Sprac Reynaert: 'edele coninghinne,
Al haddi mi nu niet ghemaent,
Ic bem een die steruen waent:
In laet niet ligghen vp mijn ziele.
Ende waert so dat mi gheuiele,
Mi stonder omme in de helle te sine,
Daer die torment es entie pine.
In dien dat die coninc milde
Een ghestille maken wilde,
Ic soude segghen met ghenaden
Hoe iammerlike hi was verraden
Te mordene van zinen lieden.
Nochtan diet alre meest berieden
Sijn som van minen liefsten maghen
Die ic noede soude bedraghen,
Ne daet die zorghe van der hellen,
Daermen seit dat si in quellen
Die hier steruen ende moort
Weten, sine bringhense voort.'
Dien coninc wart die herte zwaer
Ende sprac: 'Reynaerd, sechstu mi waer?'
'Waer?' sprac Reynaert, 'vraechdi mi des?
Iane weet ghi wel hoet met mi es?
Ne bewaent niet, edel coninc:
Al bem ic een aermijnc,
Hoe mochtic sulke moert ghetemen?
Waendi dat ic wille nemen
Eene [56] loghene vp mine langhe vaert? (fo. 205d)
En trauwen neen ic,' sprac Reynaert.
Bi der coninghinnen rade,
Die zeere ontsach des sconinx scade,
Gheboet die coninc openbare
Dat daer niemen so coene en ware,
Dat hi een wordekijn yet sprake
Tote dien dat Reynaert met ghemake
Hadde vulseit al sinen wille.
Doe zweghen si alle gader stille.
Die coninc hiet Reynaerde spreken.
Reynaert was van fellen treken.
Hem dochte scone zijn gheual.
Hi sprac: 'nu zwighet ouer al,
Na dien dat es den coninc lief.
Ic sal hu lesen sonder brief
Die verraderen openbare,
So dat ic niemene en spare,
Dien ic te wroughene sculdich bem:
Dies lachter heuet scaems hem!'
Nv verneemt alle gader
Hoe Reynaerd sinen erdschen vader
Met verradenessen sal bedraghen, [57]
Ende eenen van sinen liefsten maghen: [58]
Dat was Grimberte den das,
Die hem hout van herten was.
Dat dede Reynaert omme dat,
Dat hi wilde datmen te bat
Sinen woerden gheloeuen soude
Van sinen vianden, of hi woude
Die verranesse tyen an.
Nu hoert hoe hi dies began.
Reynaert sprac: 'wilen teer stonden
Hadde mine heere mijn vader vonden
Des coninx heymeliken scat
In eene verholnen stat.
Doe [59] mijn vader hadde vonden
Den scat, wart hi in corten stonden
So ouerdadich ende so fier,
Dat hi veronweerde alle dier
Die sine ghenote te voren waren.
Hi dede Tyberte den kater varen
In Arttinen, dat wilde lant, (fo. 206a)
Al daer hi Brunen den beere vant.
Hi ontboet Brune grote Gods houde:
Ende hi in Vlaendren commen soude
Ende hi coninc wilde wesen.
Bruun wart vro van desen:
Hi hadt meneghen dach begaert.
Daer maecte hi hem te Vlaendren waert
Ende quam in Waes, int soete lant,
Daer hi minen vader vant.
Mijn vader ontboet Grimberte den wysen
Ende Ysingrijn den grijsen,
Tybeert die kater was die vijffte: [60]
Ende quamen teenen dorpe, hiet Hijfte.
Tusschen Hijfte ende Ghend
Hilden si haer paerlement
In eere belokenre nacht.
Daer quamen si bi sduuels cracht
Ende bi sduuels ghewelt,
Ende zwoeren daer an twoeste velt
Alle viue des coninx doot.
Nu hoert wonder alle groot
Watsi noch ouer een draghen:
Wilde yement van sconinx maghen
Dat weder-segghen, mijn vader soude
Met sinen seluere, met zinen goude
So den ghenen steken achtre,
Dat sijs souden hebben lachtre.
