Incunable, sin año ni lugar. 4.º

_b_) _Oratorum omnium Poetarum: Hystoricorum: ac Philosophorum

eleganter dicta: per clarissimum virum Albertum de Eiib in unum

collecta faeliciter incipiunt._

(Colofón): _Summa Oratorum omnium: Poetarum: Historicorum: ac

Philosophorum Autoritates in unum collectae per clarissimum virum

Albertum de Eyb Vtriusque doctorum eximum: quae Margarita poetica

dicitur: faeliciter finem adepta est. M.CCCC.LXXXXIII. Kalen. Ianuarii._

Fol.

_c_) _Margarita Poetica._

(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium fere

Oratorum Poetarum Historicorum ac Philosophorum Autoritates: collectum

p. Clarissimum vir. Albertum de Eyb utriusque Iuris doctorem, quod

Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae per magistrum

Ioannem de Amerbach. Anno domini. M.CCCC.XCV._

_d_) _Margarita poetica de arte dictandi ac practicandi epistolarum

opus clarissimum feliciter incipit._ Incunable, en 4.º, sin año ni

lugar.

_e_) Edición en folio de 1503.

(Colofón): _Explicit opus excellentissimum in se continens omnium

fere Oratorum: Poetarum: Historicorum ac Philosophorum Auctoritates:

collectum p. Clarissimum virum Albertum de Eyb utriusque Iuris

doctorem. quod Margaritam poeticam inscripsit: Impressum Basileae

p. magistrum Ioannem de Amorbach Ioannem petri et Ioannem froben,

consocios Anno domini. M.CCCCC.III._

_Secundae Partis: tractatus I._ Cap. XVI.

Nunc vero aliquas extraordinarias item Comoedias: et quidem numero tres

prosequendas ex ordine duxi. Et imprimis Philodoxios: quae est Caroli

Aretini: sese fert Comoedia admodum iucundissima.

_De auctoritatibus ac sententiis ex Comoedia philodoxios Caroli Aretini

collectis._ Cap. XV.

_De auctoritatibus ac sententiis sumptis ex Comoedia de falso Hypocrita

et tristi: Mercurii Roncii Vercellensis._ Cap. XVI.

_De auctoritatibus ac sententiis receptis ex Comoedia Philogenia

Ugolini Parmensis._ Cap. XVII.

[122] _Storia della letteratura italiana di Adolfo Gaspary, tradotta

dal tedesco da Vittorio Rossi._ Turin, Loescher, 1891, tomo II, pág.

196.

[123] «_Gracchus._--Nisi me fallit spes bona, bonum refert modo nuncium

Tharatantara, nam aedepol venit hilarior, seque ocius movet ac solet...

Triumpho hercule si quid jussi impetravit, eb obviam, heus, heus,

Tharatantara, quae nova, quae nova?

«_Tharatantara._--Bona, bona.

«_Gracch._--Non sum apud me, successit oportune?

»_Tharat._--Laetare, laetare inquam Grache, omnis res

in vado est, nihil me fefellit, quod in mentem venerat.

..........................................................

«_Gracch._--Si defessa es, mea mater, sede modo, atque enarra sedulo

prout sese res habuere, primum cave ne me in gaudium conjicias

frustra. ..........................................................

«_Tharat._--Sede propius ne quis audiat nos.

«_Gracch._--Sedeo.

«_Tharat._--Principio ubi pulso foros aperitur illico, postea quae

poscit omnium rogat Poliscena quid rei est secum.

«_Gracch._--Timeo.

«_Tharat._--Dico illam verbis tuis alloqui si lubet, stupe, squalor

nascitur faciei, primum utor circuitione, laudibus extollo virginis

formam, subridet ubi te nomino, rubet faciem...»

