_Si Urbana cay Feliza_,--MANILA....
FELIZA: Sa pagcamasid co na sa maraming bata saan mang bayan, ang isa
sa man~ga nacasisira ay ang malabis na paginom nang alac na
naquiquita,t, namamana sa paquiquipagibigan; sa sulat na ito,
minatapat co na siya cong saysayin sa iyo, at nang pagpilitan mo na si
Honesto,i, macailag sa masamang caibigan at nang houag mahaua sa
canilang vicio. Cun ang batang iya,i, lumaqui,t, maguiguing baguntauo,
icao ay lumamagay na parang pan~galauang ina, at ipan~garal mo yaong
magandang hatol ni Tobias sa anac: _houag cang maguicain at maqui-inom
sa masamang tauo, at nang houag cang sumamang para naman nila_. Cun
ang tamaan ni Honesto ay man~gin~ginom, mauilihin sa taberna, ay di
malaon at cun áno ang asal nang casáma ó caibigan, ay siya namang
aasalin. Houag din nauang itulot nang Dios na siya,i, magcagayon.
Ipaaninao mo na ang paglalasing ay nacasisirá sa caloloua,
nacapagcacasaquit sa catauan, nacauauala n~g puri, at nacalilipol nang
pagaari. Tingni,t, aquing sasaysayin itong apat na casamán na natutubo
nang lasing sa alac.
1.° Ang caloloua na pinamahan nang Dios nang caniyang larauan,
pinamutihan nang tatlong capangyarihan, bait, alaala,t, loob, at sa
santo bautismo,i, pinagcalooban nang lalong matataas na cabanalan at
daquilang biyaya, ang isa sa man~ga graciang ito, na sa caloloua,i,
inahihiyas nang lan~git ay nauaualang lahat at palibhasa,i,
nagcacasala nang daquila. Pag nagcagayon na,i, ¿ano pa ang
quinasasapitan nitong calolouang anac nang Dios sa gracia, cun di ang
maguing alipin ni Satanás sa sala? ¿Nasaan ang cabaitan, nasaan ang
calinauan nang isip, baquit cun nalalasing na,i, cahit aglahiin,
cahit pagtauanán ay di dinaramdam, at palibhasa,i, di nacaquiquilala?
Ang hayop ay cahit ualang bait, na para nang tauo ay pinagcalooban
nang Dios nang isang bagay, na cahit di matatauag na bait, ay
cahalintulad nang bait na iquinaquiquilala nang pan~ganib, na
icatatapos nang canilang buhay; n~gunit ang tauong lasing ay
¿nacaquiquilala caya bagá nang pan~ganib na ito, na parang
pagcaquilala nang hayop? Cun lumalacad sa daan, cahima,t, may mata na
itinitin~gin, ay di naquiquita ang batong catitisuran, ang butas na
cahuhulugan at palibhasa,i, napagdidimlán ang isip. ¿Nasaan ang
catibayan na ipinagcaloob nang Dios? ¿baquit caya baga máhipan lamang
nang han~gin ay susuray suray at guiguiri-guiri? Baquit caya baga,t,
cahit isang bata ang siyang magtulac, ó di man itulac at masagui
lamang, ay nayuyucayoc at nasusubsob? ¡Tauong caaua-aua at
cahabag-habag! na punó nang alac ay nahubdán nang cabaitan, at
palibhasa,i, napagdimlán ang isip. Napagdimlán ang isip ay nahubdán
nang magandang hatol, na salat sa matotouid na sabi, naticom ang bibig
sa tamang salitá, at ang pinapamimilansic sa dilang matabil ay ang
panunun~gayao at panunumpâ, ang maruming sabi at uicang mahalay, ang
pagyayabang at paghahambog ang pagtatalo at cun magcabihira,i, ang
pagtatagaan at pagpapatayan. Pasoquin cun ibig ang bahay nang
masasamang piguing, malasin ang pagpupulong sa man~ga taberna, at
diya,i, maquiquita ang man~ga casalanang ito. Siyang naquiquita sa
man~ga lugar na iyan, at siya rin namang saysay nang Dios Espíritu
Santo sa capitulong icadalauang puo,t, tatlo nang proverbios.[11]
Cun sumisirà sa caloloua ang malabis na pag-inóm nang alác; ay
sumisira rin naman sa catauan. Dinguin ang catotohanan.
