Doe sprac Reynaert: 'so secht hem,
Weetstu waer Krieke-putte steet?'
Cuwaert sprac: 'of ict weet?
Ja ic, hoene [73] sout wesen soe?
Ne staet hi niet bi Hulst-ter-loe
Vp dien moer, in die wostine?
Ic hebber ghedoghet groete pine
Ende meneghen hongher ende menich coude
Ende aermoede so menichfoude
Vp Krieken-putte so meneghen dach,
Dat ics vergheten niet ne mach.
Hoe mochte ic vergheten dies,
Dat al daer Reynout de ries
Die valsche penninghe slouch, (fo. 208c)
Daer hi hem mede bedrouch
Entie ghesellen sine.
Dat was te voren eer ic met Rijne
Mijn gheselscap makede vast,
Die mi ghequijtte meneghen past.'
'O wy,' sprac Reynaert: 'soete Rijn,
Lieue gheselle, scone hondekijn,
Vergaue God, waerdi nu hier!
Ghi sout toeghen vore [74] desen dier
Met huwen sconen rijmen, [75] waers te doene,
Dat ic noint wart so coene,
Dat ic eeneghe saken dede,
Daer ic den coninc mochte mede
Te mi waert belghen doen met rechte.
Gaet weder onder ghene knechte,'
Sprac Reynaert, 'haestelic, Cuwaert.
Mijn heere de coninc ne heeft thuwaert
Gheene sake te sprekene meer.'
Cuwaert dede eenen weder-keer
Ende ghinc van sconinx rade daer.
Reynaert sprac: 'coninc, eist waer
Dat ic seide?' 'Reynaert, jaet.
Vergheuet mi, ic dede quaet,
Dat ic hu mestroude yet.
Reynaert, goede vrient, nu siet
Den raet, dat ghi met ons gaet
Ten putte, al daer die baerke [76] staet,
Daer die scat leghet begrauen onder.'
Reynaert sprac: 'ghi secht wonder.
Waendi in waers arde vro,
Coninc, oft mi stonde also
Dat ic met hu wandelen mochte
Also als ons beeden dochte,
Ende ghi, heere, waert al sonder zonde?
Neent, het es also ic hu orconde,
Ende ict hu segghe, al eist scame:
Doe Ysingrijn in sduuels name
In de ordine ghinc hier te voren
Ende hi te moonke wart bescoren,
Doe ne conste hem de prouende niet ghenoughen,
Daer .vj. moenke hem bi bedroughen.
Hi claghede van honghere ende carmede (fo. 208d)
So zeere, dats mi ontfaermede.
Doe hi carmede ende wart traech,
Doe haddics rauwe, als een zijn maech,
Ende gaf hem raet dat hi ontran.
Daer omme bem ic in spaeus ban.
Maerghin, als die zonne vp gaet,
Willic te Roeme om aflaet.
Van Roeme willic ouer zee.
Danen ne keeric nemmermee,
Eer ic so vele hebbe ghedaen,
Coninc, dat ic met hu mach gaen
Thuwer eeren ende thuwer vromen,
Of ic te lande weder come.
Het ware een onscone dinc,
Souddi, heere coninc,
Maken huwe wandelinghe
Met eenen verwatenen ballinghe
Als ic nu bem, God betere mi!'
Die coninc sprac: 'Reynaert, zidi
Yet langhe verbannen?' doe sprac Reynaert:
'Ja ic, hets .iij. iaer, dat ic wart
Voer den deken Hermanne
In vullen zeinde [77] te-bannen.'
Die coninc sprac: 'Reynaert, na dat ghi zijt
Te-bannen, men souts mi doen verwijt,
Reynaert, lietic hu met mi wandelen.
Ic sal Cuwaerde ofte eenen andren
Toten scatte doen gaen met mi,
Ende ic rade hu, Reynaert, dat ghi
Niet ne laet ghine vaert,
Dat ghi hu van den banne claert.'
'Sone doe ic,' sprac Reynaert,
'Ic ga morghin te Rome waert,
Gaet na den wille mijn.'
Die coninc sprac: 'ghi dinct mi zijn
Beuaen in arde goeden dinghen.
God jonne hu dat ghijt moet vulbringhen,
Reynaert, alse hu ende mi
Ende ons allen nutte zi!'
Doe dese tale was ghedaen,
Doe ghinc Nobel die coninc staen
Vp eene hoghe stage van steene, (fo. 209a)
Daer hi vp plach te stane alleene,
Als hi sat in zijn hof te dinghe.
Die dieren saten teenen ringhe
Al omme ende omme in dat gras,
Na dien dat elc gheboren was.
Reynaerd stont bi der coninghinne,
Die hi te rechte wel mochte minnen: [78]
'Bidt voer mi, edele vrauwe,
Dat ic hu met lieue weder scauwe.'
Soe sprac: 'die heere, daert al an staet,
Doe hu van zonden vul aflaet.'
Die coninc entie coninghinne
Ginghen met eenen bliden zinne
Voer haer diere, aerme ende rike.
Die coninc die sprac vriendelike:
'Reynaert es hier commen te houe
Ende wille, dies ic Gode loue,
Hem betren met al zinen zinnen.
Ende mijn vrauwe de coninghinne
Heuet so vele ghebeden voer hem,
Dat ic zijn vrient worden bem
Ende hi versoent es ieghen mi,
Ende ic hem hebbe ghegheuen vry
Beede lijf ende lede.
Reynaerde ghebiedic vullen vrede,
Anderwaerf ghebiedic hem vrede,
Ende derde waeruen mede,
Ende ghebiede hu allen bi huwen liue
Dat ghi Reynaerde ende zinen wiue
Ende zinen kindren eere doet,
Waer si commen in hu ghemoet,
Sijt bi nachte, zijt bi daghe.