Dit weetic ende segghe hu hoe.
Eens morghins arde vroe
Gheuiel dat mijn neve die das
Van wine een lettel droncken was,
Ende lyet in verholnen rade minen
Wiue, miere vrauwen Hermelinen,
Ende al van pointe te pointe seide,
Daer si liepen an die heyde.
Mijn wijf es eene vremde vrauwe,
Ende gaf Grimberte hare trauwe
Dat verholen bliuen soude.
Ten eersten datso quam ten woude,
Daer ic was ende so mi vant,
So telde zoet mi te hant,
Ne waer het was al stillekine. (fo. 206b)
Oec seide zoet bi sulken lijcteekine,
Dat ict kende so waer,
Dat mi alle mine haer
Vp-waert stonden van groten vare.
Mine herte wart mi openbare
Also caut als een hijs,
Dies zijt seker ende wijs.
Die pude wijlen waren vry,
Ende oec so beclaechden hem zij
Datsi waren sonder bedwanc.
Ende si maecten een ghemanc
Ende so groet ghecray vp Gode,
Dat hi hem gaue bi sinen ghebode
Eenen coninc diese dwonghe:
Dies baden die houde entie ionghe
Met groten ghecraye, met groten ghelude.
God ghehoerde die pude
Teenen tijde van den jare
Ende sende hem den coninc hodeuare,
Diese verbeet ende verslant [61]
In allen landen daer hise vant,
Beede in water ende in velt,
Daer hise vant in sine ghewelt.
Hi dede hem emmer onghenade.
Doe claechden si, het was te spade,
Het was te spade, ic secht hu twy;
Sij die voren waren vry
Sullen sonder wederkeer
Sijn eyghin bliuen emmermeer,
Ende leuen eewelike in vare
Van den coninc hodeuare.
Ghi heeren, aerme ende rike,
Ic vruchte oec dies ghelike
Dat nu van hu soude gheuallen.
Doe droughic zorghe voer ons allen.
Dus hebbic ghezorghet voer hu:
Dies dancti mi lettel nu.
Ic kenne Brunen valsch ende quaet
Ende vul van alre ouerdaet.
Ic peinsde, worde hi onse heere,
Dat ontvruchtic arde zeere,
Dat wi alle waren verloren.
Ic kennen, den coninc, [62] so wel gheboren
Ende soete ende goedertiere
Ende ghenadich allen dieren.
Het dochte mi bi allen dinghen
Eene quade manghelinghe,
Die ons ne mochte comen
Noch theeren noch te vromen.
Hier omme peinsdic ende poghede,
Mine herte grote zorghen [63] ghedoghede
Hoe so erghe eene zake
Datso ghescort worde, ende brake
Mijns vaders bosen raet,
Die eenen dorper, eenen vraet
Coninc ende heere maken waende.
Emmer badic Gode ende maende
Dat hi den coninc minen heere
Behilde sine warelt-eere.
Bedi ic kenne wel dat,
Behilde mijn vader sinen scat,
Si souden wel des raets ghetelen
Onder hem ende sinen ghespelen
Dat die coninc worde verstoten.
In diepen ghepeinse ende in groten
Was ic dicken hoe ic dat
Soude vinden, waer die scat
Lach, die mijn vader hadde vonden.
Ic wachte nauwe tallen stonden
Minen vader ende leide laghen
In meneghen bosch, in meneghe haghen,
Beede in velde ende in woude.
Waer mijn vader, die lusteghe houde,
Henen trac ende henen liep.
Was het droghe, was het diep,
Waest bi nachte, waest bi daghe,
Ic was emmer in die laghe.
Waest bi daghe, waest bi nachte,
Ic was emmer in die wachte.
Up eene stont gheuiel daer nare
Dat ic mi decte met groten vare
Ende lach ghestrect neuen dheerde,
Ende van den scatte die ic begheerde
Gherne yewer hadde vernomen. (fo. 206d)
Doe saghic minen vader comen
Hute eenen hole gheloepen.