2° Cun dito sa ibabao nang lupa, ay may quinacamtang munting
caguinhauahan ang catauan, ay ualang caparis na para nang cun di
dinaratnán nang saquít. Ang tauo,i, cahit sacdal hirap, cun masaya
ang loob, masiglá, ang catauan, ay tinatauag nating mapalad, n~guni
cun datnán nang saquít ay ang buntonán man nang yaman, ang batbatin
man nang hiyas, ang punin man nang caran~galan, ang sambahin man nang
mundo,i, tauo ring mahirap, at palibhasa n~gá,i, na sa hirap. Caya ang
lahat nang tauo,i, nagpipilit umilag sa saquit, at cun sacali datnan,
ay ang lalong masaquít na tapal, ang capait paitang painóm, ang
patuloin man ang dugo,i, nagtitiis nang hirap, at macamtan lamang ang
hinahan~gad na cagalin~gan. Ang lahat ay ninilag sa saqíut, bucod ang
mapaglasing na humahanap nang saquit, at nagpapaiclí nang buhay. Ang
lalong matibay na catauan ay nanghihina, nagcacasaquit at cahit batang
bata ay tumatanda,t, dumadali ang buhay pag nagiinom nang alac. Ang
lalong mariquit na culay ay cumucupas, ang muc ha ay namumutlá, ang
matá ay naninilao, ang catauan ay nan~gan~gayayat, nalulupaypáy ang
licsi nang cabataan, ang siglá nang edad na catanghalian, ang ningning
nang cagandahan, ay inaaglahing lahat nang alac: at sa muc-ha nang
man~gin~ginom ay gauari may naguguhit na malaquing letra, na cahit sa
malayo,i, nababasa ang ganitong, pan~gun~gusap: aco,i, tauong lasing.
Si Hipócrates at si Galeno at ang lahat nang médico ay nagpapatotoo na
ualang pansira nang catauan na para nang catacauan sa pagcain at nang
cayamoan sa pag inom nang alac at uala namang pangtibay na-para nang
casiyahan. ¿Ilan caya baga sa ating man~ga cababayan: ilan sa man~ga
caquilala ang dinatnan nang peste ó salot, ilan ang namamatay sa
masamang han~gin; ilan ang sa taol,[12] ilan ang nalulunod sa dugó
dahil sa di pagtitipid nang pagcain at paginóm? Ang lahat nang ito,i,
natatantó nang lasing, n~guni di pinapansin, at palibhasa,i, di
mapaglabanan ang masamang caasalán.
Ang tiyan nang man~gin~ginom ay maipag hahalimbaua sa isang pusalian,
na sinisin~gauan nang lalong cabaho bahoan na sumisin~gao sa catauan,
caya cahit ualang lamang alac, ay quinasusuclamán nang capoua tauo,
ayao lapitan, at palibhasa,i, nacahihilo. At ang lalong
casaquitsaquit, ay ang biglá at masamang camatayan, na tumatapos sa
masamang buhay, sapagca,t, pinatataláb sa canila ang uica nang Dios
Espíritu Santo: cun ano ang pagcabuhay gayon din ang pagcamatay.
Caiin~gat man~ga binata dito sa masamang vicio at linin~gin yaong
santong hatol nang ating Pang~inoong Jesucristo.[13] Mahalin ninyo ang
inyong buhay caiin~gat at baca mabigatan ang inyong puso sa cayamuan,
sa pagcain, sa paginom at sa paglalasing; ay datnán cayo nang biglang
camatayan. Ano pa n~ga,t, ang pinaquiquinabang nang lasing sa malabis
na paginóm, ay pauang cahapis-hapis, asal na parang hayop, buhay na
cahirap-hirapan, may caloloua,i, para ring uala, cun marapa,t,
macatindig ay mararapá ulí, at mapupuno na ang ulo nang sin~gao nang
alac, ay mahahalang na lamang sa tabi ó guitna nang lansan~gan at ang
siya ma,i, pagsicaranan, aglahii,t, pagtauanan, ay di namalayan, at
palibhasa,i, cahoy na na cahalang. Caya uala camunti mang inin~gat na
puri.