In wille meer gheene claghe
Van Reynaerts dinghen horen.
Al was hi rouckeloes hier voren,
Hi wille hem betren, ic segghe hu hoe:
Reynaert wille maerghin vroe
Palster ende scerpe ontfaen
Ende wille te Roeme gaen,
Ende van Rome danen wille hi ouer zee,
Ende dan commen nemmermee,
Eer hi heeft vul aflaet
Van alre zondeliker daet.' (fo. 209b)
Dese tale heuet Ticelin [79] vernomen
Ende vloech danen dat hi es comen
Ende hi vant die .iij. ghesellen.
Nu hoert wat hi hem sal tellen.
Hi sprac: 'keytiue, wat doedi hier?
Reynaert es meester bottelgier
Int hof ende moghende vtermaten.
Die coninc heeftene quite ghelaten
Van alle sinen mesdaden,
Ende ghi zijt alle .iij. verraden.'
Isingrijn began andwoerden
Te Tieceline met corten woerden:
'Ic wane ghi lieghet, heere rauen.'
Mettien woerde began hi scauen,
Ende Brune die volchde mede.
Si ghinghen recken hare lede,
Loepende tes [80] coninx waert.
Tybeert bleef zeere veruaert,
Ende hi bleef sittende vp die galghe.
Hi was van sinen ruwen balghe
In zorghen so groet vtermaten,
Dat hi gherne wille laten
Sine oeghe varen ouer niet,
Die hi in spapen scuere liet,
In dien dat hi verzoent ware.
Hine wiste wat doen van vare,
Dan hi ghinc sitten vp die micke.
Hi claechde vele ende arde dicke
Dat hi Reynaerde ye bekinde.
Isingrijn quam met groeten gheninde
Ghedronghen voer de coninghinne
Ende sprac met eenen fellen zinne
Te Reynaert waert so verre
Dat die coninc wart al erre
Ende hiet Ysingrine vaen
Ende Brune: alsoe saen
Worden si gheuanghen ende ghebonden
Ghine saghet nye verwoedde honden
Doen meer lachters dan men hem dede,
Ysingrine ende Brunen mede.
Men voerese als leede gaste:
Men bantse beede daer so vaste, (fo. 209c)
Datsi binnen eere nacht
Met gheenrande cracht
Een let niet en mochten roeren.
Nu hoert hoe hise coert sal voeren.
Reynaert, die hem was te wreet,
Hi dede datmen Brunen sneet
Van sinen rugghe een velspot af,
Datmen hem teere scerpen gaf,
Voets lanc ende voets breet.
Nu ware Reynaert al ghereet,
Haddi .iiij. verssche scoen.
Nu hoert wat hi sal doen,
Hoe hi sal .iiij. scoen ghewinnen.
Hi ruunde toter coninghinnen:
'Vrauwe, ic bem hu peelgrijn.
Hier es mijn oem Ysingrijn,
Hi heuet .iiij. vaste scoen.
Helpt mi dat icse an mach doen.
Ic neme hu ziele in mine plecht:
Het es peelgrins recht
Dat hi ghedincket in sine ghebeden
Al tgoet datmen hem noyt dede.
Ghi moghet hu ziele an mi scoyen.
Doet Haersenden miere moyen
Gheuen twee van haren scoen.
Dit moghedi wel met eeren doen:
So bliuet thuus in haer ghemac.'
'Gherne,' die coninghinne sprac,
'Reynaert, ghine mochtes niet ombeeren,
Ghine hebt scoen: ghi moetet varen
Huten lande in des Gods ghewout
Ouer berghe ende int wout,
Ende terden struke ende steene.
Dinen aerbeit wert niet cleene:
Hets dijn noet dattu hebs scoen.
Ic wilre gherne mijn macht toe doen.
Die Ysingrijns waren hu wel ghemicke:
Si zijn so vaste ende so dicke,
Die Ysingrijn draghet ende zijn wijf.
Al sout hem gaen an haer lijf,
Elkerlijc moet hu gheuen twee scoen,
Daer ghi hu vaert mede moet doen.' (fo. 209d)
Dus heuet die valsche peelgrijn
Beworuen dat dher Ysingrijn
Al toten knien heuet verloren
An [81] beede sine voeten voren
Dat vel al gader toten claeuwen.
Ghine saecht noint voghel braeuwen,
Die stilre hilt al sine leden
Dan Ysingrijn de zine dede.
Doemen so iammerlike ontscoyde,
Dat hem dat bloet ten teen af vloyde.
Doe Ysingrijn ontscoyt was,
Moeste gaen ligghen vp dat gras
Vrauwe Hersuint die wulfinne
Met eenen wel drouuen zinne,
Ende liet haer af doen dat vel
Ende die claeuwen also wel,
Bachten van beede haren voeten.
Dese daet dede wel soeten
Reynaerde sinen drouuen moet.
Nu hoert wat claghen hi noch doet.
'Moye,' seit hi, 'moye,
In hoe meneghen vernoye
Hebdi dor minen wille ghewesen!
Dats mi al leet, sonder van desen
Eist mi lief, ic segghe hu twi.
Ghi zijt (des ghelouet mi)
Een die liefste van minen maghen:
Bedi sal ic hu scoen an draghen.
Godweet, dats al huwe bate:
Ghi sult an hoghen aflate
Deelen ende an al dat pardoen,
Lieue moye, dat ic in hu scoen
Sal beiaghen ouer zee.'
