_b_) _Oratorum omnium Poetarum: Hystoricorum: ac Philosophorum
eleganter dicta: per clarissimum virum Albertum de Eiib in unum
collecta faeliciter incipiunt._
(Colofón): _Summa Oratorum omnium: Poetarum: Historicorum: ac
Philosophorum Autoritates in unum collectae per clarissimum virum
Albertum de Eyb Vtriusque doctorum eximum: quae Margarita poetica
dicitur: faeliciter finem adepta est. M.CCCC.LXXXXIII. Kalen. Ianuarii._
Fol.
_c_) _Margarita Poetica._
(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium fere
Oratorum Poetarum Historicorum ac Philosophorum Autoritates: collectum
p. Clarissimum vir. Albertum de Eyb utriusque Iuris doctorem, quod
Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae per magistrum
Ioannem de Amerbach. Anno domini. M.CCCC.XCV._
_d_) _Margarita poetica de arte dictandi ac practicandi epistolarum
opus clarissimum feliciter incipit._ Incunable, en 4.º, sin año ni
lugar.
_e_) Edición en folio de 1503.
(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium
fere Oratorum: Poetarum: Historicorum ac Philosophorum Auctoritates:
collectum p. Clarissimum virum Albertum de Eyb utriusque Iuris
doctorem. quod Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae
p. magistrum Ioannem de Amorbach Ioannem petri et Ioannem froben,
consocios Anno domini. M.CCCCC.III._
_Secundae Partis: tractatus I._ Cap. XVI.
Nunc vero aliquas extraordinarias item Comoedias: et quidem numero tres
prosequendas ex ordine duxi. Et imprimis Philodoxios: quae est Caroli
Aretini: sese fert Comoedia admodum iucundissima.
_De auctoritatibus ac sententiis ex Comoedia philodoxios Caroli Aretini
collectis._ Cap. XV.
_De auctoritatibus ac sententiis sumptis ex Comoedia de falso Hypocrita
et tristi: Mercurii Roncii Vercellensis._ Cap. XVI.
_De auctoritatibus ac sententiis receptis ex Comoedia Philogenia
Ugolini Parmensis._ Cap. XVII.
[122] _Storia della letteratura italiana di Adolfo Gaspary, tradotta
dal tedesco da Vittorio Rossi._ Turin, Loescher, 1891, tomo II, pág.
196.
[123] «_Gracchus._--Nisi me fallit spes bona, bonum refert modo nuncium
Tharatantara, nam aedepol venit hilarior, seque ocius movet ac solet...
Triumpho hercule si quid jussi impetravit, eb obviam, heus, heus,
Tharatantara, quae nova, quae nova?
«_Tharatantara._--Bona, bona.
«_Gracch._--Non sum apud me, successit oportune?
»_Tharat._--Laetare, laetare inquam Grache, omnis res
in vado est, nihil me fefellit, quod in mentem venerat.
..........................................................
«_Gracch._--Si defessa es, mea mater, sede modo, atque enarra sedulo
prout sese res habuere, primum cave ne me in gaudium conjicias
frustra. ..........................................................
«_Tharat._--Sede propius ne quis audiat nos.
«_Gracch._--Sedeo.
«_Tharat._--Principio ubi pulso foros aperitur illico, postea quae
poscit omnium rogat Poliscena quid rei est secum.
«_Gracch._--Timeo.
«_Tharat._--Dico illam verbis tuis alloqui si lubet, stupe, squalor
nascitur faciei, primum utor circuitione, laudibus extollo virginis
formam, subridet ubi te nomino, rubet faciem...»