3° Ang puri ay isang mahalagang hiyas, na iguinagayác nang tauo sa
caniyang pan~galan. Caya may nagmamahal sa puri, na mahigit pa sa
buhay, na sumasagasa sa lalong daquilang pan~ganib, lumululong sa
camatayan, houag lamang mauala ang puri na iniin~gatan. Sumasalacay sa
lalong maban~gis na caauay, houag lamang masira ang magandang
pan~galan. Sa icalabindalaua nang capitulo nang Eclesiastes,
ipinagbibilin nang Dios Espiritu Santo, na magin~gat nang magandang
pan~galan, ang cahulugan, ay ang boong caasalan nang tauo, ay
itutonton sa matouid, ang gaua at pan~gun~gusap ay i-aalinsunod sa
utos nang religion Santa nang icararapat sa Dios at pagcamit nang puri
nang tauo, n~guni ang santa religion, ang puri at lahat camahalan ay
hinahamac na lahat nang man~gin~ginom. Pag napuno na nang alac ay
parang ulol na lumalacad sa daan: may mata,y, para ring uala; may
tain~ga,i, para ring bin~gi; ang bait ay di magamit caya cun
magpasuraysuray, cun marapa at magban~gon, cun maquiling at magtouid
at aglahiin nang man~ga bata, pagtauanan at paghiyauanan nang tauo, ay
di dinaramdam, palibhasa,i, ualang cahihiyan. Cun may caloloua,i, para
ring uala, cun may catouiran man ay hindi macayanan, caya ang sabi ni
San Basilio, ay masama pa sa hayóp.[14] Ualang hayop na tulig, ualang
hayop na mangmang na para nang tauong lasing, caya panira nang puri sa
magulang na pinanggalin~gan, sa asaua, anac at boong cahinlugan;
iquinahihiya sa bayan, at palibhasa,i, ualang inin~gat na puri at
camahalan. Caya di naman pinagcacatiualaan nang cahit puri at
catungculan sa bayan.
Sa isang lasing ¿ay sino caya baga ang magpapahayag nang lihim, aling
may bait na dalaga ang macaiibig, alin cayang magulang ang
magpapacasal sa anac, aling caya bagang man~ga guinoó ang
magcacatiuala na papagpupunuin sa bayan; cun hindi rin lamang
nasusuholan nang salapi ó napahihibo sa masamang suyo, cahit mapahamac
ang sangbayánang tauo? Ualang magcacatiuala, at di naman sucat
pagcatiualaan ang tauong lasing. Quinapopootan nang lahat, hindi
pinacucundan~ganan, cun di hinahamac, sa man~ga salita,i, guinagauang
ulo, at sa man~ga pagpupulong ay masabi lamang ang pan~galan nang
tauong lasing, ay naguiguing pagtaua at panghalac-hac, at palibhasa,i,
ualang camahalan, ualang puri, ualang cábaitan at ualang caran~galan,
sapagca,t, pangsira nang capurihan, at gayon din naman sa cayamanan.
4°Ang cayamana,i, hindi lalagui sa man~gin~ginom, at palibhasa,i,
iuauasac nang alac, gayon ang sabi ni Salomón sa proverbios:[15] at
siya naman naquiquita natin sa arao arao.
Sa umaga, sa tanghali,t, sa hapon nagdidilim sa tauo ang tindahan nang
alac; diyan maquiquita ang ualang bait na guinoó, na di nagbibigay
puri sa caniyang calagayan, at siya ang maestro sa pagtatagayan. Diyan
nasisira ang bait nang binata, at diyan natatapos ang hinahap sa
maghapon nang pobreng cantero, carpintero, banquero, anloagui,
magsasaca at iba pang upahan. Pagtangap nang upá, bago omoui nang
bahay, daraan sa taberna, at ang uica,i, lalagoc nang isang lagoc,
yaon na ang alio. N~gunit ¿anong nangyari? capagcalagoc nang isa,i,
may darating na caibigan tatagaya,t, magiinoman, yaon na ang isang
pangalio. May darating pang isa,i, magiinoman na naman. Pag nagca
ganito na,i, magmamala inibay, magpapaliparan na nang sabi, at
uiuicain di man pacaibiguin ay huag lamang pagca hiin. Sa ganitong
uica, magiinoman na naman, man~gagtatagayan uli, at uiuicain; ang
quinacain nang tauo,i, di sa cagutuman, cun di sa alang alang. Sa
inolit olit náng paginom ay nan~galasing ang tumagay at tinagayan at
ang quinahinatna,i, natapos ang hinanap sa maghapon, nagcautang pa sa
taberna, at ang inaoui sa asaua,t, anac ay alac at utang. Pagdating sa
bahay, sasalubon~gin nang asaua, itatanong ang naquita sa maghapon, at
palibhasa,i, inaasahang hahapona,t, aagahan nila,t, sampong man~ga
anac. Sa tanong na ito,i, sasagotin ang pobreng babaye nang isang
tun~gayao, sasalubon~gin naman nang asaua nang tun~gayao rin, at ang
quinasapita,i, ang sala-salabat na sumpa,t, tun~gayao. Susumpain nang
babaye ang lalaqui, at ang lalaqui naman ay sa babaye: susumpain ang
canilang pagsasama, ipaquiquiramay ang anac at boong sangbahayan; at
ang pangtapos sa gayong música, ay ang pagsusungaban, paghahampasan,
pagsisicaran, pagtatadyacan at pagcacagatan. Ano pa n~ga,t, ang
quinahinatna,i, ang buhay nang lasing ay naguing infiernong munti sa
sinisin~gauán nang apóy na sari saring culay, nang pagtatalo nang
magasaua nang hapis at cagulohán nang boong sangbahayan: at escandalo
nang capit-bahay. ¡O cahapis hapis at cahabág-habág na man~gin~ginom!
