Salamina ergo Cypri, civitas Teucri vetusta, praeter hoc, quod fudit

nobis odiosos detestabilesque Turcos, edidit nobis S. Barnabam

Apostolum, qui ibi martyrium sustinuit, et amabilem sanctamque virginem

Catharinam, quae ibi nata esse dicitur, et in loco nativitatis capella

hodie peregrinis monstratur. Nam Costus in Salamina sui regni habuit

sedem. Hanc civitatem nonnullae historiae Constantiam Cypri nominant,

quod est nomen ejus novum, ut dicit Hieronymus de vita et obitu S.

Paulae. Quidum autem historiam S. Catharinae legentes, dum legunt eam

in Constantia natam, putant, Constantiam illam (#157 a#) esse Germaniae

urbem, super chronicum lacum vel potamicum sitam, unde ibidem solet

monstrari locus suae nativitatis, sed non verus.

Insuper in Salamina fuit sanctus vir, ille antistes Epiphanius, cujus

persaepe mentionem facit cum ingenti praeconio S. Hieronymus, quia cum

eo socius erat in expugnatione haeresis Origenis, ut patet per

Hieronymum in epistola ad Pammachium contra Johannem episcopum

Jerosolymitanum, ex quo etiam patet, quod episcopatus Famagustanus

antiquitus fuit Salaminae et demum Famagustam translatus.

Tertius Cypri episcopatus est Paphum, omnium civitatum insulae

antiquior, sicut patet supra Fol. 139. Hanc civitatem non solum

celebrem reddunt carmina poetica, sed facta apostolica. Nam sanctus

Paulus et Barnabas ibi praedicaverunt. Ibi S. Hilarius abbas habitavit

et S. Manna, quem Graeci contra pestilentiam invocant, eumque fidelem

advocatum sentiunt. Quanta autem haec civitas fuerit et quam solemnes

ecclesiae ibi steterint, ruinarum immensitas et prostatae marmoreae

insignes columnae demonstrant. Haec jam est desolata, nec est civitas,

sed paupercula villa ruinis superaedificata, propter quod et portus

ipse desolatus est, in quem naves non ingrediuntur nisi cogente

necessitate, sicut contigit nobis. Haec civitas prostrata per terrae

motum, sicque prostrata manet, cui nec rex nec episcopus manum

porrigit, ut erigatur.

Quartus episcopatus est in Nimona, in littore maris, ubi etiam per

aliquot dies degui in navium exspectatione. Est enim Nimona urbs

destructa, portum maris bonum habens, qui respicit contra Tyrum et

Sidonem, et ab eo vento secundo afflante potest navigari, in una die et

nocte in meliores mundi portus pro negotiationibus, scilicet in

Armeniam, in Ciliciam, in Laodiceam, Seleuciam, Antiochiam, in Syriam,

Palaestinam, et Aegyptum in Alexandriam, in Berytum, Tripolim,

Ptolemaidem, Caesaream, Tyrum, Sidonem, Joppen, Ascalonem et in

caeteros portus orientales. Fuit autem Nimona urbs magna, sicut ruinae

ostendunt, ad quam capta per Saladinum Hierosolyma transmigraverunt

Templarii, Johannitae et fratres ordinis Teutonicorum, eamque

possidentes muris et turribus[TR142] muniverunt et praecipue portum, in

quem arcem fortissimam erexerunt a maris profundo partim consurgentem.

Ecclesias etiam ab intra latinas aedificaverunt et conventus fecerunt,

quorum omnium adhuc exstant ruinae; nihil autem remansit, nisi una

ecclesia misera sine campanis et cum vilissimis paramentis, in qua

signa ad officia faciunt cum lignis. Adhuc quidam clerici ibi degunt

latini, cum parva aedificatione, sicut patebit in sequentibus.

Multiplici plaga est haec urbs in nihilum redacta per Sarracenos in

odium Templariorum, Johannitarum et Teutonicorum, per terrae motus et

per inundationem aquarum de monte a tergo civitatis descendentem; nam

mons altus civitati imminet, in cujus clivo optima crescunt vina, et

dicunt, vites ita magnas ibi esse, quod homo non potest ambobus

brachiis circumplecti eas stipites. Crescunt etiam ibi corrobi in magna

multitudine.

Super Nimonam est quidam locus nemorosus, adeo plenus serpentibus et

nocivis animalibus, quod nemo potest ibi manere, hoc tamen non obstante

in medio nemoris construxerunt antiqui patres monasterium, ut

circumdati serpentibus minus visitarentur a saecularibus, quorum utique

crebra visitatio devotis monachis noscitur esse molesta. Sed ne

serpentes ipsos in monasterio molestent, nutriunt multitudinem

cattorum, qui serpentibus et muribus, gliribus, soricibus naturaliter

insidiantur, et eos non sinunt prope muros morari, sicque quottidie

pugnant catti isti cum serpentibus a muris repellentes (#b#), noctibus

vero intersunt et officinas omnes lustrant, ne aliquod reptile ibi

manere possit, diurnis vero horis per nemus vagantur, et quando hora

refectionis eorum instat, tunc deputatus monachus quandam campanam

pulsat, cujus audientes sonum omnes accurrunt ad locum suae

comestionis; habet enim murilegus bonum auditum, meliorem odoratum, sed

optimum visum, quo etiam noctis tenebras penetrat, propter quod cattus

dicitur: cattus enim idem est, quod ingeniosus, unde antiqui credebant,

cattos esse socios geniorum sive larium, dicentes, quod genii non

possint se abscondere, quin a cattis videantur, qui hominibus sunt

invisibiles. Brutum tamen dicunt nocte quadam, dum in domo cum lumine

quid ageret, vidisse atram quandam imaginem, et interrogata, quae

esset? tuus, inquit, malus genius sum, et sic sub oculis mirantis

evanuit. Nam antiqui ponebant, cuilibet homini semper adesse bonum

genium sive larem, et malum, sicut christiana veritas dicit, cuilibet

homini sociatos esse duos angelos, unum bonum, alterum malum; lares

autem dicebant esse filios Mercurii et Laris Nymphae et inhibitare

privatas domos easque et homines custodire et in communi loco domus

habitationem habere juxta ignem, ibique veteres eos ritu venerabantur,

quod utique nondum plene abolitum est. Et quia catti scintillantem

habent visum et libenter morantur juxta ignem in cineribus, dicebant

eos esse socios geniorum, larum, penatum. Sunt et alia plurima Cypri

notabilia, sicut mons sanctae crucis, de quo P. I. Fol. 66 habetur. Et

tantum de Cypri descriptione.

Invectio contra Cypri provisionem.

Satis ex praecedentibus patet insulae Cypri conditio et ejus status ac

regimen in mundanis et saecularibus et de ejus quatuor dioecesibus. De

dioecesanis autem et clero, plebanis et religiosis, loqui non possum

nisi cum cordis amaritudine, et si loqui vellem, non possem, nisi velim

os in coelum ponere. Summe necessarium esset pro fidei catholicae

dignitate, quod in finibus ultimis christianae religionis, ut est

Cyprus, ponerentur episcopi maturi, fortes et in ecclesiis suis

residentiam habentes, qui verbo et exemplo non solum sibi subditos, sed

graecos, armenos, et caeteros schismaticos ac orientales haereticos ad

ecclesiae romanae dilectionem inclinarent et Sarracenos, Turcos in

ammirationem verterent ob insignia virtutum. Praefatis enim monstruosis

gentibus Cyprus undique circumdata est, et quottidie pro suis negotiis

per insulae totius loca vagantur. Ideo magis esset ibi necessaria

maturitas, quam Romae sanctitas, et tolerabilius est Romae esse

excessum, quam ibi videre malum exemplum.

Scimus, quod in primitiva ecclesia ad loca gentilia mittebantur

principales Apostoli, unde Petrus et Johannes fuerunt missi a Jerusalem

in Samariam, Actor. VII. Nunc autem qui mittuntur ad illa extrema loca,

ut sint episcopi, videant ipsi mittentes, nam fratres de ordinibus

Mendicantium, qui paupertatem professam abominantur, castitate non

afficiuntur, obedientia onerantur, et qui observantiam suae regulae

detestantur et ferre habitum despectum monachalem verecundantur, ad

illa loca destinantur episcopi ad eorum adulationes et preces et

mendicatas (#158 a#) principum et nobilium promotiones et nonnumquam ad

oblata iniqua et simoniaca munera, quae ipsi in ratione eleemosynarum a

Christi fidelibus acceperunt pias sed falsas allegantes causas.

Conversatus fui ad tempus cum episcopo Paphiensi in tali casu: quadam

vice tribus diebus detenti fuimus in portu Salimensi Cypri, et

dicebatur, quod duo episcopi essent venturi et nobiscum navigaturi;

tandem duo episcopi cum equitaturis et apparatu multo venerunt et

ingressi galeam nobis peregrinis multum infesti fuerunt et nostra

angusta loca magis angustiaverunt. Inter illos episcopos unus erat

religiosus, de ordine quodam mendicantium, ad quem ego oculum habui

magis, quam ad alium dominum. Erat autem episcopus ille juvenis,

imberbis, foemineam habens faciem et mores per omnia muliebres, habitum

suum portavit, sed in colore et valore mutatum. Nam de pretiosa

scamalota formaverat sibi habitum cum cauda retro, sicut foemina, et

multos in digitis habebat annulos gemmatos et in collo habebat auream

catenam et cum suis ministris quottidie contendebat, aspernabatur autem

cunctos, praecipue tamen peregrinos, quos non sinebat secum consedere.

