mi nenion malbonan, tiu ĉi cirkonstanco forigas el mia kulpigo
motivojn privatajn, se iu dezirus ilin al mi subŝovi. Al tiu ĉi
paŝo instigis min nur la zorgemeco pri la bono de l' religio kaj
morala sano de la societo. En la sonĝoj aperis antaŭ mi kelkfoje
la diino Ateno, zorgantino de nia urbo, kaj ordonis al mi defendi la
piedbatitan religion; en la paroloj, en la rigardoj, en la malĝojoj
de la ĉirkaŭantaro mi legis tiun saman peton -- obeante do tiujn
ĉi alvokojn, mi havas konvinkon, ke mi agas je la nomo de homoj kaj
dioj. Mi antaŭvidas ĉi tie la demandon: ĉu mi ne pekis per la
troa severeco? ĉu mi ne trograndigis la danĝeron? ĉu ne estis pli
ĝuste admoni tiun ci virinon, ol ŝin starigi antaŭ la juĝantaro?
Mi povus al tio ĉi respondi: kial donis al mi la kreinto animon
tiel profunde sentantan, tiel adorantan la bonecon kaj malamantan
la malbonecon? kial tiel senlime mi estas ligita kun mia nacio, ke
mi devas deziri ĝian feliĉon? Mi preterlasas tamen mian privatan
personon kaj revenas al la objekto de l' afero. Kulpigita estas
virino, sed ne virino simpla, kvietema, sindona al la hejma fajrujo,
eraranta nur pro nesciado; ne, ĝi estas virino belega, kapabla, alte
instruita, al kiu la ĉielo sendis multajn plej karajn donacojn kaj
kiu ĉirkaŭis sin per areto da plej eminentaj mensoj nur por ilin
malpiigi kaj per ilia helpo disvastigi sian mortigan influon sur
la tutan urbon aŭ eĉ sur la tutan Grekujon. Se Mileto havus ian
jarlongan koleron kontraŭ ni, se ĝi volus nin pereigi, mi pensus,
ke ĝi alsendis ŝin al Atenoj kiel venĝantinon. Ĉirkaŭrigardu nur
la terurajn sekvojn de ŝia agado! Unue, kion ŝi faris kun sia edzo,
kun la homo, rilate kiun la patrujo havis tiom da belaj esperoj? De
la momento de ilia edziĝo, Periklo, la posteulo de l' glora gento,
trempas siajn simpatiojn en la plej profundaj kaj plej malbonaj
elementoj de l' societo, malfermas al ili larĝajn enfluejojn,
subruinigas per ili la antikvajn kaj respektindajn instituciojn;
el la regna kaso li nutras mallaboremulojn kaj senfortigas ĉiujn
fundamentojn, sur kiuj apogis sin la vivo de l' popolo, sur kiuj
leviĝis ĝia grandeco. Dank' al tiuj elementoj la regnano egala al
ni ĉiuj regis en Atenoj kiel aŭtokrata sinjoro. Li faris militojn,
subskribis interpacojn, konstruis novajn konstruaĵojn, detruis la
malnovajn, mastrumis la monon publikan tiel laŭvole, ke kiam oni
postulis de li kalkulon pri la elspezoj por la militiro kontraŭ la
Spartanoj, li respondis nur, ke ian sumon li elspezis por «necesaj
bezonoj», kio devis signifi, ke per ĝi li subaĉetis la reĝon
Plejstonakson. La konstruado de la Partenono ankaŭ fariĝis sen
kontrolo. Mi ne esploros ĉi tie la tre disvastigitajn sciigojn, ke
li komercis en la tendaro per knabinoj, kvankam ĝin jesigis multaj
seriozaj personoj; mi ne haltos sur la morto de la pli juna filo
de Periklo, venenita de la patro, kiel atestas tion ĉi la skriba
konfeso de lia pli maljuna filo Ksantipo, kion mi metas antaŭ la
juĝantaro...
ARĤONTO
Mi rimarkigas al vi, ke kulpigita estas ne Periklo, sed Aspazio, pri
ŝi do vi devas paroli.
