INCIPIT TRACTATUS DECIMUS,

continens Gesta peregrinorum et casus varios per

mensem Decembrem, et navigationem maris et

caetera.

December in prima sua die rigidus et durus nobis fuit, augmentati sunt

enim venti inutiles et aura hiemalis facta est, sub qua navigatio

secura fieri non potest. Ea namque die defuscari nubibus coelum et

solis praeclarum jubar deficere, turbari ventis aëra, audiri silva,

mugire solum et quodammodo in cavernis tumultuari et omnia reliqua

repente tristari coeptum est. Mane autem in ortu solis de alia classe

navigaverunt multi ad littus et caedentes ligna de saltu et erectis

palis super maris littus in plano coquinam fecerunt, ignem accenderunt

et pro grandi convivio paraverunt. Interea dominus capitaneus classis

Syriae misit nuntios in barcis per omnes galeas, et invitavit ad

prandium alios capitaneos duos, scilicet nostrum Alexandrinum et

Africanum, et decem patronos omnesque principales navium officiales et

sibi notos. Ad hoc convivium mactaverunt ultra mille galinas, vitulos,

oves et porcos, et de villis adducebantur necessaria. Cum ergo hora

prandii advenisset, navigaverunt capitanei singuli cum suis tubicinis

et patronis ad littus, et facta est magna hominum congregatio. Nam, ut

praemisi, ibi erat capitaneus navium Alexandrinarum cum suis tubicinis,

qui sub se habuit quatuor galeas pretiosis rebus oneratas et bene

armatas; similiter capitaneus navium de Syria, cujus erat convivium,

cum suis tubicinis erat ibi, sub se habens quatuor galeas, et

capitaneus navium, quas nominant de Traffico, quae merces tulerunt de

Barbaria, de partibus Libyae in Africa, cum suis tubicinis, et duas

ingentes sub se habuit galeas, ibi venit; ascenderunt etiam cum his in

terram decem patroni cum suarum galearum officialibus; insuper alii non

invitati secuti sunt eos et fuit classis exhausta hominibus. Nos etiam

peregrini in terram descendimus, et comparatis carnibus et aliis

necessariis, vino et pane, de navibus allatis, in clivo montis, qui

mari imminebat, ignem fecimus in specu desuper pendente minaci rude, et

ibi simul laetabamur. Poteramus autem de specu deorsum in hominum

congregationem aspicere, et mirum fuit videre gloriosum apparatum

dominorum illorum in consessu et epulationem et tantam hominum

multitudinem, et tumultuationem, erant enim, ut opinor, ibi ultra sex

millia hominum. Post epulas diversis exercitiis et solatiis variis in

littore juvenes colludentes pulchrum cernentibus spectaculum praebuere,

senes vero et potentes spatiabantur super littus; erat enim locus

delectabilis inter mare et montes, spatiosus et graminosus. Nos etiam

peregrini post commestionem curiosius per circuitum deambulantes, quae

viderimus, describam, ut loci dispositio (#183 a#) patescat. Primo

super littus maris stat una capella, in quam transivimus ad orationem.

Ante fores capellae stabat unus juvenis de ordine Minorum, eleemosynam

postulans, qui missus a castello Milum fuerat. Hoc castellum est situm

longe sursum in montanis, in quo fratres Minores habent conventum, et

tempore, quo naves in portu sunt, mittunt fratrem ad mendicandum.

Praeter hanc capellam nulla habitatio est in illo littore. De capella

descendimus ad oram maris, ad locum quendam scopulosum, ut videremus

impactionem maris in scopulos. Reperimus autem ibi antiqua aedificia de

quadratis lapidibus et ruinas vidimus murorum etiam usque in mare

protensas, ubi castellum stetisse minime dubitavimus pro custodia

illius portus. Ex opposito vero in alia parte stat una vetusta turris,

quae olim erat refugium piratarum, quae etiam deserta est et ruinosa;

lites enim Genuensium et Venetorum decem annorum et Turcorum multa

desolata reddiderunt loca.

In eodem loco multos reperimus pumices lapides supernatantes, quibus

utuntur balneantes. Sunt autem lapides leves et cavernosi, de spuma

maris compaginata generati; unde dicitur pumex, quasi spumex, et est

bene mirabile, quod spuma gracilis ita potest indurari, ut lapidis

duritiam praeferat, est enim ibi margo littoris unus integer pumex,

sicut grandis petra, et per omnia est sicut rupes, demto, quod est

levis, cavernosus, aquis supernatans; habet etiam refrigerativam

naturam, unde, quando in vas vini aestuantis ponitur, cessat ebullitio.

Sumsi ego pumicellos in sinum meum et usque Ulmam mecum duxi, ad

frigerationem calcaneorum in balneo, et pedum lotione. Erant autem

pumices illi grisei coloris, in aliquibus locis maris reperiuntur albi,

quos vulgariter vocant Bims, quibus utuntur scriptores ad planandum

pergamenum; aliquando sunt nigri, secundum qualitatem regionis. In

cavernis pumicis reperimus dulces aquas, quae tamen de mari injectae

fuerant, et frigore pumicis amaritudo ablata fuerat.

Deinde de lapidibus pumicum in arenam maris ascendimus et ibi mirabilem

practicam vidimus, nam aliqui galeotae foveas in arena faciebant

ligonibus quasi juxta maris aquas vix duobus passibus a pelago; de mari

autem destillabat in foveas per arenas aqua, et per illam

instillationem purgabatur aqua a salsedine et potabilis efficiebatur,

de qua hauserunt et vasa implebant et in galeas ducebant.

Sunt et alii fontes in insula de terra erumpentes delectabiliores ad

potandum. Dicunt etiam in eadem regione esse fontem, qui de fundo

profundi maris impetu maximo sursum aquas maris penetrans supra mare

saltat in longitudine unius viri, ad quam navigant aquasque dulcissimas

hauriunt a salsissimis prodeuntes. Hunc fontem fabulantur esse alicujus

Nymphae urinam, quae vetulae Charybdi adversatur.

Consequenter gyrando super littus maris venimus ad quandam magnam

montis scissuram, quae protenditur usque in mare, ubi rupes montis

scissuram habuit non latam sed profundissimam, in quam mare currens

sonitum in penetralibus dabat, ac si pulsarentur campanae. Horribile

fuit scissuram illam videre, et mirabile sonitum ab intus audire, qui

argumento monstravit grandem montis concavitatem esse plenam aquis, ubi

forte belluarum sunt habitacula; mons enim huic mari imminet vertice

praecipiti atque alto, in cujus radicibus exesae speluncae sunt

asperaeque concavitates, in has frequentibus procellis delata maris

profundi tempestas sonum tonitruo similem reddit, dum a longe auditur,

de prope vero campanarum et vacuorum vasorum aut tintinnabulorum habet

sonum, fluctus enim ibi ad magna illisi saxa sursum feruntur spuma

mirabili edita, partim a locis concavis absorbentur maximo edito

fragore et strepitu, adeo, ut eis locis appropinquantes eo sonitu

perculsi timore tabescant, mare enim accurrens cavatis locis non

illiditur cautibus et scopulis, (#b#) sed subintrabat montem, nam totus

videtur ibi super mare pendere, quia contra mare penitus nullo

fulcitur, sed est cavus totus, et in ipso monte facit mare sonum et

strepitum.

Dum ibi spatiaremur, quodam occulto timore eram affectus, metuens

resolvi montem et labi, sicut una dierum indubitanter continget, nam

mare ipsum cavat montem et continue rodit nec est status suae

corrosionis, tandem autem consumtis fundamentis ruinam patietur mons

iste. Sic enim omni die, omni hora recipit mare terrae loca, unde

dicitur mare esse fur terrae, quia regna et regiones terrae aufert.

Deinde ascendimus in altum montis ad circumspiciendum et specus ac

cavernas reperimus multas. In una specu reperimus virum quendam

Teutonicum, Suevum, qui fodit de pariete rupis salpetrae, cujus est ibi

in specubus magna abundantia; erat enim magister bombardarum in una

galea de Syria. Videbantur autem nobis specus illae esse factae ex

corrosione aquarum, cujus manifestissima reperimus signa, nam in

parietibus rupium invenimus testas ostrearum, quae non sunt nec vivunt,

nisi ubi mare attingit, mare autem longe sub nobis erat, in quo

perpendere potuimus, quod mare aliquando ita magnum fuit, quod montes

illos operuit, cum signa aquarum etiam in cacuminibus videantur. De

quibus signis loquitur etiam Orosius, in libro contra querulos fidei

Cap. 35. dicens quidem ex iudicio ei conjectura lapidis, quos in

montibus, conchis et ostreis scabros, saepe etiam cavatos aquis videre

solemus. Alia nonnumquam reperiuntur signa in altis montibus

ostendentia mare ibi fuisse, nam juxta Tyrolim castrum nobilis

comitatus Athesis, qui nunc ducum Austriae est, reperiuntur in altis

montibus Alpium circuli ferrei, parietibus rupium arte immissi, ad

quos, dum mare ibi adhuc erat, naves ligabantur. Similiter juxta

oppidum Maronum in montibus circuli sunt, et dicunt, oppidum a mare

nomen suum sortitum fuisse. In valle etiam Valsciana ferrei circuli et

nomen monstrant mare ibi fuisse, ut dixi P. II. sub die 22. April.

Dicunt etiam, quod olim Aegyptus inferior fuerit mare, post cujus

recessum sit facta terra illa. Imo Herodotus dicit, quod mare fuit

usque ad montes Aethiopiae, sicque nec inferior nec superior Aegyptus

fuit. Unde Aristoteles II. Metaphys. dicit: ubi nunc est mare, olim

fuit arida, et e contra, et de hoc loquitur Consiliator, doctrina 67.

Secundum haec ergo, si mare ita altum olim fuit, paucae esse poterant

orbis habitationes; ideo dicunt, quod signa illa aquarum in montibus

remanserunt ex diluviis usque huc. Tria enim fuerunt diluvia: primum

sub Noa, Genes. VII., et hoc fuit per universam terram. Secundum fuit

sub Jacob[TR177] patriarcha tantum in Achaja, Ogygis regis temporibus.

Tertium fuit sub Moyse, tantum in Thessalia, tempore Deucalionis. De

quibus omnibus plura loquuntur poetae. Sed tunc est dubium, dum illa

diluvia non manserint, nisi paucis diebus, quomodo potuerant tam cito

crescere conchae et ostreae ad rupes? Quomodo homines tam cito

fabricare poterant circulos pro navibus in altis rupibus? Si autem mare

altius fuit quam nunc, quomodo Aristoteles in I. Metaphys. dicit, et

Isidis, quod mare propter influxum aquarum non accipit incrementum?

Solvat illas dubitationes, qui vult, et legat in Speculo Natur. L. VII.

Cap. 32., et consequenter de his et de generatione insularum et de

diluviis: ego ad evagandum procedam. Cum enim in altitudine aquarum et

maris signa mirati vidissemus, descendimus in planum ad ludentem

populum et sub virgultis, quae per circuitum paludum stabant,

consedimus, erat enim ibi palus aquae dulcis, ad quam stabant ultra LX

galeotae et lavabant camisias et alia (#184 a#), ipsa vero virgulta et

cuncta arbusta ei gramina virescebant, et omnia, quae aestivi solis

ardoribus fuerant arefacta, jam incipiebant revirescere et flosculos

producere, hiemem tamen adhuc passura erant. His ergo visis, cum sol in

occidentem pergeret, ascendimus barcas et in galeas navigavimus ad

coenam.

Secunda die nulla dispositio fuit ad navigandum, nec moti sumus a loco

illo. Prandio peracto conduxi barcam et ad socios meos navigavi in

aliam galeam et per aliquas horas cum eis mansi. Post haec ad littus

eductus ad loca supra dicta regressus sum et curiositati meae

satisfeci, melius omnia considerans et notans: advesperascente autem

die redii navigio in cumbam ad coenam.

Tertia die facta fuit in crepusculo maris tranquillitas et venti

conticuerunt, quod nostri gubernatores cernentes parari naves ad

profectionem jusserunt, quae praeparatio fit cum ingenti galeotarum

labore, et dum omnia parata essent, et nihil nisi etiam tenuem bonae

aurae flatum exspectarent, mutata est aura in pejus et surrexit ventus

magnus contrarius, nec exire poteramus, et omnis labor galeotarum

inanis fuerat, et ita mansimus ibi cum taedio. Verum tamen quia S.

Barbarae festum instabat, iterum sperabant nos in crastinum prosperum

ventum habituros meritis beatae Barbarae, quae etiam maris potens

patrona esse creditur.

Quarta die, quae est beatae Barbarae dies, contrarium spei nostrae

accidit, nam mox, ut noctis medium praeteriit, obfuscari nubibus coelum

coepit et turbari ventis, aëre coruscationes crebrae videri, tonitrua

audiri et pluviae refundi, et per omnia tempus navigationi contrarium

fuit, cum diei ortum, neque etiam lunam nec stellam nec solem videre

poteramus, nec ulla apparebant nobis sidera, duces navigantium mare: in

tantum autem pluvia inundavit, quod cooperuerunt omnes naves suis

opertoriis, sicque sedimus in taediosis umbris et tristem diem egimus.

Galeotae male contentabantur de S. Barbara et iam dedignabantur ei

solita obsequia exhibere.

Quinta die meliori qualitate aër disponebatur, nam venti desidierunt et

maris fremitus mitigatus est et fugatis tenebris serenior illuxit sol.

Statim autem levatis anchoris, solutis promesiis et acatone, epidromo

et dolo erectis, cum gaudio extra portum evecti sumus sperantes nos

ventos secundos habituros. In hac spe dominus Johannes, socius meus,

indeliberate orans hos protulit versus, quos mox ab ejus ore

conscripsi, quo labori tunc insistebant:

Iam pater omnipotens tantis miserere periclis,

Atque de thesauris ventos dimitte secundos.

Siquidem magnus metrista, rhetor et orator fuit praedictus vir et ad

quemlibet eventum statim orationem metricam promere novi. Cum ergo

extra portum venissemus, surrexit ventus lateralis inutilis ad

vincendum Maleum, de quo non parvam habebant tristitiam per classem,

attamen permiserunt ipsas galeas ad venti latus procedere declinatis

antennis, una earum sursum in altum protensa, altera deorsum usque ad

transtra demissa, quod fieri solet, quando conantur deludere ventos, ut

vento eis contrario (#b#) ad optata ducantur loca, sicque die illo

processimus et quasi ventum coarctavimus et captivavimus in recurvis

velis, quod fieri potest quidem, dum non nimis potens sit flatus. Sed

dum sol mergi ad occasionem inciperet, emersit ventus impetuosus nimis

factaque tempestas saevissima, surgebant venti, saeviebat mare,

elevabantur aquae supra galeam et reincidentes eam penitus operiebant

et replebant, unde omnia in superioribus aut in aqua stabant aut

natabant, et gubernatores supra in unda currebant. Superiores

currebant, clamabant et laborabant, inferiores adhaerentes parietibus

et columnis pavidi stabant, orabant et tristes interitum suum

exspectabant singulis momentis. Dicere audeo pro vero, quod illa nocte

ultra centies rapidis procellis fuimus obvoluti, operti undis, immersi

aquis, sed nec immersas naves immanis vis et furor sinit sub aquis ad

momentum manere, sed eo ictu, quo immersa fuerit, rejicitur, et quae

ante in profundum labebatur, nunc in altum elevatur, et quae iam

rostrum versum infernum directum habebat, statim eversa ipsum in coelum

extendebat. Nobis ergo sic per maris vertiginosos anfractus

navigantibus, terribilis casus nobis accidit, quo nihil nisi mortale

naufragium jam jam advenisse (opinantes) cuncti clamabant: O Deus, o

Maria, o Beati omnes, succurrite miseris in procinctu constitutis!