Quadam vice quidam sacerdos de nostris, capellanus cujusdam militis

peregrini, rogavit eum paululum ascendere a loco, in quo sedebat, ne

sic arctaret militem, episcopus autem despective sacerdotem illum

inspiciens despexit, sacerdos autem locum et cumbam, quam ingenti

pretio pro se emerat, defendit opponens se episcopo, ad quem episcopus

in omnium audientia dixit: et quomodo tu asine audes contendere mecum,

nonne scis, quis ego sum? Ad quem clericus dixit: ego asinus non sum,

sed sacerdos, nec sacerdotem sperno nec episcopum contemnere debeo, sed

superbissimum monachum et irreligiosum fratrem sentio, cum quo usque ad

unguem pro juribus meis contendere volo. Ad haec ostendit episcopus

ille sacerdoti ficum, ut solet fieri ab Italis cum pollice, cum alicui

contumeliam inferre volunt. Hoc dum miles clerici vidisset, insurrexit

contra episcopum, et alii milites juvenes cum eo, cum clamore et

jurgio, episcopus autem prudenti usus consilio fugam arripuit sursum in

castellum ad patronum, nec amplius ad peregrinorum loca descendit. Dixi

superius in P. I. Fol. 68 de quodam clerico, latino et graeco simul, et

multa alia notavi, ita quod miror, quod nomen Christi non dudum est a

Cypro deletum, cum sit in medio Turcorum et Sarracenorum.

Octavo die mansimus adhuc in portu Paphum usque ad vesperarum tempus et

tunc levatis anchoris et soluta navi a portu quidem recessimus, sed

nostro itineri ventum aptum non habuimus, unde ad latus Cypri tota illa

nocte inutiliter agitabamur. Si ventum secuti fuissemus, in Asiae

Minoris venissemus loca ad insulam Carpaliam, et inde iterum in

Cilicium aulonem rejecti fuissemus; avertentes autem navem a vento

longius subacti sumus in mari Cypriorum.

Nono die, qui erat dominica 24., apparuit adhuc Cyprus, et vidimus, nos

illa nocte longo spatio retrocessisse, tentavimus autem navem reducere

ad aliquem portuosum insulae locum, sed non valuimus. Verum in nocte

arripuit nos ventus, et circumducens jactavit nos in mare Pamphilicum

longius ab optato itinere. Ipsam tamen regionem Pamphiliae (#b#) minime

vidimus, nec Cyprum amplius videre poteramus, sicque illo die longum

maris iter fecimus, sed non ad propositum nostrum.

Decima die mitigatus est ventus inutilis et fuit facta taediosa

tranquillitas, quam bonazam vocant, sicque stetimus coeli adjutorio

carentes. Cum autem sero factum esset et lumina accensa fuissent,

inceperunt tubicines tuba clangere et galeotae et alii marinarii

cantare, saltare, chorizare ad celebrandum festum S. Martini, cujus

instabat solemnitas, quae cum multis levitatibus in plerisque mundi

partibus peragi solet. Credo inolevisse hanc consuetudinem ex aliqua

veterum observantia, qui deorum suorum celebrabant festa cum ludis

scenicis: nihil enim ludicrum habetur in beati Martini legenda, sed

ingens maturitas, et apud eum vinum nemo noverat, in quo tamen

luxuriantur homines praecipue in vigilia S. Martini, in qua forte

veteres festa Bacchi celebrabant. Bacchus enim, Jovis secundus filius,

primum dicitur in Graecia vites plantasse et Thebanis incognitum vini

usum dedisse. Dicebant autem antiqui, quod sacra Bacchi, quae in

extrema ebrietate consistebant, ad animi purgationem pertinerent,

asserentes, si quis in tantam ebrietatem procideret, ut in vomitum

usque veniret, post praeteritum cerebri stuporem animum exutis curis

taediosis atque ejectis remanere tranquillum; vinum etiam moderate

sumtum laetum et jocundum reddere animum. Idcirco Lycurgus quidam rex

Thraciae Bacchum contemnens et (cum) vites ejus se amputare crederet,

sua sibi succidit crura, et cum primus aquam vino miscuisset et rem

haustu sinceram plurimis infecisset venenis, odiosus factus est superis

et oculis privatus, eo, quod tam incliti liquoris moderate sumti

commoda ignorasset, et ultimo in mare praecipitatus est. Nequaquam enim

antiqui ritum Machometi sustinuissent, putantes se a Baccho derelinqui,

quorum aliqui dicebant, Bacchum animam mundi esse, quae quamvis

membratim per mundi corpora dividatur, tamen se redintegrare videtur de

corporibus emergens et se reformans et semper una eademque[TR143]

perseverans nullas simplicitatis suae patiens sectiones.

Noctem ergo illam quasi totam insomnem duximus, non tantum beatum

Martinum, quantum damnatum Bacchum honorantes.

Undecima die, quae est beati Martini festum, retrogrado modo per noctem

navigavimus, tamen die illucescente satis forti conamine processimus

ductu venti, qui tamen non omnino nos quo volebamus duxit, sed contra

septemtrionem nimium nos impulit de mari Pamphiliae in mare Aegaeum, et

venimus prope Lyciam vel Lycaoniae regionem, quae habet ab ortu

Ciliciam, ab occasu et meridie mare, a septemtrione Cariam, in qua

dicitur esse mons Cadinus, qui nocturnis aestibus ignem exhalat, sicut

in Sicilia Aetna et Vesuvius in Campania.

Lyciae major portus dicitur Lystra, de quo Actor. XXIII. habetur. Ad

hanc regionem fugit S. Paulus cum Barnaba ab Iconio, ubi dum sanasset

S. Paulus virum in civitate Lystris, credebat populus, istos esse deos,

vocantes Barnabam Jovem et Paulum Mercurium, ipsosque adorare volebant

et sacrificare (eis), ut patet Actor. XIV. In hac fuit S. Paulus quasi

mortuus Judaeorum castigatione, ut ibidem dicitur.

Ab hac alia civitas est, dicta Derbon (#159 a#), in qua similiter S.

Paulus cum Barnaba praedicavit, patet ubi supra. Quare autem Barnabam

Jovem et Paulum Mercurium esse voluerint, non alia ratio est, nisi quod

Barnabas fuit senior Paulo et videbatur ejus prior: Paulus autem

eloquentissimus, sicut Mercurius, quem deum ventorum esse credebant. In

ipsa etiam regione est Patera, urbs in littore maris, in qua S. ille

Nicolaus magnus natus est, et non longe ab ea est Myrrha sive Myrrhea

civitas, in qua idem Sanctus dignissimus fuit episcopus anno Domini

343., de cujus tumba sacrum ibi resudabat oleum, quo liniti omnes

languidi sanabantur; postquam autem Turci urbem illam ceperunt,

venerunt LXX milites de Apulia et corpus S. Nicolai in Bariensem

transtulerunt civitatem anno Dom. M LXXXVII., de cujus membris hodie

dicitur sudare oleum. Haec regio Lycia est poëtarum carminibus

memorabilis: Dum enim Jupiter Latonam oppressisset, et geminos

concepisset, Apollinem et Minervam, insidiabatur praegnanti Jupiter

(Juno), unde fugiens dum in Lyciam venisset sitim passa, ad locum

quendam Lyciae se contulit, ut biberet, quam cum vidissent rustici,

confestim lacum intraverunt turbantes aquam pedibus; cum autem Latona

deos pro vindicta exoraret, mutati sunt rustici in ranas perpetuo

coaxantes. E contra lacus quidam (est) Seriphus dictus, repletus ranis,

quae tamen numquam coaxant, sed ad alias aquas deportati clamosae sunt.

De praefata Latona vide infra Fol. 144 b.

Insuper antiquum fuisse regnum Lyciam veterum historiae tradunt, nam

Bellerophon juvenis a Pritone Argivorum missus fuit ad regem Lyciae

Ariobatum cum litteris proditoriis, ut occideretur, sicut Urias,[TR144]

pro eo, quod ipsius Priti regis uxorem Antinam amaverat, quae erat

filia regis Lyciae. Ariobatus ergo lectis litteris noluit eum per se

occidere, sed misit eum ad Chimaeram, ut ab ea occideretur. Erat autem

Chimaera monstrum Lyciis infestum, igneum habens caput, pectus

leoninum, caprinum ventrem et crura serpentis. Bellerophon autem equo

Pegaso pennato assumto evolavit ad illam atque occidit. Inde missus ad

Solimissos eos etiam prostravit. Tertio contra Amazonas, quae Lyciam

infestabant, missus in proprias sedes redire coëgit, et ita vitam suam

redemit et filiam regis obtinuit et regnum Lyciae possedit. Haec fictio

de Chimaera aliquid significat, sicut omnes poeticae fictiones. Ut ergo

videant laici, quod Chimaera aliquid sit, sciendum, quod in Lycia est

mons, Chimaera dictus, Carinam regionem a Lycia disterminans; hujus

quidem summitates perpetuis flagrabant flammis, quae augentur aqua

infusa, terra vero injecta extinguuntur, demum paululum inferius alit

leones, inde infra capras, et radices ejus sunt serpentium plenissimae.

Ad hunc montem purgandum misit Ariobatum juvenem putans, esse

impossibile eum cum vita evadere, sed omnia vicit et montem habitabilem

reddidit; ideo dicitur Chimaeram vicisse. Hunc montem aliqui nominant

Cadinum, ut supra patet.