[124] Hay de la _Poliscene_ varias ediciones, todas de suma rareza. La

más antigua, con el título de _Calphurnia et Gurgulio_, es de 1478,

y probablemente sería la que leyese el bachiller Rojas, puesto que

las demás que Brunet y otros bibliógrafos citan son posteriores á la

impresión de la _Celestina_ (Leipzig, 1500, y otras cinco tiradas más

hasta 1515; Krakau, 1509; Viena, 1516; todas con el título de _Comedia

Poliscene per Leonardum Aretinum congesta_). No habiendo podido

encontrar en España ninguna de ellas, he tenido que valerme de la

reproducción incompleta que por casualidad hallé en un curioso librillo

cuya portada dice así:

«_Equitis Franci et Adolescentulae Mulieris Italae Practica Artis

Amandi, insigni et jucundissima historia ostensa. Cui praeterea, quae

ex variis autoribus antehac annexa sunt, alia quaedam huic materiae non

inconvenientia jam primum accesserunt, eaque singularia; et ad Praxim

hujus saeculi potissimum accommodata. Auctore Hilario Drudone Poëseos

studioso. Amstelodami, apud Georgium Trigg. 1651_».

Comienza con la novela de Eneas Silvio, pero contiene otras muchas

piezas, en prosa y verso, de varios autores, algunas de ellas muy

singulares y difíciles de hallar.

Las escenas de la comedia _Poliscene_ no llevan nombre de autor y sólo

este caprichoso título: _Idea clandestinarum desponsationum, quae fiunt

mediantibus mulieribus vetulis_ (págs. 147 á 158).

[125] No se conoce más que un manuscrito de esta comedia, el códice

462 de la biblioteca del Príncipe Lobkowitz, de Praga. Tanto la

_Chrysis_ como la _Historia de Eurialo y Lucrecia_ fueron escritos en

1444, cuando Eneas Silvio contaba treinta y ocho años. Había nacido

en 1405. En 1447 fué Obispo de Trieste; en 1450, de Siena; en 1456

entró en el Colegio de Cardenales, y fué electo Papa en el Cónclave de

1458. Tuvo corto pontificado puesto que falleció en 1464: La obra, muy

extensa y erudita, pero no siempre imparcial, de Voigt (_Enea Silvio

de Piccolomini als Papst Pius der Zweite und sein Zeitalter_, Berlin,

1856-1858) da cuantas noticias puedan desearse acerca de este Papa, una

de las más dulces y simpáticas figuras del Renacimiento (Cf. Pastor,

_Historia de los Papas_, tomo III de la traducción francesa, 1892).

[126] (Pág. CCCIII). Á lo que allí se dice sobre la bibliografía de

esta novela debe añadirse que la edición segunda, mencionada por

Nicolás Antonio y Gallardo como de Sevilla, 1533, acaso sea la de 1530,

de que he visto un ejemplar en la biblioteca del Duque de T'Serclaes:

_Hystoria muy verdadera de dos amantes Eurialo Franco y Lucrecia Senesa

que acaecio en la ciudad de Sena en el año de Mil y CCCC y XXXiij

años en presencia del emperador Fadrique. Fecha por Eneas Silvio, que

despues fue elegido papa llamado Pio Segundo._

(Al fin): _Fin del presente tractado de los dos Amantes Eurialo Franco

y Lucrecia Senesa. Fué impreso en la muy noble y muy leal ciudad de

Sevilla por Juan Cromberger. Año de Mil y quinientos y treynta._

El Sr. Foulché Delbosc ha hecho una lindísima reimpresión de este

librito, tomando por texto la edición de Sevilla, 1512, de la cual

existen dos ejemplares, uno en la Biblioteca Nacional de Madrid, otro

en el Museo Británico.

[127] PP. 57 y 58 de la edición de Foulché.

En las últimas palabras se habrá notado la imitación del último verso

de la _Eneida_:

_Vitaque cum gemitu fugit indignata sub umbras_.

