Esperanto estas lingvo, kaj same, kiel ĉiuj lingvoj, ĝi estas
indiferenta ilo, kiu povas servi al kiu ajn celo kaj ideo. »Ĉiu
ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia Esperantisto ligas kun la
Esperantismo, estas lia afero pure _privata_, per kiu la Esperantismo
ne respondas«. Sekve »Esperantisto estas nomata ĉiu persono, kiu
scias kaj uzas la lingvon Esperanto, tute egale, por kiaj celoj
li ĝin uzas. Apartenado al ia aktiva societo Esperantista por
ĉiu Esperantisto estas rekomendinda, sed _ne deviga_« (Bulonja
Deklaracio).
Ĉar Esperanto estas _vivanta_ lingvo, ĝi evoluas laŭ natura
maniero, same kiel la naciaj lingvoj per iomaj post iomaj aldonoj
aŭ ŝanĝiĝoj, laŭbezone eniĝantaj en la uzadon. La sorto de nia
lingvo kuŝas do en la manoj de la Esperantistaro mem.
Tamen ĉi tiu povo kaj libereco de la Esperantistaro por riĉigi la
lingvon kompreneble ne estas senlima kaj senbrida, nek devas degeneri
en pereigan anarkion. La Esperantistaro havas la rajton libere uzi
la lingvon; ĝi ne rajtas detrui kaj pereigi ĝin. Evolucio natura
tute ne samsignifas kiel evolucio kaprica, senkritika, senpripensa.
Ĉar Esperanto estas _internacia_ lingvo, ĝia natura evolucio
devas fariĝi _internacie_, unuece kaj ĉiulande sammaniere, ne
malhelpante la internacian interkompreniĝon. Severa unueco, estante
nepra kondiĉo de internacia interkompreno, estas nepra kondiĉo de
ekzistado de lingvo internacia, kiun baldaŭ mortigus la pereiga
disfalo je diversaj dialektoj.
Tiu ĉi mortiga danĝero ne estas duba, ĉar ĝi kuŝas en la
kondiĉoj mem de la vivo de internacia lingvo: la uzantoj de nacia
lingvo, pro la praktikaj necesoj de konstanta interkomunikiĝo kaj
interkompreniĝo, ne povas libere ŝanĝi aŭ riĉigi la lingvon laŭ
persona gusto kaj kaprico; ilia libereco estas severe limigata de la
necesa tuja komprenebleco. Por ke ili estu komprenataj, ili devas
paroli sammaniere, kiel ĉiuj ĉirkaŭ ili parolas. La konstanta
praktika uzado de la lingvo estas do konstanta senkonscia korektilo
kaj kritikilo.
Kontraŭe, almenaŭ en la nuna propaganda periodo, oni ne uzas la
_internacian_ lingvon por la ĉiutagaj praktikaj urĝaj bezonoj de
la vivo. Tial la malsamkutimaj kaj malsamtradiciaj homoj, kiuj ĝin
uzas nur intertempe kaj precipe skribe, ne povas rimarki, ĉu ili
estas komprenataj aŭ ne, kaj ili ne estas devigataj, korekti pro
nekompreniĝo sian malbonan lingvaĵon.
Por eviti la eblan disfalon de nia lingvo, estas do necese, ke ĉiu
Esperantisto, konsciante sian devon, sin korektu mem per interna
memvola, plej severa disciplino, inspirante al ĉiuj per sia ekzemplo
profundan respekton al la lingvo Esperanto. Neniam oni tro firme
konvinkiĝos, ke nian Esperantan lingvon oni devas konsideri kun
sama respekto, kiel niajn gepatrajn. Neniu certe kuraĝus enkonduki
sisteme kaj amase aŭ kaprice en ilin novaĵojn aŭ ŝanĝojn, ĉar
tiamaniere oni fariĝus nur ridinda.
La unua kondiĉo de normala progresado, la ĉefa kondiĉo de ne
ŝajna, sed plena, libera vivo, estas tiu profunda respekto, kiu
malebligos, ke oni serĉu sen absoluta neceseco novan vorton aŭ
esprimmanieron. Neniu, eĉ la plej konservema, malpermesas al ĉiu
Esperantisto uzi novan vorton, se ĝin li nepre bezonas. Sed de
ĉiuj ni rajtas postuli, ke novaĵon oni neniam enkonduku senutile
kaj senbezone. Cetere, rimarkinde estas, ke ju malpli da fremdaj
lingvoj iu konas, des pli facile li alportas novajn esprimojn kaj
ilin senĝene defendas kun insisto, forgesante, ke la rajto krei
vorton estas tute escepta kaj ke tiu ĉi sola ĝin havas, kiu funde
scipovas kaj posedas la lingvon. Ni do devas esti _tre singardaj_
kun ĉia perfektigado kaj riĉigado de la lingvo, kaj ni devas provi
novajn vortojn nur en okazoj de efektiva neceseco.
En la Antaŭparolo de la Fundamento de Esperanto, Zamenhof mem
klarigas tute precize la manieron, kiel la lingvo povas riĉiĝadi
kaj perfektiĝadi per vojo _natura_ kaj libera, sed ankaŭ
internacia, singarda, senkonfuza kaj sendanĝera: Ĉiu Esperantisto
povas riĉigadi la lingvon per novaj vortoj, ĉu senkonscie, ĉu
konscie, sed neniam senkritike kaj senpripense. Li rajtas provi
novan vorton nur »per konsiliĝado kun tiuj personoj, kiuj estas
rigardataj kiel la plej aŭtoritataj en nia lingvo, kaj zorgante pri
tio, ke ĉiuj uzu tiujn vortojn en la sama formo«. Plie, la novajn
vortojn »oni devas uzadi nur en la literaturo«... Estas ĉies
devo, antaŭ ol uzi novan vorton, zorge konstati, ke ĝi ne estas
_superflua_.
Ĉiuj Esperantistoj konstante rememoru tiujn saĝajn majstrajn
konsilojn.