Sic etiam, quod supra dictum est de rusticis mutatis in ranas, non est

aliud, nisi quod quondam Delones cum Rhodiis erant congressuri, et dum

Delones vellent bibere in Lycia de lacu, prohibiti sunt a rusticis,

quos omnes Delones interfecerunt rusticos, et in lacum corpora

projecerunt, et cum (#b#) amici interfectorum venissent, ut tollerent

corpora, non invenerunt nisi ranas, quas putabant esse suos

transformatos.

Duodecima[TR145] die vento inutili deferebamur in aquilonem contra

Lyciam, et nisi grandi vi et arte nostri obstitissent naucleri, in

Lyciae littora provecti fuissemus, de quibus absque Turcorum molestia

non evasissemus. Dicitur enim, quod sicut Lycia olim habuit

zelosissimos Christianos, sic nunc habeat crudelissimos Turcos. Satis

prope adjecti fuimus ad locum, ubi fluvius Xanthus mari influit de

montibus Lyciae, et ubi supra mare quondam civitas nobilissima, S.

Nicolai natalis, Patera stetisse in maximis ruinis cernitur, quae

peccatis exigentibus habitantium nunc penitus est in nihilum redacta.

Dicitur enim, quod post tempora S. Nicolai fuerint ibi infelices

homines, omnem luxuriam prosequentes et omnibus illecebris se

subjicientes, quapropter civitas in manus Turci tradita fuit et post

usque ad solum deducta, et quod his terribilius est, locus campestris

juxta urbem totus creberrimis incendiis sicut vetus vestimentum

scinditur et ex hiulcis meatibus perinde fumum emittit teterrimum, per

noctem vero quasi ferrarii[TR146] fornax ignivomam vaporat flammam,

cujus natura esse dicitur, ut si quis experientiae caussa manum propius

adhibuerit, ardorem quidem sentiat, sed nullam patientiam adustionis.

In Spec. Hist. L. XIV. C. 67.

Tertia decima die a Lycia longius ejecti in Aegeum pelagum decidimus et

per aulonem Magistae et Chistae, insillarum Turcorum, navigavimus tarda

profectione, in illo enim stricto ventos non habuimus, prohibentibus

eorum afflatum promontoriis. Quia autem in medio Turcorum eramus et

stare diutius ibi erat periculosum, ideo miseri galeotae plagis et

verberibus cogebantur ramos trahere, et hortationes, quae alias fieri

solent clamoribus, nunc fiebant durissimis percussionibus, quia clamare

non audebant. Toto ergo die laboriosa, taediosa et periculosa

navigatione processimus, et nocte adveniente lumina accendere prohibiti

fuimus, ne aliqui videntes sumerent occasionem nos turbandi. Multa

pericula sustinuimus, de quibus mentionem facere non possum, quia nimis

longum foret.

Quarta decima die in Rhodense mare devenimus, per quod die illa

sulcantes in vespera portui civitatis propinquavimus, sed quia tarda

hora erat, intrare portum non praesumsimus, sed alias infra urbem ad

littus portuosum appulimus et navem stabilivimus, in littore autem erat

fons, de quo attulerunt nobis aquam galeotae, et tota nocte

praeciderunt ligna in galeam de nemore, quia magnum defectum et

lignorum et aquae habuimus.

Die quinta decima mane in portum Rhodianum venimus, et ut

intellexerunt, qui essemus, licentiam dederunt nobis urbem ingrediendi,

non enim ausae sunt naves passim portum illum ingredi, nisi amicae sint

dominorum militum de Jerusalem Johannitarum, nec amici civitatem (#160

a#) ingredi permittuntur, nisi de speciali licentia Magistri magni

dominorum militum Jerosolymorum. De hoc ingressu vide P. I. Fol. 67.

Insula famosa Rhodus describitur.

Rhodus insula nunc justo ordine venit describenda. Haec in Aegeo mari

est sita, nongintorum stadiorum spatio continetur. Poetae hujus insulae

antiquitatem et nobilitatem adstruentes fabulam confinxerunt dicentes,

auream pluviam ibi fusam fuisse, cum Pallas, quae alias Minerva

dicitur, de Jovis capite nasceretur. Nam cum Jupiter cerneret, Junonem

conjugem suam non ferentem filios, ne omnino absque germine esset,

percusso cerebro suo armatam misit Minervam cum dulcissimo coeli

aurifluo imbre. Ferunt etiam hanc insulam consecratam ipsius Danaae

coelibatu, quae cum esset unica Acrisii, regis Argivorum, in responsis

habuit, se manu ejus, qui ex filia nasceretur, moriturum, qui ad

effugiendum mortem praenuntiatam filiam in hanc insulam Rhodum

transtulit eamque vestalibus claustris tradidit. Erat autem formosa

valde, quo comperto Jupiter, cum accessum alium non haberet ad

inclusam, versus in auri guttam ex tegulis in cellam virginis

destillavit, quae cernens guttarum fulgorem dulcemque tinnitum labentis

auri, accurrit et guttas sinu suo suscepit sicque praegnans effecta est.

In hac insuper insula dicunt reconditum fuisse illum thesaurum

desiderabilem, quem multis periculis incursis adeptus est Jason ille

nobilis Graecus, aureum videlicet vellus. Verum tamen hoc ex antiquorum

dictis non accepi, sed in libellulis militum peregrinorum id reperi,

qui solum propter quaedam consonantia nominum aestimant factum in

Rhodo, quod est factum in Colchide. Nam Rhodus alio nomine dicitur

Cholos, et quia aureum vellus apud Colchos fuit reconditum et inventum,

putant illi idem esse Cholos et Colchos, quod tamen non est: nam

Colchidis regio est quidem asiatica, sicut et Cholos, sed longe in

septemtrione distenta usque ad littora ponti Euxini, quem habet ad

occidentem, montem Caucasum ad orientem, a septemtrione Sarmatiam et a

meridie Capadociam, quae propinquior Rhodo, et tamen latae provinciae

inter hanc et illam mediant: scilicet grandis pars maris Aegei, et

Caria, Lycia, Pamphilia et juga montis Tauri, et inde sequitur

Capadocia, a qua longa itinera sunt usque ad littora ponti Euxini, qui

se flectens in occidentem nostras germanas regiones contingit, Danubium

domesticum nobis, a sinu nostro emanantem, in se suscipit. Sic ergo

patet, non unum esse Cholos et Colchos, nec apud Cholocenses fuisse

vellus aureum, sed apud Colchenses. Non enim difficile fuisset Jasoni

et nobilibus Graeciae a Thessalia navigare Rhodum, cum mare Aegeum

utriusque littus, Thessalonicense et Cholocense contingat. Omnes autem

mentionem facientes de Jasonis itinere (#b#) eum et omnes Argonautas

plurimum audaciae commendant et mare indevirginatum primum sulcasse

dicunt, quod utique mare Aegeum et Adriaticum non fuit inter

Thessaloniam et Rhodum, sed longissima maris itinera terrarumque

arripuit insueta; in quibus belluas marinas et crudeles terrae bestias

vincens et penetrans in Colchidem devenit.

Videamus historiam, ut satisfiat evagatorio, nec enim liber iste

evagatorium diceretur, nisi ex hoc in hoc evagaretur. Ovidius et

Servius, Augustinus etiam de civitate Dei Lib. III. C. 7. recitant,

quod Athamos, rex Thebanorum, filium Phrixum et filiam Hellen habuit,

quibus mater arietem aureum tradidit, ut novercam fugerent, quae

machinabatur eorum in mortem, eaque jubente conscenderunt ambo, frater

et soror, aurei velleris arietem, qui repente cum eis in mare saltavit

et per ignotas eis regiones portavit; quos cum sic ferret, contigit, ut

Helle perterrita caderet in pontum, a quo casu illa maris particula

nomen aeternum accepit et Hellespontus usque hodie nominatur. Phrixus

autem procedens, quo eum aries tulit, devenit usque in Colchidem

regionem et arietem ibi superis sacravit, ubi templum juxta ostia

fluminis et locus nobilis Phrixi aurei velleris ariete multo tempore

colebatur, cui etiam rex Colchidis filiam suam uxorem tradidit. Porro,

hoc sic stante, auditum fuit de vellere aureo, quod multi quidem

cupierunt, sed nemo sperabat id assequi propter inevitabilia

discrimina. Erat autem Peleus tunc rex Thessaliae, cui oraculo dictum

fuit, quod, quando sacris Neptuni operam daret et videret aliquem nudo

pede sacrum ingredi, proxime moriturus esset. Contigit autem eo

celebrante sacra, Jasonem inclitum juvenem festinantem ad sacrum in

limo fluminis calceamentum alterius pedis liquisse, quod videns Peleus

expavit suasitque Jasoni, ut Colchos iret aureum vellus quaesiturus,

eum non rediturum existimans; cum audisset, opus esse humanis viribus

insuperabile. Qui expeditione assumta fabricata est illi navis longa,

et nobiles Graeciae audaces fere omnes convocavit, inter quos fuit

Hercules, Orpheus, Castor, Pollux et caeteri splendidissimi genere, qui

a nomine navis et factoris ejus, Argo, vocati sunt Argonautae, qui in

Peloponneso ascensa navi devenerunt in portum Trojanorum, quos rex

Trojae Laomedon a portu cum jurgio repulit. Ponunt autem scribentes de

hoc diversi varias vias et mirabiles, quibus illi Argonautae in

Colchidem navigarunt: ut enim navem solverunt, secundo urgente vento ex

sinu Pegaso in Trojam et inde repulsi in Lemnum insulam devenerunt,

inde in loca innavigabilia venientes, obstantibus navi sacoi[TR147]