[128] «Era la estatura de Lucrecia algo más que de sus compañeras; su

cabelladura roxa en abundancia; la frente alta y espaciosa, sin ruga

alguna; las cejas en arco tendidas, delgadas, con espacio conueniente

en medio; sus ojos tanto resplandecientes que, a la manera del sol, la

vista de quien los mirasse embotauan, con aquellos a su plazer podia

prender, herir, matar y dar la vida; la nariz, en proporcion afilada;

las coloradas mexillas, con ygual medida della apartadas; ninguna cosa

más de dessear ni más deleytable a la vista podia ser, la qual como

reya, en cada vna de aquellas vn hoyo hendia, muy desseoso de besar

de quien lo viesse; su boca, pequeña en lo conuenible; los beços como

corales asaz codiciosos para morder; los dientes, pequeños y en orden

puestos, semejauan de cristal, entre los quales la lengua discurriendo,

no palabras mas suaue armonia parecia mouer. Qué dire de la blancura

de la garganta? Ninguna cosa era en aquel cuerpo que no fuese mucho de

loar...». (Pág. 4).

Cf. la descripción que Calisto hace de su amada en el _aucto_ primero:

«Los ojos verdes, rasgados; las pestañas luengas, las cejas _delgadas_

e alçadas, la nariz mediana; la boca _pequeña_, los dientes _menvdos_

e blancos, los labios _colorados_ e grossezuelos; el torno del rostro

poco más luengo que redondo; el pecho alto.»

Pero una y otra descripción quedan eclipsadas por la pintura que se

hace de la reina Iseo en el último capítulo de _Don Tristan de Leonis_,

justamente elogiada por el señor Bonilla (_Libros de Caballerías_,

tomo I, pág. 456). No dudo que también la tuvo presente el autor de

la _Celestina_, porque coinciden en algunas frases: «Otrosí tenia muy

amorosa e graciosa y muy _pequeñita boca_, cuyos _labrios_, delgados

quanto cumplian, eran _colorados_, que parescian de color de la

resplandesciente mañana quando el sol encomienza a salir. Los quales

labrios, segund su apostura, bien parescia no rehusar los dulces

besos... La guarda e cobertura de los cuales tenian los muy _menudos

dientes_, que parescian ser de fino marfil, puestos en orden no más uno

que otro, puestos affirmados en las muy coloradas enzias, que parescian

ser de color de rosa...».

El gracioso rasgo de Rodrigo de Reinosa ó quien quiera que sea el autor

del romance de «La gentil dama y el rústico pastor»;

Las teticas agudicas--que el brial quieren romper,

está tomado de este lindísimo retrato de Iseo: «Tenia otrosí muy

espacioso e blanco pecho, en que eran dos tetillas a manera de dos

mançanas, eran _agudas que parescian romper sus vestiduras_».

[129] _La Cassaria_ y _Gli Suppositi_, primeras comedias del Ariosto,

son de 1508 y 1509. La _Amicizia_, del Nardi, fué escrita entre 1509

y 1512. La _Calandria_, del cardenal Bibbiena, fué representada por

primera vez en la Corte de Urbino en 6 de febrero de 1513. No se sabe

la fecha precisa de la _Mandragola_, pero sí que no pudo ser anterior

á 1512; fechas todas muy tardías comparadas con la de la _Celestina_,

que ya estaba traducida al italiano en 1505. No hay para qué hablar

del _Orfeo_, de Poliziano (1471), ni del _Timon_, de Boyardo (¿1480?),

porque no tienen la menor relación con el género de la Celestina ni son

tampoco verdaderas comedias.

Vid. Arturo Graf, _Studi drammatici_ (Turín, ed. Loescher, 1878), pp.

281, 282.

[130] En los Estatutos de la Universidad de Salamanca (1538),

título 61, «de los Colegios de Gramática», se dispone que «en cada

Colegio cada año se representará una comedia de Plauto ó Terencio ó

_tragicomedia_, la primera el primero domingo de las octavas de Corpus

Christi, y las otras en los domingos siguientes; y el regente que mejor

hiziere y representare las dichas comedias ó tragedias se le den seis

ducados del arca del estudio, y sean juezes para dar este premio el

rector y maestre escuela».