verdugo ca nang asaua mo, escándalo ca nang bayan at luha nang
sangbahayán. N~guni ¿ano caya ang cagamotan?
Houag uminóm nang alac cailan man, ito ang cágamutan lamang na
maihahatol sa iyo. Mahirap na hatol ang maitututol mo sa aquin,
n~guni,t, mahirap man, ay anong gagauin, cun di ang pagpilitan: lalong
mahirap ang mabuhay sa alac, mamatáy sa alac at icapapacasama. Lalong
mahirap ang doon sa infierno ay painomin ca nang apdó nang ajas at
apdó nang man~ga olopong na maguing parusa sa malabis na paginóm. Cun
may saquit ang man~gin~ginom ay nacapagtitiis nang isa ó dalauang buan
man na di tumítiquim nang alac, ¿baquit di mo magaua caya ang
pagtitiis na ito, pacundan~gan man lamang sa icagagaling nang iyong
caloloua? Ang icalauang maihahatol co sa iyo, ay cun ibig uminóm
magpabili nang caunti, at inomin sa oras nang pagcain: houag
magiin~gat nang marami sa bahay, sapagca,t, cun maquiquita,i, di
macatitiis hangang, di malasing. Ang icatlo, houag maquisama sa
man~gin~ginom, at nang di malamuyot sa dating gaua. Umilag sa man~ga
piguing nang man~gin~ginom, sapagca,t, diya,i, hindi naquiquita ang
casiyahan sa pagcain at, sa paginóm, cun di ang cayamoan. Ang icapat,
houag uminóm sa di oras nang pagcain, sapagca,t, cun aboting ualang
laman ang sicmura, ay umaac-yat sa ulo ang alac at nacapagcacasaquit.
Pag uminóm, sa hapon at sa gabi, ay nacapagdidilim sa isip, nacasisira
nang lacás nang catauan, at pagcacadahilanan nang man~ga saquít na
aquing sinaysáy. Cun ang isasagót sa aquin, ay di macatitiis na di
uminóm nang marami: ang ipinapacli co,i, pagaralan. Cun ang itututol
sa aquin, ay di mangyayari,t, di macacayanan: ang isasagót co,i,
tumauag sa Dios, patulong cay Guinoong Santa Maria, at nang macayanang
paglabanan ang masamang caibigán sa alac. Ang caholi-holihan cong
hatol, ay magconfesion general, salicsiquin ang calahat-lahatang
casalanang na gaua sa boong panahong nagumon sa vicio, pagsisihang
masáquit sa loob, ipahayag sa confesor nang macayanang; talicdán ang
masamang caasalán, at nang masaoli naman sa gracia nang Dios;
sapagca,i, cun ualà sa gracia, ualà rin namang lacás na icapaglalaban:
cahit anong gauín, cahit pagpilitan, ay di mangyayari, at palibhasa,i,
hindi calugdang tulun~gan nang Dios.
Aco,i, napalauig na lubha, Feliza, nang pagsasaysáy nang dilang
casamáng bun~ga nitong calupit-lupit na vicio, nang maquilala ni
Honesto,i, ilagan hangang bata; at nang di pagsisihan cun mapahamac.
Ang sulat na ito, ay mabasa naua nang caniyang capoua bata,t, binata,
at nang paquinaban~gan. Adios, Feliza, hangang sa isang sulat--URBANA.