Vrauwe Hersuinden was so wee
Datso cume mochte spreken:
'Ay Reynaert, God moete mi wreken,
Dat ghi ouer ons siet huwen wille!'
Ysingrijn balch ende zweech stille
Ende zijn gheselle Brune, ne ware
Hem was te moede arde zware.
Si laghen ghebonden ende ghewont.
Hadde oec doe ter seluer stont (fo. 210a)
Tybeert die cater ghewesen daer,
Ic dar wel segghen ouer waer:
Hi hadde so vele ghedaen te voren,
Hine waers niet bleuen sonder toren.
VVat helpt dat ict hu maecte lanc!
Des ander daghes, voer de zonne vp-ganc
Dede Reynaert zijn scoen snoeren,
Die Ysingrijns waren te voren
Ende zijns wijfs, vrauwe Hersenden,
Ende hadse vaste ghedaen benden
Om zine voeten, ende ghinc
Daer hi vant den coninc
Ende zijn wijf die coninghinne.
Hi sprac met eenen soeten zinne:
'Heere, God gheue hu goeden dach
Ende mier vrauwen, die ic mach
Prijs gheuen met rechte.
Nu doet Reynaert gheuen, huwen knechte,
Palster ende scerpe ende laet mi gaen.
Doe dede die coninc haesten saen
Den capelaen, Belin de ram.
Ende als hi bi den coninc quam,
Sprac die coninc: 'hier es
Dese peelgrijn, leest hem een gheles,
Ende gheuet hem scaerpe ende staf.'
Belin den coninc andwoerde gaf:
'Heere, in dar des doen niet.
Reynaert heuet selue beghiet,
Dat hi es in spaeus ban.'
Die coninc sprac: 'Belin, wats dan?'
Meester Jufroet doet ons verstaen:
Hadde een man alleene ghedaen
Also vele zonden alse alle die leuen,
Ende wildi aercheit al begheuen
Ende te biechten gaen
Ende penitencie daer-af ontfaen,
Dat hi ouer zee wille varen,
Hi mochte hem wel selue claren.'
Belin sprac ten coninc echt:
'Ic en doere toe crom no recht
Van gheesteliker dinc altoes,
Ghine wilt mi quiten scadeloes (fo. 210b)
Ieghen bisscop ende ieghen den deken.'
Die coninc sprac: 'in .viij. weken
Sone wane ic hu bidden so vele.
Oec haddic lieuer dat huwe kele
Hinghe, dan ic hu heden bat.'
Ende alse Belin hoerde dat,
Dat die coninc balch te hem waert,
Wart Belin so veruaert
Dat hi beefde van vare,
Ende ghinc ghereeden zine autare,
Ende began zinghen ende lesen
Al dat hem goet dochte wesen.
Doe Belin die capelaen
Oemoedelike hadde ghedaen
Dat ghetijde van den daghe,
Doe hinc hi an zine craghe
Eene scaerpe van Bruuns velle.
Oec gaf hi den fellen gheselle
Den palster in de hant daer-bi
Te zinen ghevoughe: doe was hi
Al ghereet te ziere vaert.
Doe sach hi ten coninc waert.
Hem liepen die gheveinsde tranen
Neder neuen zine granen,
Alse oft hi jammerlike in sine herte
Van rauwen hadde grote smerte.
Dit was bedi ende anders niet
Dat hi hem allen, die hi daer liet,
Niet hadde beraden al sulke pine
Alse Brunen ende Ysingrine,
Haddet moghen gheuallen.
Nochtan stont hi ende bat hem allen
Datsi ouer hem bidden souden
Also ghetrauwelike als si wouden [82]
Dat hi ouer hem allen bade.
Dat orlof nemen dochte hem spade,
Want hi gherne danen ware:
Hi was altoes zeere in vare,
Als die hem seluen sculdich weet.
Doe sprac die coninc: 'mi es leet,
Reynaert, dat ghi dus haestich zijt.'
'Neen, heere, het es tijt:
Men sal gheene weldaet sparen. (fo. 210c)
Huwen orlof, ic wille varen.'
Die coninc sprac: 'Gods orlof!'
Doe gheboet die coninc al dat hof
Met Reynaerde huut-waert te ghane,
Sonder alleene die gheuane.
Nv wart Reynaert peelgrijn.
Ende zijn oem Ysingrijn
Ende Brune die ligghen ghebonden
Ende ziec van zeeren wonden.
Mi dinct ende ic wane des
Dat niement so onspellic es
Tusschen Pollanen ende Scouden,
Die hem van lachene hadde onthouden
Dor [83] rauwe die hem mochte ghescien,
Hadde hi Reynaerde doe ghesien:
Hoe wonderlic hi henen ghinc
Ende hoe ghemackelic dat hem hinc
Scaerpe ende palster omme den hals,
Ende die scoen, als ende als,
Die hi drouch an zine been
Ghebonden, so dat hi sceen
Een peelgrijn licht ghenouch.
Reynaerts herte binnen louch,
Dor datsi alle met hem ghinghen
Met so groter zameninghen,
Die hem te voren waren wreet.
Doe sprac hi: 'coninc, mi es leet
Dat ghi so verre met mi gaet:
Ic vruchte, het mach hu wesen quaet.
Ghi hebt gheuaen .ij. mordenaren.
Gheualt datsi hu ontvaren,
Ghi hebt hu te wachtene meer
Dan ghi noint hadt eer.
Blijft ghesont ende laet mi gaen.'
Na dese tale ghinc hi staen
Vp sine .ij. achterste voeten
Ende maende die diere, cleene ende grote,
Datsi alle voer hem baden,
Of si alle an sine weldaden
Recht deel nemen wouden.