(_Memoria histórica de la Universidad de Salamanca..._ por D. Alejandro

Vidal y Díaz. Salamanca, 1869, pág. 94.)

[131] _Ioannis Maldonati Hispaniola (Comedia) nunc denique per ipsum

autorem restituta atque detersa; scholiisque locis aliquot illustrata_,

1535. (Al fin): _Burgis in officina Ioannis Iuntae mense octobri anno

M.D.XXXV_ (Biblioteca Nacional).

Esta edición, única que he visto, es probablemente la última. El

autor, según nos informa en el prólogo, había escrito esta comedia

en 1519. Corrieron copias de ella, se representó en Portugal ante la

reina de Francia D.ª Leonor, y fué impresa dos veces (una de ellas en

Valladolid) sin anuencia suya. También habla de una representación en

Burgos _in aula Principis_. La comedia tiene cinco actos en prosa, y

está dedicada al Corregidor de Córdoba D. Diego de Osorio. La fábula es

original y poco ingeniosa, pero en el estilo quiere remedar á Plauto:

«Rapuit me tunc feriatum a bonis studiis, Plautus suis deliciis ac

jocis; et extra vitae institutum longe prolusit. Commentus sum novum

argumentum; sed nostris annis magis accommodum; nam in hoc nihil mihi

juvavit Plautus; coeterum inter meditandum, sales et joci Plautini

circumsonabant aures meas».

Maldonado da á entender que ya iba pasando en Italia la moda de las

comedias humanísticas: «Videbantur auditores et spectatores admirari;

et frontem corrugare _quod esset in Hispania qui Comoedias componeret,

cum Italia jamdudum Comicos non producat_».

Sobre la _Hispaniola_ vid. Gallardo, tomo 3.º, núm. 2.878, y Bonilla,

en una nota á su traducción castellana del _Manual de Literatura

Española_ de Fitzmaurice-Kelly (p. 230).

[132] «En 1562 se representó en la plaza pública una comedia latina

sobre el rico epulón, titulada _Gastrimargus_, miserable parodia de las

de Terencio, con sus criados locuaces, sus desvergonzadas rameras y sus

máximas morales, pero sin numen, sin agudeza y casi sin versificación.

Asistían á ella dos Obispos, el virrey, multitud de autoridades,

teólogos y caballeros, y un concurso de ocho mil personas...»

(Artículo de D. José María Quadrado en _La Palma_ (1840), pág. 232.

Ignoro el paradero actual del manuscrito del _Gastrimargus_ que poseía

Bover y leyó Quadrado.)

[133] Artículo publicado en _La Unidad Católica_, periódico de Palma de

Mallorca, 1871, y reimpreso en el tomo VI de las _Obras Completas de D.

Manuel Milá y Fontanals_ (Barcelona, 1895), página 323.

[134] Vid. _Francisci Petrarchae Florentini, Philosophi, Oratoris et

Poetae clarissimi... Opera quae extant omnia... Basileae excudebat

Henrichus Petri_ (1554), tomo I, pág. 121.

«Ex omnibus quae mihi lecta placuerint vel audita, nihil penè vel

insedit altius, vel tenacius inhaesit, vel crebrius ad memoriam

redit, quam illud Heracliti: Omnia secundum litem fieri, et sic esse

propemodum universa testantur. Rapido Stellae obuiant firmamento, etc.»

Sigue el pasaje copiado por Rojas.

[135] «_Ver humidum, aestas arida, mollis autumnus, hyems hispida, et

quae vicissitudo dicitur pugna est. Haec ipsa igitur quibus insistimus,

quibus cirumfouemur et vivimus, quae tot illecebris blandiuntur,

quamque si irasci ceperint sint horrenda, indicant terraemotus et

concitatissimi turbines, indicant naufragia atque incendia seu coelo

seu terris saevientia, quis insultus grandinis, quaenam illi vis

imbrium, qui fremitus tonitruum, qui fulminis impetus_, quae rabies

procellarum, qui feruor, qui mugitus pelagi, qui torrentium fragor,

qui fluminum excursus, _qui nubium cursus et recursus et concursus_?