Doe began ic ten scatte hopen,
Bi den barate als ic hem sach
Drijuen, als ic hu segghen mach.
Want doe [64] hi huten holle quam,
Sach ic wel ende vernam
Dat hi omme sach, ende merkedi
Of hem yemene ware bi.
Ende als hi niemene en sach,
Doe queddi den sconen dach
Ende stoppede dat hol met sande
Ende maectet ghelijc den andren lande.
Dat ic dit sach, ne wiste hi niet.
Doe saghic, eer hi danen sciet,
Dat hi den steert liet mede gaen,
Daer sine vore hadde ghestaen,
Ende decte sijn spore metter mouden.
Daer leerdic an den vroeden houden
Een lettel meesterlike liste,
Die ic te voren niet ne wiste.
Aldus voer mijn vader danen
Ten dorpe waert, daer die hanen
Ende die vette hinnen waren.
Teerst dat ic mi durste baren,
Spranc ic vp ende liep ten hole,
In wilde niet langher zijn in dole,
Ende ic gheraecter [65] doe te hant.
Sciere scraefdic vp dat zant
Met minen voeten ende croep in.
Al daer vandic groet ghewin.
Daer vandic seluer ende goud:
Hier nes niemen nu so houd,
Dies nye so vele te gader sach.
Doe ne spaerdic nacht no dach
Ic en ghinc trecken ende draghen,
Sonder karre ende waghen,
Ouer dach ende ouer nacht,
Met algader miere cracht.
Mi halp mijn wijf, vrauwe Hermeline.
Des dogheden wi grote pine,
Eer wi den ouer-groeten scat (fo. 207a)
Brochten in een ander gat,
Daer hi bet lach tonsen ghelaghe.
Wij droughene onder eenen haghe
In een hol verholenlike.
Doe was ic van scatte rike.
Nv hoert watsi hier binnen daden
Die den coninc hadden verraden.
Brune, die beere, sendde huut
Verholenlike zijn saluut
Achter lande ende omboet
Al den ghenen rijcheit groet,
Die dienen wilden omme tsout:
Hi beloofde hem seluer ende gout
Te gheuene met milder hant.
Mijn vader liep in al dat lant
Ende drouch des Brunen baniere.
Hoe lettel wiste hi dat de diere
Te sinen scatte waren gheraect,
Dies hem so quite hadden ghemaect!
En ware die scat niet ontgonnen,
Hi hadder met die stat van Lonnen
Alte gader moghen coepen.
Dus wan hi an zijn omme loepen.
Doe mijn vader al omme ende omme
Tusschen dier Elue entier Zomme
Hadde gheloepen al dat lant,
Ende hi meneghen coenen seriant
Hadde ghewonnen met sinen goude,
Die hem te hulpen commen soude,
Alse die zomer quame int lant,
Keerde mijn vader daer hi vant
Brune entie ghesellen zine.
Doe teldi die groete pine
Ende die menichfoudeghe zorghe,
Die hi voer de hoghe borghe
Int lant van Sassen hadde leden,
Daer die iagheren hadden gheleden
Alle daghe met haren honden,
Die hem veruaerden te meneghen stonden.
Dit telde hi te spele al gader.
Daer na so toghede mijn vader
Brieue, die Brunen wel bequamen, (fo. 207b)
Daer .xij.c al bi namen
Sheere Ysingrijns maghe in stonden,
Met scerpen claeuwen, met diepen monden,
Sonder die catte ende die baren,
Die alle in Bruuns souden waren,
Ende die vosse metten dassen
Van Doringhen ende van Sassen.
Dese hadden alle ghezworen,
In dien datmen hem te voren
Van .xx. daghen ghaue haer sout,
Si souden Brunen met ghewout
Seker wesen tsinen ghebode.
Dit benam ic al, danct Gode!