Si seiden alle datsi souden (fo. 210d)
Sijns ghedincken in haer ghebede.
Nu hoert voert wat Reynaert dede,
Daer hi van den coninc sciet:
So drouuelic hi hem gheliet,
Dat hem somen zeere ontfaremde.
Cuwaert den haze hi becaremde:
'O wy, Cuwaert, sullen wi sceeden!
Of God wilt, ghi sult mi gheleeden
Ende mijn vrient Belin de ram:
Ghi twee, ghine daedt mi noint gram.
Ghi moet mi bet voert bringhen.
Ghi zijt van zoeter wandelinghen
Ende onberoupen ende goedertieren
Ende ombeclaghet van allen dieren.
Ghestade es huwer beeder zede,
Als ic doe ten tijden dede,
Als ic clusenare was:
Hebdi louere ende gras,
Ghine doet ne gheenen heesch
Noch om broet, no om vleesch,
Noch om sonderlinghe spijse.'
Met aldus ghedanen prijse
Heuet Reynaert dese .ij. verdoort,
Datsi met hem ghinghen voort
Tote dat hi quam voer zijn huus
Ende voer de porte van Manpertuus.
Alse Reynaert voer de porte quam,
Doe sprac hi: 'neve Belin de ram, [84]
Ghi moet alleene buten staen,
Ic moet in mine veste gaen:
Cuaert sal in gaen met mi.
Heere Belin, bidt hem dat hi
Troeste wel vrauwe Hermelinen
Met haren cleenen welpkinen,
Als ic orlof an hem neme.'
Belin sprac: 'ic bids heme,
Dat hise alleene troeste wale.'
Reynaert ghinc met scoenre tale
So smeeken ende losengieren
In so menegher manieren,
Dat hi bi barate brochte
Cuwaerde in sine haghedochte. (fo. 211a)
Als si in dat hol quamen,
Cuaert ende Reynaert tsamen,
Doe vonden si vrauwe Hermelinen
Met haren cleenen welpkinen.
Die was in zorghen ende in vare,
Want so waent dat Reynaert ware
Verhanghen, ende so vernam
Dat hi weder thuus waert quam
Ende palster ende scerpe drouch:
Dit dochte haer wonders ghenouch.
So was blide ende sprac saen:
'Reynaert, hoe sidi ontgaen?'
'Ic bem worden peelgrijn:
Heere Brune ende heere Ysengrijn
Sijn worden ghisele ouer mi.
Die coninc heuet (danc hebbe hi!)
Cuaerde ghegheuen in rechter zoene,
Al onsen wille mede te doene.
Die coninc die lyede das,
Dat Cuaert die eerste was
Die ons verriet ieghen hem.
Ende bi der trauwen die ic bem
Sculdich hu, vrauwe Hermeline,
Cuaerde naket eene groete pine.
Ic bem vp hem met rechte gram.'
Ende alse dat Caert vernam,
Keerdi hem omme ende waende vlien.
Maer dat ne conste hem niet ghescien,
Want Reynaert hadde hem ondergaen
Die porte ende ghegreepene saen
Bi der kelen mordadelike.
Ende Cuaert riep ghenadelike:
'Helpt mi, Belin, waer sidi?
Dese peelgrijn verbijt mi.'
Dat roupen was sciere ghedaen,
Bedi Reynaert hadde saen
Sine kele ontwee ghebeten.
Doe sprac Reynaert: 'nu gaen wi heten
Desen goeden vetten hase.'
Die welpine liepen ten hase [85]
Ende ghinghen heten al ghemeene.
Haren rauwe was wel cleene (fo. 211b)
Dat Cuaert hadde verloren tlijf.
Ermeline, Reynaerts wijf,
Hat dat vleesch ende dranc des bloets. [86]
Ay, hoe dicke dancte so goets
Den coninc, die dor sine doghet
Die cleene welpkine hadde verhoghet
So wel met eenen goeden male!
Reynaert sprac: 'hi jans hu wale.
Ic weet wel, moet die coninc leuen,
Hi soude ons gherne ghiften gheuen,
Die hi selue niet ne woude
Hebben om .vij. maerc van goude.'
'Wat ghiften es dat?' sprac Hermeline.
Reynaert sprac: 'hets eene lijne
Ende eene vorst ende twee micken.
Maer maghic, ic sal hem ontscricken,
Hopic, eer lijden daghen twee,
Dat ic omme zijn daghen mee
Ne gaue dan hi omme tmijn.'
Soe sprac: 'Reynaert, wat mach dat zijn?'
Reynaert sprac: 'vrauwe, ic secht hu.
Ic weet een wildernesse nu
Van langhen haghen ende van heede.
Ende die so nes niet onghereede
Van goeden ligghene ende van spijsen.
Daer wonen hoenre ende pertrijsen
Ende menegherande vogheline.
Wildi doen, vrauwe Ermeline,
Dat ghi gaen wilt met mi daer,
Wi moghen daer wonen .vij. jaer,
Willen wi, wandelen onder die scade
Ende hebben daer groete ghenade,
Eer wi worden daer bespiet.
Al seidic meer, in loghe niet.'
'Ay Reynaert,' sprac vrauwe Hermeline,
'Dit dinct mi wesen eene pine
Die al gader ware verloren.
Nu hebdi dit lant verzworen
In te wonen nemmermee,
Eer ghi comt ouer zee,
Ende hebt palster ende scerpe ontfaen.'
Reynaert andwoerde vele saen:
'So meer ghezworen, so meer verloren. (fo. 211c)
Mi seide een goet man hier te voren,
In rade dat hi mi riet:
'Bedwonghene [87] trauwe ne diedet niet.'