[124] Hay de la _Poliscene_ varias ediciones, todas de suma rareza. La
más antigua, con el título de _Calphurnia et Gurgulio_, es de 1478,
y probablemente sería la que leyese el bachiller Rojas, puesto que
las demás que Brunet y otros bibliógrafos citan son posteriores á la
impresión de la _Celestina_ (Leipzig, 1500, y otras cinco tiradas más
hasta 1515; Krakau, 1509; Viena, 1516; todas con el título de _Comedia
Poliscene per Leonardum Aretinum congesta_). No habiendo podido
encontrar en España ninguna de ellas, he tenido que valerme de la
reproducción incompleta que por casualidad hallé en un curioso librillo
cuya portada dice así:
«_Equitis Franci et Adolescentulae Mulieris Italae Practica Artis
Amandi, insigni et jucundissima historia ostensa. Cui praeterea, quae
ex variis autoribus antehac annexa sunt, alia quaedam huic materiae non
inconvenientia jam primum accesserunt, eaque singularia; et ad Praxim
hujus saeculi potissimum accommodata. Auctore Hilario Drudone Poëseos
studioso. Amstelodami, apud Georgium Trigg. 1651_».
Comienza con la novela de Eneas Silvio, pero contiene otras muchas
piezas, en prosa y verso, de varios autores, algunas de ellas muy
singulares y difíciles de hallar.
Las escenas de la comedia _Poliscene_ no llevan nombre de autor y sólo
este caprichoso título: _Idea clandestinarum desponsationum, quae fiunt
mediantibus mulieribus vetulis_ (págs. 147 á 158).
[125] No se conoce más que un manuscrito de esta comedia, el códice
462 de la biblioteca del Príncipe Lobkowitz, de Praga. Tanto la
_Chrysis_ como la _Historia de Eurialo y Lucrecia_ fueron escritos en
1444, cuando Eneas Silvio contaba treinta y ocho años. Había nacido
en 1405. En 1447 fué Obispo de Trieste; en 1450, de Siena; en 1456
entró en el Colegio de Cardenales, y fué electo Papa en el Cónclave de
1458. Tuvo corto pontificado puesto que falleció en 1464: La obra, muy
extensa y erudita, pero no siempre imparcial, de Voigt (_Enea Silvio
de Piccolomini als Papst Pius der Zweite und sein Zeitalter_, Berlin,
1856-1858) da cuantas noticias puedan desearse acerca de este Papa, una
de las más dulces y simpáticas figuras del Renacimiento (Cf. Pastor,
_Historia de los Papas_, tomo III de la traducción francesa, 1892).
[126] (Pág. CCCIII). Á lo que allí se dice sobre la bibliografía de
esta novela debe añadirse que la edición segunda, mencionada por
Nicolás Antonio y Gallardo como de Sevilla, 1533, acaso sea la de 1530,
de que he visto un ejemplar en la biblioteca del Duque de T'Serclaes:
_Hystoria muy verdadera de dos amantes Eurialo Franco y Lucrecia Senesa
que acaecio en la ciudad de Sena en el año de Mil y CCCC y XXXiij
años en presencia del emperador Fadrique. Fecha por Eneas Silvio, que
despues fue elegido papa llamado Pio Segundo._
(Al fin): _Fin del presente tractado de los dos Amantes Eurialo Franco
y Lucrecia Senesa. Fué impreso en la muy noble y muy leal ciudad de
Sevilla por Juan Cromberger. Año de Mil y quinientos y treynta._
El Sr. Foulché Delbosc ha hecho una lindísima reimpresión de este
librito, tomando por texto la edición de Sevilla, 1512, de la cual
existen dos ejemplares, uno en la Biblioteca Nacional de Madrid, otro
en el Museo Británico.
[127] PP. 57 y 58 de la edición de Foulché.
En las últimas palabras se habrá notado la imitación del último verso
de la _Eneida_:
_Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras_.
