Vertrek van Mantangei.—„Petak bapoeti.”—Een nieuw soort van
huwelijksgeschenk.—Borneo en Kalimantan.—Kotta Towana.—Een kop
gesneld.—La Cueille gekwetst.—Gevecht met de koppensnellers.—La
Cueille onder behandeling.—Een laatste salvo pijltjes.—Een
nachtwaak.—Verkenning in den morgenstond.—Een
begrafenisplechtigheid.
Midden in den nacht waren de vluchtelingen van soengei Mantangei op
reis gegaan en hadden zij stevig door geroeid. Zij waren nu reeds zeven
etmalen onderweg. Het landschap rondom hen begon van karakter te
veranderen en langzamerhand zijn alluviale eigendommelijkheid te
verliezen. Nog wel niet geheel en al, want soms wisselden zeer zachte
glooiingen en verhevenheden van den grond, die zich nog maar alleen
door hare veranderde flora deden onderkennen, andermaal met
uitgestrekte moerasgronden af, die eindeloos toeschenen, maar, welker
grenzen toch bereikt werden.
Hoe weinig de verheffing des bodems nog te beteekenen had, konden onze
avonturiers afleiden uit het nog steeds regelmatig intreden van eb en
vloed, die zich tot op dien aanmerkelijken afstand van de boorden der
zee toch nog met zooveel kracht deed gevoelen, dat tweemaal daags de
stroomdraad der rivier een tegenovergestelde richting aannam.
De „riwoet haroesan” (adem des vloeds) werd evenwel al lang niet meer
waargenomen; zoover dringt het zeewater landwaarts niet in. Zelfs was
het water ter hoogte waar de deserteurs zich thans bevonden, niet meer
brak en bleef ten allen tijde drinkbaar. Het zou ook niet lang meer
duren of de vloedstroom zou hen verlaten en zij slechts aan het
periodiek rijzen van den waterspiegel en aan het verminderen van de
sterkte van den ebstroom, zouden ontwaren, dat de vloed aan de kusten
doorstond. En eindelijk, naarmate het terrein zal rijzen, zal ook dat
verschijnsel gewijzigd worden, totdat de onverzwakte rivierstroom zal
overblijven, tegen wier kracht zij te kampen zullen hebben.
Het was zoo omstreeks het einde van „badjagi hai” (3 uur namiddag),
toen de reizigers een plek bereikten, die bij de inboorlingen „petak
bapoeti” (witte grond) genoemd wordt. Dit is een heuvelenrij van
ongeveer veertig voet hoog, bestaande uit verblindend wit zand, niet
ongelijk aan een duinenrij, die door den stroom zou zijn doorgebroken.
Zelfs de helm ontbrak er niet; want op de hellingen bestaan
uitgestrekte plekken met die grassoort of met een dergelijke begroeid.
Hier heeft eenmaal de oceaan zijne wateren gerold en beukten zijne
machtige golven die duinenrij. Een menigte schelpen worden in dat zand
aangetroffen, maar van een geheel andere soort dan die in den
kleiachtigen modder, die thans de zuidkust van Borneo omzoomt, gevonden
wordt. Een andere omstandigheid, die pleit voor de stelling, dat
eenmaal de zuidkust van het thans zoo groote eiland hier aangetroffen
werd, is, dat aan de oevers van de Doesson, de Kahajan en de Mantawei
rivieren, die met de Kapoeas nagenoeg evenwijdig stroomen, op dezelfde
breedte ongeveer, dergelijke duinformatiën aangetroffen worden.
Het was voor de Europeanen vooral een uitkomst, zich op dat droge duin
wat te kunnen vertreden; want voor hem, die er de gewoonte niet van
heeft, is het dagen lang zitten in een prauw met gekruiste beenen
uiterst vermoeiend. Zij stapten dan ook heen en weer met een ijver, die
bewees, dat zij de achterstallige beweging wilden inhalen en hielden
zich daarbij onledig met het plukken van donkerroode vruchten, niet
ongelijk aan onze braambeziën, die daar op die droge plek in groote
menigte voorkwamen en door hare frissche rinschheid een aangename
versnapering aan hun eentonig maal toevoegde.
Toen zij daar zoo omstreeks een uur gewandeld hadden, gaf Dalim het
sein tot vertrek. Dat viel zeer tegen; want nu het eten daar bereid was
geworden, was de hoop ontstaan, dat men het ook daar verorberd zou
hebben en men ook verder daar verbleven zoude zijn; hetgeen het
uitzicht op een aangename avondwandeling geopend had, alsook daarop dat
men, in stede van in die wiegelende prauw, eens lekkertjes op vasten
bodem zou hebben kunnen slapen. Maar Dalim had daar geen ooren naar.
„We moeten, voor dat de nacht invalt, kotta Towanan bereiken,” beweerde
hij.