Al vuldade ic dese vaert,
En holpe mi niet,' sprac Reynaert,
'In waers een ey niet te bat.
Ic hebbe den coninc eenen scat
Belouet, die mi es onghereet.
Ende als hi des de waerheit weet
Dat ic hem al hebbe gheloghen
Ende hi bi mi es bedroghen, [88]
So sal hi mi haten vele meere
Dan hi noint dede eere.
Daer-bi peinsic in minen moet,
Dat varen es mi also goet
Alse dit bliuen,' sprac Reynaert,
'Ende godsat hebbe mijn rode baert
(Ghedoe hoe ic ghedoe),
Of mi troestet mee daer-toe
No die cater no die das,
No Bruun, die na mijn oem was,
No dor ghewin no dor scade,
Dat ic in sconinx ghenade
Ne comme, dat ic leue lancst!
Ic hebbe leden so meneghen anxt.'
So zeere balch die ram Belijn
Dat Cuaert, die gheselle zijn,
In dat hol so langhe merrede.
Hi riep, als die hem zeere errede:
'Cuaert, lates den duuel wouden!
Hoe langhe sal hu daer Reynaert houden?
Twine comdi huut! ende laet ons gaen.'
Alse Reynaert dit hadde verstaen,
Doe ghinc hi hute tote Beline
Ende sprac al stillekine:
'Ay heere, twi so belghedi?
Al sprac Cuwaert ieghen mi
Ende ieghen ziere moyen,
Waer omme mach hu dus vernoyen?
Cuaert dede mi verstaen:
Ghi moghet wel sachte voeren gaen, (fo. 211d)
Ne wildi hier niet langher zijn.
Hi moet hier merren een lettelkijn
Met siere moyen Hermelinen
Ende met haren welpkinen,
Die seere weenen ende mesbaren,
Om dat ic hem sal ontfaren.'
Belin sprac: 'nu secht mi,
Heere Reynaert, wat hebdi
Cuaerde te leede ghedaen?
Also als ic conste verstaen,
So riep hi arde hulpe vp mi.'
Reynaert sprac: 'wat sechdi?
Belin, God moete hu beraden!
Ic segghe hu wat wi doe daden:
Doe ic in huus gheganghen quam
Ende Ermeline an mi vernam
Dat ic wilde varen ouer zee,
Ten eersten wart haer so wee
Datso langhe in ommacht lach.
Ende alse Cuaert dat ghesach,
Doe riep hi lude: 'helet vry,
Com hare ende helpt mi
Miere moyen lauen! so es in ommacht.'
Doe riep hi met groeter cracht.
Dit waren die woerde ende niet hel.'
'En trauwen ic verstont oec wel
Dat Cuaert dreef groet mesbare:
Ic waende hem yet mesvallen ware.'
Reynaert sprac: 'Belin, neent niet.
Mi ware lieuer, [89] mesquame hem yet,
Minen kindren of minen wiue,
Dan mijns neuen Cuwaerts liue.'
Reynaert sprac: 'vernaemdi yet
Dat mi de coninc ghistren hiet
Voer arde vele hoeghe liede,
Als ic huten lande sciede,
Dat ic hem een paer lettren screue?
Suldijt hem draghen, Belin neve?
Het es ghescreuen ende al ghereet.'
Belin sprac: 'ende ic ne weet.
Reynaert, wistic hu ghedichte
Dat ghetrauwe ware, ghi mochtet lichte (fo. 212a)
Ghebidden dat ict den coninc
Droughe, haddic eeneghe dinc
Daer icse mochte in steken.'
Reynaert sprac: 'hu ne sal niet ghebreken,
Eer des coninx lettren hier bleuen,
Ic soude hu dese scerpe eer gheuen,
Heere Belin, die ic draghe,
Ende hanghense an huwe craghe,
Ende des conincs lettren daer in.
Ghi sulter al hebben groet ghewin,
Des conincs danc ende groet eere.
Ghi sult den coninc minen heere
Harde willecomme zijn.'
Dit loofde mijn heere Belijn.
Reynaert ghinc in die aghedochte
Ende keerde weder ende brochte
Sinen vrient Beline ieghen
Dat hoeft van Cuaerde ghedreghen,
In die scerpe ghesteken,
Ende hinc bi sinen quaden treken
Die scerpe Belin an den hals,
Ende beual hem als ende hals
Dat hi die lettren niet ne soude
Besien, of hi gherne woude
Den coninc teenen vriende [90] maken,
Ende seide hem dat die lettren staken
In die scerpe verholenlike,
Ende of hi wesen wilde rike
Ende sinen heere den coninc hadde lief,
Dat hi seide dat desen brief
Bi hem alleene ware ghescreuen,
Ende hiere raet toe hadde ghegheuen.
Die coninc souts hem weten danc.
Dat hoerde Belin ende spranc
Van der stede, daer hi vp stoet,
Meer dan eenen haluen voet:
So blide was hi van der dinc,
Die hem te toerne sint verghinc.
Doe sprac Reynaert: 'Belin heere,
Nu weetic wel dat ghi doet eere
Hu seluen ende die zijn int hof.
Men saels hu spreken groeten lof, (fo. 212b)
Alsmen weet dat ghi coont dichten
Met sconen woerden ende met lichten,
Also als [91] ics niet ne can.
Men seit dicken: hets menich man
Groete eere ghesciet, dat hem God ionste,
Van dinghen die hi lettel conste.'
Hier na sprac Belin: 'Reynaert,
Wats hu raet? wille Cuaert
Met mi weder te houe gaen?'