Quaedam enim navis de nostra classe impetu ad nostram fuit adjecta,

adeo repente, quod non poterant eam retinere, nec nostram abducere nec

accursum ejus videre valebant, cum nox obscura esset et motus navis

nimis velox, ultra volatum cujuscumque avis. Improvise ergo accurrens

impegit in nostram galeam confregitque carascopum vel scaffam majorem,

quae pendebat ad sinistrum latus puppis, comminuitque in frusta, cum

tamen esset cymba fortissima, de solidissimis lignis querci compacta.

Alterius autem galeae rupta fuit coquina et omnia, quae in ea erant,

discerpta in mare ceciderunt. Quantum autem terrorem in illo contactu

subito habuerimus, quantus strepitus, fragor et quam horribilis omnium

fuga, et quam lamentabilis clamor ibi fuerit, mente gero, sed verbis

exprimere vel calamo exarare nescio. Et profecto, ut est apud

Virgilium: Venimus, inquit, in loca foeta furentibus austris, inter

reluctantes ventos tempestatesque sonoros.

Ibi venti nutu Aeoli principis sui, ut poetae fingunt, facto:

Qua data porta ruunt et terras turbine perflant

incumbuntque mari, totumque a sedibus imis

una Eurusque Notusque ruunt, creberque procellis

Africus, et vastos volvunt ad sidera fluctus,

Igitur, et cum nox infelix transisset, omnes, ut moris est mari,

similes effecti vertiginosi infirmi eramus, ita, ut non solum cibum non

sumere possemus, sed nec de cibo cogitare eversus et vomitationibus

evacuatus stomachus sinebat languens. Et ita infirmi jejunio illum diem

consumsimus. Et paulo melior fuit dies, quam nox praecedens.

Sexta die, quae est beati Nicolai episcopi, antiqui adjutatoris in

marinis anxietatibus, antequam illucesceret, videbatur clementior fieri

aura, et habebant omnes marinarii spem, quod meritis sancti antistitis,

patroni maris, secundos habituri essemus ventos, et rogabant Sanctum,

jejunabant, vota privata emittebant pro navigatione prospera. Unde

dominus Johannes concinnabat metra (#185 a#):

Suscipe nautarum pater, Nicolae, precatus,

Assis et solita nunc pietate tua.

Ut autem factus est dies nullum vestigium boni venti apparebat, sed

contrariis ventis non absque ingenti labore inter stygios fumos et

nebulas vacillantes, hinc inde galea projecta, impulsa (in) syrtium

vada, aquilonis stridente sono fracti improbitatibus vela ventis

dedimus, qui statim raptis importune navibus cursu velocissimo in

Cycladum insulas reportaverunt ad Milon portum, de quo nudius tertius

egressi fueramus. Ibi ergo per angustias rupium ingressi naves

cautibus, transillis et anchoris stabilivimus, et ad hiemandum in loco

illo nos tristes disposuimus. Verum adhuc aliqua spes nobis erat,

propter reliquas duas maris patronas, beatae Mariae Virginis et S.

Luciae, quarum festa nondum transierant. Si enim ante festum S. Luciae

Maleum pertransire non potuissemus, nulla spes galeotis erat hac hieme

Maleam vincere. Sic enim sedent galeotae in navibus, et quando non sunt

venti secundum eorum desiderium, disputant, arguunt et concludunt de

causa malorum ventorum et de impedimentorum ratione conferunt. Unde in

tota classe erat occultum murmur de corpore defuncti consulis, quod in

nostra jacebat galea, et pessimas maledictiones et imprecationes

inferebant defuncto; et si fuisset peregrinus princeps, vix

sustinuissent; sed quia senator Venetianus erat, nemo audebat aut loqui

aut facere contra eum. Alii inculpabant peregrinos, dicentes, eos esse

infortunatos, quia non cum devotione loca sancta visitassent, vel quia

aquam Jordanis secum tulissent, quam nullo modo patiuntur, ut patet P.

1. Fol. 197., vel quia furatas reliquias haberent et lapillos de locis

sanctis, quae omnia asserebant esse impedimenta navigationis. Quidam

autem instigabant gubernatores, ut sacculi nostri perscrutarentur et

inventa in mare projicerentur; quod et fecissent, si defuncti corpus

non fuisset. Non enim admisissemus nostra ad mare ejicere nisi prius

cadavere exposito, cui omnes causam impedimenti attribuebant. De

superstitionibus marinariorum saepe superius me fecisse mentionem

memini.

Septima die, quae fuit dominica secunda adventus Domini, fortificati

sunt venti contrarii nec spes erat recedendi. Quidam miles autem de

sociis nostris in alia galea deliberaverat diem illum deducere in

jucunditate nobiscum et volebat Missam navalem, quam nominant torridam,

audire a nobis, quia ipsi carebant sacerdote in galea sua, sciebat

enim, quod singulis diebus officium Missae legebatur aut per me, aut

per dominum Joannem in cumbis nostris, ad quod audiendum intrabant

plures ad nos, praecipue festivis diebus. Miles ergo ille ob

urbanitatem accommodavit a patrono suo pateram argenteam pulchram,

pretiosam et deauratam et repletam cincibro viridi confecto cum zucharo

ad nos deferre intendebat ad propinam. Cum ergo pateram manu gerens de

galea per gradus descenderet in barcam, contigit, eum casu pede

lubricitari (#b#), sicque oblitus sui lapsa patera e manu in mare

cecidit immersa profundo. Reascendit ergo in galeam, promittens

praemium ei, qui se mari immitteret et pateram reportaret, sed non est

inventus, qui faceret. Dicebant enim, maris fundum ibi esse scarosum et

cavernosum et cum hoc profundum valde, insuper non clarum, cum coelum

esset atrum, nec tranquillum, sed inquietum et tumorosum, et verisimile

esse, ipsam pateram longe a galea fundum petiisse, et res tales leves,

latae et cavae tarde fundum petunt et longe sub undis fluitant.

Dicebant etiam, quod aurum et argentum cadens in mari statim raptum a

loco, ubi cecidit, abducitur, affirmantes, in maris profundo deambulare

raptores decidentium rerum. Hos raptores antiqui dicebant esse Nymphas

marinas, quas nominabant[TR178] Nereides, diversa officia sub aquis

habentes, inter quas Doxa raptrix marina dicebatur. Sic ergo miles ille

tristis in sua galea mansit et domino patrono VI ducatos pro concessa

et perdita patera solvit. Ecce, quam mirabile fortunae ludibrium, de

quo bene canit Ovidius sic dicens:

Omnia sunt hominum tenui pendentia filo,

Et subito casu quo voluere ruunt.

Omnia lapsum spondent et citius sunt prospera promta ruinae:

Ludit in humanis divina potentia rebus,

Et certam praesens vix habet hora fidem.

Post prandium serenatus fuit paululum aër, et magnam concepimus spem,

quod beatissima Virgo Maria, vera maris stella, nos adjuvare vellet;

instabat enim festum sanctificationis ipsius in utero. Unde in barcam

descendimus quasi omnes de classe, et ducti in littus in capella pro

navigatione prospera ipsam misericordiae matrem interpellavimus.

Delectabile fuit videre maturitatem omnium et serium et fidem. Aliqui

enim intra capellam prostrati orabant, aliqui foris genibus flexis,

aliqui circuibant continue capellam, aliqui ad littus contra mare

orabant, demum omnes in unum coeuntes intra capellam et juxta

antiphonam: Salve Regina, cantavimus. Post cujus completionem venerunt

in mentem duo versus cujusdam sequentiae beatae Virginis[TR179] ad

propositum, quos ego ore, alii mente, cantavimus:

Salve splendor firmamenti,

Tu caliginosae menti

Desuper irradia;

Placa mare, maris stella,

Ne involvat nos procella

Et tempestas obvia.

Laetissimam notam hi duo versus habent, quasi placitam gloriosae

Virgini, quas saepe solitus fui cantare in mari existens.

Nobis igitur in Virginis Mariae obsequio sic persistentibus ecce subito

adjutorium adfuit, mutati sunt enim venti et fuerunt facti secundi, et

hortatorius clamor per universam classem insonuit ad labores. Ingressi

ergo sumus galeas, in quibus iam magnus clamor et labor fuit et

praeparatio ad recessum; sublatis ergo anchoris et illatis barcis et

solutis transillis et vento commissis velis suavi navigatione extra

portum evecti sumus, tamquam si regina coeli tali oraculo nos

alloqueretur:

Pergite jam miseri, sancta Theotocos inquit,

Et velis inflatis portus intrate salubres.

Sicque licentiati a beatissima Maria Virgine in Aegeum pelagum

navigavimus et in brevi spatio vento prospero ducente multam viam

fecimus et per totam noctem cum jocundissimo celeumate et lunae

splendore profecti (#186 a#) per mare in altitudinem ejus venimus.

Sedimus autem superius cum galeotis quasi per totam noctem

confabulantes de diversis. Unde quidam eorum dixit, in hac parte maris

aliquando fuisse visas Sirenas, de quibus dicitur, quod sint monstra

marina magna, ab umbilico et sursum habentia formam virginis, inferius

formam piscis, et suavi modulatione cantus navigantes obdormire

faciunt, quod dum sentit, ad navem accedit et, quem poterit rapere,

secum ducit ad locum siccum, et primo ipsum secum coire cogit, et si

hoc facere noluerit, vel non potuerit, in eum ruit et perimit ejusque

carnes comedit. Aliquando videntur et non canunt, et tunc nautae eis

projiciunt lagenas vacuas, cum quibus ludunt, donec navis pertranseat.

In historia Alexandri Magni de his legitur. Porro poetae dicunt,

quatuor fuisse Sirenas, filias Acheloi et Musae, quarum prima voce,

altera cithara, tertia tibia, quarta tympano cantu concinnabat,

erantque sociae Proserpinae, quam raptam diu quaesiverunt, sed dum

invenire sodalem nequirent, in monstra marina conversae sunt.

De Ulysse legitur, quod dum per mare vagaretur et ad loca Sirenarum

venisset, obstruxit omnium suorum sociorum aures cera et se malo navis

alligari jussit et sic eis canentibus loca earum pertransiit. Nec sunt

timendae, quando secundi venti flant, sed in adversis tempestatibus

gaudent et canunt. Et pro certo, si cantus earum auditur tempore

tempestatis, oportet, quod altissimas voces habeant, quae tam terribili

maris sonitu praevaleant. Ideo aliqui dicunt, quod dum canere

incipiunt, in stuporem et amentiam audientes vertunt propter vocis

magnitudinem et horribilem sonum et intolerabilem clamorem.

Octavo die, qui est conceptionis et sanctificationis Mariae Virginis

beatae, bonum et fortem ventum habuimus, qui in sinum Laconicum nos

detulit, ubi post meridiem vidimus promontorium Maleum, vel Maleam

iterum vidimus, in cujus aspectu conterriti sumus, sicut ille formidat

et trepidat, qui aciem inimicorum contra se stare aspicit, timuimus

enim iterum pati repulsam; circa vesperas autem invaluit ventus noster

prosper, et levi spiritu subsolani deducti usque cornu Maleae venimus

ibique sancti Michaelis alam non repellentem sed promoventem et

protegentem sensimus; nam sine omni impedimento forti sulcatione

transivimus Maleam, quo facto inceperunt nostri joculatores tubis

canere et galeotae vocibus clamare et manibus plaudere et singuli in

Dei laudes consurgere, beatissimae Mariae Virgini laudes canere et S.

Michaeli gratias agere, sicque de mari Aegeo in mare Adriaticum

devenimus et nos liberatos esse gratulabamur.

Delati ergo sumus per ventum in sinum quendam,[TR180] Messenio dictum,

in quo cursum galearum intercepimus, quia mare illud plenum periculis

erat, scopulis et rupibus undique repletum, nox vero affuit, cui

confidere ausus nemo fuit, quia, quamquam quae propinqua sunt,

remotiora esse videantur, et e contrario in noctibus. Sic ergo

reclinatis velis naves per noctem ad sortem currere in latioribus

permisere, sicut equus effrenis, et valde inquietam noctem habuimus et

periculosam, quia ventus erat fortis, et agitabantur naves sine velis

duris et inordinatis motibus, et cum majori molestia nostra, quam in

saevis (#b#) tempestatibus, non enim stabant naves, nec

progrediebantur, sed inter saevos fluctus agitabantur nunc ante, nunc

retro, et in latera ambo crebrius importunius reflectebantur, sicut

equus sine freno et volatile sine pennis, quod nisibus inordinatis ad

volatum movetur, pennae enim navis sunt vela, et frenum est clavus,

quorum neutro regebatur. Ideo communiter, quando poetae loquuntur de

equis pennatis vel alatis, intelligendum de navibus est, quae dicuntur

alati equi, sicut in P. I. Fol. 78 dicitur Perseus venisse in equo

alato ad liberationem Andromedae de scopulis Ioppe. Et supra

Fol.[TR181] 149. Bellerophon dicitur in equo alato vicisse Chimaeram,

qui equi alati creduntur naves velatae fuisse, quia historiae illae

poetarum non omnino fictae sunt, sed aliqua non intelligentibus

videntur esse ficta; in rei veritate tamen natura equos alatos

producit, qui dicuntur Pegasi. De quibus in Spec. Nat. Lib. 17. C. 126.

Generatur enim Pegasus in Aethiopia, et est animal magnum et horridum,

formam equi habens caputque cornibus armatum, alas ut aquila magnas,

secundum proportionem corporis sui, cumque sit gravis corpore alarum

adjutus remedio fuga mirabili potius currit quam pervolat et aëre

colliso virtute pennarum ad instar turbinis ventos impellit; escas

multas devorat et inquiete movetur, infestus est animalibus et maxime

hominibus.

Generationem Pegasorum poetae tali inducunt facetia. Dicunt enim, tres

fuisse sorores pulcherrimas, unum tantum oculum habentes, ex monstro

marino natas, quae tres Gorgones nominantur: senior autem inter eas

dicebatur Medusa, habebat crines non solum flavos, sed aureos. Hanc

Neptunus rapuit eamque in templo Minervae oppressit, quae concepit et

Pegasum equum peperit, quam ob rem turbata Minerva, ne ignominia templo

injecta maneret inulta, crines Medusae mutavit in angues, et sic ex

pulchra monstruosa facta est. Hujus Medusae caput abscidit Perseus, et

dum ipsum portaret in patriam suam, ubicunque ceciderunt guttae

sanguinis, ibi creverunt serpentes. Sic a Gorgone nati sunt Pegasi,

propter quorum velocitatem etiam naves Pegasi, equi alati, vocantur.

Nono die illucescente Pegasis nostris alas dedimus, id est, navibus

nostris vela remissa reduximus sursum et benedicto vento nostro

commisimus, statim autem rapti per mare rupibus altissimis plenum

navigavimus cum jocunditate et ad Coronam insulam Achajae venimus. Est

enim Coronum insilla ad latus Achajae et habet in promontorio pulchram

civitatem, Coronam dictam, sub qua navigavimus, quae ad manus Venetorum

devenit anno Domini 1204., et hodie est. In hac insilla tot capiuntur

quiscolae, quae deplumatae et exenteratae in vasis salitae ducuntur

Venetias, sicut halleca. Aestimant aliqui, quod illae aviculae hieme

adveniente transmigrent de nostris partibus ad illam insillam, ut ibi

calore foveantur usque ad vernale tempus, quo ad nos revolant. Nobis

autem juxta civitatem (#187 a#) navigantibus venit in cymba praefectus

civitatis et insulae et ad nos ascendit et usque Venetias nobiscum

venit. Circa octavam horam ante meridiem vidimus civitatem Metonam,

quam Modum nominant in cornu Achajae, et cum laetitia portum ingressi

sumus, ubi sex galeas invenimus, quas in praecedentibus tempestatibus

amiseramus. Stabilitis ergo navibus in scaphis ad urbis muros

navigavimus et exeuntes ingressi civitatem primo cursu ad ecclesiam

fratrum praedicatorum festinavimus et Missam ibi audivimus cum multo

desiderio, quia multis diebus stetimus sine Missa. Post Missam omnes

pariter domini peregrini ex omnibus galeis congregati convenimus in

domo dominorum Teutonicorum, comedentes simul et bibentes in laetitia

multa, gratias agentes Deo, qui nos de magnis liberatos periculis mutua

visione fecit laetantes, quia ab Alexandria usque huc numquam simul

omnes fuimus. Peracto prandio, quia per dies aliquot didicimus nos ibi

mansuros propter negotiationes mercatorum, res nostras in hospitium

comportavimus.