Nader verklaarde hij zich niet; evenwel vertelde hij, dat te petak
bapoeti des nachts zooveel muskieten rondzwierven, dat, al gebruikte
men nog zooveel brotoali, aan rusten niet te denken zou vallen. Het
was, volgens zijn beweren, wel de plek waar de meeste muskieten van het
geheele eiland Kalimantan bij elkander waren en zou dat aan de volgende
omstandigheid te danken zijn:
De zoon van Sultan Koening, den Djata- of krokodillenkoning van de
Batang Moeroeng [48], zou in het huwelijk treden met de dochter van
Anding Maling Goena, den krokodillenvorst van de Kapoeasrivier. Dit
huwelijk zou bij petak bapoeti voltrokken worden en de visschen,
waterslangen, garnalen, kikvorschen en andere waterbewoners, aldaar
verzameld om de plechtigheid bij te wonen en luister bij te zetten,
hadden niets beters weten uit te denken, om hunne hulde te bewijzen,
dan den jonggehuwden eenige honderden centenaars muskieten ten
huwelijksgeschenk aan te bieden. Dit was dankbaar aangenomen, en de
nakomelingen van die muskieten brengen nog steeds op indrukmakende
wijze die gewichtige gebeurtenis in het geheugen van den reiziger
terug, wiens kwaad gesternte hem hier voert om den nacht door te
brengen.
„Een raar huwelijkscadeau,” meende La Cueille, „je moet bepaald Dajak
zijn om zoo iets te verzinnen. Mijne landslui zouden met zoo’n geschenk
weinig gediend zijn.”
„Wie weet,” lachte Johannes, „als de Walinnetjes eens de ondervinding
opgedaan hadden, dat een vracht muskieten het beste middel is om zelfs
den slaperigsten echtgenoot wakker te houden, of dan ook zij niet zoo’n
geschenk zouden begeeren. Maar om het even, ik moet erkennen, dat het
niet een der aardigste legenden van het Dajakland is.”
„Ik hoorde Dalim van een eiland Kalimantan spreken. Wat is dat voor een
eiland?” vroeg Wienersdorf.
Johannes vertelde toen, dat het de inlandsche naam was van het eiland
Borneo, dat de Europeesche benaming, een verbastering van het woord
„Broenai”, slechts een heel klein gedeelte van het geheele eiland
aanduidt, namelijk van een klein rijk aan de noordwestkust gelegen.
„Heeft dat woord „Kalimantan” ook eenige beteekenis?”
„„Kalimantawa” is de Dajaksche naam van de doerian. Deze vrucht op
Borneo is evenwel niet zoo ellipsvormig als die op Java aangetroffen
wordt, maar is aan het benedeneinde eenigszins uitgezet en afgeplat. De
overeenkomst van den vorm van het eiland met dien van die vrucht, zou
aanleiding tot den naam „Kalimantan” gegeven hebben.”
„Dat is geheel onmogelijk,” meende Wienersdorf. „Borneo is een der
grootste eilanden der aarde en het nasporen van den omtrek van zulk een
groot eiland, dat toch den vorm moet bepalen, vereischt een zekere mate
van kundigheden en ontwikkeling, die bij geen volk in den Indischen
archipel verondersteld kunnen worden.”
Dalim boog zich tot Johannes en fluisterde hem iets in het oor.
„Je kunt gelijk hebben,” hernam deze. „Dalim noemt mij daar de woorden
„Kaliintan” (rivier der diamanten). Meer welluidend zal men dat vroeger
„kalimintan” uitgesproken hebben, en zal het later tot „kalimantan”,
volgens sommigen tot „kalimanten” verbasterd zijn. De uitlegging ligt
voor de hand. Op Borneo worden, zoowel ter westkust als ter zuid- en
oostkust, vele diamanten (intan) gevonden. Er zijn verscheidene
plaatsen, die naar dat edelgesteente genoemd worden: Karangintan,
Lokhintan, Djintan enz. Mij dunkt dat, vermits langs de oevers van vele
rivieren diamanten gevonden werden, die riviertjes kaliintan genoemd
werden en deze naam langzamerhand aan het geheele eiland is gegeven
geworden.”
Onder dergelijk gekout werd de tijd gekort en kwamen de reizigers in de
nabijheid van kotta Towanan aan. Dat was een Dajaksche versterking,
zooals zij in de binnenlanden van Borneo overal tot bescherming tegen
de koppensnellers te vinden zijn. Deze was evenwel in het begin van
1859 tegen de Nederlanders aangelegd. Haar vorm was die eener
langwerpige vierkante redoute zonder uitspringende gedeelten; hare
borstwering bestond uit stevige ijzerhouten palen van respektabele
dikte en was van afstand tot afstand met „hampatongs” versierd.
„Hampatongs” zijn levensgroote houten beelden, gewoonlijk Dajaksche
strijders in alle mogelijke gevechtstoestanden voorstellende en meestal
vrij goed gesneden, altijd in aanmerking genomen het volk, dat ze
vervaardigt en van kunst niet veel begrip heeft.
Verdedigd werd die sterkte nimmer. Toen het Nederlandsche stoomschip
Montrado haar met zijn dertigponders naderde, sloeg der bezetting de
schrik om het lijf en zocht zij haar heil in de vlucht.