(sabuli?) montibus, socii naves humeris imposuerunt et montes

superaverunt, in quibus tigrides, dracones et alias feras superaverunt,

et ubique in locis triumphorum altaria Jasoni erexerunt. Demum Histrum

sive Danubium, flumen cisalpinum, transierunt, cum Amazonibus foeminis

conserto bello se composuerunt. Erant enim Amazones foeminae, virorum

regimen aspernatae, quarum prima origo dicitur fuisse in Boëmia, in qua

creditur Jasonem fuisse. Post hoc in pontum Euxinum transierunt, et

inde (#161 a#) in Colchidem navigaverunt. Ibi ergo Jason quia florida

juventute valens erat, Medea regis Colchorum filia eum accepit

docuitque, quo pacto aeripedes tauros et domare et jugo subigere

posset, occidere draconem pervigilem, et hoc pacto qualiter illi ad

aureum vellus iter pervium esset. Qui cum juxta monita peregisset

omnia, in praedam devenit optatam, et ea sublata clam cum sociis et

Medea fugam arripuit et per longa itinera a propria venit eum gloria ad

Peliam, regem Thessaliae, dixitque ei, quomodo repulsus fuisset a portu

Trojae per regem eamque rem vindicare vellet. Porro de longissima

redeundi via Argonautarum vide infra Fol. 226 a. Rursumque assumtis

copiis inchoavit bellum trojanum, Laomedonte interfecto. Et tantum de

vellere aureo, quod forte post ejus adeptionem translatum fuit per

Jasonem in Cholos sive in Rhodum insulam, propter insulae nobilitatem

et munitionem. Nec omnino inutile est posuisse hanc historiam, cujus

meminit Hieronymus in epistola, qua sacerdotem Valentem ad castitatem

inducit hortans exemplo Jasonis viriliter agere.

In Spec. Natur. L. VI. C. 78 dicitur, quod vellus aureum sit res

quaedam ex aquis generata nobilissima, pretiosissime colorata, sed

Michael Libro de memorabilibus orbis dicit, quod in Colchide regione

torrentes aurum ferunt, quod barbari lanosis pellibus excipiunt,

haeretque pellibus arena defluente. Guido autem de Columna, translator

historiae trojanae in stilum familiarem, detectis figmentis, quibus

antiqui eandem exornavere, libro I. C. 1. dicit, quod vellus aureum

fuit immensus thesaurus Octae, regis Colchorum, traditus custodiae

mirabili dei Martis, in cujus custodia erant boves quidam deputati

urentes flammas ex ore vomentes, et draco squamis horridus, flammas

igneas exhalans, et haec per incantationem signita et artes

mathematicas, quibus etiam Salomon tutavit thesauros reconditos in

paterno sepulchro, ut dicit Josephus et habetur supra P. I. Fol. 97 B.

Quicumque ergo hunc thesaurum optavit habere, cum bobus necesse habuit

inire certamen et demum cum dracone. Et cum multi strenui cumulum

thesauri quaerere sibi voluerunt, inpugnantibus incantationibus noxiis

necem crudelem invenerunt. Et ibi lege, quomodo Jason ad thesaurum

venit.

Porro Diodorus Historiarum libro dicit multo aliter de aureo vellere.

Ait enim: cum Phrixus in Colchidem venisset cum suo paedagogo, qui

dicebatur Aries, ambos Octa rex captivavit, sicut omnibus adventantibus

fecit, ut eos sacrificaret. Eodem tempore advenit amicus Octae, Cambrus

Scytharum rex, qui Phrixo misertus eum ab Octa petitum dono accepit,

Aries autem ad sacrificia ductus jugulatus est, pellem autem a cadavere

avulsam de more templo affixit, ubi prius multae pelles hominum

expansae stabant, quo facto divinorum oraculo dictum est Octae, se tunc

moriturum, cum hospites advenirent, qui Arietis pellem auferrent. Quo

rex audito adhibitis templo custodibus pellem ipsam deauravit et

accuratissime custodire fecit, sicque usque ad adventum Jasonis res

stetit, qui pellem tulit. Porro rapta pelle per longissima itinera,

tota Europa gyrata, reversi sunt Argonautae. De hoc itinere mirabili

vide infra fol. 226 a. Haec tamen omnia legentibus suo arbitrio

judicare licet.

Insuper ante trojanum bellum fuit facta Rhodus regnum proprium; legitur

enim, quod Hypolemus, Jovis filius, magnus factus, fabricatis navibus

cum multitudine gentium fratres fugiens et affines, quia occiderat

Licemonem, a Marte progeniem ducentem, intravit mare et Rhodon abiit

ibique imperavit Rhodiis. Inde euntibus Graecis in Trojanam

expeditionem cum eis abiit ad Trojae destructionem.

Insula haec duo habet nomina principalia: dicitur Rhodos et Cholos, vel

Rhodon et Colon, vel Rhodis et Cholis, vel Rhodus et Cholus, vel Rhodum

et Colum (vide plura nomina fol. 157 b.).[TR148] Inde Rhodienses et

Colocenses. Volunt tamen aliqui dicere, quod Rhodus sit nomen totius

insulae, et Cholus sit nomen civitatis principalis in ea, sed unum pro

alio sumitur. Sumtum est autem hoc nomen Rhodus ab eo, quod dum urbis

fundamenta foderentur, rosae capulum dicitur fuisse inventum, dicitur

enim rhodus graece, rosa latine.

Cholos autem dicitur vel Colus propter colossorum multitudinem et

propter ingentis Colossi magnitudinem. Est autem Colossus simulachrum

quoddam et statua, aliqui dicunt Jovis, communiter dicitur idolum Solis

fuisse, et fuerunt centum colossi in illa insula, unum tamen simulacrum

et unus colossus adeo ingentis erat magnitudinis, quod connumeratus

fuit inter septem mirabilia mundi tertium, quae ponit Josephus post

librum vigesimum Antiquitatum. Fuit autem simulacrum ex aere

fabrefactum per clarum Liddum statuarium, fusum, altitudinis LXX

cubitorum. Alibi legi, quod erat imago aerea, CXXX pedum, longior XV

pedibus quam major colossus inter colossos, qui in Colosseo Romae

erant. Mirum profecto fuit, quomodo tam immensa moles fundi potuerit,

et facta quomodo eam erexerint? Verum hoc, quod vulgus refert de isto

Colosso magis mirabile est, quod fateor me non legisse sed audivisse.

Dicunt enim, quod Colossus ille in mari stabat et portum rhodianum

observabat, distentis enim ab invicem cruribus stabat in introitu

portus ita in altum erectus, quod naves quantumcumque altae et magnae

per crurium medium sub ventre ejus intrabant. Digiti ejus majores erant

plerisque statuis. Porro anno quinquagesimo sexto, quo fusum est,

idolum hoc terrae (#b#) motu insulam concutiente corruit, unde Soldanus

rex Aegypti, cum insulam invasisset, ex fracturis hujus statuae naves

oneravit et in Lyciam ducens camelis imposuit nongintis et terrestri

itinere per regiones Lyciam, Pamphiliam, Ciliciam, per portas Tauri

montis, juxta Aegeam civitatem, quae in capite maris est supra sinum

Issinum ingressi Syriam, per Syriam, Galilaeam, Palaestinam, Arabiam,

usque in Alexandriam Aegypti ducens, totum pondus asportavit.

Civitas haec Rhodon multis olim excellentiis claruit, praecipua autem

fama Colossi exstitit, robur etiam et habitatorum probitas, et

civitatis firmitas et glebae fertilitas. Unde hanc antiqui Graeci et

potentes Romani amicos habere satagebant. Est enim insula haec tamquam

caput et regina omnium insularum, quas Cycladas nominant, per gyrum

maris aegei sitas. Nam CIV insulae simul per circulum sunt constitutae

in mari Hellespontico inter Aegeum mare et Maleum, vel sinum

maleaticum, quae dicuntur Cyclades, quas ideo Cycladas autumant esse

dictas, quod licet spatiis longioribus a Delo, quae in medio earum est,

porrectae sint, in orbem tamen circa Delum sitae sint, nam orbem Graeci

cyclum vocant. Quidam tamen dicunt, eas sic vocatas propter scopulos,

qui in circuitu earum sunt. Circumdatae autem sunt pelago Myrtheo et

tendentes a septemtrione in meridiem. Faciunt spatium quinquaginta

millia passuum, ab oriente vero in occidentem totidem, secundum Isidem.

Ab oriente finiuntur littoribus Asiae Minoris, ab occidente mari

Icario, a septemtrione mari Aegeo, a meridie mari Carpathico. Prima

vero inter has insulas ad orientem est Rhodus, ad septemtrionem est

Tenedos, ad meridiem Carpathos, ab occasu caeterae, media vero est

Delos. Non autem omnes hae insulae sunt aequales in magnitudine, sed

aliquae magnae sunt, aliquae parvae, aliquae habitabiles, aliquae non

solum non habitabiles sed inaccessibiles propter importuositatem. Jam

nominatiores describam, longam enim in his insulis habui navigationem,

ut docebit processus, et ideo ante earum ingressum me expediam de eis

incipiendo a capite.

Rhodiae insulae descriptio.