'Neen hi,' sprac Reynaert, 'hi sal hu saen
Volghen bi desen seluen pade:
Hine heuet noch ne gheene stade.
Nu gaet voren met ghemake.
Ic sal Cuaerde sulke sake
Ontdecken die noch es verholen.'
'Reynaert, so bliuet Gode volen!'
Sprac Belin, ende dede hem vp de vaert.
Nu hoert wat hi doet, Reynaert:
Hi keerde in sine haghedochte
Ende sprac: 'hier naect ons gherochte,
Bliuen wi hier, ende grote pine.
Ghereet hu, vrauwe Hermeline,
Ende mine kindre also al gader,
Volghet mi: ic bem hu vader.
Ende pinen wi ons dat wi ontfaren!'
Doene was daer [92] gheen langher sparen,
Si daden hem alle vp die vaert,
Ermeline ende heere Reynaert
Ende hare jonghe welpkine,
Dese ane-vaerden die woestine.
Nv heuet Belin die ram
Soe gheloepen, dat hi quam
Te houe een lettel na middach.
Als die coninc Belin ghesach,
Die de scerpe weder brochte,
Daer Brune die beere so onsochte
Te voren omme was ghedaen,
Doe sprac hi te Belin saen:
'Heere Belin, wanen comedi?
Waer es Reynaert? hoe comt dat hi
Dese scerpe niet met hem draghet?'
Belin sprac: 'coninc, ic maghet (fo. 212c)
Hu segghen also ict weet.
Doe Reynaert al was ghereet
Ende hi den casteel rumen soude,
Doe seide hi mi dat hi hu woude
Een paer lettren, coninc vry,
Senden, ende doe bat hi mi
Dat icse droughe dor huwe lieue.
Ic seide, meer dan .vij. brieue
Soudic dor huwen wille draghen.
Doe ne conste Reynaert niet beiaghen
Daer ic de brieue in draghen mochte.
Dese scerpe hi mi brochte
Ende die lettren daer in ghesteken.
Coninc, ghine horet noint spreken
Van betren dichtre dan ic bem:
Dese lettren dichte ic hem,
Gaet mi te goede of te quade,
Dese lettren sijn [93] bi minen rade
Aldus ghemaect ende ghescreuen.'
Doe hiet hem die coninc gheuen
Den brief Botsaerde sinen clerc:
Dat was hi, die ant werc
Bet conste dan yement die daer was.
Botsaert plach emmer dat hi las
Die lettren die te houe quamen.
Bruneel ende hi die namen
Die scerpe van den halse Belijns,
Die bi der dompheit zijns
Hier toe hadde gheseit so verre,
Dat hi snieme sal werden erre.
Die scerpe ontfinc Botsaert de clerc.
Doe moeste bliken Reynaerts werc.
Alse hi dat hoeft voert trac,
Botsaert, ende sach dat, hi sprac: [94]
'Helpe, wat lettren zijn dit!
Heere coninc, bi miere wit,
Dit es dat hoeft van Cuaerde.
O wach, dat ghi noint Reynaerde,
Coninc, ghetrauwet so verre!'
Doe mochtemen drouue sien ende erre
Dien coninc entie coninghinne.
Die coninc stont in drouuen zinne (fo. 212d)
Ende slouch zijn hoeft neder.
Ouer lanc hief hijt weder
Vp ende begonste werpen huut
Een dat vreeselicste gheluut,
Dat noint van diere ghehoort waert.
Ghene dieren waren veruaert.
Doe spranc voert Syrapeel
Die lubaert, hi was een deel
Des coninx maech, hi mocht wel doen.
Hi sprac: 'heere coninc Lyoen,
Twi drijfdi dus groet ongheuouch?
Ghi mesliet hu ghenouch,
Al ware de coninghinne doot.
Doet wel ende wijsheit groot
Ende slaect huwen rauwe een deel.'
Die coninc sprac: 'heere Sierapeel,
Mi heuet een quaet wicht so verre
Bedroghen, dat ics bem erre,
Ende int strec gheleet bi barate,
Dat ic recht mi seluen hate
Ende ic mine eere hebbe verloren.
Die mine vriende waren te voren,
Die stoute heere Brune ende heere Ysingrijn,
Die rouet mi een valsch peelgrijn.
Dat gaet miere herten na so zeere
Dat het gaen sal an mine eere
Ende an mijn leuen, het es recht.'
Doe sprac Syrapeel echt:
'Es ghedaen mesdaet, men saelt zoenen
Men sal den wulf enten beere doen comen
Ende vrauwe Hersenden also wel
Ende betren hem hare mesdaet snel,
Ende ouer haren toren ende ouer hare pine
Versoenen metten ram Beline,
Na dat hi selue heeft ghelyet
Dat hi Cuaerde verriet.
Ende daer na sullen wi alle loepen
(Hi heeft mesdaen, hi moet becoepen)
Na Reynaerde ende sulne vanghen
Ende sullen sine kele hanghen
Sonder vonnesse, hets recht.'
Doe andwoerde die coninc hecht: (fo. 213a)
'O wy, heere Syrapeel,
Mochte dit ghescien, so ware een deel
Ghesocht den rauwe die mi slaet.'
Syrapeel sprac: 'heere jaet.
Ic wille gaen maken die zoene.'
Doe ghinc Syrapeel die coene
Daer hi die gheuanghene vant.
Ic wane dat hise teerst ontbant,
Ende daer na sprac hi: 'ghi heeren beede,
Ic bringhe hu vrede ende gheleede.
Mine heere de coninc groet hu,
Ende hem berauwet zeere nu
Dat hi ieghen hu heeft mesdaen.