Op een korten afstand genaderd, evenwel nog door de laatste
stroombuiging gedekt, raadde Dalim aan te leggen om de kotta eerst te
verkennen, daar zij nog al eens tot schuilplaats verstrekt aan „bigal’s
en „kajau’s” (rivier-roovers en koppensnellers). Hij, met Schlickeisen
en La Cueille, steeg behoorlijk gewapend aan wal en drongen zij het
bosch in, om die verkenning te maken. Zij bleven evenwel niet lang uit,
maar brachten spoedig het bericht, dat de kotta verlaten bevonden was
en dat zij niets, wat onraad kon aanwijzen, hadden opgemerkt.
Aanvankelijk was het voornemen zich voor den nacht in de kotta in te
richten. Allen hunkerden toch eens een gerusten slaap op den vasten
bodem te genieten. Maar toen Wienersdorf den toestand van de
versterking en het omliggend terrein opgenomen had, merkte hij op, dat,
zoowel de voor- als achterflank bewaakt zoude moeten worden om tegen
een overval beveiligd te zijn, daar in beide flanken openingen gevallen
waren. Hunne prauw, die alles bevatte wat waarde voor hen had, zoude
ook bewaakt moeten worden, zoodat een zoodanige nachtdienst de krachten
van het kleine troepje te boven ging en er nog bij kwam, dat niemand
hunner den vorigen nacht ook maar een oogenblik gerust had. Er werd dan
ook besloten in de prauw te blijven, dan was het voldoende, dat een
hunner waakzaam bleef en konden de anderen een ongestoorde rust
genieten. Toen de avond gevallen was, begonnen de Dajaks den eersten
wachtdienst en zouden de Europeanen de nanachtswachturen voor hunne
rekening nemen. Dat was nu wel de aangenaamste regeling niet, maar wel
de zekerste, met de wetenschap, dat de inboorling een slecht waker is
en vooral na middernacht zittende of staande, geheel onbewust
insluimert.
Toch zou van nachtrust niet veel komen; zij zou op vreeselijke wijze
gestoord en voor de rest van den nacht geheel verijdeld worden.
Het kon omstreeks negen uur des avonds zijn. De Europeanen hadden zich
in hunne spreien gewikkeld en te slapen gelegd en de drie Dajaks zaten
met elkander te fluisteren, toen Dalim de opmerking maakte, dat de
voorraad brandhout te gering was, om het vuurtje, dat op den oever
aangelegd was, ten einde een overzicht over het terrein te hebben, te
onderhouden. Hij droeg een zijner makkers op, dien voorraad aan te
vullen, hem daartoe een hoop dorre takken aanwijzende, dien hij over
dag in de versterking opgemerkt had. Deze maakte hoegenaamd geen
bezwaren, daar hij die takken ook gezien had en hij slechts weinige
passen te doen had om ze te bereiken. De achterblijvenden zagen hem bij
het schijnsel van het vuur, met zijn mandauw in de hand aan wal stappen
en door den ingang der versterking verdwijnen, toen eensklaps een
hartverscheurende gil weerklonk, die het bloed der twee wachthebbenden
schier deed verstijven en de Europeanen onmiddellijk, als met een
tooverslag, op de been bracht. Wienersdorf en La Cueille hadden het
eerst ieder een geweer gegrepen en sprongen aan wal. Dalim volgde hen
op de hielen met den koppensneller in de vuist; de anderen tuurden
scherp uit, met het geweer in den aanslag en den vinger aan den
trekker. Behoedzaam en met gevelde bajonet drongen de beide
eerstgenoemden den ingang der versterking binnen; maar Wienersdorf
struikelde al dadelijk en viel, terwijl hij na zijn val een kreet van
afgrijzen uitstiet. Dalim volgde onmiddellijk met een brandend stuk
hout in de hand; en bij het zwakke schijnsel daarvan ontwaarden zij het
lichaam van hunnen Dajakschen makker, echter hoofdeloos. Het lijk was
volgens de regels der Dajaksche kunst behoorlijk gesneld; dat wil
zeggen, dat met één slag van den vreeselijken mandauw het hoofd van den
romp gescheiden was. In den regel geschiedt die daad zoo verbazend
snel, dat in de meeste gevallen het slachtoffer de eeuwigheid instapt,
geheel onbewust van het lot dat hem treft. Maar hier scheen de
aangevallene in de laatste seconde inzicht in zijn toestand gehad te
hebben, af te leiden uit den gil, dien hij geslaakt had. Ook scheen hij
met de linkerhand zijn aanvaller nog gegrepen te hebben; want een stuk
van een ewah bevond zich in die hand geklemd, terwijl de rechter nog
den mandauw omsloten hield.
Op weinige passen ter zijde van het lijk zag La Cueille iets in het
gras trekken en bewegen. Hij bukte zich en greep er naar; maar stiet
een kreet van afgrijzen uit en onmachtig om los te laten, wat hij
gegrepen had, hief hij het hoofd van hun makker bij de haren op, dat in
de laatste oogenblikken van den bangen doodstrijd de oogen vreeselijk
rolde en de kaken en lippen bewoog, alsof hij wat zeggen wilde. Op het
zien van dat hoofd riep Dalim verschrikt uit, terwijl hij achteruit
stoof:
„Oendoer goeloeng goeloeng!” (spoedig terug).