[128] «Era la estatura de Lucrecia algo más que de sus compañeras; su
cabelladura roxa en abundancia; la frente alta y espaciosa, sin ruga
alguna; las cejas en arco tendidas, delgadas, con espacio conueniente
en medio; sus ojos tanto resplandecientes que, a la manera del sol, la
vista de quien los mirasse embotauan, con aquellos a su plazer podia
prender, herir, matar y dar la vida; la nariz, en proporcion afilada;
las coloradas mexillas, con ygual medida della apartadas; ninguna cosa
más de dessear ni más deleytable a la vista podia ser, la qual como
reya, en cada vna de aquellas vn hoyo hendia, muy desseoso de besar
de quien lo viesse; su boca, pequeña en lo conuenible; los beços como
corales asaz codiciosos para morder; los dientes, pequeños y en orden
puestos, semejauan de cristal, entre los quales la lengua discurriendo,
no palabras mas suaue armonia parecia mouer. Qué dire de la blancura
de la garganta? Ninguna cosa era en aquel cuerpo que no fuese mucho de
loar...». (Pág. 4).
Cf. la descripción que Calisto hace de su amada en el _aucto_ primero:
«Los ojos verdes, rasgados; las pestañas luengas, las cejas _delgadas_
e alçadas, la nariz mediana; la boca _pequeña_, los dientes _menvdos_
e blancos, los labios _colorados_ e grossezuelos; el torno del rostro
poco más luengo que redondo; el pecho alto.»
Pero una y otra descripción quedan eclipsadas por la pintura que se
hace de la reina Iseo en el último capítulo de _Don Tristan de Leonis_,
justamente elogiada por el señor Bonilla (_Libros de Caballerías_,
tomo I, pág. 456). No dudo que también la tuvo presente el autor de
la _Celestina_, porque coinciden en algunas frases: «Otrosí tenia muy
amorosa e graciosa y muy _pequeñita boca_, cuyos _labrios_, delgados
quanto cumplian, eran _colorados_, que parescian de color de la
resplandesciente mañana quando el sol encomienza a salir. Los quales
labrios, segund su apostura, bien parescia no rehusar los dulces
besos... La guarda e cobertura de los cuales tenian los muy _menudos
dientes_, que parescian ser de fino marfil, puestos en orden no más uno
que otro, puestos affirmados en las muy coloradas enzias, que parescian
ser de color de rosa...».
El gracioso rasgo de Rodrigo de Reinosa ó quien quiera que sea el autor
del romance de «La gentil dama y el rústico pastor»;
Las teticas agudicas--que el brial quieren romper,
está tomado de este lindísimo retrato de Iseo: «Tenia otrosí muy
espacioso e blanco pecho, en que eran dos tetillas a manera de dos
mançanas, eran _agudas que parescian romper sus vestiduras_».
[129] _La Cassaria_ y _Gli Suppositi_, primeras comedias del Ariosto,
son de 1508 y 1509. La _Amicizia_, del Nardi, fué escrita entre 1509
y 1512. La _Calandria_, del cardenal Bibbiena, fué representada por
primera vez en la Corte de Urbino en 6 de febrero de 1513. No se sabe
la fecha precisa de la _Mandragola_, pero sí que no pudo ser anterior
á 1512; fechas todas muy tardías comparadas con la de la _Celestina_,
que ya estaba traducida al italiano en 1505. No hay para qué hablar
del _Orfeo_, de Poliziano (1471), ni del _Timon_, de Boyardo (¿1480?),
porque no tienen la menor relación con el género de la Celestina ni son
tampoco verdaderas comedias.
Vid. Arturo Graf, _Studi drammatici_ (Turín, ed. Loescher, 1878), pp.
281, 282.
[130] En los Estatutos de la Universidad de Salamanca (1538),
título 61, «de los Colegios de Gramática», se dispone que «en cada
Colegio cada año se representará una comedia de Plauto ó Terencio ó
_tragicomedia_, la primera el primero domingo de las octavas de Corpus
Christi, y las otras en los domingos siguientes; y el regente que mejor
hiziere y representare las dichas comedias ó tragedias se le den seis
ducados del arca del estudio, y sean juezes para dar este premio el
rector y maestre escuela».
(_Memoria histórica de la Universidad de Salamanca..._ por D. Alejandro
Vidal y Díaz. Salamanca, 1869, pág. 94.)