Rhodus praeter ea, quae dicta sunt, est insula prima Cycladum et caput

earum, siquidem ut veterum habent historiae, cum Cyclades adhuc vacuae

cultoribus essent, Minos, Jovis et Europae filius, Cretensium rex,

potens terra marique, in Cycladas classe abiit easque Cretensibus

colonias fecit, et aliquas ex eis suo nomine vocavit, Rhodum autem

primum invasit, quae utique optima et sanissima, in qua metropolitana

civitas dicta Colon, a Colosso insigni idolo, et cives urbis Colocenses

sunt dicti, ad quos S. Paulus apostolus personaliter non accessit, ut

dicit Jeronymus in Prologo Colo, sed eis Archippum misit et dulcissimam

epistolam quatuor capitulorum per manus Tychici et Onesimi acolythi

misit. Ipse enim apostolus tunc in vinculis tenebatur dum eis scripsit,

ut patet in fine epistolae. Videtur mihi, quod inter omnes Pauli

epistolas Colossensium sit magis affectuosa et informativa et plana ad

omnes et singulariter amicabilis, ut in salutationibus activis et

passivis patet capitulo ultimo. Plurimum etiam commendat fidem eorum in

primo capite.

Civitas illa Rhodiorum est antiquissima, in qua quondam philosophiae

florebant studia, eo scilicet tempore, quo Atheniense viguit studium.

Legitur enim, quod Aristippus philosophus, Socratis discipulus,

naufragium in mari passus ad Rhodiensium littus fuit ejectus, et nudus

civitatem ingressus gymnasium intravit, ubi cum plurima de philosophia

disputaret, magnis muneribus fuit ditatus, unde hortabatur discipulos

tales aggregare divitias, quae e naufragio una possent enatare.

Est autem haec civitas una ex parte mari (#162 a#) cincta et freto

impetuosissimo juncta et profundo, altis vero montibus ab aliis

partibus est circumamicta; unus mons altus dicitur Artiimuti, quod

dictum tactum fuisse ab arca Noae, nescio a quo hoc habeant, nisi forte

ex aliquo carmine poëtico, quae et de diluvio Noae et de insulis multa

cecinerunt. Alius mons dicitur Philermi, in quo beatae Virginis

oratorium devotum existit. Per circuitum autem urbis, in locis ubi mare

muros non tangit, sunt horti et viridaria et pomoeria, quae irrigantur

ex cisternis ibi fossis.

Porro ipsa urbs adeo est munita, ut videatur esse inexpugnabilis, nam

fossata per gyrum, ubi non adest mare, sunt profunda, per praeruptas

petras inscissa, et ipse civitatis murus superpositus scopulis et

rupibus est adeo spissus et altus et de ingentibus saxis compositus,

quod inspiciens dubitat, an hominum robur ad sublevandas tantas moles

se extendere valeat, faciuntque muri isti fidem poetarum miraculis, qui

canunt, Orpheum in constructione Thebanae urbis affuisse cum sua lyra

et adeo dulciter cecinisse, ut saxa ingentia, quae homines elevare non

poterant, super se invicem ad sonum lyrae saltarent. Sed et Titani,

diis coelum eripere conantibus, montes montibus et petras molibus

superposuerunt, ut sibi in coelum ascensum pararent. Videtur ergo murus

ille non hominum labore, sed gigantum conatu vel Orphei ludo esse

constructus, praecipue tamen turris S. Nicolai in eo loco maris ab

antiquis constructa, ubi priscis temporibus Colossus ille ingens, de

quo supra dictum est, positus erat. Est enim moles ipsa trecentorum

circiter passuum in mare protensa, miro artificio manufacta vel

giganteo robore aut Orpheseo canore comportata, quae suo progressu

portum triremibus aptum a parte occidentis efficit, cujus introitus

cancribus concluditur, ut triremis intrare vix possit. Denique turres

portarum et angulorum tam fortes et altae sunt, ut stupori sint

intuenti. Sed super omnia castellum dominorum militum Jerosolymitarum

in altiori parte urbis locatum est sicut mons Sion, firmum ut civitas

et arx David. Demolitis enim omnibus inferioribus ab inimicis adhuc vix

est inceptio desolationis urbis stante hoc castello.

Demum et possessores illius insulae et civitatis sunt milites

Hierosolymitae, dicti Johannitae, sed quomodo ad eorum manus haec

devenerit insula, statim subjungam. Populus multus est in hac urbe,

Christiani utriusque ritus, Latini et Graeci, Judaei plures et

Judaeorum synagogae, et orientalium parochicolae et occidentalium

ecclesiae, monasteria et capellae. Latini ibi habent archiepiscopum

dominum Colossensem. Porro inter milites templi, dominos insulae,

praecipui sunt Cataloni, et demum Francigenae et Anglici, minimi sunt

nobiles Alemanni, semper pauperiores et omnium servi.

Insula haec et civitas ab antiquis temporibus diversis proeliis fuit

vexata. Hanc enim Argonautae centum annis ante destructionem Trojae

purgavere et repositione aurei velleris celebrem fecere, non absque

bellis illatis (#b#) incolis ejus, quibus expulsis nobilium habitatio

facta est, sed quia vivebant sine rege et lege, insurrexit contra eos

Hipolemus, Jovis filius, vir bellicosus, et classe appulit insulae

eaque devicta rex ibi sedit et post cum Graecis contra Trojam

processit, ut prius etiam dixi. Romanorum etiam bella sustinuit, et

demum Graecorum jugo pressa diu eisdem subjecta fuit. Demum cum Turci

Asiam Minorem domassent et per Syriam usque in Aegyptum venissent et

omnia sibi passim subjicerent, etiam hanc insulam Graecis abstulerunt

eamque tributariam sibi constituerunt. Deinde Johannitae ibi venerunt.

Antequam autem de hoc loquar, altius aliquid, quod jam inveni de hac

insula, dicam, ab initio resumendo breviter.

Ante Christi nativitatem 1740 Rhodus urbs, a qua insula nomen accepit,

condita est, nam ante urbis constitutionem dicebatur Ophnisa, deinde

Stadia et postea Telchinis, eo quod Telchines urbem ibi condiderunt et

insulam incoluerunt, quos nonnulli maleficos et fascinatores fuisse

credunt, tamquam stygiam aquam arboribus et animalibus perniciei gratia

inspergerent. Alii contraria sentiunt, Telchines eximios artifices

primosque ferri et aeris fabricam invenisse, quos ex Creta in Rhodum

profectos vicini per invidiam fascinatores dixerunt.

Rhodus ergo insula primum inhabitata est ab his, quos Telchines

appellant secundum fabulas, maris filios. Fertur sane, eos una cum

Chalfurna Oceani filia nutrisse Neptunum, ab Rhea illis datum, fuisse

quoque eos ajunt quarumdam artium inventores et statuas deorum

fabricasse. Neptunus jam vir ex Halia, Telchinum sorore, ab se dilecta,

mares sex genuit et foemellam unicam, nomine Rhodus, a qua et insula

cognominata est. Fuerunt in ea parte insulae, quae orientem respicit,

gigantes eo tempore, quo Jovem ferunt expugnatis Titanis Himaliae

nymphae amore captum tres ex ea suscepisse pueros; demum Telchines,

futurum praevidentes diluvium, relicta insula abierunt. Facto ergo

diluvio caeteri quidem aqua deleti sunt, locis insulae planis in modum

stagni redactis, et Jovis filii, qui ad montes confugerant, evasere.

Sol ergo secundum fabulas Rhodiae amore captus insulam aqua amota

Rhodum ab ea dixit. Post haec existimatum est, insulam Soli esse

sacram, Rhodii quoque postmodum Solem prae diis caeteris coluerunt,

tamquam sui generis auctorem. Demum cum serpentes insulam odiosam

facerent, venit Phorbantes eamque purgavit. Post Telchines Heliades

insulam tenuere. An autem illae sint Heliades filiae Solis Aegyptii,

nescio, cum de iis habeatur fictio, quod dum secus Padum flerent mortem

Phaëtontis, in arbores sunt versae electrum lachrymantes; nisi dicere

velimus, quod antequam ad Padum venirent, habitassent in Rhodo, et quia

filiae solis erant, ideo forte tot colossos consecraverunt Soli Rhodii.

Post Heliadas venerunt Argonautae, post quos cepit insulam Tripolemus,

inde Graeci, inde Romani, et demum iterum Graeci, sub quibus Turci

ingressi insulam possederunt, ut dixi, et multo tempore ibi cum

Christianis habitaverunt, et nisi Deus citius succurrisset, tandem

Christiani penitus de insula eliminati et deleti fuissent. Sic autem

Dominus illi insulae auxilium praestitit. Anno Domini 1308, dum capta

et perdita esset Hierosolyma et terra sancta, exstinctis Templariis

ordinatione Clementis V. Johannitae, in quos militia templi translata

fuerat a Templariis, primo in Cyprum navigaverunt, sed quia rex

Jerusalem cum nobilibus et multitudine populi in Cypro habitabant, non

bene poterat insula eos omnes capere, sc. regem, patriarcham et

magistrum militiae templi cum eorum populo; unde Johannitae templi

milites instaurata classe vagabantur per mare, quaerentes sibi locum ad

habitandum a Turcis possessum. In Aegeum vero mare processerunt et

Rhodum videntes animo fixerunt insulam capere. Applicantes autem

fortissimam in ea manum repererunt, unde eam quatuor continuis annis

obsederunt, tandem spe obtinendi quasi frustrati, cum obsidionem

solvere cogitassent, acceperunt, nonnullos in civitate se habere amicos

et fautores, et tunc fortius oppugnata urbe illorum, qui intus favebant

obsidentibus, practica capta civitas fuit, quam numquam cepissent, si

illi intus non favissent. Capientes autem urbem Turcos omnes ejecerunt

et paene dirutam Christianorum suffragiis instauraverunt et navalia

reformantes non solum (#163 a#) insulam ipsam tutati sunt, sed et

Cypriis aliisque finitimis Christianis et peregrinis Hierosolymam

petentibus magno auxilio esse ceperunt factique sunt terribiles et

Sarracenis et Turcis et nonnullis infidis Christianis odibiles, nam

Genuenses quondam mari terraque potentes contra eos et insulam eorum

classem duxerunt, qua superata plurimi Genuensium sunt necati, major

tamen pars captivi in urbem ducti sunt. Hos captivos Genuenses

redemerunt, aedificantes propriis sumtibus murum molendinarum in mare a

civitate porrectum in profundum multis passibus, et super murum XIII

turres, cum rotis ad ventum volubilibus ad molendum frumentum. Et ita

aedificio peracto suos reduxerunt captivos.