Die woorden waren hem nog niet van de lippen, toen een fluitend geluid
waargenomen werd en La Cueille met een krassen Waalschen vloek
uitgilde, dat hij gekwetst was. Hij bracht zonder den kop los te laten,
het geweer in den aanslag; maar Dalim greep hem bij den arm en trok hem
naar de prauw, terwijl Wienersdorf de achterhoede dekte en met zijn
Remmingtongeweer eenige schoten in de dikke duisternis afgaf. Toen zij
in den lichtkring van het vuur bij de prauw traden, meende La Cueille
zich iets in de struiken aan den voet van de palissadeering der
versterking te zien bewegen; hij rukte zich los van Dalim, wierp den
nog bloedenden kop in de prauw en schoot zijn geweer in de richting
dier struiken af. Dat schot werd beantwoord met een uittartend:
„lēēēēh, lèlèlèlèlè ouiiiit!” en tegelijkertijd drongen eenige
gedaanten met den mandauw in de vuist uit de duisternis in den
lichtkring te voorschijn. Nu was het evenwel de beurt aan Johannes en
Schlickeisen, die kalm in de prauw gebleven waren en het gunstig
oogenblik bespiedden om handelend op te treden. Schlickeisen had het
tweede Remmingtongeweer in handen; Wienersdorf en de Waal stelden zich
in de nabijheid der prauw op, en nu weerklonk een geweervuur, dat de
aanvallende Dajaks, die over het algemeen toch al geen helden zijn
tegenover vuurwapenen, spoedig op de vlucht dreef. De twee eerste
schoten van de twee Europeanen in de prauw waren daarbij afdoende
geweest; want die, met alle bedaardheid afgegeven, hadden doel
getroffen; men had althans twee der aanvallers zien ter aarde storten.
Toen niets meer ontwaard werd aan den oever, hield het vuren op en
konden onze avonturiers tot verademing komen. La Cueille klaagde over
pijn in den linkerarm. Toen Wienersdorf dien arm onderzocht, bleek het
dat de Waal met een vergiftigd pijltje gekwetst was. Allen keken
elkander bedrukt aan, want zooveel hadden zij wel van het pijlvergif
vernomen, dat de vreeselijke uitwerking daarvan hun bekend was. Dalim
greep een handvol keukenzout en wreef daarmede zoo krachtig het
tandvleesch van den lijder in, dat zich een overvloedig bloederig
speeksel ontlastte. Hij wilde ook de gekwetste plaats inwrijven, maar
Wienersdorf stiet hem ter zijde, haalde een fleschje met ammonia
liquida te voorschijn, maakte met zijn zakmes een vrij diepe kruissnee
over het wondje en liet daarin eenige droppels van zijn alkali vallen.
De Waal brulde van pijn, schreeuwde en wrong zich, terwijl hij niet
zelden een vroom:
„Sainte Vierge, priez pour moi!” afwisselde met een krachtigen
Waalschen vloek.
Bij al den ernst, dien de omstandigheden medebrachten, kon Johannes
toch niet nalaten, La Cueille er op te wijzen, dat hij zijn rol van
Arabier al heel aardig vergat en raadde hem aan een innig:
„Lā ilāha illa—llāhoe” (Er is geen God dan Allah) te prevelen, in stede
van zich tot de Heilige Maagd te wenden. De Waal voelde een innige
minachting voor zijnen bruinen stamgenoot, maar had te veel pijn, om
die te uiten. Na veel zuchten en klagen, viel hij in een diepen slaap,
hetgeen door Dalim als een uiterst gunstig voorteeken werd aangemerkt.
Dat voor de overigen aan geen rusten te denken viel, lag voor de hand.
Zij wisten den vijand in de onmiddellijke nabijheid en zaten dan ook
met het geweer in de hand en den vinger aan den trekker, achter het
prauwboord gedoken, den oever gade te slaan, van waar zij een
vernieuwden aanval konden verwachten. Langen tijd bleef het rustig en
trok niets bijzonders hunne aandacht, toen eensklaps achter hen op de
rivier het bekende, maar toch steeds schrikkelijk:
„Lēēēh lèlèlèlèlè ouiiiiit!” weerklonk en een hagelbui pijltjes over de
prauw heen en onder de dakbedekking er van door floot. Toen de
verdedigers zich haastig omkeerden, konden zij nog even een rangkan in
den zwaren stroom te midden der rivier zien voorbijschieten, terwijl
het uitdagend gegil bleef weerklinken. Zij hadden den tijd nog eenige
schoten te lossen, die schenen hun doel niet gemist te hebben, want het
uittartend geschreeuw verstomde plotseling en werd vervangen door
kreten van smart, die nog geruimen tijd in de nachtelijke stilte
weerklonken, langzamerhand verzwakten en eindelijk door den afstand
niet meer waarneembaar waren.
Op dien Dajakschen oorlogskreet en het daarop gevolgde schieten was La
Cueille uiterst verschrikt uit zijn bedwelmenden slaap opgevlogen, had
in de dikke duisternis in de prauw rondgetast en de hand gelegd op den
bloedigen kop, dien hij zelf eenige uren te voren in de prauw geworpen
had, maar wat hem nu in zijn ontsteltenis ontgaan was. In zijn
buitensporigen angst en nog geheel onder den invloed van het zoo straks
gebeurde, vermeende hij, dat zij overvallen en de koppensnellers aan
boord waren en het bloedige werk reeds onder zijn makkers begonnen was.