[131] _Ioannis Maldonati Hispaniola (Comedia) nunc denique per ipsum
autorem restituta atque detersa; scholiisque locis aliquot illustrata_,
1535. (Al fin): _Burgis in officina Ioannis Iuntae mense octobri anno
M.D.XXXV_ (Biblioteca Nacional).
Esta edición, única que he visto, es probablemente la última. El
autor, según nos informa en el prólogo, había escrito esta comedia
en 1519. Corrieron copias de ella, se representó en Portugal ante la
reina de Francia D.ª Leonor, y fué impresa dos veces (una de ellas en
Valladolid) sin anuencia suya. También habla de una representación en
Burgos _in aula Principis_. La comedia tiene cinco actos en prosa, y
está dedicada al Corregidor de Córdoba D. Diego de Osorio. La fábula es
original y poco ingeniosa, pero en el estilo quiere remedar á Plauto:
«Rapuit me tunc feriatum a bonis studiis, Plautus suis deliciis ac
jocis; et extra vitae institutum longe prolusit. Commentus sum novum
argumentum; sed nostris annis magis accommodum; nam in hoc nihil mihi
juvavit Plautus; coeterum inter meditandum, sales et joci Plautini
circumsonabant aures meas».
Maldonado da á entender que ya iba pasando en Italia la moda de las
comedias humanísticas: «Videbantur auditores et spectatores admirari;
et frontem corrugare _quod esset in Hispania qui Comoedias componeret,
cum Italia jamdudum Comicos non producat_».
Sobre la _Hispaniola_ vid. Gallardo, tomo 3.º, núm. 2.878, y Bonilla,
en una nota á su traducción castellana del _Manual de Literatura
Española_ de Fitzmaurice-Kelly (p. 230).
[132] «En 1562 se representó en la plaza pública una comedia latina
sobre el rico epulón, titulada _Gastrimargus_, miserable parodia de las
de Terencio, con sus criados locuaces, sus desvergonzadas rameras y sus
máximas morales, pero sin numen, sin agudeza y casi sin versificación.
Asistían á ella dos Obispos, el virrey, multitud de autoridades,
teólogos y caballeros, y un concurso de ocho mil personas...»
(Artículo de D. José María Quadrado en _La Palma_ (1840), pág. 232.
Ignoro el paradero actual del manuscrito del _Gastrimargus_ que poseía
Bover y leyó Quadrado.)
[133] Artículo publicado en _La Unidad Católica_, periódico de Palma de
Mallorca, 1871, y reimpreso en el tomo VI de las _Obras Completas de D.
Manuel Milá y Fontanals_ (Barcelona, 1895), página 323.
[134] Vid. _Francisci Petrarchae Florentini, Philosophi, Oratoris et
Poetae clarissimi... Opera quae extant omnia... Basileae excudebat
Henrichus Petri_ (1554), tomo I, pág. 121.
«Ex omnibus quae mihi lecta placuerint vel audita, nihil penè vel
insedit altius, vel tenacius inhaesit, vel crebrius ad memoriam
redit, quam illud Heracliti: Omnia secundum litem fieri, et sic esse
propemodum universa testantur. Rapido Stellae obuiant firmamento, etc.»
Sigue el pasaje copiado por Rojas.
[135] «_Ver humidum, aestas arida, mollis autumnus, hyems hispida, et
quae vicissitudo dicitur pugna est. Haec ipsa igitur quibus insistimus,
quibus cirumfouemur et vivimus, quae tot illecebris blandiuntur,
quamque si irasci ceperint sint horrenda, indicant terraemotus et
concitatissimi turbines, indicant naufragia atque incendia seu coelo
seu terris saevientia, quis insultus grandinis, quaenam illi vis
imbrium, qui fremitus tonitruum, qui fulminis impetus_, quae rabies
procellarum, qui feruor, qui mugitus pelagi, qui torrentium fragor,
qui fluminum excursus, _qui nubium cursus et recursus et concursus_?