Decima die mansi ego cum fratribus in conventu, et erat quidam frater

Johannes de Neapoli, ordinis nostri, cum quo et Hierosolymis fui, qui

et rector ludi erat, Metonae docens Graecorum pueros litteras latinas,

quia erat doctus et expertus in lingua graeca, latina et italica,

mihique magna familiaritate junctus. Hic facto prandio eduxit me extra

urbem ad montem civitati imminentem et a longe ostendit mihi montem,

quem Stimphalon nominant, dicens, eum Herculis memoria esse celebrem,

siquidem ipse insignis Hercules in regione illa multa suae fortitudinis

exercuit magnifica, quae poetae diversis ornavere figmentis. In

praefato monte arcu occidit Hercules Stimphalides, aves mirabiles

valde, quae in palude montis erant et toti regioni infestae fuerant:

has, ut quidam dicunt, grandi sonitu aëris ad hoc facti fugavit.

Vidimus etiam nemus Maenali, in qua cerva currebat, quae habebat aeneos

pedes et aurea cornua, quam nemo poterat cursu contingere, ipse autem

cursu superavit et cepit. Hercules, ille filius Jovis, creditur in hac

regione natus, de quo feruntur multa valde, dum enim adhuc esset

infantulus et in cunis jaceret cum fratre, a Junone odiis insecutus

dormientibus parentibus ad eum devorandum duo serpentes missi sunt,

quibus visis terrefactus Iphicles, alter puer, ex cunis decidit et

ejulatu suo parentes excitavit, qui surgentes Herculem invenere cepisse

manibus serpentes et eos occidisse. De his et aliis collatione in monte

habita regressi sumus ad loca nostra.

Undecima die cum supra dicto fratre ad mare transivi, et de multis

contulimus; erat enim vir jocundus sermone, sciens loqui sapide de

theologicis, philosophicis et historicis multa. Hic dixit mihi mirabile

de quodam fluvio illius regionis, quem nominant Alpheum, celeberrimum

carminibus poetarum, eo, quod mirandum cursum habeat. Emanat enim de

Achajae monte et contra mare decurrens, antequam mari misceatur,

subintrat terram, et apud Syracusas Siciliae habet exitum, et dicitur

Arethusa. Sic ergo sub mari habet cursum suum ab Achaja in Siciliam per

profundissima terrae longa penetralia. De hoc miraculo illius fluminis

(#b#) loquitur Seneca, Ovidius et caeteri. Advesperascente autem die ad

socios redii peregrinos et cum eis dormivi; non enim noctibus nisi cum

eis manere volui, ne subito in naves vocarentur et sine me recederent.

Diebus vero cum fratribus in conventu praedicatorum eram.

Duodecima die per totam praecedentem noctem fuit horribilis ventus, cum

quo nemo aggredi ausus fuit navigationem. Cum ergo noctis medium esset,

more solito surrexi ad dicendum officium matutinale, dicto autem in

tenebris cursu beatae Virginis coquinam intravi ad accendendum lumen et

vidi ardere titiones sub cineribus, erant enim carbones et titiones

cineribus operti, et tamen sub tegumento omnia viva erant; ascripsi

importunitati ventorum, id fieri posse, et erumpentes flammas de

cineribus subjectis aliis cineribus sopivi et tamen exstinguere non

valui. Accenso ergo lumine, cum matutinam legissem, compulit me naturae

necessitas ad inferiora domus descendere. Cum lumine pertransivi domum

et in curiam, ubi locus erat, veni et sedi; me sic sedente vidi per

ostium, per quod exiveram, in domum et splendorem in ea, et nihil aliud

suspicabar, nisi quod aliquis surrexisset et cum lumine exspectaret

expeditionem meam, ut et ipse ad idem procederet; celerius ergo me

expediens domum ingrediens non vidi aliquem, et circumspiciens, unde

splendor emicaret, ecce, trabes sub foco ardere inceperant, quod ut

vidi, expavi et cucurri ad cameram domini hospitis nostri, in qua cum

aliquibus militibus nostris dormiebat, eumque excitans rogavi, ut

citius surgens ad me exiret, etiam sine vestimento, quasi sibi haberem

verbum necessarium loqui; nolui enim mentionem facere de igne, ne

tumultum concitarem; videbatur enim mihi, quod eum absque tumultu

possemus exstinguere. Cumque ad me exivisset, dixi: ecce, domine, domus

ardere incipit, ubi aqua? Et allata aqua ignem exstinximus sine omni

clamore et tumultu et focum removimus, per spissum enim fundamentum sub

igne trabes incensi fuerant, et haec fuit causa, quod titiones sub

cineribus ardebant, quia ab inferioribus spiraculum habebant. Cum ergo

totum exstinxissemus, dixit dominus domus ad me: o Felix, quam felices

sunt matutinae et vigiliae tuae! Per eas domus mea et tota civitas ab

incendio liberata, et nos omnes a confusione et periculo. Cui respondi:

adjutorium nostrum in nomine Domini. In bona profecto hora surrexi, si

enim ad sextale unius horae mansissem, domus tota ignea fuisset, et per

consequens domus contiguae, erat enim domus tota lignea et antiqua, de

aridissimis lignis, vallata sibi similibus domibus in vico stricto et

arcto, et ingens ventus, qui ad statim ignem per totam civitatem

detulisset: nescio, qua parte nos incendium potuissemus evasisse, sed

simul periissemus, et si fugae locus fuisset, Graeci incensam suam

civitatem videntes nos absque dubio in ignem injecissent vel in vincula

conjecissent pro extorquenda pecunia in recompensationem nocumenti.

Cuncti ergo, cum dies facta esset, benedicebant Dominum, quod nos a

magno liberavit periculo in die isto. Deduximus ergo et hunc diem simul

et laeti fuimus, quod non eramus in mari, propter maximam tempestatem

et ventorum vim (#188 a#).

Tertia decima die, quae est festum S. Luciae virginis, erat procinium

ad fratres Praedicatorum, ad quorum ecclesiam transivimus et divinis

officiis interfuimus. Quidam etiam milites peregrini mane confessi

sacram communionem receperunt in eadem ecclesia, de licentia tamen

domini vicarii episcopi Metonensis. Finito officio et prandio sumto

ecclesias civitatis Metonensis visitavimus et primo in ecclesiam

cathedralem transivimus, quae ad S. Johannem dicitur, in qua reconditum

est corpus S. Leonis, cujusdam peregrini teutonici. Puto autem illum

fuisse peregrinum, qui inter Turcos mortuus non paucis claruit apud eos

miraculis et postea ad Metonam per Christianos fuit translatus, de quo

Anton. in Chron. P. III. Tract. 19. C. 8. §. 12.

Vidimus etiam in illa ecclesia caput Anastasii, episcopi Alexandrini,

et duos digitos S. Cosmae et Damiani. Transivimus etiam extra urbem,

ubi fratres Minores parvum conventum (habent), et inde ad vesperas

venimus ad ecclesiam Praedicatorum et auditis vesperis reversi sumus ad

locum nostrum. De ecclesiolis Graecorum, quae etiam ibi sunt, non

curavimus.

Quarta decima die, quae fuit dominica 3. adventus Domini, dum

disponeremus nos ad officium, audivimus tubae sonum, vocantes nos in

classem, et cogitavi diaboli esse opus, qui semper celebribus diebus

impedimenta parare solebat in mari. Sic ergo praetermissis omnibus in

classem navigavimus; intendebant enim naves educere de portu ad

promontorium Sapientiae, quod in mari eminet, ad unum milliare

teutonicum ex opposito Metonae, et jam duae galeae extra portum erant

eductae, licet cum industria et labore, quia ventus erat nimis magnus,

et dum conarentur etiam nostram educere, nihil poterant efficere, de

quo in corde laetabar propter Missam dominicalem. Educi nos ergo

fecimus ad civitatem et ingressi in conventum Praedicatorum officium

audivimus, et ego mansi in prandio cum fratribus. Porro nobis

manducantibus obtenebrati sunt coeli et coeperunt coruscare fulgura et

mugire tonitrua tam gravi sonitu, sicut me numquam audivisse memini:

videbatur enim terra moveri et aedificia tremere, nec dubium nobis

erat, quin in aliquo propinquo loco fulmen cecidisset, et vera nostra

aestimatio erat; nam ad duas galeas, quae mane eductae fuerant ad

Sapientiae promontorium, cecidit et omnes inexistentes prostravit, qui

aliquamdiu semivivi jacebant, unum vero penitus exstinxit, qui fuit vir

honestus, totius classis medicus et chirurgicus, cum quo saepe in

insulis de bonis rebus contuli; erat enim intentionis, ut saepe mihi

occulte expressit, ingredi carthusiam Venetiis in S. Andrea, sed Deo

hoc placuit. In hoc casu accepimus, quod forte Deus illam turbationem

istis galeis immisit, quia sine causa officium neglexerant. Post

tonitrua et fulgura subsecuta est inundatio magna aquarum, ita, ut per

vicos civitatis quasi flumina rapida currerent, de qua inundatione

Metonenses plurimum laetabantur, quia omnes eorum cisternae aquis (#b#)

implebantur, steterant enim multis mensibus vacuae, et passi fuerant

penuriam aquarum, nec erat in civitate aqua, nisi ea, quam inferebant

de cisterna quadam, quae longe a civitate stabat extra, juxta conventum

Minorum. In illis enim partibus non sunt flumina nec fontes nec pluviae

frequentes: et quando non semel aut bis in anno habent talem

tempestatem, tunc maximam patiuntur aquarum penuriam. Dum ergo sedata

fuit tempestas, mansi adhuc per duas horas in conventu et conquerebar

mihi, per quod quidam frater minor in transacto festo sanctificationis

beatae Mariae Virginis contra sanctum Thomam invexisset in cancellis et

nostrum confudisset ordinem, cui dixi: nec S. Thomam, nec ordinem

Praedicatorum frater ille confudit, sed omnibus paene antiquis

doctoribus contradixit et probatissimis veritatibus et cum hoc populum

Christi scandalizavit, et addidi: miror vehementer, quod, cum hic sitis

in medio Turcorum, Sarracenorum, haereticorum et schismaticorum et

malorum Christianorum, quod praedicetis tales inutiles et brigosas

materias, et pauperem populum Christi, reliquias ecclesiae et

superstites paucos fideles non potius consolamini et confortatis. An

forte nemo sufficiat vobis materiam de fide aut de aliis necessariis

virtutibus, vos praedicatores deberetis insurgere contra maledicti

Machometi sectam, et fidelibus detegere perfidiam et Turcos impugnare

evangelicis veritatibus. Minores vere tota virtute deberent se

Graecorum erroribus opponere et contra orientales haereticos

schismaticos vila et verbo praedicare et ubique vitiis Christianorum

reclamare, et ita juxta sententiam sanctorum patriarcharum nostrorum,

Dominici et Francisci, simul stare, simul currere, simul ecclesiam

aedificare, propter quod et positi in medio ecclesiae. Et si ego,

inquio, hic essem praedicans, et frater minor non vellet desistere ab

hac materia, tunc ego una cum eo eandem materiam vellem praedicare ad

opinionem suam et doctrinae S. Thomae potius vellem cedere, quam fidem

negligere et populum scandalizare. Longum sermonem de his habuimus et

licentia accepta ad dominos peregrinos redii.

Advesperascente autem die cucurrit per civitatem famulus classis cum

tuba convocans ad galeas homines. Colligatis ergo nostris sarcinulis

hospitem solvimus et valefecimus familiae, tamquam non reversuri, et ad

mare usque comitabantur nos, et in barcis classem ingressi sumus. Cum

ergo sol occidisset, ventus nimis invaluit et de mari, quod

furiosissime fremuit, procellas et fluctus in portum projecit et adeo

naves concussit, quod non fuisset mirum, etiam si ferreae fuissent, eas

destrui et dissipari. Unde ex importuno aquarum incursu agitabatur

galea inquietissimis motibus et nonnullae rudentes ruptae sunt, unde

ventus irruens puppim galeae contra littus tulit, non obstantibus

promesiis, anchoris et fortissimis ligaturis tonsillorum, cancrorum et

rupium, et in illa importuna admotione impegit gubernaculum nostrae

galeae in rupem sub aquis et fractum fuit, in ejus autem ruptura tantus

fragor et strepitus insonuit, quod nihil aliud nisi interitum

suspicabamur. In illa nocte fuimus in majori periculo, quam si

fuissemus in medio maris saeva tempestate; praecipue tamen ego cum

socio meo, qui eramus retro in penetralibus galeae, fuissemus perditi

in omnem ventum (#189 a#). In patulo enim suas cumbas habentes periculo

imminente fugere possunt et in ruptura navis vel in submersione evadere

possunt in scaphas vel apprehendere lagenam, brillam, asserem, mensam

et aliquid hujus modi supernatans, sicut fecisse et evasisse legimus

Ulyssem, qui rupta nave apprehendit malum et nudus in eo pependit novem

diebus hinc inde per fluctus agitatus, et demum in Cycladum insulas

dejectus in Deli portu terram apprehendit. Sed qui intus sunt in

oneribus, in tali casu perditi sunt.

Die decima quinta mane statim in scaphas descendimus et in civitatem

regressi sumus, scientes, navem non posse recedere (ob) temonis

reparationem, qui hac die vix reparari potuit. Missam ergo audivimus et

in nostrum hospitium regressi ibi pransi sumus,[TR182] post prandium ad

forum transivimus et multos Turcos negotiantes cum Christianis ibi

vidimus. Sunt enim Turci vicini Metonensibus, nutriunt autem Turci

porcos et impinguant eos et in Metonam ducunt Christianis vendendos,

quia ipsi carnibus porcinis non vescuntur, sicut Judaei; et praecipue

quando percipiunt classem advenisse, tunc cum gregibus porcorum ad

Metonam veniunt, et in tam bono foro sunt, quod levius quam pro uno

marcello, qui facit duos boëmos, potest quis emere saginatum porcum.

Illi autem de galeis ementes occidunt et igne depilant et caput cum

intestinis abjiciunt et carnosa excidunt et ossa ejiciunt, solum lardum

reservantes, et omnem pinguedinem duorum vel trium porcorum in corpus

evacuatum unius porci intrudunt et acu ventrem consuunt firmiter et ita

in galeas portant et Venetias ducunt in domos suas vel vendunt. Credo,

quod in illis diebus, quibus Metonae mansimus, ultra sex millia

porcorum fuerunt in galeas portati, quia omnes galeae repletae occisis

porcis erant, et quilibet porcus in se tres aut quatuor porcos

continebat, civitas enim Venetiana lardum et porcinam pinguedinem ab

hoc loco recipit; sed et farcimina in maxima multitudine ibi fiunt et

venduntur et ulnis mensurantur in venditione.