Sed et Veneti non multo affectu Rhodios prosequuntur: est enim insula

illa eis spina in oculis et lancea in lateribus, ideo ipsis militibus

fide et gratia ac religione clarissimis, christianam fidem professionis

voto ingenti virtute tutantibus addita sunt eis per pontifices et alios

orthodoxae fidei principes Templariorum bona; postmodum etiam beati

patris Augustini regulam profitentes, a summis pontificibus maximis

privilegiis et ecclesiasticis beneficiis prosecuti sunt, et quanto

feliciores fiebant et crescebant, tanto magis invidorum eos zelus

rodebat, unde factum est, ut sentirent inimicos tam ex christianis quam

ex paganis. Hoc enim paulo ante aetatem nostram (apparuit): cum

Soldanus dominus Aegypti toto quinquennio armata classe [eos] vexasset,

multo majora pertulit quam intulerat damna confususque obsidionem

solvit.

Turci etiam quatuor vicibus diversis temporibus eorum agros invaserunt

et civitatem oppugnaverunt et tamen non victoriam, sed maximam cladem

reportaverunt. Causa vero, quare Turci insulae illi tam infesti sunt,

est illa, quia ab antiquo pertinet ad imperium constantinopolitanum,

quod idem Turcus magnus sibi subjugasset, et omnia illius imperii.

Venerunt ad eum Johannitae. petentes manere in possessione insulae.

Turcus autem certum tributum annuum eis imposuit et eos in insula

manere permisit, sed quia non solverant, eos manu armata aliquotiens

est aggressus, sed non profecit. Haec recitavit mihi quidam cliens

Rhodiensis. Per XXIV annos continuos excogitaverunt mille modos,

qualiter hanc insulam subjicerent aut tributariam haberent, aut amicam,

sed Domino auxiliante nihil proficere usque ad hanc horam potuerunt.

Novissime autem anno Domini 1480, eo scilicet anno, quo in itinere

primae meae evagationis constitutus eram, Machumetus Othomanus Turcorum

bellicosissimus princeps, duobus jam imperiis adeptis et XII regnis

subactis multisque potentatibus devictis, adorsus est quoque hanc

Rhodiam civitatem sibi vindicare, et Rhodiorum militum delere nomen si

posset, omnino destinabat, quapropter ingenti exercitu comparato et

centum velorum classe instructa, Bassam quendam graeculum, virum in

armis exercitatissimum ex nobili Palaeologorum familia natum,

expeditioni praefecit, qui cum centum millibus armatorum et XVI

ingentibus machinis aliisque armamentis hostili animo in Rhodum duxit

et statione mari terraque firmata ingenti tumultu urbis moenia

bombardis dilaceravit, porro S. Nicolai custodem portus dejecit,

molendinarum turres XIII prostravit, alios etiam turres et muros

machinarum importunitatibus invalidavit, fossata urbis terrae reliquae

coaequavit et fortalitia rupit. Verum cum omnem agrum insulae

depopulatus fuisset, et Rhodios milites per novem et LXXX dies (#b#)

cruentissimis proeliis vexasset, tum divino auxilio et clarissimi

illius principis Magistri Petri Dambussa sollertia Turci omnes maxima

ignominia et caede discessere. Ferunt autem, quod dum Turci ultimo

impetu urbis moenia conscendissent numero ad XL millia, eo in conflictu

vexilla Domini nostri Jesu Christi et beatissimae virginis Mariae, ac

maxime Johannis baptistae Christiani erexerunt divinumque auxilium

valido cum clamore imploraverunt, armati contra locum ingressus

inimicorum procedentes, et hoc dum fieret, candidissima virgo cum

clipeo et hasta in manibus apparuit, et quidam homo vili veste obsitus,

sed splendidissimo stipatus comitatu, praesidio militibus adfuit, quae

visio non solum a nostris sed a Turcis etiam apertissime visa tantum

eis terrorem incussit, ut ultra progredi non possent, sed aversi

retrorsum, prolapsi de muro se ipsos peremerunt plurimum statimque

solventes classem discesserunt, nihil ibi relinquentes nisi campum

repletum cadaveribus et littus maris infectum humano sanguine, sicque

naves vulneratis repletas abduxerunt et multa millia corpora mortuorum

suorum in littore combusserunt et in mare projecerunt; et multa alia

memorabilia in hac obsidione contigerunt, de quibus confecta sunt

diversa opuscula, et ego ipse, quia tunc in mari eram, confeci de hoc

libellum singularem. Egregie tamen de hoc bello scribit quidam orator

insignis, Guilielmus vicecancellarius Rhodiorum, quem ego vidi, ejusque

inscriptionem inseruit dominus decanus Moguntinus suo peregrinario, cui

legere placet ibi videat, ego vero persequar sequentia obsidionem, de

quibus supra P. I. Fol. 18. feci mentionem.

Eodem tempore, Turcis in obsidione ea debachantibus, ego cum pluribus

eram in Jerusalem, in reversione autem declinavimus de mari syriaco in

mare creticum fugientes a mari asiatico Aegeo propter Turcos; sed

quadam die galeam Venetianam obviam habentes, cum audivissemus, Turcos

obsidionem Rhodiae solvisse, convertimus nos ab Africa in Asiam et

Rhodum appulimus. Quanta autem ibi fuerit violentia et agonia, oculis

perspeximus cum stupore et ammiratione et non sine piarum lachrimarum

effusione. Invenimus enim per circuitum urbis totum campum defossatum

subterraneis habitaculis et diverticulis repletum, et mirae humanae

industriae ibi opera vidimus. Sed et corpora humana inhumata ibi multa

valde invenimus, et campum humano sanguine infectum et multa membra

abscissa dispersa vidimus in littore et in terra et multam congeriem

sepulchrorum; nam obsidionis tempore ceciderunt, ut dicitur, novem

millia Turcorum, et millia XXV vulneratos et mutilatos abduxerunt.

Vidimus etiam deturpatam faciem pulcherrimae civitatis, ita ut prioris

urbis facies penitus perdita esse videatur, muri enim crassissimi et

turres altissimi, propugnacula et dominorum palatia tamquam gigantea

cadavera prostrata jacebant. Nec mirum! injecta enim (#164 a#) fuerunt

per Turcos tria millia quingenta saxa bombardarum sphaerica, quibus

vidimus conspersas plateas, sed et super muros et in fossatis ingenia

bellantium mirabilia perspeximus.

Porro ibi victores laetissimos invenimus, laborantes in ruinarum

remotione et murorum ac turrium novarum exstructione, primo tamen

turres molendinarum, quos omnes dejecerant inimici, erigere satagebant

pro quotidiani panis usu. In illa civitatis purgatione et

reaedificatione vidimus Turcos, compedibus ferreis vinctos, portare

saxa ad muri, quem destruxerant, reformationem. Sed et sanctissimus pro

tunc papa, Sixtus IV., sollicitus manum apposuit ad illius urbis

reaedificationem et per mundum maximis datis indulgentiis cunctos

fideles ad hoc induxit. Et quia Judaei et Graeci, qui intra urbem

tempore obsidionis inventi fuerant, fidelissime laboraverant seque

audacius ad mortis pericula dederant per urbis defensionem, indulsit

idem papa, ut Judaeis nova aedificaretur synagoga, dispensans in

juribus et legibus hoc vetantibus sub poena L librarum, ut patet C. ti.

infi. et C. Judaei de civitate etc. De Judaeis et ibidem C. consuluit.

Ipsis et Graecis secundum eorum ritum jussit fieri ecclesiam.

Cum ergo civitas jam reaedificata staret, occulto Dei judicio aliud

turbativum Rhodiis accidit, improvise enim tota insula tremere coepit

et tanto motu agitabatur, ut turres, quas Turci reliquerant,

dejicerentur, et muri, quibus prae crassitudine nocere non potuerant,

scinderentur et multa aedificia ruerent. Haec in secunda mea

peregrinatione vidi et ab omnibus Rhodiae militibus audivi, quod major

angustia, timor, tremor et pusillanimitas cunctos acceperit in illis

terrae motibus et majus nocumentum factum fuerit, quam in omni Turcorum

impetu.

Non longe a Rhodo habent domini milites munitissimum castellum in

Turcorum confinibus, quod nominant S. Petri castellum, quod magno sumtu

in insula custodiunt, quod non parvo eis usui et Christianis est, qui

manus Turcorum incidunt saepe eo fugientes salvantur, in quo ingentes

canes tenent et nutriunt ferocissimos, quos per circuitum castelli

currere permittunt, de quibus pro vero dicitur, quod Christianos odore

cognoscunt[TR149] eisque adventantibus blandiuntur, Turcos vero latratu

horribili produnt et morsibus insequuntur, sicut etiam superius dixi

fol. 120. de porco in Alexandria, et P. I... de cane in hospitio fol.