Mare ipsum praeter apertam ac rapidam vim ventorum, atque abditos
fluctuum tumores, incertis vicibus alternantes, certos statutosque
fluxus ac refluxus habet... _quae res dum manifesti motus latens causa
quaeritur, non minorem Philosophorum in scholis, quam fluctuum ipso
in pelago litem movit. Quid quod nullum animal bello uacat? pisces,
ferae, volucres, serpentes, homines, una species aliam exagitat, nulli
omnium quies data, leo lupum, lupus canem, canis leporem insequitur...
Basiliscus angues reliquos sibilo, adventu, visu perimit_... Qui
et littoreae volucres, aquaticaeque quadrupedes, aequor, stagna,
lacus et flumina rimantur, exhauriunt, et infestant, ut mihi omnium
inquietissima pars rerum aqua videatur, et suis motibus et incolarum
perpetuis acta tumultibus, quippe quae nouorum animantium ac monstrorum
feracissima esse non ambigitur, usque adeo, ut vulgi opinionem, ne
docti quidem respuant, _omnes prope quas terra vel aër animantium
formas habet, esse in aquis, cum imnumerabiles ibi sint_, quas et aër
et terra non habet...
«_Maris caput sua quadam naturali sed effrenata dulcedine, in os
viperae insertum, illa praecipiti feruore libidinis amputat, inde
iam praegnans vidua, cum pariendi tempus advenerit, foetu multiplici
praegravante, et velut in ultionem patris uno quoque quamprimum
erumpere festinante, discerpitur, Ita duo animantium prima vota, proles
et coitus, huic generi infausta penitusque mortifera deprehenduntur_,
dum marem coitus, matrem partus interimit.
«_Echineis semipedalis pisciculus navim quamvis immensam, ventis,
undis, remis, velis actam, retinet._» (Aquí Rojas añade de su cosecha ó
de la del Comendador Griego las citas de Aristóteles, Plinio y Lucano.)
«_Esse circa mare Indicum inauditae magnitudinis auem quandam quam
«Rochum» nostri vocant quae non modo singulos homines, sed tota insuper
rostro praehensa navigia secum tollat in nubila, et pendentes in aëre
miseros navigantes, advolatu ipso terribilem mortem ferat_...
«_Homo ipse terrestrium dux et rector animantium_, qui rationis
gubernaculo solus hoc iter vitae, et hoc mare tumidum turbidumque
tranquillè agere possi videretur, quam continua lite agitur, non modò
cum aliis sed secum... _Quid de communi vita deque actibus mortalium
loquar? vix duos in magna urbe concordes, cum multa tum maxima
aedificiorum habituumque uarietas arguit... Iam quae infantium bella
cum lapsibus, quae puerorum rixae cum literis... quaenam insuper
adolescentium lis cum voluptatibus dicam verius, immo quanta secum lis
affectuumque collisio._»
_F. Petrarchae Operum_, ed. de Basilea, pp. 121-124.
[136] Vid. A. Farinelli, _Sulla fortuna del Petrarca in Ispagna nel
Quattrocento_, Turin, Loescher, 1904 (Extracto del _Giornale storico
della letteratura italiana_, tomo 44, pp. 297-350).
[137] _Adelheidis de Romano_.
