen, afleveren. Jij
wóú niet. Je maakte je kwaad. Nooit mocht ik aan de bascuul komen. Je
beloog me. Je zei dat je niet werkloos kon blijven, dat je geen rust
had als je stil moest zitten. En met Jozef sámen—met je knecht lag je
onder éen deken!—bleef je de kooplui bestelen, bestèlen. Laat me
uitspreken! Langzaam heb ’k alles begrepen, ben ’k je gaan
minachten.—’n Blinde beklaag ik zoo innig—’n blinde zie ’k voor me als
’n mensch van wie God ’n oneindige gelatenheid vraagt èn een gróóte
berusting—’n blinde zie ’k als iemand die voor de helft afscheid heeft
genomen—van àlles.... Joú zag ’k ’t gèld dat je bij elkaar schraapte
bestréelen, jou zag ’k vechten en worstlen om naar je toe te halen, jou
zag ik dag aan dag—bedriegen. O, hoe wouen je blinde oogen me dan wat
doen. Hoe wou je voor me staan als ’n hulpelooze, als ’n vàder!
SACHEL. Doen àndren anders?