Gelukkig dat hij in dien overspannen toestand geen wapen in de
nabijheid had, want bij de duisternis, die er heerschte, zou hij zeker
groote onheilen hebben aangericht. In zijne onberedeneerde zucht tot
zelfbehoud greep hij toch nog Johannes, dien hij niet herkennen kon,
bij den nek en trachtte hem te verworgen, totdat die, eindelijk driftig
geworden, hem een paar muilperen toediende, uitroepende:
„Die verduivelde Waal! hij legt het op mijn leven toe; de vent is
razend.”
Toen kwam La Cueille tot bezinning niet alleen, maar schoten ook
Wienersdorf en Schlickeisen tot ontzet toe. Allen vermeenden, dat het
een plotselinge uitbarsting van verstandsverbijstering was, door het
pijlvergif veroorzaakt. Maar zoodra had de Waal zijn ontwaken verhaald,
zijn vreeselijken angst, het grijpen van dien kop en wat daarbij in
zijn brein was omgegaan, of allen barstten in een uitbundig gelach uit
en feliciteerden den vreemdsoortigen koppensneller, die beangst
geworden was voor den kop, dien hij zelf te huis had gebracht.
„We zullen dien kop netjes voor je klaarmaken en poetsen,” zei
Johannes, „dan kun je hem mee naar Jupille nemen. Als ex-voto zou hij
onbetaalbaar prijken; toch moet ik je afraden hem daarvoor te bezigen.
Wie weet hoe lief je de Walinnetjes zullen aankijken, als je je op
Dajaksche wijze deklareert en de uitverkorene een bekkeneel aanbiedt.”
Allen schaterden het uit over den uitval, behalve La Cueille, die van
den schrik nog niet geheel bekomen was. Een flinke teug toeak hielp hem
evenwel op streek.
Na dergelijke gebeurtenissen viel aan slapen niet meer te denken;
hoewel Dalim de verzekering gaf, dat nu niets meer te vreezen was, daar
het troepje koppensnellers gevlucht was, en zij het waarschijnlijk
waren, die in dien rangkan voorbij vloden. Dat woordje „waarschijnlijk”
klonk evenwel onrustbarend in de ooren van allen; zekerheid bestond dus
niet, en daarom werd dan ook maar besloten de uiterste voorzichtigheid
te betrachten en de verschijning van Aurora met het geweer in de hand
af te wachten. Waakzaam zijn en praten kon echter zeer goed met
elkander gaan; de tongen roerden zich dan ook op een wijze die bewees,
dat de geschokte zenuwen nog lang niet in rust waren.
„Dat gaat goed,” meende Schlickeisen, „in twee dagen tijd heeft onze
kleine macht een verlies geleden van een doode en twee gekwetsten. Als
dat zoo voortgaat naar mate wij de bovenlanden naderen, dan zullen er
niet veel van ons overblijven om in het oude Europa te gaan verhalen,
wat er van ons geworden is.”
„Ah bah! dacht je dat we er zonder kleerscheuren zouden afkomen?” vroeg
Johannes; „als de helft van ons de Chineesche zee bereikt, dan mag
die—de helft bedoel ik, niet de zee—van geluk spreken. Eigenlijk is ons
aller leventje geen enkel dubbeltje waard.”
„Je bent nog al lollig met je voorstellingen,” lachte Wienersdorf.
„Hij is net zoo lollig als zijn natuurlijke huid blank is,” gromde La
Cueille. „Die nare Sienjo maakt iemand het leven nog onaangenamer dan
het is. Al die verhalen en voorspellingen doen niets ter zake af en
kunnen ook niets aan onzen toestand veranderen. Ze maken je maar
ontijdig onlekker.”
„Je moet het leven nemen zoo als het is en de toestanden onverschrokken
onder de oogen durven zien. Zich illusiën scheppen leidt tot niets dan
tot teleurstellingen. Ons steeds voorbereid houden op alle
gebeurlijkheden, dat moet ons steeds voor oogen zweven; dan komen de
rampen nimmer onverwacht. Maar zich muizenissen in ’t hoofd te halen,
is ook onverstandig. Onze toestand is nog zoo heel erg niet; ’t is te
betreuren dat we een onzer makkers verloren hebben, maar een geluk is
het, dat geen van ons vieren gevallen is. Dat zou een ware ramp zijn.
We zullen zien den ontbrekende te vervangen; ja, ik denk er zelfs aan,
onze macht uit te breiden, zoodra de gelegenheid zich daartoe zal
voordoen. Want dat valt niet te ontveinzen, hoe verder we de
binnenlanden zullen intrekken, hoe meer de gevaren zullen toenemen. Wat
nu evenwel de gekwetsten betreft, dat heeft niet veel te beduiden. De
boabeet van Wienersdorf is zoo goed als genezen en nu La Cueille nog
niet dood is, kunnen we over dien speldenprik lachen. Wat heeft die
Waal een spektakel gemaakt!” schaterde Johannes.
„Nu ik nog niet dood ben. Je spreekt er gemakkelijk over,” pruttelde de
betrokkene rillend bij de gedachte. „Was daar dan gevaar voor?”