«Fama est et quidam scriptores asserunt Ezzelinum de Romano, et
Albricum fratres, cruentos et immanes homines, matrem habuisse
Adelheidam ex nobili Tuscorum sanguine foeminam, alti ingenii
consiliique et tam astrorum coelique studio, quam magicis arcibus supra
fidem venturi praesciam. Haec cum saepe multa tam viro quam natis,
turn praecipue euidens unum, circa diem suae mortis, oraculi more
tribus versiculis pronunciasse dicitur. In quibus quidem et filiorum
potentiam, et exitum, _et utrique_ suae mortis locum ita cecinit, ut
ipsis euentibus nihil et vaticinio demeretur, quia etiam ut Albricum
sileam, cum Ezzelinus ipse monitus Cassanum canere, ignobilis vici
nescius, Cassanum castrum in Paduanorum ac Hetruscorum situm finibus
fatale ratus... omni semper studio vitasset, tandem post septuagesimum
aetatis annum, dum summa vi Mediolanum petit, ab omnibus ferme
Longobardis, quibus trux et insolens spiritus, odiosum illum fecerat,
circumventus est, iam pontem adhuc fluminis transiverat, illic in
extremis sese casibus videns, loci nomen sciscitatus, ubi Cassanum
audivit, confusionem nominum recognoscens, adacto calcaribus equo,
in oppositum sese flumen injecit. Heu fatum inevitabile, heu materna
praesagia, heu arcanum Cassanum horrendo murmure vociferans, ac vix
terrae redditus adversae, ab innumerabili hostium exercitu, qui iam
pontem et utranque ripam occupaverat opprimitur».
_F. Petrarchae Opera_, ed. de Basilea, tomo I, pág. 536.
Sabido es que Ezzelino y su madre son personajes capitales en uno de
los más antiguos ensayos trágicos de Europa, la _Eccerinis_ del paduano
Albertino Mussato, contemporáneo del Petrarca.
[138] Alcibiades paulo prius quam e rebus humanis repelleretur, se
amicae suae veste contectum somniaverat, alias fortassis sperare licuit
illecebras amanti, sed enim brevi post occisus, et nullo miserante
insepultus iacens, amicae obvolutus amiculo est».
_F. Petrarchae Opera_, I, p. 532.
[139] Dice el Petrarca consolando á un amigo suyo en la muerte de su
hermano:
«Et tamen, ut intelligas quorum ego te numeris adscribo, tantoque
fretus comitatu haereas in incepto, quantum memoria complecti
potuero... aliquot nobiliora exempla et omni copia vetustatis
interseram. _Æmilius Paulus_, vir amplissimus et suae aetatis ac
patriae summum decus, ex quatuor filiis praeclarissimae indolis,
_duos, extra familiam in adoptionem aliis dando, ipse sibi abstulit:
duos reliquos intra septem dierum spatium mors rapuit_». (Aquí Rojas
trastrocó el sentido, pues lo que el Petrarca dice no es que á Paulo
Emilio le quedasen dos hijos dados en adopción, sino al contrario, que
los perdió para su familia por habérselos dado en adopción á extraños).
«Ipse tamen orbitatem suam tam excelso animo pertulit, ut prodiret
in publicum, ubi, audiente populo Romano, _casum suum tam magnifice
consolatus est, ut magis metuere ne quem dolor ille fregisset, quam
ipse fractus esse, videretur... Pericles, Atheniensis dux_, inter
quatuor dies duobus filiis orbitus non solum non ingemuit, sed nec
priorem frontis habitum mutavit... _Xenophon_, filii morte nuntiata,
sacrificium cui tunc intererat, non omisit... _Anaxagoras mortem filii
nuncianti: Nihil_ inquit, _novum aut inaxpectatum audio: ego enim, cum
sim mortalis, sciebam ex me genitum esse mortalem_.»
(_Liber secundus. Epistola I. Philippo Episcopo Carallicensi._)
El caso de Lambas de Auria está referido en la carta siguiente á
persona desconocida sobre el tema «Facilem sapienti iacturam esse
sepulchri»:
«Unum de multis exemplum illustre non sileo. _Lambas de Auria_, vir
acerrimus atque fortissimus, _dux Januensium_ fuisse narratur eo
maritimo praelio quod primum cum Venetis habuerunt, omnium memorabili,
quae patrum nostrorum temporibus gesta sunt... Cumque in eo congressu
filius illi unicus, florentissimus adolescens, qui paternae navis
proram obtinebat, sagitta traiectus, primus omnium corruisset, ac
circa iacentem luctus horrendus sublatus esset, accurrit pater, et
_Non gemendi_, inquit, _sed pugnandi tempus est_. Deinde versus ad
filium, postquam in eo nullam vitae spem videt: _Tu vero_, inquit,
_fili, nunquam tam pulchras habuisses sepulturam, si defunctus esses
in patria_. Haec dicens, armatus armatum tepentemque complexus,
proiecit in medios fluctus, ipsa, ut mihi quidem videtur, calamitate
felicissimus.»