Hi biet hu, wildijt ontfaen,
Wie so blide si ofte gram,
Hi wille hu gheuen Belin den ram
Ende alle sheere Belins maghe
Van nu toten doms-daghe.
Eist int velt, eist int wout,
Hebse alle in hu ghewout,
Ende ghise ghewilleghelike verbit.
Die coninc ontbiet hu voer al dit,
Dat ghi sonder eeneghe mesdaet
Reynaerde moghet toren ende quaet
Doen ende alle zine maghen,
Waer so ghise moghet belaghen.
Dese twee groete verheden [95]
Wille hu die coninc gheuen heden
Te vryen leene eewelike.
Ende hier-binnen wilt die coninc rike
Dat ghi hem zweert vaste hulde.
Hine wille oec bi sinen sculde
Nemmermeer ieghen hu mesdoen.
Dit biedt hu de coninc Lyoen.
Dit neemt, ende leeft met ghenaden.
Bi Gode, ic dart hu wel raden!'
Isingrijn sprac toten beere:
'Wat sechdire toe, Brune heere?'
Brune sprac: 'ic hebbe lieuer in de rijsere
Dan hier te ligghene int ysere.
Laet ons toten coninc gaen
Ende sinen pays daer ontfaen.' (fo. 213b)
Met Syrapeel datsi ghinghen
Ende maecten pays van allen dinghen.
NOTA.
HANDSCHRIFT E
No creature die heuet lif.
Sonder die ule ende die scowut
die darne stelen in dat crut.
Of eneh ander vogelin
Dat el war gerne wilde sin.
Ende dar bi auenturen lidet.
Coninc dar leid min scat gehidet.
Coninc die stede heed crikenputte
Verstaet dit wel et es .v. nutte.
Gi sult dar gaen. gi [laet sin] [96]
ende min vrouwe
En wetti oec nimenne so getrowe.
Din gi laet sin .v. bode.
Noh bi beden no bi gebode.
Mar gaet dar selue ende asse gi
dien seluen putte comet bi.
Gi sult uinden ionge berken.
here coninc dat suldi merken
Die alre nast den putte staet.
Coninc totir berken gaet.
Dar leget die scat onder begrauen.
Dar suldi diluen ende scrauen.
En luttel mosses in dene side
So suldi uenden meneh gesmide
van goude riclic ende scone.
Gi sult uenden oec die crone
Die heimeric die keyser droh
Ende and cyreiden genoeh.
Edele stene gulden werc
Men coht nit ombe dusent marc.
Her coninc asse gi hebt dat guet.
Hoe dicke suldi in .vwen muet.
Pensen. R. getrouwe vos.
Die hir grouet in dit mos.
Desen scat bi dire lust
Got geuedi guet so wa du best
Doe antwerde die co[ninc]
R. salic die vart be[staen]
Gi motet sin an onse
Ende gi motet ons .R
Hulpen uwen sca
Ine wande bi mi sel
Aldar nember meer
Jc hebbe gehort nom
Ende pariis est dar it
Ende est also assic ver
So smeket di .R. ende
Crikenpit die gi d
Wanic es en geue
Dese tale was .R. o
Ende verbalh hem ende
Gi siter coninc also n
Alse van colne tot
Wandidat ic .v.
Wille wisen in di
Jc sal v tonen soe ic
Orconde genoh al
Lude riep hi cohar
Comt vorden coninc
Die dire sagen all
Ende wonderden alle v
Cohart ginc beuen
Hem wonderde wat
.R. sprac. cohart he [97]
Gi beuet siit blide s
Segt minen here
Dis manic v bider t
Die gi vrouwe ge
Ende hem seluen scu
Doe sprac cohart
Soe motic werden al
Daat mi costen so
igen eneh wort
van ere mort
anet bider trouwen.
suter vrouwen.
c sculdeh bin
soe seg. hem.
r crikenputte steet.
at of ic weet.
ut wesen so.
i hulsterlo.
t in ere wostine.
oget so menege pine
onger so meneh coude
e menech foude.
so menegen dah.
tten nit in mah.
vergetten dis
munt die sies
ennincge sloeh
mede scone bedroueh
en sine [98]
voren er ic met rine
cap macte vast.
heft menegen past
R. sute rin
scone hondekin.
wardi nu hir
gen vor dese diir.
me wars te done
r ne wa soe cone.
e sake dede
coninc mote mede.
belgen doen met rehte
onder gene cnehte
stelike cohart.
coninc en heft tuwart
Ne sake tespreke ne meer.
Cohart dede enen wederkeer
Ende ginc vans conincs rade dar.
R. sprac coninc here est waer.
Dat ic segge .R. iaet.
vergeuet mi ic seyde quaet.
Dat ic .v. mestroude it
R. gude vrint nu siit
Den raet dat gi met ons gaet.
Ten putte aldar die berke staet [99]
Dar die scat legt begrauen onder
R. sprac here gi segt wonder.
Wandi inwaers alte vro.
Coninc of et mi stonde so.
Dat ic met .v. wandelen mohte.
Also ast ons beyden dohte
Ende giis wart here sunder sonde.
Neen ets asic .v. orconde.
Ende ic .v. sege al est scame.
Doe ysengrim indiuels name.
Indie ordene ginc hir teuoren
Ende hi te moneke wart bescoren.
Doe ne constem nit dere prouende genogen.
Dar ses moneke hen met bedrogen
Hi clagede van hongre ende carmde.
So sere dat hi mi ontfarmde.
Doe hi crankede ende wart trah.
Doe droh ics rouwe asse en sin maeh
Ende gaf hem raet dat hi ut ran.
Dar ombe bin ic in spaues ban.