HERMIPO
Tiujn ĉi faktojn mi citis kiel pruvon, kiom da malutilaĵoj
kaŭzis al la societo Aspazio per sia edzo, kiu en ĉiuj pli
gravaj entreprenoj konsiliĝis kun ŝi, aŭ, kiel ekzemple en la
milito kun Samoso, eĉ kontentigis ŝiajn dezirojn. Tiun saman
negativan influon ni rimarkas en ŝia ĉirkaŭantaro: Anaksagoro
nur per forkuro elglitiĝis el la manoj de l' justeco, Fidio mortis
en malliberejo, Eŭripido, forpelinte du honestajn edzinojn,
konsumiĝas en malĉasto, la muzo de Sofoklo silentas jam la tutan
jaron. Protagoro kaj Sokrato eniris tiun vojon de filozofio, kiu
iam starigos ilin ankaŭ antaŭ la juĝo. Tio ĉi ne povis esti
alie. La tri lastaj rakontu al vi mem, en kiaj diskutadoj ili
pasigis la tempon kun Aspazio. Dank' al la projekto de Diofito,
vi starigis la leĝon, kiu celas subpremi ribelojn de malrespekta
penso kaj malpermesas komentariadon de ĉielaj korpoj kontraŭan al
la mitologio. Tio estis brideto necesa por haltigadi tiel nomatajn
filozofojn de l' naturo, kiuj neis la partoprenon de dioj en la
kreado de l' mondo kaj anstataŭ ili starigis fortojn naturajn kaj
interŝanĝon de materioj. Kaj jen, la malpermeson, al kiu subiĝis
viroj, kuraĝis malatenti nun virino, fremdlandulino, sendanka por
la ricevita gastameco. Ŝi volis forpeli ĉiujn diojn el Olimpo kaj
fermi ĝin, kvazaŭ malnovan vinejon kun trua tegmento, kiun jam
neniu vizitas. Neniam ŝia buŝo elparolis preĝon, neniam ŝiaj
piedoj ektuŝis sojlon de sanktejo, nur ŝiaj manoj, kiel atestos al
vi la sklavo Trakso -- deŝiris fruktojn el la arbareto de Ateno. Kun
tiu ĉi senpieco devis kuniĝi ĝia dunaskita fratino -- malĉasteco.
Aspazio fondis rifuĝejon por junaj sklavinoj, kiu efektive estis
domo de malpuraj plezuroj. Anaksagoro, kiun mi volonte alvokus kiel
atestanton, kaj kiu kaŝis tiun ĉi rifuĝejon antaŭ la estraro,
malfermis ĝian sekreton al Tucidido. Tiu sama moraleco regis en la
loĝejo de Aspazio, kiu servis kiel loko de intervidiĝoj por ŝiaj
amikoj kaj amikinoj. Unu el ili, Diotimo, jam mortis, ŝi permesis
al si tiajn senbridajn hontindaĵojn, ke eĉ Fidio plendis pri ŝi
antaŭ Diofito. Ekzistas en Atenoj multaj viroj, kiuj fieras, ke ili
sukcesis ĝui la favorojn de Aspazio mem. Mi ne esploras, kiu havas
rajton al tiu nerespektinda sinlaŭdado, mi rimarkos nur, ke la
majstrino sendube superis siajn instruitinojn.
Regnanoj! Pro tiuj agoj la leĝo kondamnas la kulpulojn al morto.
Ĝi estas severa puno kaj oni devas ĝin singarde uzi. Sed ĉu estas
eble sin reteni de ĝi, kiam dioj kaj homoj ĝin postulas! Ĉu estas
eble per senpuneco plikuraĝigi la krimulojn ekzistantajn kaj elvoki
novajn? Mi ne eraras, supozante, ke en via konscienco pli gravan
signifon havos la bonstato de l' patrujo, ol unu glata sed krimema
kapo. Elparolu: ŝi estas kulpa, ĉar tiu ĉi kondamno, jam longe
decidita en la ĉielo, atendas nur sian efektiviĝon sur la tero.
ARĤONTO
Ni elaŭskultu la atestantojn. Ĉu Sofoklo ĉeestas?
SOFOKLO
Mi estas.
ARĤONTO
Vi vizitadis Aspazion?
SOFOKLO
Tre ofte, precipe dum kunvenoj scienco-artistaj.
ARĤONTO
Pri kio oni ordinare parolis?