Mare ipsum praeter apertam ac rapidam vim ventorum, atque abditos

fluctuum tumores, incertis vicibus alternantes, certos statutosque

fluxus ac refluxus habet... _quae res dum manifesti motus latens causa

quaeritur, non minorem Philosophorum in scholis, quam fluctuum ipso

in pelago litem movit. Quid quod nullum animal bello uacat? pisces,

ferae, volucres, serpentes, homines, una species aliam exagitat, nulli

omnium quies data, leo lupum, lupus canem, canis leporem insequitur...

Basiliscus angues reliquos sibilo, adventu, visu perimit_... Qui

et littoreae volucres, aquaticaeque quadrupedes, aequor, stagna,

lacus et flumina rimantur, exhauriunt, et infestant, ut mihi omnium

inquietissima pars rerum aqua videatur, et suis motibus et incolarum

perpetuis acta tumultibus, quippe quae nouorum animantium ac monstrorum

feracissima esse non ambigitur, usque adeo, ut vulgi opinionem, ne

docti quidem respuant, _omnes prope quas terra vel aër animantium

formas habet, esse in aquis, cum imnumerabiles ibi sint_, quas et aër

et terra non habet...

«_Maris caput sua quadam naturali sed effrenata dulcedine, in os

viperae insertum, illa praecipiti feruore libidinis amputat, inde

iam praegnans vidua, cum pariendi tempus advenerit, foetu multiplici

praegravante, et velut in ultionem patris uno quoque quamprimum

erumpere festinante, discerpitur, Ita duo animantium prima vota, proles

et coitus, huic generi infausta penitusque mortifera deprehenduntur_,

dum marem coitus, matrem partus interimit.

«_Echineis semipedalis pisciculus navim quamvis immensam, ventis,

undis, remis, velis actam, retinet._» (Aquí Rojas añade de su cosecha ó

de la del Comendador Griego las citas de Aristóteles, Plinio y Lucano.)

«_Esse circa mare Indicum inauditae magnitudinis auem quandam quam

«Rochum» nostri vocant quae non modo singulos homines, sed tota insuper

rostro praehensa navigia secum tollat in nubila, et pendentes in aëre

miseros navigantes, advolatu ipso terribilem mortem ferat_...

«_Homo ipse terrestrium dux et rector animantium_, qui rationis

gubernaculo solus hoc iter vitae, et hoc mare tumidum turbidumque

tranquillè agere possi videretur, quam continua lite agitur, non modò

cum aliis sed secum... _Quid de communi vita deque actibus mortalium

loquar? vix duos in magna urbe concordes, cum multa tum maxima

aedificiorum habituumque uarietas arguit... Iam quae infantium bella

cum lapsibus, quae puerorum rixae cum literis... quaenam insuper

adolescentium lis cum voluptatibus dicam verius, immo quanta secum lis

affectuumque collisio._»

_F. Petrarchae Operum_, ed. de Basilea, pp. 121-124.

[136] Vid. A. Farinelli, _Sulla fortuna del Petrarca in Ispagna nel

Quattrocento_, Turin, Loescher, 1904 (Extracto del _Giornale storico

della letteratura italiana_, tomo 44, pp. 297-350).

[137] _Adelheidis de Romano_.