Pomerantiae sine reputatione ibi sunt, unde unam sportam plenam optimis

et probatis pomerantiis emit quis pro quinque vel sex marketis, et pro

uno denario XX vel XXX. De illis malis repletae fuerunt galeae, et

quilibet emit pro se unam sportam, etiam nos peregrini. Sed de vino,

quod ibi crescit, quid dicam, cum solus cogitatus de eo me delectet,

ibi enim crescit vinum muschcatellum, cujus florem (et) nobile usurpat

sibi nomen quoddam vinum crescens in aulone Tridentino juxta Tramindum

villam, quod vix est aqua respectu illius, et est ibi copia magna et

bono foro nobiliusque est vino Cretico, unde Ulmae carius venditur

Metonense quam Cretense, unum tamen saepe pro reliquo datur, et ambo

Malvaseti nomen habent. Sed et alia sunt ibi in bono foro et est ibi

fovea pinguedinis, et mirum est, quod Turci non dudum locum illum non

desolaverunt, sed forte dimittunt propter commercia, quae habent cum

Christianis, quae cessarent, si eam desolarent civitatem.

De Metona civitate.

Metona civitas ex dictis pro parte descripta habetur. Est enim in

provincia Achajae, in qua plures sunt urbes, quas omnes Turcus cepit,

demta illa sola, cum quibusdam parvis munitis locis. Est autem Metona

civitas vetustissima, cujus Thucydides Graecorum historicus meminit in

oratione Brasidis ad milites Libr. IV. et Hieronymus in vita S.

Hilarionis C. 32. et in vita S. Paulae in Epist. Haec ab antiquo fuit

de regno Graeciae, sicut et tota Achaja, sed anno Domini 1204 in

Venetorum dominium devenit, qui hodie ibi dominantur. Est autem civitas

competenter magna et munitissima tam a parte maris quam a parte terrae,

et est in ipsum mare protensa, scopulis et cautibus superaedificata,

ita, quod mare saeviens usque ad murum adscendit, impetus tamen ejus,

antequam murum attingit, in obstantibus petris et rupibus

confringuntur. Portum habet valde nobilem, arte factum per immensa saxa

profundo immersa, et desuper longa via in curvum est strata. Ab alia

parte, ubi est terrae continenti juncta, est monti imminens, ad cujus

clivum pro parte dependet, et mirabilibus fossatis per petras et rupes

scissas est munita, et spissis altisque muris et turribus est vallata.

Ab extra est suburbium, et ad partem suburbii ad clivum montis sunt

multae domunculae parvae et tuguriola stupa et calamis et sarmentis

factae et luto compactae, et est quasi villula, inhabitantque illam

Zigari illi, qui per orbem vagantur, de quibus supra Fol. 80 dictum

est. Et omne forum equorum, porcorum, et quidquid tumultuosum est,

agitur in illo loco extra urbem, et in urbe est quies et pax, et

negotiationes quietae in ea tractantur. In ea urbe est sedes

episcopalis, humilis ecclesia, miser clerus, distractus populus. Ea

urbs est in cornu Achajae sita, quae olim Argea dicebatur, et inde

Graeci Argivi dicti sunt et imperium Graeciae multo tempore tenuerunt.

Ab ea urbe potest iri pedes per Macedoniam usque in Thraciam et

Constantinopolim contra aquilonem, contra meridiem autem per fretum

Adriaticum in Siciliam, quae antiquiori vocabulo dicitur Trinacria,

facili navigatione cum vento prospero devenitur.

Trinacria, quae et Sicilia, est insula magna, et Trinacria dicta

secundum Isidem, quasi triquadra, quia in tres quadras divisa. Vel

dicitur Trinacria propter tria acra, i. e. promontoria, scilicet

Pachinum, Pelorum et Lilybeum. Pelorum promontorium respicit ad

aquilonem, sic nominatum a Pelon, gubernatore Hannibalis ibi sepulto.

Pachinum vero ad austrum spectat, ab aëris crassitudine dictum.

Lilybeum autem occidentem. respiciens a civitate ejusdem nominis in eo

constructa sic dicitur. Pelorum Poennio monti olim junctum fuit, et

tunc non erat insula, sed Italiae pars, terrae motu autem factum est,

quod mare intervenit, et Trinacriam ab Italia divisit, exiguo quidem

freto, sed multum aestuoso et numquam quieto. Pachinum autem respicit

Achajam.

Antiqui dicebant, quod gigas Typhon, filius Titanis, cum provocasset

Jovem in certamen, iratus Jupiter cum fulmine prostravit et ad ejus

opprimendam superbiam corpori ejus superimposuit Trinacriam perpetuo

portandam.

In ea insula sunt montes perpetuis incendiis flammantes, qui sine

intermissione ut fornaces ardent et lapides exustos ejiciunt. Ibi est

Aetna, mons celeberrimus in medio insulae, in vertice habens duos

hiatus, per quos globi flammarum ascendunt, quos tamen strepitus

antecedunt, magni. Ad conspiciendum hoc mirabile naturae incendium

venit Plato philosophus ab Athenis in Siciliam et montem Aetnam

perlustrans sensu et ratione causam investigavit ignium illorum. Huic

incendio propter ejus exundantiam comparat beatus Hieronymus in Epist.

ad Furiam flammascentem juventutem dicens: non Aetnaei ignes, non

Vulcania tellus, non Vesevus[TR183] et Olympus tantis ardoribus

aestuat, ut juveniles medullae plenae vino et (#190 a#) dapibus

inflammatae; semper enim juventus incensa fervet, Aetna autem pro

tempore, ut patebit.

De hoc monte erumpit igneus fluvius, decurrens contra Catanam urbem,

saxa terramque liquefaciens, sicut habetur in Legenda S. Agathae.

Dicunt insuper, quod hic mons Aetna tantas cineres ejicit, ut civitates

et villas operiat et loca multa deserta faciat. Ignibus tamen non

obstantibus tantum frigus est in ejus summitate, ut perpetuis nivibus

candescat. Incolae dicunt, quod flammatio cessavit et solum fumus

emittitur. Sed quid sentiendum sit de istis ardentibus montibus, et

unde sit ignis ille, diversa est relatio. Nam aliter de hoc loquuntur

poeticae fictiones, aliter vulgarium opiniones, aliter naturalium

descriptiones. Nam poetae dicunt, quod haec insula ante Jovem fuerit

habitatio Cyclopum. Erant autem Cyclopes gigantes, solum unum habentes

in fronte oculum, et habitabant in antris devorantes homines et

bestias. Unde longa contexta est historia, quomodo Ulysses cum sociis

suis naufragium passus venit in Siciliam in insulam et vidit ibi

hominem ingentem villosum et hispidum, greges mulgentem, et ab antro

suo solum amoventem lapidem, quem movere nequivissent juga boum XX.

Cujus antrum ingressus cum sociis Ulysses eum oravit amicum fieri.

Cyclops autem sprevit dicens, se etiam Jovis amicitias non curare, et,

captis duobus ex sociis Ulyssis, illos discerpsit et devoravit. Quare

commotus Ulysses cogitavit eum occidere, sed quia non potuit tam

ingentem molem ab ostio antri amovere, destitit. Mane Cyclops alios

duos comedit de sociis Ulyssis, et exiens gigas advolvit saxum et

Ulyssem cum reliquis sociis inclusos reliquit et cum gregibus ad pascua

abiit. Ulysses autem clausus ingentem baculum acuit et in specu

abscondit, Cyclops autem rediens alios duos comedit, Ulysses autem, ut

misericordem eum faceret, obtulit cadum optimi vini, quo potato

promisit misereri, si alium cadum offerret, et cum tertium potasset,

solutus est Cyclops in somnum, Ulysses autem accepto stipite eo igne

praeusto incensum in oculum Cyclopis acri nixu impegit, juvantibus eum

sociis, nec eum occidere poterant clauso antro. Cyclops expergefactus

ingenti clamore socios antro propinquos invocavit adjutores, qui

venientes circa antrum aestimabant eum naturali aegritudine gravatum

[et] abierunt. Cyclops autem tristis coecus amovit lapidem et greges ad

pascua numeravit, singulos oves et boves stans ad ostium manu tetigit,

ne illi cum bestiis effugerent. Ulysses autem cum sociis occisorum

(pecorum) pellibus se contegerunt et more bestiarum quadrupedes cum

grege exierunt sicque evaserunt.

Contra hos Cyclopes movit Jupiter proelium et captos montibus inclusit,

servos Vulcano Jovis fabro ipsos faciens. Vulcanus enim ad imperium

Jovis fulmina fabricat in his Trinacriae montibus adjutorio Cyclopum.

De fabrica ergo Cyclopum incendia illa ex monte Aetna spirare dicebant

antiqui. Illorum Cyclopum habitationes ante eorum inclusionem adhuc in

montibus patent in maximis et amplis cavernis et subterraneis locis.

Insuper ipse mons persaepe movetur et agitatur et tunc maxime flammas

emittit, quod ideo poetae (#b#) dicebant fieri, quia Typheus, cujus

capiti Trinacria erat superposita a Jove, quamque conatur abjicere, et

tunc tremit et movetur mons, et quandoque tota insula; sed quando

lassus et attaediatus sub onere suspirat, tunc flammas eructat, quae

per hiatus montis Aetnae exundant, quo spiritu etiam saxa et arenae ab

interioribus montis ejiciuntur.

Sed naturales melius de his loquuntur, quamvis et ipsi poetae in suis

fabulis idem, quod naturales, dixerint, sed occultatum corticibus

fabularum. Dicunt philosophi, quod montes illi ab ea parte, qua Eurus

vel Africus flat, habent speluncas plenas sulphure, quae usque ad mare

sunt deductae, unde fluctus speluncas intrantes ventum creant, qui

exagitatus ignem gignit et sulphur incendit, quo incenso fremit et per

cavernas erumpit et nonnumquam quasi fluvius candentis aeris decurrit

et cuncta inventa consumit. Vulgus vero dicit, quod sub Trinacria vel

Sicilia sit os inferni, de quo ignis spirans montes incendit, unde

incolae regionis dicunt, quod quando est futura de propinquo hominum

occisio, sive peste sive gladio, aut alio modo, quod tunc ignis montium

plus solito flammescit, et hoc ideo dicunt fieri, quia infernus

praesentiat, se spolia de mundo accepturum, ideo os magis dilatat et

flammae abundantiores emittuntur. Ad hoc accedit, quod Diodorus refert,

in ista regione prope Aetnam esse speluncam pergrandem, quae hiatum sub

terra habet ad Arctum spectantem, per quem Plutonem fabulantur cum

curru rapta Proserpina transisse.

Aliqui dicunt, purgatorium quoddam animarum ibi esse, de quo facit

mentionem Gregorius in dialogo: Juxta Trinacriam versus Italiam sunt

aliae insulae, flammigeros montes habentes, quarum potior dicitur

Lipara, et vocantur Vulcaniae, quia in eis dicebant antiqui officinas

Vulcani esse ad ignem fabricandum et ad arma deorum faciendum; ibi enim

monile Hermionis et corona Ariadnae et Achillis et Caci arma sunt

fabricata. Dicuntur etiam insulae hae Aeoliae,[TR184] a rege Aeolo, qui

in eis regnavit. Hunc Aeolum regem nuncupant poëtae deum ventorum,

habentem potestatem emittendi et retinendi ventos. Ad eum Ulysses supra

dictus accessit et ventos ab eo sibi dari petiit, et dedit sibi omnes

ventos praeter Zephyrum, quos corio bovis intrusit tamquam in saccos et

argentea catena alligavit sicque ventos in utres coactos in navem suam

portavit, socii autem sui putabant, in pellibus esse thesauros

inclusos. Cum autem sic navigarent, aperuerunt socii utres, e quibus

adversi ventus erumpentes rejecerunt navem ad insulas Aeolias, quam

Aeolus a littore repulit emittens contra eam pessimos ventos, de quibus

Ulysses in magna naufragia venit.

Sunt autem insulae septem in Sicilia, dictae Aeolides, scilicet

Strongyla, Evonyma, Dydima, Phoenicodes, Sacra, Vulcania, Lipara, sitae

inter Italiam et Siciliam recto cursu. Hae insulae hactenus omnes ignem

evomebant, quarum meatus oraque ignis etiam nunc visuntur in Strongyla

ac Sacra, hujusque ex terrae hiatu ventus erumpit et foetor ingens,

eructat quoque arenam lapidesque igneos permultos, quemadmodum et

Aetnae accidit. Asserunt vero nonnulli, esse subterraneos meatus ab

Aetna ad has insulas et his omnibus eandem ignem spirandi caussam esse.

Haec Diodorus Antiqu. Histor.

De insula Vulcania dicitur, quod olim non fuit, sed tempore Pompeji

primo apparuit.

Trinacria ergo haec, de qua sermo est, respicit etiam tres mundi

partes, sicut supra dictum est de Creta. Nam cum Peloro promontorio

respicit Europam, extendens se contra Italiae ultimam partem, a qua non

distat nisi mille quingentis passibus. Altero promontorio respicit

Africam, a qua distat non amplius quam centum XX millia passuum. Tertio

vero promontorio respicit Asiam, a qua longo interjacente mari

Adriatico et Aegaeo divisa est. Et notandum, quod in constitutionibus

nostris ponuntur duae provinciae, scilicet Trinacria et Sicilia, et

tamen ipsa Trinacria Sicilia ab antiquo (#191 a#) nuncupata fuit a

Silico Agenoris filio. Sed illam differentiam ponunt multi, quod partem

illam regni Siciliae, quae aquis circumdatur et insula est, nominant

Trinacriam, aliam autem Italiae partem condependentem et ad regnum

Siciliae pertinentem nominant Siciliam. Alii vero, et praecipue illi de

insula, verecundantur de hoc nomine Trinacria, dicentes, a Teutonicis

esse inventum, quod tamen verum non est, sed ante omnia alia nomina

dicta fuit Trinacria, sicut patet per Joh. Bocc. L. 10. C. 42 de

Generatione deorum gentilium, et Isidem 33. C. 6. Ethicorum 1., et

Diodorus Siculus eam Trinacriam nominat. Post haec dicta fuit Sicania,

a Sicano filio Neptuni, antiquissimo ejus rege, post quem regnavit

Siculus eamque Siciliam nominavit. Contendunt Siculi de insula

dicentes, quod ipsa insula deberet nominari absolute Sicilia in

nominativo: alia vero pars regni in obliquo, ut diceretur, provincia

regni Siciliae. His contentionibus aliquando interfui.

Haec igitur insula, de qua loquimur, ditissima est, abundans omnibus

bonis mundi, unde antiqui eam vocaverunt horreum Romanorum, propter

abundantiam frumenti, olei, mellis, croci et animalium comestibilium,

pellium, lanarum et caseorum. Ad hanc insulam propter ejus temperatum

aërem credunt nonnulli emigrare de partibus Teutoniae hirundines

adveniente hieme, et inde reverti. Unde legi in quodam vetustissimo

libello, quod quidam Teutonicus mirabundus alligavit hirundini domus

suae tempore recessus schedulam sic scriptam: hirundo, ubi habitas in

hieme? quae avolans cum schedula, dum peracto hieme reverteretur,

reportavit schedulam aliam, sic scriptam: in Sicilia, in domo Petri.

In ea insula sunt magnae urbes, ut Cathana, in qua S. Agatha passa

fuit, et Syracusa, in qua S. Lucia martyrium sustinuit, et Panormus et

aliae.

Sexta decima die erant adhuc venti acres, nec speravimus nos de portu

posse exire, unde in conventum transivi, celebravi et cum fratribus

pransus fui. Eodem die venerunt Metonam peregrini de partibus

Britanniae, qui per terram sine maris transitu intraverant usque ad

terram sanctam in Jerusalem, gyrando pontum Euxinum per longissima

itinera, per quae frequenter Judaei ingrediuntur et egrediuntur, et per

eam viam exierant usque huc, et ibi per mare navigare in Siciliam

intendebant et in Romam. Ad omnem enim plagam a Metona invenit homo

navigia, quia est quasi in media via ad omnem terram et mare. Facilis

enim est navigatio inde Constantinopolim contra aquilonem, Tyrum,

Sidonem in terram sanctam contra orientem, Aegyptum et Africam contra

aquilonem [austrum], Siciliam, Italiam, Venetias contra occidentem.

