Door de drukte en opwinding over zijn zaak is hij zelden in de stemming
om te schrijven. Op aandrang van redacties en uitgevers geeft hij
enkele stukjes in de _Tijdspiegel_; zijne _Indrukken van den dag_
verschijnen bij Thieme; op aandringen zijner politieke vrienden
schrijft hij enkele krantenartikels en een Rotterdamsch uitgever weet
hem te bewegen een stuk te schrijven ten bate van de slachtoffers van
een banjir. In deze bladzijden, getiteld: "_Wijs mij de plaats, waar
ik gezaaid heb_" tracht hij met statistische tabellen den Hollanders
aan het verstand te brengen, welk groot belang zij bij Indië hebben;
maar vooral wil hij de Hollandsche harten tot ontferming bewegen door
een ontroerend beeld van het lijden van den inlander. Evenals Saïdjah's
geschiedenis is ook de inlandsche idylle van 't feest ter eere van
'n gedooden tijger, die door den banjir zoo wreed werd verstoord,
sentimenteel. Al die feestvierenden hebben hun eigen vreugdevolle
verwachtingen, en die spreken ze uit in de korte zinrijke regels van
hun dichtspel: 't verlangen van de vrouw naar haar eerstgeborene,
en dat van de bruid, de trots van den man op zijn klewang, op zijn
snelrijdend paard; maar "sterker is de kracht van den stroom," riep een
oud man die veel banjirs beleefd had. En dan komt de banjir en alle
geluk, alle verwachting wordt weggevaagd en die hoopvolle menschen
worden dan geschetst als lijken, lijken die dreigen met de pest,
zegt de krant. "'t Zijn de lijken van _mensen_!" roept Multatuli.
Zy voelden, hoopten, vreesden, als wy. Ze hadden aanspraak op
levensgeluk als wy...
Lezer, Nederlander, het waren _mensen_, die Javanen!
En de overblyvende, die treurig staart op de verwoeste landstreek,
en vruchteloos rondschouwt naar de plaats waar hy gezaaid heeft,
is 'n _mens!_ En waar hy het lyk zoekt van z'n kind, krimpt hem het
hart ineen, zoowel door de vreeze van niet te vinden wat hy zocht,
als uit angst dat hy 't vinden zal. En waar hy slaagt in z'n droevig
nasporen, snydt hem de wanhoop door de ziel, zooals dat wezen zou by
_Uzelf_, lezers! wanneer _gy_ 't lyk vond van uw kind, van uw bruid,
van uwe moeder...