«Fama est et quidam scriptores asserunt Ezzelinum de Romano, et

Albricum fratres, cruentos et immanes homines, matrem habuisse

Adelheidam ex nobili Tuscorum sanguine foeminam, alti ingenii

consiliique et tam astrorum coelique studio, quam magicis arcibus supra

fidem venturi praesciam. Haec cum saepe multa tam viro quam natis,

turn praecipue euidens unum, circa diem suae mortis, oraculi more

tribus versiculis pronunciasse dicitur. In quibus quidem et filiorum

potentiam, et exitum, _et utrique_ suae mortis locum ita cecinit, ut

ipsis euentibus nihil et vaticinio demeretur, quia etiam ut Albricum

sileam, cum Ezzelinus ipse monitus Cassanum canere, ignobilis vici

nescius, Cassanum castrum in Paduanorum ac Hetruscorum situm finibus

fatale ratus... omni semper studio vitasset, tandem post septuagesimum

aetatis annum, dum summa vi Mediolanum petit, ab omnibus ferme

Longobardis, quibus trux et insolens spiritus, odiosum illum fecerat,

circumventus est, iam pontem adhuc fluminis transiverat, illic in

extremis sese casibus videns, loci nomen sciscitatus, ubi Cassanum

audivit, confusionem nominum recognoscens, adacto calcaribus equo,

in oppositum sese flumen injecit. Heu fatum inevitabile, heu materna

praesagia, heu arcanum Cassanum horrendo murmure vociferans, ac vix

terrae redditus adversae, ab innumerabili hostium exercitu, qui iam

pontem et utranque ripam occupaverat opprimitur».

_F. Petrarchae Opera_, ed. de Basilea, tomo I, pág. 536.

Sabido es que Ezzelino y su madre son personajes capitales en uno de

los más antiguos ensayos trágicos de Europa, la _Eccerinis_ del paduano

Albertino Mussato, contemporáneo del Petrarca.

[138] Alcibiades paulo prius quam e rebus humanis repelleretur, se

amicae suae veste contectum somniaverat, alias fortassis sperare licuit

illecebras amanti, sed enim brevi post occisus, et nullo miserante

insepultus iacens, amicae obvolutus amiculo est».

_F. Petrarchae Opera_, I, p. 532.

[139] Dice el Petrarca consolando á un amigo suyo en la muerte de su

hermano:

«Et tamen, ut intelligas quorum ego te numeris adscribo, tantoque

fretus comitatu haereas in incepto, quantum memoria complecti

potuero... aliquot nobiliora exempla et omni copia vetustatis

interseram. _Æmilius Paulus_, vir amplissimus et suae aetatis ac

patriae summum decus, ex quatuor filiis praeclarissimae indolis,

_duos, extra familiam in adoptionem aliis dando, ipse sibi abstulit:

duos reliquos intra septem dierum spatium mors rapuit_». (Aquí Rojas

trastrocó el sentido, pues lo que el Petrarca dice no es que á Paulo

Emilio le quedasen dos hijos dados en adopción, sino al contrario, que

los perdió para su familia por habérselos dado en adopción á extraños).

«Ipse tamen orbitatem suam tam excelso animo pertulit, ut prodiret

in publicum, ubi, audiente populo Romano, _casum suum tam magnifice

consolatus est, ut magis metuere ne quem dolor ille fregisset, quam

ipse fractus esse, videretur... Pericles, Atheniensis dux_, inter

quatuor dies duobus filiis orbitus non solum non ingemuit, sed nec

priorem frontis habitum mutavit... _Xenophon_, filii morte nuntiata,

sacrificium cui tunc intererat, non omisit... _Anaxagoras mortem filii

nuncianti: Nihil_ inquit, _novum aut inaxpectatum audio: ego enim, cum

sim mortalis, sciebam ex me genitum esse mortalem_.»

(_Liber secundus. Epistola I. Philippo Episcopo Carallicensi._)

El caso de Lambas de Auria está referido en la carta siguiente á

persona desconocida sobre el tema «Facilem sapienti iacturam esse

sepulchri»:

«Unum de multis exemplum illustre non sileo. _Lambas de Auria_, vir

acerrimus atque fortissimus, _dux Januensium_ fuisse narratur eo

maritimo praelio quod primum cum Venetis habuerunt, omnium memorabili,

quae patrum nostrorum temporibus gesta sunt... Cumque in eo congressu

filius illi unicus, florentissimus adolescens, qui paternae navis

proram obtinebat, sagitta traiectus, primus omnium corruisset, ac

circa iacentem luctus horrendus sublatus esset, accurrit pater, et

_Non gemendi_, inquit, _sed pugnandi tempus est_. Deinde versus ad

filium, postquam in eo nullam vitae spem videt: _Tu vero_, inquit,

_fili, nunquam tam pulchras habuisses sepulturam, si defunctus esses

in patria_. Haec dicens, armatus armatum tepentemque complexus,

proiecit in medios fluctus, ipsa, ut mihi quidem videtur, calamitate

felicissimus.»