Advesperascente die dato signo tubae ad ingressum galearum, nescio quo

negotio circumventus, exitum navium neglexi, conduxi ergo barcam et ad

promontoria Sapientiae secutus sum galeas et ingressus sum galeam

nostram in cumbam meam, et ita illa nocte ad radices Sapientiae

quievimus in mari, sine quiete tamen, propter ventorum impulsum

importunum.

Die XVII., quae est O Sapientia[TR185] juxta calendarium nostrum, erat

ventus quidem bonus pro itinere nostro, sed nimis fortis, cui naucleri

formidabant classem committere, et diliberabant[TR186] ibi manere usque

ad remissionem venti. Post prandium descendimus in barcam et paene

omnes de nostra galea ad radices promontorii Sapientiae navigavimus, et

(#b#) ibi juvenes diversis jocis luserunt, senes vero sedebant et

respiciebant vel spatiabantur, delectabilis enim et graminosa planities

erat sub monte super maris littus, et arduus ac altus ascensus per

petras et rupes sursum in promontorium. Dimisimus ergo nos peregrini

populum ludentem et sursum in altum cum labore magno ascendimus in

culmen promontorii et ibi longe lateque per mare circumspeximus in

provinciam Achajae, cumque per horam in monte moram fecissemus,

descendere incepimus, et dum paululum descendissemus et in arbusta et

scabrosa loca venissemus, subtraxi me a sociis et in promontorii

cacumen reascendi, ut solus essem ibi, propter causam jam subjungendam.

In ipso enim descensu venit mihi in mentem de dicendis vesperis, quia

hora vespertina aderat, et cum inspexissem calendarium, et o.

Sapientiam vidissem, dixi mihi: has vesperas, aeternae Sapientiae

laudes, non nisi in monte Sapientiae dicere convenit; sicque reascendi

et totas vesperas per me cantavi sine adjutore, ipsam vero antiphoniam:

o sapientia, altiori voce quam valui cantavi in jubilo, adeo tamen

altus mons est, quod nemo poterat me audire clamantem, nec videri

poteram ab his, qui in littore ludebant, videbar tamen ab his, qui in

classe erant, quae stabat remota a littore, cautibus tamen promontorii

alligata. In ipso vertice consistens multum delectabar, et locum

quondam insigni aedificio ornatum fuisse deprehendi in antiquis ruinis,

nunc vero nihil aliud ibi est, nisi signum in alto palo vel longo

baculo suspensum ad maris custodiam et quod inferius est portus. Quare

autem hoc promontorium Sapientia dicatur, rationem evidentem non

inveni, nisi forte Jupiter in eo consistens dicatur ibi caput suum

percussisse et de cerebro suo Minervam, armatam virginem elegantissimam

produxisse, quam Minervam, id est Sapientiam, nominavit, quae armata

omnem vincit malitiam, Sapientiae VII., et virgo est omnem refugiens

spurcitiam; vel quia Minervae, deae sapientiae, hoc promontorium

sacratum quondam exstitit ejus templo; vel quia forte antiqui Achaici

in eo scholas sapientiae habebant remotas a communi tumultu hominum.

Sedi ergo super praeruptum plus quam per horam solus, describens locum,

et quasi nimis tardavi, nam antequam descendens venirem in planum, sol

occasum petierat, et adhuc una barca in littore stabat; in quam cum

aliis ingressus redii in locum meum. Si illam barcam neglexissem, illa

nocte non venissem in classem, sed in littore per noctem patientia

necessaria fuisset, et forte periissem, quia nocte illa classis

recessit, nisi transillas[TR187] solventes me secum in classem

reduxissent.

Die XVIII. in noctis medio, dum omnia essent in silentio, subito

aspiravit ventus salubris et bonus, et statim rupto silentio clamores

magni excitabantur per classem, et ad recessum se parabant levando

anchoras, sursum trahendo barcas, erigendo vela, extendendo spiras,

solvendo promesias, et multa, quae gravibus laboribus et cum ingentibus

clamoribus et cum violentia, cursu et festinantia fiebant, de quibus

saepe dixi. Soluta ergo classe, cum per ventum bonum deportati

fuissemus in maris latitudinem, invaluit ventus nimis et orta est

tempestas adeo saeva, sicut vix sustinuimus, et duravit toto die illo,

unde incipiente saevire tempestate domini de castello madidi et pavidi

confugerunt ad nos in carinam (#192 a#), et clauso ostio toto die illo

in tenebris sedimus, adhaerentes columnis, parietibus et saccis

gravibus, ne sic projecta navi de latere in latus simul laberemur. Nec

alicui indulgebatur de carina egredi ad quamcumque necessitatem, nec

illo die oblatus nobis fuit cibus nec potus, quia coquina non igne sed

aqua plena erat, sicque in illo tetro mansimus carcere usque ad

vesperas; advesperascente die, ecce quasi in antrum Aeoli revocati sunt

venti, et omnia quieverunt et turgida hactenus vela languida

exhaustaque adhaeserunt malis, sicque in taediosa bonaza mansimus usque

in diem alterum, in loco, ubi mare effusum nobilissimum constituit

sinum Ambraticum in Epyro.

Die XIX. revenit ventus bonus, et velis inflatis celerrimo cursu

navigavimus, ac si ventos in utribus ab Aeolo accepissemus. Illo die

insulas multas pertransivimus, quae dicuntur Casopiae in generali,

aliâs habent propria nomina. Hae insulae, ut dicitur, fuerunt ante

confoederationem Venetorum cum Turcis cujusdam domini Christiani

Graeci, qui in multis subvenit saepe Venetiis et utilis fuit quasi

maris custos contra Turcos, quia insulae istae magnam occupant maris

partem et mediant inter regiones Turcorum et Christianorum, sed facta

confoederatione cum Turcis Venetos amplius non timuerunt, irruerunt

insulas istas et capto domino earum eum tributarium constituerunt et

aliquas[TR188] desolaverunt. Unde tempore primae meae peregrinationis

episcopus Sophoniensis de una illarum coactus fuit deserere sedem suam,

eratque vir maturus et grandaevus, et nobiscum Venetias navigavit, qui

dixit nobis, quod Turci in captione illarum insularum nullum

Christianum occiderunt nec populum transtulerunt, nec abnegare fidem

coëgerunt, sed tantum suae servituti subjecerunt dantes eis praefectos

et capitaneos Turcos. Statim autem facta illa mutatione dominii

temporalis defecit etiam potestas spiritualis et ecclesiastica, nec

populus communis curavit amplius episcopos nec presbyteros, non

praedicatores, et ecclesiasticas censuras contemserunt, praecepta

spreverunt, et si ecclesiastici praelati aliquem contumacem corrigere

volebant, ille contumax conquerebatur hoc judici praefecto Turco, et

statim, si occisus praelatus non fuit, ille tamen fuit compulsus

exulare. Dixit etiam nobis idem episcopus, quod quando rumor primo

venit in insulas de adventu Turcorum, tantus metus, tantus ulutatus

erat in populo, quod miserabile fuit videre; sed quam cito Turcis

juraverunt, statim obedientiam praelatorum ecclesiasticorum contemnere

coeperunt et sine praefectorum coactione per se a legibus Christianae

religionis recesserunt, nec amplius celebritates ecclesiae nec jejunia

nec sacramenta nec missas curaverunt, pigri et involuntarii facti ad

omnia Christianorum exercitia. Nihilo tamen minus gerebant se et adhuc

hodie gerunt se pro Christianis, nomen quidem habentes sed pietatem

abnegantes, per illum enim modum augmentata est secta Machumetana et

potestas Turcorum, nam dum incepissent Turci persequi Christianos et

terras eorum invadere, multi Christiani volentes declinare

persecutionem se ipsos eis sponte tradiderunt. Hoc patet, quia adhuc

hodie multa castella et oppida sunt in Turcia de illis antiquis Graecis

sub dominio Turci, qui se sponte tradiderunt, sicque intactae (#b#)

manserunt eorum habitationes, unde factum est, ut ipsi Christiani

Turcis auxilio fierent ad persequendum alios Christianos et proditores

fratrum efficerentur. Et sic eorum culpa coepit crescere propter

censuras ecclesiasticas, quas non curabant incurrere. Et quia ipsi

Christiani erant, inceperunt sub quadam pietatis specie Christianis

devictis parcere et eos in servos et ancillas retinere. Et videntes

Turci, quod ex hoc Christiani ditarentur, conceperunt aviditatem

possidendi servos et ancillas, et captos Christianos non occiderunt,

sed vel in suam servitutem redegerunt vel vendiderunt. Illa ergo ficta

Christianorum pietas in tantum excrevit, ut malitia Christianorum in

persequendis caeteris Christianis excederet malitiam infidelium, et in

hoc eorum magistri fuerunt et praelati. Et cum ecclesia contra eos

censuras fulminaret, excusantes se dixerunt, quod ecclesiae plurimum

prodessent, quia, quos Turci occidissent gladio, ipsorum pietate

viverent, et ex hoc se contra ecclesiam erexerunt dicentes, ecclesiam

injusta judicia ferre et censuras inanes esse, sicque tandem Turcis

traditi sunt, et facti Janizari, id est, abnegati Christiani, quos

Sarraceni Mamaluccos appellant. De his supra saepe mentio facta est in

invectione contra Graecos.

Ex his patenter sequitur, quod saevior est illa persecutio, qua

dimittuntur Christiani vivere, quam ea, qua perfide morte plectuntur.

Quod est contra illos, qui sub quadam virtutis specie volunt Turcos

advenire, dummodo non eos fidem negare cogeret, sed hoc ex vitio

crescit inobedientiae, quia ecclesiae praelatis et Christianis

principaliter obedire taedet.

Igitur cum bono vento fortiter navigantes in Corinthium sinum venimus

et multis insulis transgressis contra Epyrum processimus et in

Epyroicum mare venimus contra Corcyram insulam, ad quam navium rostra

vertimus, sed quia sol jam in occubitu erat, Corcyram attingere non

valuimus nec procedere potuimus propter ibi scabrositatem maris. Ideo

aversi contra insillam, Paxo dictam, applicavimus. Ego puto hanc esse

Ericusam: ibi anchoris ejectis et navibus stabilitis noctem egimus.

Vicesima die, orto sole, soluta classe contra Corcyram insulam

navigavimus; ibi primo vidimus Fallarium, Corcyrae promontorium, ex quo

in mare protenditur scopulus, quem a similitudine Ulyssis navem fuisse

dixere vetusti. Scopulus hic satis horribilem navis speciem habet. Inde

gyravimus insulam, et negligentia nautarum factum est, ut cunctae

galeae ante nos essent in portu Corcyrae, cum tamen nostra, in qua erat

potestas et praefectura classis, ante alias jure ingredi debuisset.

Unde propter hanc causam praefectus armaturae classis nostrae cum

naucleris contentiose litigavit, cui vice versa in faciem restiterunt,

ad quod litigium filius armiregii accurrit, uni de gubernatoribus

galeae improperavit uxoris suae meretricium, quod ille iniquo animo

ferens captata hora, antequam in portum Corcyrae veniremus, cultrum

scapulis ejus infixit, et lapsus extra navem, sub prorae rostro ab

extra pendens se continuit, quousque per barcam a suis abductus in

aliam galeam fuit. Tota autem galea fuit (#193 a#) commota, et

discurrerunt per galeam, ubique quaerentes vulnerantem in latibulis et

penetralibus, sed non fuit inventus, affirmantibus galeotis, quod extra

galeam cecidisset, nec fuit proditus, pendens ad prorae rostrum, sed

nec ille laesus fuit mortuus nec multum debilitatus. In isto disturbio

portum Corcyrae ingressi sumus et magna cum solemnitate recepti per

pulsum campanarum in duobus castellis, et per clangores tubarum, et

voces et clamores galeotarum, et strepitus bombardarum, cum omnibus

solemnitatibus, quibus consuetum est naves grandium recipi, siquidem in

ipso portu Corcyrae praeter naves classis nostrae stabat alia armata

classis cum falcatis biremibus ad custodiam maris, quia illo in tempore

Hercules, dux Ferrariensis, quem senatus Venetus in dominium

collocaverat, bellum grave eis intulit mari, Pado et terra, et fere

totam Italiam et ipsum papam Sixtum contra Venetos excitavit, ita, ut

papa etiam spirituali gladio, censuris et sententiis in eos

debaccharet, quae fulminatio nos plurimum perturbavit propter

ambiguitatem et communionem in divinis; super qua re consultum habuimus

quendam magnum patrem religiosum, qui noviter de Venetiis venerat, qui

dixit nobis, quod nulli religiosi in civitate Venetiana, nec

Carthusienses, nec Mendicantes, nec alii servarent interdictum, et quod

non esset verum de hoc; sic ergo, licet cum formidine, eis nos

conformare decrevimus.

Stabilitis ergo navibus inducti sumus in civitatem Corcyram, quam

plenam armatis reperimus, et nec domum nec cibum reperire poteramus,

magna enim erat ibi caristia omnium, et propter bella et propter anni

sterilitatem, quae ubique erat per totam Europam. Nam quando nos a

nostris partibus egressi fueramus, fuit defectus panis in Suevia et

Alsatia. Cum ergo nos peregrini circumiremus civitatem ut canes propter

panem, venit quidam stipendiarius Teutonicus ad nos et misertus nostri

duxit nos in quoddam pandocheum, et cum magna difficultate modicum

panis habere potuimus pro offala. Vidimus tamen in publicis coquinis

stare ignem ad ollas carnium et feruta cum assaturis et legalia carnium

paramenta, contra Christianae religionis leges, quia dies illa erat

jejunii dies, sabbatum quatuor[TR189] temporum et vigilia beati Thomae

apostoli. Excusat tamen forte necessitas et defectus panis et imminens

bellum et populi multitudo et labor assiduus, et caetera, quae illi

miseri patiebantur. Verum, et si non fuissent ibi armati, adhuc Graeci

manducassent carnes non obstante ecclesiastica prohibitione. Prandio

peracto reversi sumus in galeam sperantes nos illico recessuros.

Die XXI., quae est beati Thomae apostoli, et erat dominica quarta

adventus Domini, cum sol ortus esset, aptabant naucleri navem, ac si

vellent recedere, nec ausi fuimus ad officium Missae audiendum exire.

Cum autem hora Missae pertransivisset, cessaverunt a labore et tempus

recessus nostri non advenisse denuntiabant. Hoc audito in barcam

descendimus et ingressi civitatem omnes ecclesias clausas reperimus et

in pandocheo praefato macram offam pro nostro prandio sumsimus. Post

offam in cathedralem ecclesiam ascendimus (#b#) ad orationem, et in

suburbio ad ecclesiam Augustineorum et ad ecclesiam fratrum Minorum

ingressi orationi paululum institimus, Graecorum autem ecclesias

vitavimus. Juxta[TR190] mare est ecclesia beatae Virginis, jam quadris

aedificata, ubi in prima mea peregrinatione stetit solum lignea

capella, et est etiam ecclesia latina, galeotarum eleemosynis

constructa; in hac diutius moram traximus. Interea sonum tubae

audivimus vocantis nos ad classem, et commotam classem quasi recessuram

vidimus, sed dum in eam festini navigassemus, cessavit omnis tumultus,

qui recessum solet praecedere, mansimus ergo sic in galea cum

impatientia, quia ventus bonus erat, quem negleximus.