(Libro II, epist. II, _Ad ignotum_.)
_Francisci Petrarcae, Epistolae de rebus familiaribus et variae...
studio et cura Josephi Fracasseti. Florentiae, typis Le Monnier, 1859._
(Tomo I, págs. 81, 82 y 85.)
[140] Vid. A. Farinelli, _Note sulla fortuna del «Corbaccio» nella
Spagna Medievale_, en la _Miscellanea Mussafia_, Halle, 1905, pág. 43.
«Non dipende invece, a mio giudizio, del _Corbaccio_ la tirata contro
le donne che Sempronio regala a Calisto nella _Celestina_ (I.º atto)
per guarire la sua struggente passione d'amore. E suggerita dalla
_Reprobación_ dell Arciprete, come intendo dimostrare altrove trattando
delle fonti della _Celestina_». Si esta promesa se hubiese cumplido, me
hubiera ahorrado mucho trabajo.
En otro eruditísimo estudio suyo (_Note sul Boccaccio in Ispagna
nell' Età media_, publicado en el _Archiv für das Studium der neueren
Sprachen und Literaturen_, de L. Herrigs, Braunschweig, 1906) recuerda
Farinelli que «la povera Melibea... negli estremi frangenti apre il
libro delle _Caydas_ per leggervi i fatti di Nembrot, del «magno
Alexandre», di Pasifae, di Minerva, di Mirra, di Semiramide e d'altri
illustri» (Pág. 33).
[141] Léase, sobre todo, el capítulo VIII: «Nel quale madonna Fiammetta
le pene sue con quelle di molte antiche donne commensurando, le sue
maggiori che alcune altre essere dimostra, e poi, finalmente a suoi
lamenti conchiude» (_Opere Volgari di Giovanni Boccaccio_... Florencia,
ed. Moutier, 1829, tomo VI, pág. 181 y siguientes).
[142] Vid., entre otros, el elegante libro del Conde de Puymaigre,
uno de los más simpáticos cultivadores que han tenido en Francia los
estudios hispánicos, _La Cour Littéraire de Don Juan II_, París, 1873,
tomo I, pág. 166.
[143] «Verás quién fue Virgilio e qué tanto supo; mas ya avrás oydo
cómo estuvo en un cesto colgado de una torre, mirandolo todo Roma; pero
por esso no dexó de ser honrado, ni perdió el nombre de Virgilio».
(_Celestina_, aucto VII.)
«¿Quién vido Vergilio, un hombre de tanta acucia e ciencia, cual nunca
de mágica arte nin ciencia otro cualquier o tal se sopo nin se vido
nin falló, _segund por sus fechos podrás leer, oyr e ver_, que estuvo
en Roma colgado de una torre a una ventana, a vista de todo el pueblo
romano, sólo por dezir e porfiar que su saber era tan grande que mujer
en el mundo no le podia engañar». (_Arcipreste de Talavera_, ed. de la
Sociedad de Bibliófilos Españoles, 1901, pág. 49.)
Me parece que el Arcipreste en las palabras subrayadas alude al
libro popular _Les faits merveilleux de Virgile_, del cual existen
traducciones en inglés, en alemán, en holandés y hasta en islandés,
y es muy verisímil que la hubiera en castellano (Vid. Comparetti,
_Virgilio nel Medio Evo_, Liorna, 1872, tomo II, pág. 151 y ss.).
[144] Páginas 130-131.
[145] Páginas 181-182.
[146] _Revue Hispanique_, IX, p. 297.
[147] Ha sido publicado por D. Antonio Paz y Melia en un tomo de
_Opúsculos Literarios de los siglos_ XIV _á_ XVI, que forma parte de la
colección de los Bibliófilos Españoles (Madrid, 1892).