Margen asse die sunne op gaet.
Willic te rome ombe aflaet.
van rome var ic ouer ze
Sone come ic dan nembermee.
Eric so uele hebbe guds gedaen.
Coninc dat ic met .v. mah gaen.
Dat nimen so onspelic en es
Tuschen pollanen ende scouden.
Die hem van lahgene hadde onthouden.
Dor rouwe die hem mohte gescien
Hadde hi R. doe gesien.
Hoe wonderlike hi henen ginc
Ende hoe gemakelike heme hinc
Scerpe ende palster ane sinen hals
Ende die scon oec als ende als
Die hi droeh ane sine been.
Gebonden. daden dat hi sceen.
Pelegrim gelic genoeh
R. hadde [100] herte binnen loeh.
Dor dat si alle met heme gingen.
Met soe groter samenongen.
Die hem teuoren waren wreet
Doe sprac hi ten coninc mi es leet
Dat gi dus verre met mi gaet.
Ic vrochte et mah v. wesen quaet
Gi hebt geuaen tue mordenare.
geuallet dat si v. onfaren.
Gi hebt .v. te wahtene meer
Dan gi .v. dadet noit eer
Blift gode beuolen ic moet gaen.
Na dyse tale ginc hi staen
Op sine echterste tue poten
Ende maende den clenen ende den groten.
Dat si alle vor hem baden.
Of si ane sine weldanen.
Gerech deel hebben wouden.
Si seyden alle dat si souden.
Sins [101] gedingen in haren gebede.
Nu hort vort wat R. dede.
Dar hi van den coninc sciet.
So drouelike hi uan hem sciet.
Dat et somen sere ontfarmede
Cuarde den hase hi bimaende.
O wi cuart nu sele wisce den.
Of got wille gi sult mi geleden.
Ende min vrint bellïn de ram.
Gi tuene word mi noit gram.
Gine moet mi vort bringen.
Gi siid van soter wandelingen.
Ende onbegrepen ende godertiren.
Ende onbeclagt uan allen diren.
Gestelic es v er beder sede.
Gi leuet bede asse ic doe dede
Doe ic clusenare was
Hebdi leuer ohte gras
Gine doet negene eesch.
No om broet no ombe vlich [102]
Noh ombe sonderlike spise
Met aldus gedanen prise
Heuet R. dese tue uerd. .
So dat si met hem gin
Tote si quamen vor s
En vor die porte te
Asse R. vore die p
Doe sprac hi neu die ram.
Gi muet allene n staen.
Jc muet in mire en gaen. [103]
Cuaert sal in gaen met mi.
Her bellin bidt hem dat hi.
Troste wel urouwe ermelinen.
Met haren armen wolpinen.
Asse ic an hare orlof neme.
Bellin sprac ic biddes heme
Dat hise alle troste wale.
R. ginc met sconre tale.
Soe smekende ende soe losertire
Inso meneger maniren.
Dat hi met barate brohte.
Cuarde in sene hagedohte.
Alse si in dat hol quamen
Cuart. ende R. tesamen.
Doe uonden si vrouwe ermelinen
Bi haren clenen wolpinen.
Si was in sorgen ende in vare.
want si wande dat .R. ware.
verhangen ende asse sine vernam.
Dat hi thus weder quam.
Ende palster ende scerpe droeh.
Dohte hare wonderlike genoeh.
Si wart blide ende sprac si an.
Liue .R. hoe si di ontgaen.
R. sprac ic was geuaen
Mar die coninc hi liit mi gaen.
Jc muet werden pelegrim.
Her brun ende her ysengrim.
en gisel ouer mi,
eft ons. danc hebbe hi.
C en op rehte sone.
Al ille mede te done.
D ede [104] selue des
Da erste was
Di o it iegen hem.
Ende bid en die ic bin
v sculde vrouwe ermeline.
Cuarde nact ene suare pine.
Jc ben hem met rehte gram.
Alse cuart dit uernam
Kerde hi hem ombe ende wande vlien [105]
Mar dit ne conste hem nit gescien.
want .R. hadde hem onder gaen.
Die porte ende grepene san.
Bider kelen mordelike.
Ende cuart riep genadelike.
Hulpt mi bellin waer si di.
Dese pelegrim hi dodet mi.
Dit ropen was scire gedaen.
bedie R. hi hadde saen.
Sine kele ontue gebroken.
Doe sprak R. nu ga wi coken.
Desen guden vetten hase
Die wolpine liepen toten ase [106]
Ende gingen eten algemeyne.
Hare rouwe hi was clene
Dat cuart hadde verloren lif.
Ermeline. R. wiif
at van den vlesce ende dranc dis bludis [107]
ay hoe dicke bat si godis.
Den coninc die dor sine doet
Hare clene kindre hadde uerhoget.
Soe vroeh met enen guden male.
R. sprac hi ans ons wale.
Jc weet wel muet die coninc leuen.
hi soude ons gerne gehte geuen.
Die hi selue nit ne woude.
heuen ombe seuen marc van goude.
wat gehte sint dat sprac ermeline
R. sprac ets ene line
Ende ene worst ende ene micken,
mar magic [ic] ic sal hem ontscricken.
Magic eer liden dage tue
Dat ic ombe sin danger mee.
Ne gaue. dan hi ombe dat mi.
Si sprac .R. war mah dat sin.
R. sprac vrouwe ic seggu.
Jc weet en weldernesse ru.
van langen gagele ende van heyden.
Dat es een wel groet geleide,
van guden leuene van goder spisen.
Dar wonen vor-honre ende pertrisen.
Ende menegerande vogeline.
HANDSCHRIFT F