Vicesima secunda die mane discurrebant per galeam et in tota nostra

classe recessum simulabant, sed domini patroni in naviculis remeabant

in urbem, quo vidimus nos non recessuros. Erat autem apertum

navigationis tempus, causae autem tres erant, quare sic ibi

detinebamur. Prima fuit, quia capitaneus armatae classis male contentus

erat de capitaneis nostrae onerariae classis, pro eo, quod portum illum

ingressi fuerant, cum ibi vix alimenta reperiri possent sufficientia

pro armigeris; hoc ut notaverunt capitanei nostri, sibi in faciem ibi

manebant. Secunda causa, propter merces, quas ibi deponebant et

imponebant; illati enim erant in nostram galeam ultra CCC lodices

ungaricales villosi, quos nos nominamus sclevos, quia Sclavi eis

involvuntur die ac nocte, et sunt lecti eorum, vel quia in Sclavonia

fiunt sicut in Ungaria. Hos lodices posuerunt ad stantiam et cumbam

nostram, et desuper struere lectulos nostros fecerant, quod domino

Johanni et mihi valde profuit, quia hactenus stratum nostrum tenue

super saccos nudos specierum durissimos habuimus, sed nunc molliori

strato contra duritiam et contra frigus fruebamur, quem pecunia

libenter comparassemus. Tertia causa tardationis erat, quia domini

practicabant concordiam inter illos duos, qui in nostra galea[TR191] se

laeserant, ut patet supra; nam sine eo, qui extra navem lapsus fuerat,

non poterat galea stare bene, quia optimus nauta erat et unus de

principalioribus; et concordaverunt eos regressusque est in galeam.

Porro quartam causam nostrae tardationis principalem ego suspicabar

esse diabolicam, instabat enim festivitas dierum sacrae nativitatis

Domini nostri Jesu Christi, et ne istis solemnibus diebus interessemus

divinis officiis, diabolus impedimentum praestabat, non enim poteramus

amplius aliquem attingere portum habitabilem, optavimus nos peregrini,

impetuosissimum fieri mare, ne illis magnis diebus sine sacramenti usu

esse oporteret, male enim navigantibus, provisum est de sacramentis,

cum careant eis simpliciter. Non sic antiquitus fuit, quia saepius

legimus, in periculis communicasse navigantes, sicut patet in III.

Dialogorum Gregorii et Legenda beati Ludwici, ubi habetur, quod

navigante eo die de Syria, cum Carybdim incidissent et cuncti per navem

discurrerent interitum exspectantes, invenerunt regem ante eucharistiae

sacramentum prostratum. Sed vide P. 1. Fol. 49, quare non habeatur

eucharistia in navibus. Cum ergo non habeant sacramenta in navibus,

cooperatur diabolus ad hoc vigilanter (#194 a#), ne ad loca veniant

illis temporibus, quando usus sacramentorum est consuetus. Hoc enim

detestabile malum habet illa Hierosolymitana peregrinatio, quod

frequenter festivis diebus et dominicis major motio, labor et

inquietudo est in navibus, quam aliis diebus, et quanto major est

festivitas, tanto gravior labor et inquietudo, et hoc certa experientia

didici, prout evagatorium demonstrat. Eodem igitur die, cum

advesperasset, misit capitaneus armatae classis nuntium in classem

nostram, praecipiens et supplicans praefectos nostrae classis, ut

abirent a portu illo, quia pro tanta multitudine non essent alimenta et

armati paterentur in nostra praesentia defectum; praecepit etiam

auctoritate Ducis et Senatus Venetorum omnibus patronis singularum

galearum, ne quis aliquem hominem pertinentem ad classem armatam

recipiat in galeam suam ad abducendum, et si aliquis receptus sit, in

continenti remittatur: multi enim de exercitu libenter recessissent, et

furtive fugere quaerebant, quibus capitaneus praeclusit hoc modo viam,

verumtamen aliqui redierunt nobiscum, sed cum consensu capitanei.

Descriptio insulae Corcyri.

Corcyra insula, quae Corfun vulgariter nominatur, hoc nomen accepit a

filia Asopi, Corcyra dicta, quae a Neptuno rapta in eam insulam fuit

deportata. Haec insula est multis promontoriis anguloso freto

contracta, contra aspectum Italiae continens portum urbis Romae, a mari

Adriatico declinando sinum Jonicum, et dimittendo ad dexteram Siciliam,

Campaniam, Calabriam, Apuliam, et ad sinistram insulas Sardiniam et

Corsicam et mare Sardonum et Ligusticum, sicque per medium intrando

mare Tyrrhenum venitur ad ostia Tiberina et inde Romam. Navigando autem

simpliciter per mare Adriaticum in sinum Jonium venitur in Venetiolum,

et ita Venetias, habendo Dalmatiam et Istriam vel Tablantiam ad

dextram, et totam Italiam ad sinistram dimittendo. Et haec est via

nostra.

Est autem Corcyra insula non magna, sed fertilissima, abundans

frumento, vino et oleo, habetque salineriam bonam, id est locum, in quo

terra sulcatur et in terrae scissuras maris aqua importatur in salque a

sole decoquitur, et portum capacem multarum navium habet, qui numquam

sine hospitibus reperitur, quia est portus pinguis et bonus communibus

annis, in quo copiose nutrimenta reperiuntur. Alia vice multis diebus

degui in hoc loco et experimento habeo ejus rei notitiam: unde ante res

Trojanas ex ea maxima sunt bella habita cum Corinthiis et caeteris

maritimis, ut Thucydides narrat.

Porro civitas ipsa cum suburbio est competenter magna, quae nominatur

Corcyropolis, et bene munita, inter rupes aedificata. In ipsa enim

civitate sunt duae rupes e diverso stantes, in altum protensae, in

quibus sunt duae arces aedificatae, in quarum culminibus pendent duae

campanae, quas continue alternatis vicibus pulsant ob maris custodiam.

In ipsa civitate nullus plane locus est, sed ad statim, dum quis

ingreditur, adscendere incipit usque ad ecclesiam cathedralem, quae sub

majori arce sita est. In prima mea peregrinatione erat episcopus

ecclesiae frater ordinis nostri sed obiit. Suburbia sunt multo majora

civitate, et in una sunt duo conventus fratrum, scilicet Minorum et S.

Augustini, et tam in civitate quam in suburbiis sunt plures ecclesiolae

(#b#) Graecorum et capellae. Collectus populus est in illa civitate,

ibi sunt Graeci et Latini, Judaei et Christiani, Turci etiam frequentes

sunt ibi. Haec insula facit finem Graeciae, et Graeca locutio in ea

desinit et incipit. Fuit olim de regno Graecorum, dicitur autem, quod

erat duorum fratrum, qui discordantes ambas arces muniverunt contra se

invicem, ille autem, qui desperabat se posse vincere, Venetis suam

arcem in partem dedit, qui venientes ambos expulerunt et insulam

possederunt. Anno Domini 1129 Rogerius, rex Siciliae, abstulit

imperatori Graecorum eam, sed Veneti Siculis expulsis eam Graecis

restituerunt. Post hoc anno Domini 1204 in manus fuit devoluta

Venetorum et hodie eorum est ditioni subdita.

Die XXIII., antequam illucesceret, solverunt classem a portu Corcyrae,

et solitis laboribus educta fuit ad canale latum, quod dividit Epyrum

ab insulis, quas nominant Gazopoleos. Per hoc canale Dei ex gratia

bonum habuimus ventum nec retardati fuimus voragine, quae ibi

aestimatur esse, sicut dixi P. I. Fol. 13. Nam quando non sunt venti,

solutae naves in quodam loco canalis subsistunt, et nullis galeotarum

laboribus educi possunt sine adjutorio aliarum navium; stat enim navis

et rotatur continue et ibi subintraret aquam, nisi ejus longitudo

obsisteret, nam aqua creditur ibi per voraginem et hiatum labi in

abyssum. In ipso canali navigavimus per rupem, quae de profundo maris

se tollit, in qua quondam generatus est immanis et terribilis draco,

qui supra civitatem Gazopam, in opposito promontorio existentem,

volitans urenti anhelitu ipsam infecit, et qui a morte erepti, fugerunt

et omnia dereliquerunt, unde hodie stant muri civitatis, turris et

domus, sed sine omni habitatore. Cum autem per multos annos bellua ista

ibi omnibus formidabiliter existeret, incolae prudenti usi consilio

cadaver hominis veneno intoxicaverunt eique projecerunt, quo devorato

scissus venter bestiae interiit. Dicunt adhuc esse in ecclesia aedituum

liberum nec tunc cum aliis hominibus infectum, ex quo arguunt, propter

hominum peccatum permissum saevire draconem. Saepe enim immittit

dominus propter peccata hominum plagas, sicut contigit in Aegypto et in

Massara, terra optima, sed tota desolata propter multitudinem aranearum

et scorpionum. Et quaedam Libyae civitas magna vacua manet propter

impetum leonum. Haec et similia dico eorum gratia, qui parum quandoque

fidei scriptoribus, ut incredibilia narrantibus, habent.

Sub civitate super littus maris est una beatae Virginis ecclesia, in

qua dicitur lampas semper ardere sine humano adminiculo, non natura sed

divino miraculo. Non sic lampas Veneris, nec lucerna Pallantis, quae

etiam sine humano ministerio ardebant, sed non sine humana arte, nec

sine naturae dispositione, de quibus dictum est supra Fol. 140 b.

Celeriter ergo loca illa pertransivimus, sed mirum dictu, ecce enim

circa vesperas improvise, nullo opinante, subito incidit quasi in ictu

oculi tempestas validissima et ventus adeo fortis et importunus

advenit, quod in multis locis grande velum dirupit et [in] magna

foramina laceravit et, nisi marinarii id citius eripuissent, totaliter

ruptum fuisset. Multos enim remos extensos procella subito vento allata

confregit et omnia in superioribus non ligata vel clavis fixa

subvertit, ignem coquinae aqua incidens penitus exstinxit, ollas

confregit et magnum timorem omnibus incussit. Saeviente sic tempestate

confugerunt ad nos domini praeceptores omnes, paventes, singularem

classis turbationem adesse dicentes. Mansit autem tempestas haec per

totam noctem, et in magnis angustiis stetimus. In eodem maris passu

alio quodam tempore saevissimam (#195 a#) sensi tempestatem, in qua

miraculo divino consolati fueramus, ut patet P. I. Fol. 20. Sancta

etiam Helena existente in hoc mari et grassante tempestate, ut mare

placatum redderet, ei pretiosissimum munus obtulit, nam tres clavos

secum ferebat, quibus Dominus Jesus cruci affixus fuerat, et unum mari

donavit, dumque in Dei nomine eum in fretum projecit, cessavit

tempestas. Est enim hoc mare Adriaticum saevissimum, praecipue juxta

Epyrum et Albaniam, ita, ut nonnumquam saxa grandia ab imo eleventur

sursum et tamquam lignum transferantur de loco ad locum, et saepe

inventum est, quod saxa non modica trajecta sunt de uno maris littore

in aliud.

Dicitur autem hoc mare Adriaticum ab Adria, civitate Illyridis, quae

super littus est. Totum enim unum mare Adriaticum et Aegeum, sed alia

et alia sortitur nomina a provinciis vel civitatibus vel eventibus. Et

sicut Adriaticum a civitate Adria, sic Aegeum dicitur a capra, nam

inter Tenedum et Acium saxum est in mari potius quam insula, quod

videntibus procul caprae simile est. Graeci autem capram aegeam

nominant, et ab eo dicitur totum illud maris spatium Aegeum.

Vicesima quarta die, quae est vigilia natalis Domini, venti, qui adeo

impetuose heri aequora et naves pellebant, ac si usque ad limbum

producere conarentur, hodie quasi in antrum Aeoli revocati imperio

omnes abierunt et quieverunt, et turgidum hactenus velum languidum

exhaustumque[TR192] adhaesit malo, quod ego perspectans illico adverti,

quia silentium hoc ventorum Deo permittente aërearum potestatum imperio

fieret, ut illo die in nullum portum catholicum veniremus ad

festivandam tantam solemnitatem; conabantur autem gubernatores ad

aliquem portum applicare, sed incassum laborabant, quia nullum habebant

ventorum adjutorium, nec labores eorum aliquem habebant effectum.

Post tempus aliquarum horarum venit quidem ventus, sed inutilis, quem

etiam nullo modo sequi conveniebat, portasset enim nos ad littora

Albaniae, quae nunc Turcorum sunt. Est autem sciendum, quod duplex est

Albania, una est Asiae majoris provincia ad littora oceani

septemtrionalis et ad mare Caspium se extendens, regio frigida, in qua

albi nascuntur homines ferocissimi, ita, ut leones perimant, et habent

oculos glaucos, quibus melius in tenebris et noctibus vident, quam cum

lumine vel in die. Ab his gentibus venit olim exercitus in Peloponnesum

et diffusi per littus maris regionem illam etiam Albaniam vocaverunt,

et de ista jam loquor. Civitas, quae est caput totius Albaniae, dicitur

Scodra, quae Venetorum fuit, sed anno Domini 1478 eam civitatem Turco

dederunt in confoederatione. Hanc nos in vulgari nominamus Scultur. Ad

eam bene venissemus pro celebratione festorum, sed jam nec cultus nec

festa in ea sunt, mansimus ergo sic in mari per illam sacram vigiliam

et sacratissimam noctem.

Die XXV., quae est sacratissimae nativitatis Domini Jesu, in medio

noctis (#b#) illius celeberrimae, Dominus Johannes Transsilvaniensis

archidiaconus et ego suus collateralis petito lumine a cellerario

cistam, quae stabat ad latus cumbae nostrae, tamquam altare

praeparavimus; emeram enim Alexandriae tapeziam Turcicam pulchram, quam

cistae superposuimus, et mappas sericas, quas Hierosolymis comparavi,

expandimus et lumina accendimus et imagines, quas habuimus, desuper

locavimus et simul officium matutinale psallere coepimus, ad quod

plures excitati intraverunt ad nos audientes officium; omnia enim

legimus manifeste, sicut in ecclesiis fieri consuetum est, matutinam

cum Missa sacrae noctis. Sic etiam fecimus in aurora et in die, nihil

autem ita quiete agere potuimus, sicut officium mediae noctis, eo enim

finito cometa galeae, qui est principalis de gubernatoribus, vir utique

inquietus, maledicus, blasphemus et nullius fidei nec conscientiae,

descendit in carinam et convocatis omnibus galeotis et companis ad

durissimos labores stimulavit et totum galeae statum immutavit removens

et evertens graves et grandes specierum saccos, et de latere in latus

aliud transponi fecit cum multis clamoribus, maledictionibus[TR193] et

blasphemiis. Vasa etiam mercibus plena et cistas transposuit, serris et

securibus asseres abbreviavit et omnia infra et supra, quae ab

Alexandria intacta steterant, illa sacratissima nocte ac die transponi

mandavit dicens, cursum galeae pati impetum, nisi alterentur. Non vidi

graviores labores, nec audivi pejora juramenta et blasphemias, nec

tantam inquietudinem percepi in toto marino itinere, sicut hac sacra

nocte et die. Et profecto coeco coecior est, qui non videt daemonis hoc

esse opus. Haec res odibilem mihi fecit peregrinationem

Hierosolymitanam.

Die hoc sacro advesperascente invaluit ventus, nec progredi nocte

licebat propter maris illius petrositatem, nec in tutum portum Albaniae

intrare valuimus propter inhabitantes Turcos, alia autem loca

importuosa erant. Tandem autem post decursum inquietum in littus

portuosum Albaniae appulit galea, sed desertum, juxta quod nec homines

nec bestiae morabantur. Dicebatur autem locus ille Stamnum, in quo cum

taedio stabilitis navibus per noctem mansimus.