„Toen ik dat pijltje zag, gaf ik geen oortje voor je leven. Die dingen
werken verbazend snel. Eerst wat beven, dan wat tandenknarsen,
eindelijk wat verwarde taal en spektakel als van een lastigen
dronkaard; daarmee is alles uit en dat nog wel binnen het half uur. Nu
er al veel langer tijd verstreken is, behoef je je niet meer ongerust
te maken.”
De Waal deed een zucht van verlichting hooren.
„Maar Wienersdorf,” vervolgde Johannes, „moet dat fleschje met dat
stinkend goed zorgvuldig bewaren. Hij heeft daarmee wonderen verricht.”
„Dalim beweert dat het keukenzout La Cueille gered heeft.”
„Het mocht wat,” lachte Johannes, „ik heb den kommandant te Kwala
Kapoeas veel proeven zien nemen met het pijlvergif, op honden, apen en
kippen. De zoutproef mislukte altijd. Steeds stierven de gekwetste
dieren. Werd daarentegen dat stinkende vocht gebezigd, dan genazen zij
bijna allen.”
Wienersdorf zat in gedachten verzonken met het hoofd in de hand.
„Het is me toch iets raadselachtigs,” sprak hij eindelijk, „hoe die
kerels in die versterking gekomen zijn. We hadden haar en het omliggend
terrein toch zoo goed verkend.”
„Dat hadden we ook,” antwoordde Johannes, „maar je zult wel opgemerkt
hebben, dat in de achterflank van de kotta een paar gaten in de
palissadeering bestaan. Nu bevonden zich die kerels binnen de enceinte
en hebben, waakzaam als ze zijn, ons zien aankomen. Niet wetende wie we
waren en ook onbekend met onze getalsterkte, namen zij door die gaten
onbemerkt de wijk naar de wildernis. Van toen af hebben ze ons geen
oogenblik onbespied gelaten en toen we geloofden alleen ter plaatse te
zijn, gluurden een aantal vurige oogen van achter struiken en
boomstammen ons achterna. ’t Is zeer waarschijnlijk een geluk voor ons
allen geweest, dat onze Dajaksche makker dat brandhout ging halen. Voor
een echten koppensneller was die gelegenheid te schoon, om onbenut
voorbij te laten gaan. Ware die daad uitgebleven, wie weet of zich dan
niet de gelegenheid voorgedaan had, ons in den laten nacht te komen
overvallen. Een geeuwerig oogenblik van een schildwacht, het
onwillekeurig sluiten der oogen, al was het ook maar gedurende weinige
seconden, zou de gewenschte gelegenheid hebben aangeboden en weest
verzekerd, dat die speurhonden haar niet onbenut voorbij zouden hebben
laten gaan.”
„Waarom schreeuwde je toch zoo bij het binnentreden der kotta?” vroeg
La Cueille aan Wienersdorf.
„Wel, ik struikelde en viel zoo lang ik was op het onthoofde lijk, dat
nog te stuiptrekken lag. Ik stak mijn rechterhand uit om me op te
richten en sloeg die op den romp, waaruit het warme bloed met stralen
sprong. Verduiveld! wat rilling me toen langs de ruggewervels voer!
Maar jij moet ook zoo iets gevoeld hebben, van wat ik ondervond, toen
je dien grijnzenden kop te pakken kreegt. Maar,” wendde Wienersdorf
zich tot Dalim, „waarom deedt ge ons teruggaan, toen La Cueille dien
kop opstak?”
„Omdat die kop mij het bewijs leverde, dat de kajau’s nog in de
nabijheid waren. Niet dan hoogst zelden verlaat de koppensneller het
terrein, zonder den gesnelden kop mede te nemen. Dan ook wist ik niet
hoe sterk die troep was.”
„Ik meende dat de kajau steeds zijn slachtoffer bij het haar grijpt en
dan den noodlottigen slag toebragt. Hoe is het nu mogelijk geweest, dat
die kop op den grond gerold is?”
„Dat begrijp ik ook niet goed,” verzekerde de Dajak. „In den regel gaat
dat grijpen bij het haar en het toebrengen van den slag zoo snel in
zijn werk, dat het slachtoffer gewoonlijk niet weet wat met hem
voorvalt en den tijd niet heeft, een gil te slaken. Ge moet niet
vergeten, dat de koppensneller, zorgvuldig achter struik of boomstam
verscholen, zijn prooi onverwachts bespringt. En de behendigheid dier
menschen is zóó groot, dat uiterst zelden een tweede slag noodig is, om
het hoofd van den romp te scheiden. Er hebben zich gevallen van
vlugheid voorgedaan, waar het slachtoffer nog eenige passen met
zwaaiende armen voortliep, nadat de bloedige scheiding had plaats
gegrepen en dan eerst nederstortte. Bij mijn makker schijnt het niet
zoo snel toegegaan te zijn; hij heeft nog den tijd gehad te schreeuwen;
bij een laatste poging tot zelfbehoud heeft hij nog getracht zijn
bespringer te grijpen en hem waarschijnlijk een slag met zijn mandauw
toegebracht. Bij die kortstondige worsteling heeft deze laatste den kop
laten glippen op het oogenblik, dat wij door de deur drongen. Dat de
kajau’s in onze nabijheid waren, bewezen de pijltjes, die op ons
afgezonden werden. Onze Sjech weet daar meer van te vertellen, niet
waar?”