Doe mijn vader hadde ghedaen
Sine bodscap, hi soude gaen
Ende scauwen zinen scat.
Ende als hi quam ter seluer stat
Daer hine ghelaten hadde te voren,
Was die scat al verloren
Ende sijn hol was vp te-broken.
Wat holpe vele hier af ghesproken?
Doe mijn vader dat vernam,
Wart hi zeerich ende gram,
Dat hi van torne hem seluen hinc.
Dus bleef achter Brunen dinc
Bi miere behendichede al.
Nu meerct hier mijn ongheual:
Heere Ysingrine ende Brune de vraet
Hebben nu den nauwen raet
Metten coninc openbare,
Ende arem man Reynaerd es die blare!'
Die coninc entie coninghinne,
Die beede hopeden ten ghewinne,
Si leedden Reynaerde buten te rade
Ende baden hem dat hi wel dade
Ende hi hem wijsde sinen scat.
Ende alse Reynaerd horde dat,
Sprac hi: 'soudic hu wijsen mijn goet,
Heere coninc, die mi hanghen doet?
So waer ic huut minen zinne.'
'Neen, Reynaert,' sprac die coninghinne,
'Mine heere sal hu laten leuen, (fo. 207c)
Ende sal hu vriendelike vergheuen
Alle gader sinen euelen moet,
Ende ghi sult voert meer sijn vroet
Ende goet ende ghetrauwe.'
Reynaerd sprac: 'dit doe ic, vrauwe,
In dien dat mi de coninc nv
Vaste gheloue hier voer hu
Dat hi mi [66] gheue sine hulde,
Ende hi mi alle mine onsculde
Wille vergheuen, ende omme dat
So willic hem wijsen den scat,
Den coninc, al daer hi leghet.'
Die coninc sprac: 'ic ware ontweghet,
Wildic Reynaerde vele ghelouen.
Hem es dat stelen ende dat rouen
Ende dat lieghen gheboren int been.'
Die coninghinne sprac: 'heere, neen.
Ghi moghet Reynaerde ghelouen wel:
Al was hi hier te voren fel,
Hi nes nu niet dat hi was.
Ghi hebt ghehoert hoe hi den das
Ende sinen vader heuet bedreghen
Met morde, die hi wel beteghen
Mochte hebben andren dieren,
Wildi meer zijn argertieren [67]
Ofte fel ofte onghetrauwe.'
Doe sprac die coninc: 'gentel vrauwe,
Al waendic dat mi soude scaden,
Eist dat ghijt mi dorret raden,
So willict laten vp hu ghenent,
Dese vorworde ende dit couent
Vp Reynaerts trauwe staen.
Ne waer ic segghe hem sonder waen:
Doet hi meer eerchede,
Alle die hem ten tienden lede
Sijn belanct, sullent becoepen.'
Reynaerd sach den coninc beloepen
Ende wart blide in sinen moet
Ende sprac: 'heere, ic ware onvroet,
Ne gheloofdic hu niet also.'
Doe nam die coninc een stro
Ende vergaf Reynaerde al gader (fo. 207d)
Die wanconst van sinen vader
Ende zijns selues mesdaet toe.
Al was Reynaert blide doe,
Dat en dinct mi gheen wonder wesen:
Iane was hi van der doot ghenesen?
Doe Reynaert quite was ghelaten,
Was hi blide vtermaten,
Ende sprac: 'coninc, edel heere,
God moete hu loenen al die eere,
Die ghi mi doet, ende mijn vrauwe.
Ic secht hu wel bi miere trauwe,
Dat ghi mi vele eeren doet,
So groet eere ende so groet goet,
Dat niemen nes onder die zonne,
Dien ic also wale jonne
Mijns scats ende miere trauwen,
Als ic hu doe ende miere vrauwen.'
Reynaert nam een stroe voer hem
Ende sprac: 'heere coninc, nem.
Hier gheue ic di vp den scat,
Die wijlen Ermelinc besat.'