Pgs. 219-244: «Tractado que fizo el muy excelente é elevado Maestro en
Santa Teología e en Artes, D. Alfonso, Obispo que fué de Avila, que
llamaban el Tostado, estando en el Estudio, por el qual se prueba por
la Santa Escriptura cómo al ome es nescesario amar».
[148] Vid. la _Cárcel de Amor_, en el tomo II de estos _Orígenes_, pág.
28.
[149] _Geschichte der deutschen Dichtung_, 4.ª edición, Leipzig, 1853.
Reproduzco la elegante traducción que ocasionalmente hizo de este
pasaje D. Juan Valera (_Disertaciones y juicios literarios_, 1878, pág.
320).
[150] La comparación con Shakespeare ha llegado á ser un lugar común
en la crítica alemana sobre la _Celestina_. Ya Clarus había escrito en
1846: «Der Contrast zwischen Liebesglück und Liebesleid ist auf eine so
bewundernswürdige Art benutzt, dass man in der Gallerie der Tragödien
der Liebe die Melibea dreist in der Nähe von Romeo und Julia aufstellen
darf. Diese Tragödie ähnelt in vielen Zügen dem 150 Jahre ältern Werke
des Spaniers, in welchem sich überhaupt, wie ich näher belegen werde,
vielfach eine Anlage zu einem pyrenäischen Shakspeare hervorthut, an
dessen Kraftmanier so mancher Witz, so manches Bild und so manche
Empfindungsform erinnert. Ich glaube wohl, dass der im oben angeführten
Titel ausgedrückte didaktische Zweck dem Verfasser mehr gegolten hat,
als die unvergleichliche Darstellung von der Liebe Lust und Leid,
welche sich selbst als den Kern des Stückes bleibend geltend zu machen
gewusst hat».
(_Darstellung der Spanischen Literatur in Mittelalter von Ludwig
Clarus. Mit einer Vorrede von Joseph v. Görres. Zweiter Band, Mainz_
(Maguncia), 1846, tomo II, pág. 358.)
Con este magnífico elogio concuerdan el de Lemcke (_Handbuch_, I,
152) y el de Fernando Wolf (_Studien_, p. 287), que no se fija sólo
en _Romeo y Julieta_, sino que declara shakespirianos otros rasgos,
como el de Melibea, cuando oye á sus padres ponderar su inocencia,
ó la escena en que el rufián Centurio, cuyo humor compara con el de
Falstaff, promete á Elicia y Areusa darles cumplida venganza de la
muerte de su _madre_.
Finalmente Klein, de cuyo enorme trabajo, tan interesante, aunque
tan desordenado y de tan raro estilo, no se hace el debido aprecio,
desarrolla más extensamente que nadie el paralelo entre _Romeo y
Julieta_ y _Calisto y Melibea_, y se inclina á admitir que Shakespeare
conoció la _Celestina_ de cualquier manera que fuese, original ó
traducida:
«Wenn Shakespeare dem Italïenischen Drama Motive für die äussere
Structur seines Fabel absah, wenn er einzelge Züge italienischer
Charactertypen in seine Figuren aufnahm: so war die «Celestina»
von der wir nun künhlich annehmen dürfen, dass er sie gekannt,
für ihn eine Studie psychologischer Charaktervertiefung und
Leidenschaftsentwickelung, eine Studie des tragikomischen Kunstyls, und
er musste eine innere Verwandtschaft seiner Compositionsweise, seiner
Ausdrucksfärbung und seines Kunsthumors...»
(_Geschichte der Drama's von J. L._ Klein, VIII. _Das Spanische Drama_,
Erster Band. Leipzig. T. O. Weigel, 1871, p. 927.)
[151] Edición de Eduardo Boehmer en los _Romanische Studien_ (_Heft
XXII, sechsten bandes viertes heft_). Bonn, 1895, p. 415.
[152]