„Ge zegt, dat uiterst zelden een tweede slag noodig is, om den kop van
den romp te scheiden,” sprak Wienersdorf, „die behendigheid is toch
merkwaardig. Hoe vaak toch is het in Europa niet in vroegere eeuwen
gebeurd, dat bij terechtstellingen de beul herhaaldelijk moest
toeslaan. Wanneer de executie met het zwaard plaats had, kwam dat zelfs
dikwijls voor; toen de bijl en het blok gebezigd werden, vond het nog
plaats, en er zijn zelfs gevallen bij het guillotineeren voorgekomen,
dat de valbijl voor de tweede maal omhoog moest gehaald worden, om het
slachtoffer af te maken.”
„De Dajaksche jongelingen in de bovenlanden oefenen zich geregeld in
het koppensnellen,” verklaarde Dalim. „Eerst plaatsen zij een
klapperdop op een dunnen staak en is het voor het kind een behendig
stuk dien staak vlak onder de noot, zonder deze te beschadigen, door te
houwen; later, als zij meer kracht bekomen hebben, wordt de staak
vervangen door een pop ter grootte van een veertienjarigen knaap, met
een nekstuk van zacht maar toch veerkrachtig handjolotong [49] hout, en
om de illusie te volmaken, wordt de klappernoot met een pruik versierd,
vervaardigd van de vezels van den arengpalm, die, wanneer zij goed
toebereid zijn, wel wat overeenkomst hebben met het sluike haar van de
menschen van dit land. Van daar die groote bedrevenheid. Op lateren
leeftijd onderhouden zij die, door ijverig aan sneltochten deel te
nemen.”
„Ik moet er nog bijvoegen,” vervolgde Johannes de toelichting, „dat de
Dajaks, zelfs die van de benedenlanden, zonder die oefening een
buitengewone behendigheid bezitten in het hanteeren van den mandauw. Ik
heb het te Kwala Kapoeas bijgewoond, dat in tegenwoordigheid van den
kommandant iedere Dajak, hoe zwak zijn voorkomen ook was, een rijpe,
doch nog groene klappernoot telkenmale en zonder eenige inspanning over
dwars in tweeën sloeg, zoodanig, dat beide helften behoorlijk
gescheiden waren. Geen Europeaan, hoe stevig ook, en welke kracht hij
ook aanwendde, kon het verder brengen dan tot op de houtschaal der
noot. De vezelige bast had den slag gebroken.”
„Het blijft het oude liedje: „pas op je kop”,” mompelde La Cueille; „ik
wou dat ik in mijn België gebleven was. O Belgique! o Belgique! mes
amours, tu auras toujours,” neuriede hij.
„Een rare instelling toch,” vervolgde Schlickeisen, „zijn meisje
menschenkoppen aan te bieden.”
„Zeker heel raar, maar toch een, waarvan de grond wel te raden is,”
antwoordde Johannes. „Aanvankelijk zal het wel geweest zijn, dat de
aanstaande een bewijs zijner dapperheid moest geven als waarborg, dat
hij zijn vrouw en kroost zou weten te beschermen. En het beste bewijs,
dat hij in die oorspronkelijke maatschappij van die dapperheid kon
leveren, was wel het hoofd van een door hem gevelden vijand. Later is
dat verbasterd en zijn de schedels tot weeldeartikelen geworden, die
tot afschuwelijke sluipmoorden, somtijds van vrouwen en kinderen, en
tot een afzichtelijken handel aanleiding geven. Zoodat een instelling,
die met goede bedoelingen in het leven werd geroepen, tot een vloek van
de geheele bevolking van een der grootste eilanden der aarde geworden
is.”
„Maar in de benedenstreken, kan toch die gruwel niet meer plaats
hebben, niet waar?” vroeg Wienersdorf aan Dalim.
„We durven niet,” antwoordde deze, „de Hollanders willen het niet
hebben.”
„Dus alleen omdat die het verbieden, laat men het. Vindt ge dan het
koppensnellen niet een afschuwelijk bedrijf?”
„Tawèh! angat, kamaangkoe hirah,” (Wie zal dat uitmaken! volgens mijne
opvatting wel mogelijk), was het flegmatieke antwoord, hetwelk bewees,
dat de overtuiging van die afschuwelijkheid hier nog geen ingang
gevonden had.
Onder dergelijke gesprekken kropen de nachtelijke uren om, en verscheen
eindelijk de dageraad, die door onze vrienden met een zucht van
verlichting begroet werd. Toen het geheel dag was geworden, werd de
kotta met alle behoedzaamheid verkend en vonden de veldontdekkers
daarin niets dan het onthoofde lijk huns makkers. Op een geringen
afstand daarvan lag een kleine plas bloed; maar die kon even goed van
het afgehouwen hoofd als van een der koppensnellers afkomstig zijn. Bij
de palissadeering evenwel werden ook bloeddroppels waargenomen, terwijl
bij een der openingen op het paalwerk bloedige vingers afgedrukt
stonden. Het was dus niet te gewaagd aan te nemen, dat de bespringers
ook verliezen hadden, maar toch was er eenige teleurstelling op de
gezichten der Zwitsers te lezen, omdat zij geene lijken van gevallen
vijanden vonden.