Die coninc ontfinc dat stroe
Ende dancte Reynaerde zoe
Als quansijs: 'dese maect mi heere.'
Reynaerts herte louch so zeere,
Dat ment wel na an hem vernam,
Doe die coninc so gheorsam
Al gader was te sinen wille.
Reynaert sprac: 'heere zwighet stille.
Merket waer mine redene gaet.
Int oesthende van Vlaendren staet
Een bosch, ende heet Hulster loe.
Coninc, ghi moghet wesen vroe,
Mochti onthouden dit:
Een borne, heet Krieke-pit,
Gaet zuut-west niet verre danen.
Heere coninc, ghine dorft niet wanen
Dat ic hu de waerheit yet messe:
Dats een de meeste wildernesse,
Diemen heuet in eenich rike.
Ic segghe hu oec ghewaerlike
Dat somwijlen es een half iaer, (fo. 208a)
Dat toten borne commet daer
No weder man no wijf,
No creature die heuet lijf,
Sonder die hule entie scuvuut,
Die daer nestelen in dat cruut,
Of eenich ander voghelijn,
Dat daer-waert gherne wilde zijn,
Ende daer bi [68] auontuere lijdet:
Ende daer in leghet mijn scat ghehidet. [69]
Verstaet wel ditte, es hu nutte:
Die stede heetet Krieke-putte.
Ghi sult daer gaen ende mijn vrauwe,
Ne wetet oec niemene so ghetrauwe
Die ghi sult laten wesen hu bode,
Verstaet mi wel, coninc, dor Gode,
Maer gaet daer selue, ende alse ghi
Dien seluen putte commet bi,
Ghi sult vinden ionghe baerken.
Heere coninc, dit suldi maerken:
Die alre naest den putte staet,
Coninc, tote dier baerken gaet.
Daer leghet die scat onder begrauen.
Daer suldi deluen ende scrauen
Een lettel mos in deene zijde.
Daer suldi vinden menich ghesmide
Van goude rijkelijc ende scone.
Daer suldi vinden die crone,
Die Ermelijnc die coninc drouch,
Ende ander chierheit ghenouch:
Edele steene, guldin waerc.
Men cocht niet omme dusent maerc.
Ay coninc, als ghi hebt dat goet,
Hoe dicken suldi peinsen in huwen moet:
'Ay Reynaert, ghetrauwe vos,
Die hier grouues in dit mos
Desen scat bi dijnre lust,
God gheue di goet waer du best!'
Doe andwoerde die coninc saen:
'Reynaert, sal ic die vaert bestaen,
Ghi moet zijn mede in die vaert,
Ende ghi moet ons, Reynaert,
Helpen den scat ontdeluen. (fo. 208b)
Ic ne wane [70] bi mi seluen
Al daer nemmermeer gheraken.
Ic hebbe ghehoort nomen Aken
Ende Parijs: eist daer yet na?
Ende also als ic versta,
So smeekedi, Reynaert, ende roomt.
Krieke-putte dat ghi hier noomt,
Wanic, es een gheueinsde name.'
Dit was Reynaerde ombequame,
Ende verbalch hem ende seide: 'ja, ja,
Coninc, ghi zijter also na,
Alse van Colne tote Meye.
Waendi dat ic hu die Leye
Wille wijsen in die flume Jordane?
Ic sal hu wel toeghen, dat ic wane,
Orconde ghenouch al openbare.'
Lude riep hi: 'Cuwaert, comt hare,
Comet voer den [71] coninc, Cuwaert!'
Die diere saghen dese vaert.
Hem allen wonderde wat daer ware.
Cuwaert die ghinc met vare,
Hem wonderde wat die coninc woude.
Reynaert sprac: 'Cuwaert, hebdi coude?
Ghi beuet, zijt blide al sonder vaer,
Ende secht minen heere den coninc waer
(Dies maent hi hu bi der trauwen
Die ghi zijt sculdich miere vrauwen) [72]