(Libro II, epist. II, _Ad ignotum_.)

_Francisci Petrarcae, Epistolae de rebus familiaribus et variae...

studio et cura Josephi Fracasseti. Florentiae, typis Le Monnier, 1859._

(Tomo I, págs. 81, 82 y 85.)

[140] Vid. A. Farinelli, _Note sulla fortuna del «Corbaccio» nella

Spagna Medievale_, en la _Miscellanea Mussafia_, Halle, 1905, pág. 43.

«Non dipende invece, a mio giudizio, del _Corbaccio_ la tirata contro

le donne che Sempronio regala a Calisto nella _Celestina_ (I.º atto)

per guarire la sua struggente passione d'amore. E suggerita dalla

_Reprobación_ dell Arciprete, come intendo dimostrare altrove trattando

delle fonti della _Celestina_». Si esta promesa se hubiese cumplido, me

hubiera ahorrado mucho trabajo.

En otro eruditísimo estudio suyo (_Note sul Boccaccio in Ispagna

nell' Età media_, publicado en el _Archiv für das Studium der neueren

Sprachen und Literaturen_, de L. Herrigs, Braunschweig, 1906) recuerda

Farinelli que «la povera Melibea... negli estremi frangenti apre il

libro delle _Caydas_ per leggervi i fatti di Nembrot, del «magno

Alexandre», di Pasifae, di Minerva, di Mirra, di Semiramide e d'altri

illustri» (Pág. 33).

[141] Léase, sobre todo, el capítulo VIII: «Nel quale madonna Fiammetta

le pene sue con quelle di molte antiche donne commensurando, le sue

maggiori che alcune altre essere dimostra, e poi, finalmente a suoi

lamenti conchiude» (_Opere Volgari di Giovanni Boccaccio_... Florencia,

ed. Moutier, 1829, tomo VI, pág. 181 y siguientes).

[142] Vid., entre otros, el elegante libro del Conde de Puymaigre,

uno de los más simpáticos cultivadores que han tenido en Francia los

estudios hispánicos, _La Cour Littéraire de Don Juan II_, París, 1873,

tomo I, pág. 166.

[143] «Verás quién fue Virgilio e qué tanto supo; mas ya avrás oydo

cómo estuvo en un cesto colgado de una torre, mirandolo todo Roma; pero

por esso no dexó de ser honrado, ni perdió el nombre de Virgilio».

(_Celestina_, aucto VII.)

«¿Quién vido Vergilio, un hombre de tanta acucia e ciencia, cual nunca

de mágica arte nin ciencia otro cualquier o tal se sopo nin se vido

nin falló, _segund por sus fechos podrás leer, oyr e ver_, que estuvo

en Roma colgado de una torre a una ventana, a vista de todo el pueblo

romano, sólo por dezir e porfiar que su saber era tan grande que mujer

en el mundo no le podia engañar». (_Arcipreste de Talavera_, ed. de la

Sociedad de Bibliófilos Españoles, 1901, pág. 49.)

Me parece que el Arcipreste en las palabras subrayadas alude al

libro popular _Les faits merveilleux de Virgile_, del cual existen

traducciones en inglés, en alemán, en holandés y hasta en islandés,

y es muy verisímil que la hubiera en castellano (Vid. Comparetti,

_Virgilio nel Medio Evo_, Liorna, 1872, tomo II, pág. 151 y ss.).

[144] Páginas 130-131.

[145] Páginas 181-182.

[146] _Revue Hispanique_, IX, p. 297.

[147] Ha sido publicado por D. Antonio Paz y Melia en un tomo de

_Opúsculos Literarios de los siglos_ XIV _á_ XVI, que forma parte de la

colección de los Bibliófilos Españoles (Madrid, 1892).