SOFOKLO
Ĉu mi povas ĉion citi? Pri diversaj aferoj politikaj, pri demandoj
sciencaj kaj artistaj.
ARĤONTO
Ĉu laŭ maniero libera, malĉasta?
SOFOKLO
Libera, sed tiel ne malĉasta, ke mi tien kondukus mian filinon, se
ŝi povus kompreni sciencajn diskutadojn.
ARĤONTO
Sekve, regnano, vi nenion rimarkis, kio povus rompi la moralecon.
SOFOKLO
Nenion.
ARĤONTO
Mi rememorigas al vi tamen, ke vi estas alvokita ne por defendi la
krimon, sed por konfesi la veron.
SOFOKLO
Mi miras, ke tiu ĉi vero renkontas tiel malmulte da kredo. Hermipo
perdis ne sole la honestecon sed ankaŭ la prudenton, se li supozis,
ke mi povas ĉi tie konfesi ion alian krom adoro kaj simpatio por la
senpeke kulpigita virino.
ARĤONTO
Nun donos al ni sian atestaĵon Sokrato. (_Sokrato eniras._)
SOKRATO
La domo de Aspazio estis plej alta en Atenoj lernejo de filozofio kaj
mi ĝia lernanto kaj adepto. Ĉiu estas malbona nur pro nesciado; mi
pensas do, ke kiel la kulpiganto, tiel ankaŭ vi juĝistoj postulas,
ke mi klarigu, kiu estas tiu ĉi glora virino kaj ke mi ne permesu
plenumon de maljustaĵo. Mi bedaŭras, ke vi min ne demandis pri
tio en alia loko, sur strato, en ies ajn loĝejo aŭ dum promenado
en agrabla arbareto, sed tie ĉi antaŭ la juĝistaro, kiu per la
akcepto mem de la kulpigo rekonas la krimon antaŭ la esploro. Kion
vi dirus pri homo, kiu eksidus sur ĉevalon antaŭ ol oni ĝin
alkondukus al li, manĝus griaĵon antaŭ ol oni ĝin donus al li,
aŭ senplumigus anseron antaŭ ol li ĝin kaptis?
ARĤONTO
Al la afero, Sokrato, al la afero.
SOKRATO
Mi ne povas paroli pri la afero ĝis mi ne turnos supren la
interrilaton de ambaŭ flankoj kaj ne klarigos al vi, ke efektive la
juĝanto estas ĉi tie Aspazio, kaj Hermipo estas kulpigita de ŝi je
malsaĝeco kaj vi -- je konspiro kun li.
ARĤONTO
Sufiĉe!
SOKRATO
Sufiĉe? Ĉu vi jam scias ĉion pri tiu ĉi nia majstrino kaj povas
jam dekreti? Vi estas tre komprenema, arĥonto.
ARĤONTO
Protagoro! (_Protagoro eliras._) Ĉu Aspazio en la interparoloj
pekadis kontraŭ la religio kaj la moraleco?
PROTAGORO
Laŭ mia opinio?
ARĤONTO
Laŭ la ĝenerala mezurilo por homaj agoj.
PROTAGORO
Mi tian ĝeneralan mezurilon ne posedas en mi, ĉar mi estas estaĵo
unuobla kaj ne kolektiva.
ARĤONTO
Ĉi tie ne estas loko, Protagoro, por sofistaj paradoksoj.
PROTAGORO
Sed tie ĉi estas loko por precizaj difinoj. La juĝantaro ne devas
elvoki dusencaĵojn, se ili efektive deziras esplori la aferon
dece. Kapro nomas brasikon bongusta kaj melon -- abomena. Similaj
diferencoj ekzistas ankaŭ inter homoj. Tiu sama virino en unu
elvokas amon, en la alia antipation; tiu sama ago unujn ravas, aliajn
fortimigas. Tial antaŭ ĉio mi bezonas scii, ĉu mi devas prijuĝi
la agojn de Aspazio laŭ mia vidpunkto?
ARĤONTO
Ni supozu.
PROTAGORO
En tiu okazo ŝi estis la plej honesta kaj plej saĝa virino en
Atenoj.
ARĤONTO
Mi ne permesos ofendi estimindajn regnaninojn Atenajn!