Vicesima sexta die, quae est festum beati Stephani protomartyris, ante

lucem aptabant navem pro recessu, quia ventus bonus adspirare coeperat,

cui cum vela daremus, repente ferebamur via nostra, et promontorium

Acrocerauni, quod in angustias Adriatici sinus protenditur,

pertransivimus et in Jonicum incidimus sinum; post hoc promontorium est

quaedam civitas, Epidaurum et Dirrhachium dicta, ubi dicunt, quod

Constantinus Magnus, resignans Romam papae, volebat constituisse et

aedificasse Constantinopolim, et fundamentis jactis dimisit totum et

transivit Bysuntium in Thraciam, ibi aedificans, quod intendebat. Vide

Fol. 197.

Eodem die transivimus juxta insulam, quae dicitur Tremula, in sinu

Risenisco, et ibi ab utraque parte (#196 a#) terras vidimus

Christianorum: ad dextram vidimus Dalmatiam, ad sinistram autem

Campaniam et Apuliam, in qua S. Michaelis montem vidimus, montem

Gorganum in Adriaticum venientem mare, cujus in radicibus Sipontum

civitas, olim a Diomede, Martis victore, condita.

Secus hunc montem dicunt Danaen Acrisii regis Argivorum filiam inventam

per mare advectam, stupratam enim et impraegnatam a Jove in specie

aureae pluviae pater in arcam posuit et in mare misit, quae arca usque

ad littus Apuliae pervenit et a piscatoribus inventa et extracta, quam

aperientes invenerunt Danaen et parvulum filium, quem enixa fuerat, et

eam regi Apuliae Pilunno praesentaverunt, qui eam uxorem duxit. Hujus

rei gratia antiqui in littore illo Danae templum aedificaverunt. Item

secus hunc Metapontum dicunt Palladis templum fuisse, in quo diu

servata sunt Epii instrumenta, quibus durum equum apud Ilium

fabricaverat, et bipennes aereae et arma Diomedis sociorum deposita et

diu ostensa sunt. Dicunt insuper, ibi canes fuisse Graecis venientibus

laeta garrulitate blandientes; sed quod longe majus et verius et

venerabilius est, hoc in monte anno Domini 481 tempore Senonis

Michaelis archangeli specus incolis ostensus est mirabili prodigio, ubi

summa devotione a Christianis visitatur. In hoc monte dicit Catholicon,

ibi ferula crescit herba, quae dicitur ferula, quia tam calidae naturae

est, quod austro flante incenditur herba, et quandoque tota regio

aduritur. Ibi in mari sunt insillae, quae dicuntur insulae Diomedis,

ubi occiso ab Illyricis templum ingens aedificatum fuit. Hic Diomedes

dux audacissimus cum caeteris Graecis ad obsidionem Trojanam accessit

et cum Hectore et Aenea congressiones fecit ipsumque Martem vulneravit

et Venerem, Aeneam protegere volentem, qui cum in Graeciam repatriare

vellet et uxorem suam cum alio concubuisse audiret, patriam renuit et

in exilium se relegavit navigans in Apuliam, et oppugnato monte Gargano

et aedificata Siponto interfectus ab Aenea fuit et deificatus, cujus

socii in aves conversi ejus templum circumvolare dicuntur. Sunt enim

aves albae, quas Latini diomedes, Graeci herodios vocant, quae nusquam

reperiuntur, nisi in insula Diomedis, et omnibus infestae sunt et

clamant, demtis Graecis, et vulgus credidit, fuisse socios Diomedis, et

singulis diebus aquam rostris sumunt et templum Diomedis perfundunt. De

his loquitur Augustinus de civitate Dei et in Spec. Natur. L. 17. C. 68.

In ea Apuliae et Calabriae regione est urbs Hydruntum, quam Turci magna

adducta classe ceperunt et multo effuso sanguine cunctos, nemini

parcentes, crudeliter peremerunt, in quo Italiae universae immensus

timor incussus est, et nisi Deus Machumetum, virum utique in bellicis

rebus fortunatissimum, statim de medio tulisset, Italiam aggressus

fuisset, ad quam semper anhelavit, unde in epitaphio sepulchri ejus

inter metra haec habentur:

Mens fuit bellare Rhodum, superare superbam

Italiam, sed non fata dedere modum.

Heu mihi! nam rupit mors aspera, quamquam

Pectore condideram, vertit et hora brevis.

Mortuo autem illo magno Turco rex Siciliae rehabuit Hydruntum a filio

ejus: dereliquit enim duos filios, quorum (#b#) unus alterum de regno

expulit, qui ad Rhodum transfugit; hunc magnus militum magister regi

Franciae pro munere destinavit, Turci vero hoc scientes regi Hungariae

magna munera et aliquas terras promiserunt, si a rege Franciae Turcum

illum habere possent, propter quod rex Hungarorum hoc anno 1488 misit

solemnem legationem ad regem Franciae cum pretiosis et multis muneribus

petens Turcum, sed non accepit, unde valde offensus rex Hungariae.

Multi credunt inde bella mala futura. Si Christiani principes jam jam

essent uniti, sine magno labore Turcos premerent et debellarent, quia

caput et fortunam perdiderunt.

Huic Apuliae conjuncta Campania, provincia nobilis, in qua civitates

grandes sunt, ut Capua, Neapolis et Puteolis, ubi balnea Virgilii in

honore habentur, et dicebatur olim terra laboris, quia est fertilis

undique, ferax, et hujusmodi terrae sunt laboriosae. Calabria regio his

est annexa, quae alias dicebatur Locrensis. Praedicta autem obsidio

Hydruntinae statim facta fuit, postquam Turci solverunt obsidionem

Rhodianam.

Igitur praedictas regiones dimittentes ad sinistram in dexteram navigia

divertimus contra Dalmatiam et in mare ruposum venimus, et celeri cursu

per medium montium Dalmatiae regionem ingressi sumus, insulam Corcyram

ingressi, quae modo dicitur Corsula, in portum Cursulinum, et ibi naves

stabilivimus et civitatem Cursulam ingressi sumus, non omnes, sed qui

volebant, quia ad statim recessuri eramus.

Dalmatia regio secundum antiquam terrae partitionem est pars et

provincia Graeciae, habet enim ab oriente Macedoniam, et ad hanc

computabatur, nunc autem computatur ad Sclavoniam, cui adjacet ad

orientem. Sclavia sive Sclavonia est provincia grandis, continens

regiones et regna multa, continet enim Moesiam, Ungariam, Boëmiam,

Poloniam, Ruthenam et Dalmatiam, et plures particulares regiones alias

sub illis, quae omnes sunt quasi ejusdem linguae et se intelligunt.

Hungaria provincia, quae alias Pannonia dicitur, nomen accepit ab

Hunnis, quae gens olim ultra Maeotides paludes constituta in ulteriori

Scythia, a qua primitus Hunni venationis gratia exeuntes per longissima

paludum et terrarum spatia cervorum et aliarum bestiarum vestigia

sequentes tandem solum Pannoniae invenerunt et reversi ad propria

collecto exercitu redierunt et expulsis incolis a primaeva sua origine

nomen genti et patriae indiderunt. Est enim Pannonia sive Hungaria

terra spatiosissima, fertilissima, montibus et silvis munita,

fluminibus et aquis irrigua, venis aureis et aliis metallis ditissima

etc. nobisque contermina.

Aliud Sclavoniae regnum est Boëmia, regio valde bona, quae montibus et

silvis circumsepta per montes, silvas et flumina ab aliis est divisa.

Est autem, ut ex chronicis colligitur, vetustissimum regnum, quod eo

tempore, quo Aegyptus, incepit esse regnum, ante Domini incarnationem

2426. Nam princeps quidam Boëmus nomine, qui turris Babel exstructioni

interfuit, per mare veniens, Italiam pertransiens et Alemanniam

penetrans ultra Danubium consedit et terram a se Boëmiam nominavit. In

ea provincia Amazones, foeminae, sumsere regnandi principia; illae,

scilicet Amazones, quae nostris temporibus scriptis notae sunt

communibus, recitat enim Diodorus IV. Libr. Antiquar. historiarum de

Amazonibus Libycis, quae multis antea saeculis Trojanum bellum

praecesserunt, quarum miranda gesta habentur. Nostrae autem post

Trojanum bellum initia sumserunt in Ponto, juxta flumen Thermodonta.

Ferunt enim, tres fuisse sorores, pulchrae, etiam praestantissimae

(#197 a#) virgines, quarum una astrorum peritissima fuit, altera

herbarum mirabilis praegnostica, tertia quadam singulari prudentia

praedita. Ad has devoluta fuit regni possessio. Communi autem consilio

decreverunt, ut junior earum virum acciperet, qui esset Boëmiae dux, et

terra per viros regeretur. Suasit autem astronoma, ut quaereretur

sorori vir, qui agrum in duabus vaccis variis perscinderet; quo invento

statim ejus stimulus effloruit et adductus uxorem duxit, qui regno

suscepto calceos rusticanos in regni thesauros ad sui suorumque

humilitatem servandam mandavit. Hi in hodiernum usque diem apud Pragam,

quae civitas caput est regni, diligenti cura servantur.

De Amazonibus istis mira leguntur in historiis, nam maritis suis dolo

interfectis virorum suorum arma arripientes hostes virili animo

aggressae de maritorum nece sumserunt ultionem et omnem masculum a sene

usque ad parvulum in ore gladii peremerunt, foeminas reservantes.

Deinde pariter sine masculorum consortio vivere decreverunt et duas

reginas elegerunt, quarum una procedens contra hostes bellicis rebus

operam daret, altera autem rempublicam gubernaret. Effectae sunt autem

tam fortes et feroces bellatrices in brevi, quod de Europa ascenderunt

in Asiam, et horridis ibi bellis gestis magnam Asiae partem per centum

annos tenuerunt nullum penitus masculum inter se vivere permittentes,

sed vocatis ad se certo tempore anni vicinis viris et cognitae ac

impraegnatae ab eis a se repulerunt, masculos a se genitos vel

mactaverunt, vel extra earum regionem miserunt et filias ad sagittandum

et venandum informabant, quarum mammas in septimo anno exurebant, ne

grossitia impedirentur in ferendis armis; ideo dicuntur Amazones, id

est, sine mamma. Cum his pugnavit Hercules, et post eum Achilles,

Alexander autem bonitate, amore et benignitate eos vicit; gladio

numquam vicisset, quia fuerant fortunatissimae in bellis. Dicitur

etiam, quod nostram Augustam proeliis laceraverunt, cum cives eis

resistere conarentur. De his loquens Orosius L. 1. C. 60. post multa

infert: pro dolor, pudet erroris humani, mulieres patria profugae

Europam et Asiam, et plurimas mundi partes fortissimasque intraverunt,

pervagatae sunt, deleverunt centum paene annis evertendo urbes plurimas

atque alias constituendo tenuerunt.

Alia regio Sclavoniae est Polonia, hodie grande regnum. Alia Ruthena,

concordans cum Boëmis et Sclavis in idiomate. Alia Moesia, quae ab

oriente ostiis Danubii jungitur. Alia regio Sclavoniae est Dalmatia, de

qua nunc est propositum, et haec etiam est per diversas nationes in se

divisa. Nam Dalmatiae pars est Croatia et Histria et Pannoniae pars

magna etc. Et dicta est Dalmatia a Dalin, civitate ejus magna.

Nonnumquam etiam dicitur Illyridis vel Illyricum, et hoc in quantum ad

Graeciam pertinet, quia secundum Isidem 14. Ethic. C. 4. generaliter

omnis Graecia Illyricus dicitur. In se ergo Dalmatia dicitur Dalmatia

proprio nomine; a Graecia autem dicitur Illyricus; a Sclavonia autem

dicitur saepe Sclavonia.

Cursula, Dalmatiae insula, olim Corcyra nigra dicta, est civitas, sita

in uno promontorio, firma et fortis, et est Venetorum, pertinens ad

principatum Dalmatiae, in qua est episcopus Cursulensis, et omnia sunt

ibi in bono foro, bonum portum et capacem habens multarum (#b#)

triremium. In Cursula vidimus quoddam castrum in monte, quod est

principium regni Hungarici, et est regis. Ex opposito Cursulae in alio

latere canalis, est totius Dalmatiae caput, Ragusium, civitas pulchra,

in qua alio tempore ad tempus degui. Haec alio nomine dicitur

Epidaurum; non credo tamen ipsam illam Epidaurum esse, in qua

Aesculapius, Apollinis filius, deguit et post mortem templum habuit,

cujus simulacrum in forma serpentis colebatur. Unde, cum Romani tribus

annis peste gravi vexarentur, inspectis Sibyllinis libris Aesculapii

simulacrum tulerunt et veluti fatale remedium contra pestem Romam

duxerunt et convaluerunt. Hanc Epidaurum superius Dyrrhachium nominavi

Fol. 185., in qua Constantinus coepit aedificare Constantinopolim. Ab

ea civitate Epyrus regio nomen accepit, et in ea S. Hilarion mare, quod

contra civitatem elevabatur, opposito signo crucis stare fecit, sicut

legitur in vitis patrum, et in ea draconem immanem concremavit, ut

dicit Hieronymus in ejus vita C. 33. Illa ergo Epidaurus est in Epyro

et dicitur Dyrrhachium; ista vero est in Dalmatia et dicitur Epidaurus

et Ragusium.

Est autem Ragusium civitas munita valde et partim in mari fundata. Muri

ejus spissi supra communem modum et turres fortissimae, constituta

inter duos altos montes; in quibus fortalitia et arces sunt ad

protegendum; ab ea parte, ubi non est mare, per incisiones petrarum

sunt profundissima fossata facta. Domus ejus sunt ut plurimum polito

marmore albo vestitae, sunt enim prope in Ungaria montes marmorei, de

quibus tollunt ea. Habet haec urbs navalia et optimum portum catena

clausum. Habet et molendinas, tam ad ventum quam ad aquam, quae de

praecipitio labitur et rotas impellit. Cives illius urbis caeteros

Dalmatas superant opibus, qui cum liberi legibus moribusque instructi

Venetorum more senatum et magistratum, et patriciorum regulam habent a

plebe distinctum, et patritii soli rempublicam administrant, plebs vero

suis rebus studet, de publicis minime curiosa est, ad mercandum pace

omnibus quasi serviunt, nam regi Hungariae, quem dominum suum esse

agnoscunt, multum aurum tribuunt et libertatem ab eo emunt; Turcorum

imperatori annuatim XV millia ducatorum. Regem Siciliae muneribus

placant et Venetos, qui quondam sex annis eam obsederunt civitatem et

ante urbem arcem aedificaverunt, nec tamen profecerunt. Semper in

munitione civitatis laborant, ut omnibus resistere valeant. Ditissimi

sunt ibi mercatores; quidam galeota dixit mihi, quod non esset ditior

in christianitate communitas, quam illa. Mulierum ornatus est notabilis

cum cornutis capitibus. Ibi omni septimana est forum magnum, in quo

venduntur homines, habent enim certas insulas et terras, de quibus

nihil aliud habent, nisi certum numerum hominum, quos vendunt, et de

tota Sclavonia venales adducuntur homines ad forum eorum. Inde venit,

quod omnes servi et pressi dicuntur Sclavi, etiam qui non sciunt, ubi

sit Sclavonia. In ea civitate est archiepiscopatus notabilis et dives,

unde ibi fuit archiepiscopus dominus Johannes de Terraecremata,

cardinalis sancti Sixti, ordinis nostri, vir doctissimus, qui ante hoc

quinquennium obiit. Ecclesia cathedralis est pulchra, in qua vidimus

mappam, cum qua Simeon senex recepit puerum Jesum in ulnas suas, et

multae reliquiae de S. Blasio habentur ibi et alibi. Quatuor ordines

Mendicantium in illa civitate conventus habent notabiles, et prope est

parvum oppidum, Cattarum dictum, in quo fratres nostri etiam conventum

habent, et in scopulo maris ex opposito urbis quidam (#198 a#) civis

Ragusinus aedificavit conventum fratribus nostris, quem fratres

Praedicatorum de Ragusa sustentant.