32. Habent enim se canes isti ad Christianos, sicut canes Capitolii ad

Scipionem, cui canes occurrentes numquam latratu prodiderunt, quare

murmure vulgi dicebatur, quod a Jove esset in serpentem mutatus. Non

sic canes Actaeonis venatoris; de quo fabulantur, quod dum venaretur,

cum canibus lassus intravit vallem Gargophiae, ut se in fonte

refocillaret; dum autem accederet, vidit Dianam nudam se lavantem; hoc

dum Diana aegre tulit, assumtam manibus aquam in faciem ejus sparsit,

qui repente in cervum conversus est, quo facto canes sui eum comederunt.

Hoc castellum S. Petri a quodam Teutonico, Suevo industrioso est primo

inchoatum, hoc modo: cum domini milites Rhodenses nihil penitus

haberent in continente ejus propinquo et solam insulam possiderent,

incidit Commentatori, domino Johanni Schlegelholz, qui de insula lacus

Podamici prope Constantiam de domo Johannitarum Meinaw Rhodum

advenerat, aedificium aliquod in continenti erigere; assumtis autem

militibus et servis navigavit in continentem terram Turcorum, quam

nominant Tharsiam, et prope littus maris invenerunt campum

delectabilem, in quo certis anni temporibus nundinae Turcorum sunt et

multa hominum millia ibi confluunt. Designata pecia campi locum pro

aedificio optaverunt, quod videntes Turci eorum vicini et fautores opus

dimittendum persuadere conati sunt dicentes, totam Turciam per hoc

commoveri posse, nec esse aliud venturum, nisi ut erecta per Turcos

discerperentur. Imperterritus autem vir primo locum fossa et vallo

munivit, deinde, quoddam ligneum fortalitium erexit, in quo positis

speculatoribus fundamenta pro fortissimis muris fodit et jecit, et

paulatim murum aedificavit. Hoc cum saepe Turcorum capitaneis delatum

fuisset, habita principum congregatione dissimulare decreverunt usque

ad castelli consummationem, ut tunc collecto exercitu sine labore arcem

acciperent; sicque aedificaverunt inexpugnabile castrum, quod Turci

numquam vi capere[TR150] potuerunt, verum dolo et fraude noctibus

furtive multa et saepe attentaverunt. Quod considerantes Johannitae

canes pervigiles per gyrum castelli locaverunt, qui omnia se moventia

latratibus et morsibus produnt, Christianos a Turcis evadentes et ad

castellum transfugientes odoratu cognoscunt. His canibus tantum

insidiantur et Turci ipsi, et quicumque Turcus aliquem de eis

occiderit, statutum pondus auri de publico aerario habet, et qui canem

vulneraverit, etiam suum habet pretium, nec hodie est Turcorum proelium

in homines castelli, sed totum proelii pondus est versum in

fidelissimos custodes (#b#) Christianorum, canes.

De fidelitate canum illorum ad suos dominos mira dicuntur et

referuntur, sicut etiam paene incredibilia de canibus scribunt in

libris naturalium de bestiarum conditionibus. Dicitur de cane Titi

Sabini, quod dominum suum nec in carcere nec in morte dereliquit, sed

moestus, edens ululatus, continue cum mortuo mansit, cui cum quidam

cibum adjecisset ad os defuncti cibum tulit, et cadavere in

Tiberim[TR151] projecto, ut corpus sustentaret, saliens

in aquam subternatavit. Canis etiam Jasonis Ciliciae cibum noluit

capere interfecto domino suo. Leguntur etiam canes pro dominis suis

usque ad mortem pugnasse. Sic et canes praefati castelli pro

Christianorum defensione morerentur. Ex opposito enim Rhodiae

interjacente profundissimo maris brachio Turcorum terra adeo est

propinqua, quod homo valide vociferans posset in Turcia audiri. Unde a

Rhodo navigando in medium Cycladum pervenitur ad insulam Delos, quae

olim Ortygia dicebatur, eo, quod ibi primum visae sunt cothurnices

aves, quas Graeci ortygias vocant. Ad hanc insulam confugit Latona a

Jove, quam prosequebatur [Juno] eo, quod concepisset geminam prolem de

eo, peperitque in ea primo Dianam, quae e vestigio surgens obstetricis

officium in nascituro fratre matri praestitit et Apollinem nascentem

suscepit, qui mox sagittis pythonem, matri insidiantem, interemit et

dare responsa divina coepit.

Sic in hac insula geniti sunt duo magni veterum dii, Diana scilicet, de

qua habetur Actor. 19., et Apollo, in responsis dandis maximae

celebritatis, in tantum, ut etiam Christiani oracula Apollinis aliqua

pensent, ut est illud: Gnothi seauton, id est, Cognosce te ipsum. Et

Augustinus L. III. de civitate Dei C. 14. dicit, quod oracula Apollinis

partim fuerint a Deo et bona, partim a diabolo et mala, et dicebatur

deus divinationum eique corvus adjungitur, quia corvus dicitur habere

LXIV vocum mutationes, ex quibus optime augures futura comprehendere

asserebant. Dicitur etiam deus sapientiae, quia physicus magnus erat et

inventor medicinae optimaque consilia dabat, tam in naturalibus quam in

moralibus. Ferunt hanc insulam olim solitam cum undis fluctuasse

semper, pro quo cum Apollinis oraculum petitum fuisset, respondit, ne

in ea mortuum corpus sepeliretur, et jussit sibi sacra quaedam ibi

celebrari, quibus factis cessavit terrae motuum infestatio.

In hac insula sanctissimae crucis virtus mirabiliter est praesignata,

nam cum perpetuo olim tremeret et una cum fluctibus moveretur, consulto

Apollinis oraculo contra hoc periculum, dicit sibi fieri simulacrum ex

materia dignissima eique divinos honores impendi. Congregatis igitur

prudentissimis de materia simulacri disputabant. Primum ergo visum,

fuit de auro et argento, sed inspecta veritate refutarunt haec, quia

infoecundae terrae atque infelicis morbi colores esse putabant, et

invidiosa possessio esset. Aes etiam et ferrum abjecerunt, quia belli

sunt instrumenta. Sed nec ebur placuit, pro eo, quia animam deposuit.

Lapidem omnino materiam inanem esse dixerunt. Sic ergo Crisichthon

vates lignum omnibus praetulit et ligneum simulachrum fabricatus

Apollini insulam securam reddidit. Sed et Palladi constitutum legimus

ligneum simulacrum. De his vide in Eusebio de praeparat. evangelica L.

3. C. 3. Ad hanc insulam profectus est cum universo exercitu suo ille

audacissimus tyrannus Brennus, Suevorum princeps, qui subjugata Roma

cum Italia Graeciam vastavit et non solum in homines sed et in deos

desaeviit, qua propter in hac insula responsum lugubre Apollinis

accepit, et ita ei accidit ut audivit, sicut infra patet fol. 227 a.

Dicta autem est haec insula Delos, ut fertur: post diluvium Ogygis

temporibus, cum orbem multis mensibus continua nox inumbrasset, ante

omnes terras haec insula Lunae et Solis radiis illuminata est

sortitaque ex eo nomen, quod prima manifestata sit visibus humanis, nam

delon graece manifestum dicitur latine.

Juxta hanc insulam navigavimus et in ejus portum non appulimus. Non

longe ab hac Delos insula est Melos alia insula dicta, rotundissima,

non magna, sed fertilissima. Alia Cycladum non longe ab his dicitur

Paron, in qua fui, quam iam Paris nominant, a quodam nepote Jasonis sic

dicta. Alia dicitur Carpatus, insula Cycladum magna, a meridie posita

contra Aegyptum, a qua Carpaticum mare appellatur, sicque est vocata

propter celerem fructuum maturitatem. In hac insula primo fuerunt naves

magnae fabricatae, quae dicuntur Carbases vel Carpaticae ab insula.

Tenos alia Cycladum insula, a quodam juvene, Tenos dicto, sic vocata,

de quo fertur, quod dum infamatus esset, quod suam novercam

cognovisset, navem ascendit et fugit in incertum, per mare tristis

evagabatur. Videns autem hanc insulam eamque nondum ab aliquo

inhabitatam reperiens, sibi ejus dominium vindicavit eique nomen a se

imposuit, estque in parte septemtrionali ultima. Alia dicitur Cytherea

Cycladum in parte occidua sita, cujus Porphyris antea nomen (#165 a#)

fuit, Cytherea autem vocata, quia ex ea Venus (alia a Cypria Venere)

fuit orta, et a Paride sub oppido ejusdem insulae Helena fuit rapta.

Alia insula Cycladum dicitur Icaria, quae Icario mari nomen dedit. Haec

inhospitalis est, cum undique sit importuosa nec navibus adiri possit.

Dicitur autem, Icarum Cretensem ibi naufragio interiisse ei de exitu

hominis impositum nomen loco. Alia Cycladum dicitur Naxon, prius

Strongile dicta, quae fertilitate caeteras vincit, ex qua olim

Jupiter[TR152] fertur, contra Titanos ad bellum processisse. Alia

dicitur Cya, Syra lingua, eo, quod mastix ibi gignitur. Alia est Samos

dicta, quae antiquitus dicebatur Parthenia. In hac insula nata est

Juno, quae errore gentilium putabatur mater deorum, et Sibylla Samia et

Pythagoras Samius. Haec insula erat apud veteres celeberrima propter

Junonis venerationem, et ibi erat templum insigne Junonis. In hac

insula primo fictilia vasa sunt inventa, ideo vasa samia appellantur.