PROTAGORO
Mi ilin tute ne ofendas, kontraŭe, mi eĉ supozas, ke ili ĉiuj
kune egalus per sia valoro Aspazion, kvankam la duono de tiuj ĉi
regnaninoj skribas leterojn neortografiajn kaj la ceteraj nur amajn.
HERMIPO
Mi atentigas al la juĝistoj la vortojn de tiu ĉi atestanto, kiuj
estas eĥo de la opinioj de lia majstrino.
PROTAGORO (_al Hermipo_)
Ne atentigu tion, estimata regnano, ĉar la juĝistoj povos rimarki,
ke via buŝo sonas per eĥo de tio, kion via majstrino enmetis ne en
vian kapon, sed -- en la poŝon.
ARĤONTO
Mi petas ĉesigi tiun ĉi disputon! Sekve, vi rifuzas, Protagoro,
sinceran konfeson en la afero de Aspazio?
PROTAGORO
Tian, kian vi bezonas -- mi rifuzas.
ARĤONTO
Persone mi bezonas nenian, mi serĉas nur veron. Mi demandas ankoraŭ
unu fojon: ĉu Aspazio blasfemis la diojn?
PROTAGORO
Ne, ĉar, se ŝi konfesis ilian estadon, ŝi devis ilin respekti, se,
kontraŭe, ŝi ne konfesis, ŝi ne havis kiun blasfemi.
ARĤONTO
Ĉu ŝi pasigis vivon malĉastan?
PROTAGORO
Ne.
ARĤONTO
Ĉu ŝi instigis junajn knabinojn al senmoraleco?
PROTAGORO
Ne, tio ĉi estas okupo de viroj, ne de virinoj.
ARĤONTO
Vi neas ĝin absolute?
PROTAGORO
Mi petas pardonon de la juĝistaro, se mi per tio ĉi kaŭzas al ili
malagrablaĵojn, sed -- mi neas. (_Li foriras._)
ARĤONTO
Tucidido!
TUCIDIDO
Miaj gustoj kaj principoj tenis min malproksime de la kulpigitino kaj
de la rondeto, en kiu ŝi vivis; la gloro tamen -- dirante delikate
-- de ŝiaj agoj estis tiel granda, ke ĝi atingis eĉ min. Mi ne
ripetos antaŭ vi ĉiujn fametojn, mi ne atestigos eĉ homojn por
mi tute kredindajn, sed por la kontraŭa flanko kredeble ne tute
honestajn; mi ripetos nur tion, kion mi aŭdis de l' homo speciale
respektata en la domo de Periklo -- Anaksagoro, kun kiu min iam
ligis amikeco antaŭ ol ĝin disŝiris la motivoj cititaj en mia
kulpigo; li plendis antaŭ mi, ke Aspazio malbonuzis lian nomon, ke
en la rifuĝejo, kiu estis nur ŝajne sub lia zorgo kaj kiu devis
doni rifuĝon al malgrandaj sklavinoj, oni aranĝis orgiojn kun
plenaĝuloj kaj ke ĉiujn tiujn, dirante delikate, senhontaĵojn
prezidis Aspazio kaj partoprenis en ili precipe ŝia tiel nomata
edzo.
UNU EL LA JUĜISTOJ
Klarigu al ni, regnano, strangan enigmon: Aspazio estis bela,
Periklo ankaŭ; ŝi amis lin kaj li ŝin ankaŭ; kiamaniere do oni
povas konsentigi kun ĉi tio ilian reciprokan malseverecon kaj eĉ
kunhelpon en flankaj ametaĵoj.
TUCIDIDO
Tio estus stranga en nia sfero, pli alta, kie la sentoj estas puraj
kaj la edzeco fortigita de la religio kaj la leĝo. Sed en tiu ĉi
mondeto de absoluta -- dirante afable -- egaleco kaj libereco, al kiu
apartenas la kulpigitino, daŭraj interrilatoj ne ekzistas kaj la
moralecon diktas al ĉiu voluptemaj instinktoj. (_Li foriras._)
ARĤONTO
Kion estas dironta al ni Diofito?