Igitur cum per aliquas horas in portu Cursulae moram traxissemus, inde

recessimus post bonum ventum. Dum autem sol occidisset, vertit se

ventus factusque est nobis contrarius, incidimus autem in loca

asperrima, rupibus scabrosa, nec erant ibi littora portuosa, et plenum

periculis erat canale istud, timebant ibi syrtim, bithalassum et

charybdim; paulatim autem descendimus, et in locum, ubi canale satis

latum erat, stabilire tentavimus classem in medio canalis, nullo enim

modo ad littus appropinquare licebat propter rupes multas, quarum

capita apparebant, aliquae non apparebant, et si unam rupem, etiam

modicam, navi tetigissemus, perdita omnia fuissent; nec procedere

potuimus, quia jam tenebrae noctis aderant et non erat secura navigatio

in mari illo montuoso. Immerso autem bolide invenimus excessivam aquae

profunditatem; ideo processimus, et iterum quaesito fundo invenimus

quidem terram, sed non juxta placitum gubernatorum; quia tamen nox

erat, grandem ejecimus anchoram, quae fundum petens non potuit haerere,

quia nec scopulus nec rupes ibi erat, cui mordacem dentem infigere

posset, sed currentem galeam sequebatur arans terram, de quo valde

torquebantur nautae nostri; rursum ergo iterum sublata anchora cum

ingenti labore et alio loco injecta stabilitatem quaesivimus, sed non

invenimus, et anchora navem sequebatur sicut aratrum boves. Iterum ergo

ea levata cum maximo periculo processimus, et alibi injecta adhaesit

saxo, sed dum galea pendens ad rudentes indiscrete agitata per ventum

moveretur, avulsus est dens anchorae a saxo, et iterum currentem

sequebatur galeam, quo stridor et clamor exortus est ingens in navi,

sed statim reperta rupe alia firmiter haesit. Stetimus ergo in

angustiis non modicis soli cum galea nostra, caeterae enim conservae

nostrae per alia secura canalia transierant; est enim mare ibi

montuosum, et multae sunt viae maris per medium montium, nostri autem

gubernatores minus providi in canale periculosum nos induxerunt,

propter quod et ipsi inter se discordes erant et corrixabantur et totam

noctem insomnem ducebant, omni momento navis resolutionem exspectantes

aut promesiae ruptionem aut dissipationem galeae in prora; si quid enim

horum contigisset extremum periculum incidissemus, erant enim importuni

venti, et mare inquietissimum fremebat, et accurrentes fluctus in navem

durissime impingebant, ac si contra eam in ejus latera mitteretur moles

de monte, et ex illa dura percussione movebatur galea ad anchoram

pendens importunius, quam si frementi mari libera fluctuasset; sicut

canis rabidus, catena ligatus, terribilius movetur, quam liber, sic et

galea nostra tota nocte insaniebat concitata fluctibus. Eadem nocte

multi emiserunt diversa vota ad Deum et Sanctos, ut per noctem illam

custodiremur ab imminentibus periculis. In hac tribulatione, ut verum

fatear, complacentiam habui, quia digne tribulabamur pro eo, quod in

tam sacratissimis diebus ad nullum declinavimus portum, ubi tantum

saltim unam audivissemus Missam, valde enim bene venissemus in

Ragusium, vel in Cursula mansissemus per illam noctem et in mane

habuissemus officium, sed nihil curae de his erat nostris

gubernatoribus. Numquam vidi ita desperatos et duros homines, qui nec

Deum timebant (#b#) nec Sanctos honorabant nec homines amabant, et

praecipue rectores galeae erant penitus sine anima, id est, sine

conscientia.

Die XXVII., quae est beatissimi Johannis evangelistae, cum lux

advenisset, laeti anchoris levatis procedere coepimus, sed nulla vis

venti affuit, et omnes impetuosi nocturni venti abierunt, et cum hoc

coelum nubibus atris opertum nullum sidus ostendit, quorum ductu et

solatio navigantes procedunt die noctuque, insuper pluvia inundavit

magna, et factum fuit tempus intemperatissimum navigationi, unde a

pelago recessimus et Illyricos montes ingressi in portum desertum

devenimus, ubi et alias duas galeas reperimus de nostris, eadem

infelicitate de mari fugatas. Ibi ergo anchoras ejecimus et navem

cautibus et tonsillis alligavimus et ita tristes sedimus in loco

horribili et deserto, ubi nulla ecclesia nec capella erat, quia nulla

hominum commoratio ibi fuit in illa Tortula.

Vicesima octava die, quae est sanctorum innocentum, et erat dominica

infra octavas nativitatis Christi, mane solvimus navem et vento bono

aspirante celeriter via optata navigavimus, et ad Lesinam insulam

venimus, quam tamen pertransivimus festine; in ea insula et civitate

aliquibus diebus degui in prima evagatione mea. Est enim Lesina insula

maris Dalmatiae, quae justo nomine vocatur Pharum, rupibus abruptis

undique e mediis fluctibus prominens, in cujus cornu est civitas nova,

sita in regione Liburniae vel in Illyride, et dependet ad latus alti

promontorii, a quo emittuntur duo cornua in mari, in quorum medio est

portus securus et bonus. In cornu uno habent fratres nostri

Praedicatores conventum, in alio fratres Minores. Conventus noster est

arctus, quia ex una parte mons, ex alia parte arctat mare, verum

licentiam habent locum ampliandi, si in profundum maris jacere

fundamenta volunt, vel si de monte descindere et saxa removere placet

[et] possunt; et utrumque fecerunt maximis impensis et laboribus.

Singulis enim diebus certis horis accedunt fratres ad rupis parietem

durissimam et ferreis instrumentis fodiunt et scindunt locum sibi

ampliantes, ea autem, quae rescindunt, in mare mergunt, et sic uno

labore in monte et in mari spatium quaerunt. Sunt enim boni fratres ibi

de observantia, et est ibi fratrum bonus locus, si non esset adeo

angustus. Indigerent illi fratres oratione S. Gregorii veteris potenti,

qui angustia montis et maris pressus non potuit, ut desideravit,

ecclesiam aedificare, eo autem orante cessit mons, dans spatium

sufficiens, ut etiam supra patet Fol. 87. In alio cornu simili

incommodo fratres Minores sibi locum ampliaverunt, pulchrum conventum

habentes. Ego cum quibusdam peregrinis promontorium civitati imminens

ascendi ad capellam S. Nicolai, quae in ejus cacumine est, et ibi

invocato Sancto longe lateque per maria circumspeximus usque ad partes

Italiae contra Apuliam, in qua corpus S. Nicolai quiescit in civitate

Bariensi, quod 70 audaces milites Christiani per medium Turcorum

irruentes in Myrream tulerunt de tumba et in Barium transtulerunt, ubi

hodie dicunt de ejus membris desudare oleum.

Post visa loca descendimus per arbusta et vineta, ficeta et oliveta

delectabilissima, nam quidquid ibi propria sponte crescit, nobile est

et aromatico[TR194] odore redolet. Extra hortos totus mons plenus erat

rosmarino et magni frutices (#199 a#) ejus et alti quasi silvam clivum

constituunt. Est autem frutex rosmarini medius inter arbores et herbas,

numquam tamen vidi proceriores frutices ejus, quam ibi, folia habet

simillima lavandulae, longiora tamen et grossiora, habentia odorem

thuris, flosculos habet valde suaves, et tam folia quam flores et radix

sunt medicinalia multipliciter. In brevibus annis delati sunt hi

frutices in Alemanniam, sed non possunt sustinere nostrum asperum

frigus, ideo in hieme in cacabis reponuntur ad cellaria calida etc.

Dicitur autem rosmarinus, quia de maritimis regionibus tollitur. Aliae

herbae omnes odoriferae erant illius montis.

Juxta[TR195] mare in plano erat quasi silva de fruticibus agnicasti,

quae nobilissima plantula est marina, usui medicinae competunt folia et

flores, et habet folia quasi salix, unde ab aliquibus salix marina

dicitur. De hoc dicit Isaac physicus: agnicasti proprietas est,

libidinem defaecare, concupiscentiam mortificare, inflammationem

aufert, sperma siccat. Duae autem sunt ejus species, una cum flore

purpureo, altera cum albo. Folia habet salici vel olivae aequalia,

molliora tamen, semen quoque tamquam piper virtutisque ferventis.

Lectus ex eo stratus serpentes arcet longius et libidinem reprimit, et

fumigatio ejus idem facit, et vinum potatum, in quo semen ejus est

impositum. Unde antiqui deorum sacerdotes ad continentiam servandam

agnocasto struebant sibi, et matronae castae Romanorum in absentia

virorum idem faciebant, et omnes virgines vestales sub lectis suis

agnicasti frutices habebant. De hoc etiam superius mentionem feci P. 1.

Fol. 60 A.

A Lesina autem recedentes longius in Crawatiam venimus regionem et in

solis occubitu a latitudine maris contra montana Liburniae vel

Cranatiae applicuimus et inter scopulos loco invento navem stabilivimus

anchoris et ligaturis in loco, quem nominabant Dalmatae Brusset sigwis.

Erat autem locus pulcher satis, sed desertus, et nullas vidimus

habitationes, quamvis non longe essent a nobis habitationes, sicut

patebit.

Die XXIX., quae est S. Thomae Cantuariensis, erat ventus nobis omnino

contrarius et nulla dispositio ad navigandum, sed e contra naves

fortius ligabant. Habuimus autem taediosissimam diem, caliginosam et

pluviosam, et spirituale nec corporale gaudium habuimus, sed tristes

sedimus. Nonnulli tamen de galeotis gaudebant de istis otiosis diebus,

quia ipsi in ludo chartarum exercebantur et ludebant simul pro argento

et auro, et ita ipsi diem deducebant. Majorem partem illorum dierum ego

scribendo et interrogando de locis deduxi.

Tricesima die manente vento contrario incidit intensum frigus, et

domini de superioribus galeae ad nos in carinam confugerunt, et illo

die primo incepimus sentire hiemem, hactenus enim tamquam vernum et

aestivum tempus habuimus. Post prandium factus est tumultus in tota

classe propter quendam galeotam furem torquendum in alia galea, ad quod

videndum omnes ad superiora galearum adscendebant. Ligaverunt enim sibi

manus a tergo cum longa chorda, quae ex heba deorsum in trochlea

dependebat duplicata, eo autem ligato trahebant alteram chordae partem

reum(que) sursum in altum miserabiliter manibus transversis suspensum

trahebant quasi usque mali summitatem, et demum eum cadere deorsum

(#b#) dimittebant, non omnino usque super pavimentum, quia confractus

fuisset, sed post ruinam suspensus mansit. Mirabar, quod brachia non

fuerint a corpore avulsa. Pauci cum eo habebant compassionem, dicentes

eum dudum majora meruisse supplicia. Dum nox facta fuit, omnes, quibus

licuit, in carinam descenderunt, et facta fuit inquietudo et compressio

in carinam propter frigus, quod fugiebant. Incepimus etiam egestatem

pati in multis, et male de coquina et cellario providebatur nobis, ex

quo augmentabatur taedium navigationis et maris odium et navis

abominatio.

Die XXXI., quae est Sylvestri papae et ultima decembris, serenatum

quidem fuit coelum solque et sidera apparuerunt, sed ventus contrarius

augmentatus est nec classis se movere a loco potuit. Peracto prandio

cum galeotis ad littus descendi pro deductione diei, habebamus enim in

facie montem petrosum, non multum altum, et videre desideravi, quid

tamen in alia parte montis esset. Ascendi ergo per rupes sursum et alia

parte vidi maris brachium inter montem, in quo eram, et oppositam

terram ultra brachium, in ea autem parte vidi Sibenicum, civitatem

Dalmatiae pulchram, in qua conventum habent fratres Praedicatores. Mons

autem, in quo stabam, ab ea parte, quam Sibenicum respicit, erat totus

fertilis, vineis plenus et hortis, in quibus stabant domus muratae,

quasi castella et capellae, et suspicabar esse in eis hominum

habitationem; descendi ergo per hortos illos, et ad unam domum accessi,

sed neminem ibi reperi, in ea vidi tamen ibi habitasse homines. Ad

aliam accessi et omnibus officinis lustratis vacuam reperi, sic etiam

de aliis domibus erat; nam nobiles et divites de Sibenico aestivo

tempore cum familia transmigrant in insillam illam, et propter

recentiam aëris et loci amoenitatem in eis domibus habitant usque post

fructuum collectionem. Ulterius descendi quasi usque ad mare et unam

capellam, quam ibi vidi, et juxta capellam erat aqua dulcis fluens,

juxta quam sedebant mulieres peregrinae de classe nostra, quae Metonae

classem nostram intraverant, et multi galeotae ibi aquam accipiebant et

in naves portabant. Ingressus autem capellam reperi altaria profanata,

nuda et quasi destructa, et una campana pendebat in campanili sine

fune; a longe supra illam capellam vidi aliam majorem et ornatam et

juxta eam habitationem. Ascendi ergo per littus maris ad eam et

ingressus altaria festive decorata inveni et lampades ardentes et

eucharistiam parieti sinistro inclusam. Gavisus autem procidi, uti

dignum erat, et finita oratione domum annexam ecclesiae pulsavi; exivit

autem ad me unus frater tertii ordinis et regulae tertiae sancti

Francisci, et verbis Sclavonicis me recepit et introduxit, videns

autem, quod eum non intelligerem, vocavit ad me sacerdotem eorum, qui

verbis tantum italicis mihi loquebatur, nec latinum scivit et

teutonicum ignoravit. Dixi autem ei, quomodo in multis diebus non

audivissem nec legissem Missam, et si contingeret, in crastinum non

recedere classem, mane revertere cum sociis vellem et divina celebrare,

si placeret. Sacerdos hoc audito annuit, dixit tameri, se latina

missalia non habere, et audito, quod unum haberemus in navi nostra,

invitavit me, ut venirem; erat enim unus de illis sacerdotibus, quos

nominant Glagolas, qui solum sciunt Sclavonicas litteras et sclavonice

legunt Missas et non ordinantur nisi Romae. Dicuntur autem Glagolae vel

Glabolae vel Glabri a Graecis pro eo, quod sunt sine barbis, sicut

sacerdotes latini, glabrus enim graece imberbis dicitur (#200 a#)

latine. Graeci autem sacerdotes sunt omnes ad modum Nazaraeorum comati

et barbati, similiter et Latini inter eos habitantes. Dicunt autem,

quod S. Jeronymus Dalmatis nationi suae propinquis quasdam litteras a

latinis graecisque diversas adinvenit, composuit et eis tradidit, quae

postea sclavoniae appellatae sunt. Quod autem beatus Hieronymus in

vernaculam linguam divinum officium et sacram scripturam transtulerit,

patet in epistola de locis et nominibus hebraicarum quaestionum, ubi

dicit: studii nostri est, de libris Ebraeorum errores refellere,

etymologias quoque nominum atque regionum vernacula lingua explanare.

Et iterum in epistola ad Sophronium: antiquorum, inquit, translationem

diligentissime emendatam olim meae linguae hominibus tradidi. Pannonia

enim adhaeret Dalmatiae, in qua oppidum sancti Hieronymi fuit, dictum

Sidrona vel Stridon, dudum penitus destructum a Gothis. A nullo autem

in divinis differunt a Latinis, nisi in lingua: legunt sicut nos;

cantant et mores habent per omnia, sicut nos. His ergo peractis redii

in classem ad navem meam.

Finit decimus tractatus.