Pgs. 219-244: «Tractado que fizo el muy excelente é elevado Maestro en

Santa Teología e en Artes, D. Alfonso, Obispo que fué de Avila, que

llamaban el Tostado, estando en el Estudio, por el qual se prueba por

la Santa Escriptura cómo al ome es nescesario amar».

[148] Vid. la _Cárcel de Amor_, en el tomo II de estos _Orígenes_, pág.

28.

[149] _Geschichte der deutschen Dichtung_, 4.ª edición, Leipzig, 1853.

Reproduzco la elegante traducción que ocasionalmente hizo de este

pasaje D. Juan Valera (_Disertaciones y juicios literarios_, 1878, pág.

320).

[150] La comparación con Shakespeare ha llegado á ser un lugar común

en la crítica alemana sobre la _Celestina_. Ya Clarus había escrito en

1846: «Der Contrast zwischen Liebesglück und Liebesleid ist auf eine so

bewundernswürdige Art benutzt, dass man in der Gallerie der Tragödien

der Liebe die Melibea dreist in der Nähe von Romeo und Julia aufstellen

darf. Diese Tragödie ähnelt in vielen Zügen dem 150 Jahre ältern Werke

des Spaniers, in welchem sich überhaupt, wie ich näher belegen werde,

vielfach eine Anlage zu einem pyrenäischen Shakspeare hervorthut, an

dessen Kraftmanier so mancher Witz, so manches Bild und so manche

Empfindungsform erinnert. Ich glaube wohl, dass der im oben angeführten

Titel ausgedrückte didaktische Zweck dem Verfasser mehr gegolten hat,

als die unvergleichliche Darstellung von der Liebe Lust und Leid,

welche sich selbst als den Kern des Stückes bleibend geltend zu machen

gewusst hat».

(_Darstellung der Spanischen Literatur in Mittelalter von Ludwig

Clarus. Mit einer Vorrede von Joseph v. Görres. Zweiter Band, Mainz_

(Maguncia), 1846, tomo II, pág. 358.)

Con este magnífico elogio concuerdan el de Lemcke (_Handbuch_, I,

152) y el de Fernando Wolf (_Studien_, p. 287), que no se fija sólo

en _Romeo y Julieta_, sino que declara shakespirianos otros rasgos,

como el de Melibea, cuando oye á sus padres ponderar su inocencia,

ó la escena en que el rufián Centurio, cuyo humor compara con el de

Falstaff, promete á Elicia y Areusa darles cumplida venganza de la

muerte de su _madre_.

Finalmente Klein, de cuyo enorme trabajo, tan interesante, aunque

tan desordenado y de tan raro estilo, no se hace el debido aprecio,

desarrolla más extensamente que nadie el paralelo entre _Romeo y

Julieta_ y _Calisto y Melibea_, y se inclina á admitir que Shakespeare

conoció la _Celestina_ de cualquier manera que fuese, original ó

traducida:

«Wenn Shakespeare dem Italïenischen Drama Motive für die äussere

Structur seines Fabel absah, wenn er einzelge Züge italienischer

Charactertypen in seine Figuren aufnahm: so war die «Celestina»

von der wir nun künhlich annehmen dürfen, dass er sie gekannt,

für ihn eine Studie psychologischer Charaktervertiefung und

Leidenschaftsentwickelung, eine Studie des tragikomischen Kunstyls, und

er musste eine innere Verwandtschaft seiner Compositionsweise, seiner

Ausdrucksfärbung und seines Kunsthumors...»

(_Geschichte der Drama's von J. L._ Klein, VIII. _Das Spanische Drama_,

Erster Band. Leipzig. T. O. Weigel, 1871, p. 927.)

[151] Edición de Eduardo Boehmer en los _Romanische Studien_ (_Heft

XXII, sechsten bandes viertes heft_). Bonn, 1895, p. 415.

[152]

Orígenes de la novela, Tomo III · 第 37 / 502 题