DIOFITO
Simile al Tucidido mi forigas sciigojn kaj opiniojn de homoj, kies
objektiveco povus esti diskutata kaj mi ripetos nur tion, kion
diris al mi Fidio. Jen li, malgraŭ sia blinda adoro por Aspazio,
multfoje plendis je ŝia mokado de l' religio. Tiel ekzemple, li
rakontis al mi, ke ofte ŝi analizis, elvokante nehaltigeblan ridon
de ĉeestantoj, ĉu Zeŭso havas kataron kaj tuson. Ĉar tio ĉi
ne estas serioza demando filozofia, sekve ĝi montras nur emon al
senpripensa blasfemado. Kaj tiuspecaj diskutadoj estis ŝia plej
amata temo.
ARĤONTO
Kaj kion vi diras rilate al ŝia moraleco?
DIOFITO
Mi aŭdis rakontojn tiel terurajn, ke antaŭ ili fermiĝis miaj
oreloj.
ARĤONTO
Nome?
DIOFITO
Kvankam justeco postulas de mi ateston kompletan kaj sinceran, mia
lango ne kutimigita al vortoj malpuraj, rifuzas al mi obeemon.
Mi petas, ke oni min plu ne demandu, ĉar mi devas silenti. (_Li
foriras._)
HERMIPO
Mi postulas elaŭskultadon de Ksantipo, la filo de Periklo.
ARĤONTO
Ksantipo!
KSANTIPO (_ebria, puŝata de Elpiniko kaj poste de Tucidido_)
Okulo kontraŭ okulo... ne... Mi preferas skribi...
ARĤONTO (_al Hermipo_)
Kion li devas atesti?
HERMIPO
Ke Aspazio instigis lian edzinon al nehonesta metio.
ARĤONTO (_al Ksantipo_)
Ĉu vere?
KSANTIPO (_fiksinte la rigardon sur Periklo_)
Patro... mi ne... patro... Elpiniko... ili promesis riĉecon...
Patro... permesu kisi vian manon... (_Li proksimiĝas al Periklo._)
PERIKLO (_retirante la manon_)
Foriru!
KSANTIPO
Tuj... patro... mi ne... (_Li forkuras._)
HERMIPO
Ksantipo!
KSANTIPO (_inter popolamaso_)
Mi estos ĉe Hekatono.
ARĤONTO (_al Hermipo_)
Ĉu vi deziras ankoraŭ esplori la sklavon Trakson?
HERMIPO
Jes.
ARĤONTO
Ĉu li estas alkondukita?
TRAKSO (_alproksimiĝas kaj salutas_)
Mi estas preta al servoj.
PERIKLO
Sklavojn alvokitajn al atestado la leĝo permesas submeti al
turmentoj. Mi rezervas por mi tiun ĉi rimedon, se estos necese.
ARĤONTO
Ĉu ci vidis, kiel cia sinjorino, ĉeestanta ĉi tie Aspazio,
deŝiradis olivetojn en la arbareto de Ateno?
TRAKSO (_tremante_)
Revenante el la arbareto, ŝi portis unufoje kelkajn olivetojn.
ARĤONTO
Sed, ĉu ci vidis, kiel ŝi deŝiris ilin?
TRAKSO
De malproksime.
PERIKLO
Kaj kiom oni pagis al vi, por ke vi vidu?
TRAKSO
Neniom, sinjoro.
PERIKLO
Mi petas, ke oni lin submetu al turmentoj.
TRAKSO (_genuante_)
Kompaton, sinjoroj, estimataj juĝistoj, mi ne vidis... la sanktan
arbareton malnobla sklavo ne povas profani... mi rigardis de
malproksime... Estimataj regnanoj, oni diris, ke ŝi deŝiris
olivetojn, mi kredis, ĉar kial mi kuraĝus dubi?
PERIKLO
Mi rezignas la turmentojn.
TRAKSO
Mi nenion scias, mizera bruto. (_Li malaperas._)
ARĤONTO (_al Hermipo_)
Ĉu vi havas ankoraŭ aliajn atestantojn?
HERMIPO
Mi alvokis multajn, sed ili ne venis. Cetere mi opinias, ke la
ĝisnunaj, vole aŭ nevole, sufiĉe subtenis mian kulpigon.
ARĤONTO
La defendanto de la juĝatino, Periklo, havas la parolon.
PERIKLO