„Zouden die canailles er zonder kleerscheuren afgekomen zijn?” vroeg
Schlickeisen niet zonder ergernis.
„Neen zeker niet,” antwoordde Johannes eenigszins met drift, „dat
bewijzen de bloedsporen die, ik zag het zoo even, tot aan den
rivierkant, waar de kajau’s in hun rangkan gestegen zijn, gevolgd
kunnen worden. We moeten het terrein nog wat nader onderzoeken. Er valt
evenwel te bedenken, dat het bij alle inboorlingen van Nederlandsch
Indië tot een groote schande gerekend wordt, de lijken hunner gevallen
wapenbroeders in de handen der vijanden achter te laten. Zoo het maar
eenigszins mogelijk is, worden die steeds meegevoerd.”
Toen de kotta onderzocht was, traden de deserteurs door een der
openingen naar buiten, maar zochten lang te vergeefs in den omtrek.
Eindelijk evenwel bij een zeer dichten struik, werd een plek
waargenomen, waar het spichtige gras over eenige uitgestrektheid plat
gedrukt was, alsof daar een menschelijk wezen gerust had. Toen
Schlickeisen zich met het hakmes een doortocht tusschen de slinger- en
doorngewassen tot het dichtste gedeelte van den struik gebaand had, zag
hij daar twee lijken liggen, gekleed in vollen oorlogstooi, met den
„karoenkoeng”, een maliënkolder van rottanschakels aan, met het mutsje
van apenvel op het hoofd, in de linkerhand het beschermend schild, en
in de andere den ontblooten mandauw geklemd. Volgens Dalim waren het
Poenan’s, een Dajaksche stam, die in de binnenlanden van Borneo bij de
bronnen van de Kahajan-Doesson- en Koetei-rivieren te huis hoort. Die
stam is berucht door de stoutheid zijner tochten tot het verwerven van
koppen. Beide mannen, die door geweerkogels geveld waren, hadden reeds
verscheidene levensdraden afgesneden, te oordeelen naar de vlokken
menschenhaar, die de grepen en scheeden hunner mandauws versierden. Het
waren nog jonge kerels; maar Dalim verzekerde toch, dat de eene reeds
vier en de andere zeven koppen had gesneld. Dit bleek uit het aantal
bandjes van rooden rottan die de mandauwscheeden omwoelden.
De beide Dajaksche tochtgenooten eigenden zich de wapenen en de
maliënkolders van de verslagenen toe en ploften daarna hunne lijken in
de rivier, als een offer aan Djata, den opperkoning der krokodillen.
Hun gesneuvelden makker waschten zij behoorlijk, beschilderden hem het
voorhoofd en de nagels met sirihspuug, bij gebrek aan eenige andere
verfstof, waarna zij met behulp der Europeanen een graf dolven en hem
daarin legden. Zij plaatsten het hoofd op den romp, gaven het lijk den
mandauw in de hand en legden zijn lans naast hem in den kuil. Toen zij
daarmede klaar waren, nam ieder hunner een handvol rauwe rijst,
strooiden die op het lichaam onder het uitspreken der woorden:
„Djetoh akam” (dat is voor u).
Vervolgens strooiden zij een tweede handvol, zeggende:
„Djetoh impahitkoe” (dat zend ik aan mijne voorvaderen).
En eindelijk nog een derde, waarbij zij prevelden:
„Djetoh akau X X” (dit is voor X X), waarbij zij de namen noemden
hunner bloedverwanten, die het laatst gestorven waren.
Dat rijststrooien heet „mambowor” en mag bij begrafenissen nimmer
achterwege gelaten worden. Na die plechtigheid hieven de beide makkers
van den overledene een doordringend gegil aan, dat „tatoem” (de dooden
beweenen) genoemd wordt, waarna zij het graf vulden. Om lijkschennis te
voorkomen, hadden zij tot grafplaats een kleine plek tusschen dicht
ineen gegroeide struiken uitgekozen, en eerst de graszoden daarvan
zorgvuldig uitgestoken en zonder ze te beschadigen behoedzaam op zijde
gelegd. Vervolgens hadden zij de uitgedolven aarde op een sprei
verzameld, daarbij zorg dragende, dat geen kluitje daarnaast viel. Bij
het vullen van den grafkuil trapten zij de aarde vast aan, plantten
vervolgens een paar struikjes er op en herplaatsten toen de zoden zoo
nauwkeurig, dat het meest scherpziend oog niet kon ontwaren, waar de
schop hare groeve ingesneden had. De overtollige aarde, op de sprei
achtergebleven, werd met angstvalligheid in de rivier geworpen en het
geheele graf rijkelijk met water besproeid, om verwelking der graszoden
en der geplante struiken te voorkomen.
Toen dat alles afgeloopen was, bestegen de vluchtelingen hunne prauw,
sloegen de pagaaien met kracht in het water en verlieten die plek, die
hun zoo noodlottig had kunnen worden.