De praedicta Junone mira fabulati sunt veteres, omnia tamen ex ratione

aliqua, quantumcumque effectibus naturae improportionata videntur.

Inter alia dicunt, eam fuisse pulcherrimam et invitatam ab Apolline ad

convivium ab eoque sibi lactucas agrestes appositas, quas cum

comedisset cum desiderio, illico praegnans effecta est peperitque Heben

filiam sine viro. Supra hanc insulam contra aquilonem declinando in

orientem est Pathmos insula, non inter orbem Cycladum, in quam S.

Johannes evangelista relegatus exilio dicitur, ibique Apocalypsim

conscripsit, a qua directa navigatione contra orientem in Asiae loca

venit et in Cariae provinciam, in qua est Ephesus. Caria regio ab

oriente habet Lyciam, et est Caria dicta a Carro, rege primo ejus, qui

adinvenit primo carros vel bigas aut currus, et fuit primus auriga

fuitque filius Erebi et Noctis, quem finxere veteres esse factum post

mortem nautam infernalem, qui animas morientium ad profundiora Erebi

transfert per Acherontem fluvium.

In hac Caria est civitas Halicarnassus, in qua sepulchrum fuit tam

magnificum, ut inter septem orbis spectacula computaretur, quod quondam

foemina suo viro construxit defuncto. In ea provincia est Ephesus, ut

dixi, in qua S. Paulus et S. evangelista Johannes mira egerunt. De hoc

habetur Actor. XIX. In ea regione fuit primus S. Pauli discursus, ut

patet in Actibus Apostolorum.

Porro plures sunt adhuc insulae Cycladum, et multae inhabitabiles. De

istis dicta sufficiunt ad praesens, in sequentibus adhuc plura de his

insulis veniunt dicenda.

De reliquiis Rhodiensium vide Fol. 172.

Sexta decima, quae dominica erat XXVI. post Trinitatis, in noctis medio

solvimus galeam a portu rhodiensi et profecti sumus cum satis bono

vento et ante diem Carpathum insulam et Cesi transivimus, illucescente

autem die vidimus insulam Choa dictam, quam iam vulgo Longo vocant,

unam de Cycladibus, quondam celeberrimam, in ea enim equi optimi

gignuntur, velocissimi, et securi; unde regibus ad longinquas partes

describuntur, etiam ipsi ditissimo Salomoni, regi Jerusalem, ut habetur

3 Reg. 3. Ars etiam lanificii secundum Isidem dicitur ibi primo

inventa, et vestes lineae.

Plutarchus in vita Salomonis scriptum prodidit, Milesios, quodam

tempore apud hanc insulam hospites a piscatoribus rete trahentibus

jactum emisse, qui aureum extrahentes [extrahebant] tripodem, quem

ferunt Helenam, cum e Troja navigaret, quodam oraculo admonitam, in his

locis immersisse. Varia de hac re narratio est, ut patet supra Fol. 125.

Ex hac insula Hippocrates fuit, divinus ille medicus, cujus adhuc

exstant opera, et ruinae domus ejus ostenduntur et hortus herbarum

medicinalium.

Symus etiam ejusdem artis clarissimus inde originem traxit. Quondam

etiam insigne templum Aesculapii ibi erat, in quo Antigonissae imago ab

Apelle depicta, et Venus nuda, arte ingeniosissima.

Hanc insulam cum desiderio vidi, ut clarissimis doctoribus medicis

urbis Ulmensis, mihi utique colendissimis, de ea referre possem, cum

haec insula singulariter sacris (#b#) divae medicinae fuerit dicata, et

ratione medicorum in ea genitorum, et ratione glebae salubris, ferentis

aromaticas herbas et radices, et ratione librorum medicinae in hac

insula factorum. Eadem etiam ratione insula Delos honori habita est,

quia in ea Apollo, medicorum summus floruit, ut patet supra fol. 154 b.

Post quem medicina quingentis annis abolita fuit, et in hac Coa insula

per Hippocratem reinventa. Occasione ejus hic videre placet aliquid de

clarissimis primis divae medicinae inventoribus.

Apollo Vulcani et Minervae filius, a matre, sapientiae dea, in multis

instructus et postea ingeniosus factus, primus herbarum novit virtutes

et radicum vires et ad opportunitates hominum earum virtutes adaptavit,

et ita medicus efficax factus ab hominibus divinos honores habere

meruit et vivens pro deo colebatur. Fuit autem ante Domini

incarnationem anno 1740 sub temporibus Isaac patriarchae. Multa autem

ficta propter insignia sua facta de eo habentur. Dicitur enim, quod dum

audivisset, uxorem suam, quam impraegnaverat, habuisse cum altero viro

colloquium, iratus eam occidit, facti vero poenitens cum remediis suis

eam ab inferis nequiret revocare ad vitam, secto ejus utero infantem

vivum eduxit eumque Aesculapium vocavit. Juno etiam, dum esset

sterilis, sibi conquesta est, qui eam invitavit, dans ei comedendam

lactucam agrestem, a qua praegnans facta fuit. Quo etiam tempore fuit

Chiron quidam, vir justissimus, medicus expertus de Centauris, qui cum

Argonautis in Colchidem navigavit et eorum dux, judex et medicus fuit,

Aesculapii et Achillis magister exstitit. Statim post hunc Aesculapius

celeberrimus medicus claruit, hic primum speculum adinvenit et alvei

purgationem et dentium evulsionem. Hic quondam Hippolytum frustratim

discerptum membris collectis undique in vitam revocavit Dianae

precibus, cui Romani insigne templum fecere, dum a diuturna peste eos

liberaverat, et deus Romanorum fuit. Sed et Machaon, filius ejus, eadem

arte claruit. Quidam etiam Mercurus inter deos relatus propter

medicinam fuit, unde etiam post mortem homines juxta sepulchrum ejus

suos defectus explicantes sanabantur. Deus vini, Bacchus, jussit usque

ad ebrietatem et usque ad vanitatem bibere, dicens esse medicinam.

Deinde Hippocrates Choacensis, de quo dictum est, floruit ante Christi

incarnationem 464 annis, qui renovavit abolitam medicinam ad quingentos

annos. Post eum fuit Macides medicus, quem, cum Darius rex Persarum cum

pluribus aliis captivasset et rex pedis vehementem dolorem pateretur,

Macides eum sanavit et magnos honores habuit et libertatem.

Aristoteles etiam medicus fuit ante Domini incarnationem 314, post quem

venerunt Ptolomaeus, Galenus, Avicenna, Averrhoes, Johannes Damascenus,

Lucas, Rasis, Alburnasar, Isaac, Seneca, Constantinus Mesve, et usque

in hanc horam insignes clarent viri in hac facultate communibus utiles

et necessarii.

Et ut de caeteris taceam, nostro aevo in nostro oppido Ulmensi habuimus

expertos et nobiles clarosque hujus artis doctores, scilicet Johannem

Wirker, Heinricum Steinhöwel, Nicolaum Stocker et ejus filium Johannem

Stocker, Johannem Minsinger, Johannem Jung, Johannem Kyfer et Ulricum

Ulmer. Hi omnes cum suis antecessoribus sunt Hippocratis alumni, quem

nobis ab hac insula Choas missum esse diximus, de quo fertur, quod

filiam habuerit ingentis elegantiae, quam Diana in draconem mutavit.

Est autem locus quidam desertus cum ingenti specu in insula illa, in

qua dicunt hodie draconem vivere, qui terribilis est aspectu et

conspectibus hominum se exhibet, quasi desiderans liberationem a

draconina forma; dicunt enim delirantes, quod qui audacter in amplexum

draconis irrueret (#166 a#), mox virginis speciem recuperaret eamque

cum incomparabili thesauro haberet. Multi ergo audaces conati sunt

virginem eripere et thesauros acquirere, sed ad eorum accursum draco

tam horribiliter prodiit flammantibus oculis et iracundis

tortuositatibus, quod nemo huc usque sustinere potuit. Hanc fictionem

sumtam puto ex carmine quodam Ovidii, in quo per omnia simile

recitatur. Si de hoc loquitur, nescio.

Commune valde est apud veteres, loqui de transmutationibus hominum in

saxa aut bestias aut arbores, sicut patet de Circe, malefica muliere in

monte Circaeo, Campaniae, circa quem adhuc ajunt incolae rugire leones,

sibilare dracones ferasque alias, quos ex hominibus incantatrix nunc

fecit, de quibus Virgilius multa metra canit; et Medusae flavi et aurei

crines per Minervam mutati sunt in angues pro eo, quod Neptunus cum ea

concubuit in templo Minervae. Et Alexander Magnus gloriabatur se esse

filium draconis, ut Fol. 88. habetur. Et filiae Antiopae mutatae in

vaccas, et Jo facta fuit vacca, et Orchades mutati fuerunt in lupos.

Perseus etiam cum Gorgonis caput abscissum ostendisset Acrisio, mutatus

fuit Acrisius in saxum; et Cinara rex Assyriorum, dum in calamitatem

sui filii inciderent, flendo eorum infortunia mutatus fuit in lapidem.

Sed et sacra scriptura verissima commutatam esse in statuam salis

uxorem Loth testatur, quia retrospexit, ut habetur Geneseos XIX, de quo

habetur P. I. Fol. 245. Quod autem herbis aut cantato carmine in

belluas et lapides homines transformentur, hoc videtur a multis concedi

possibile magicis illusionibus, cum Pharaonis magos ea suis artibus

fecisse credimus quae faciebat Moyses virtute divina. Sed de hac re

disputare non est nostri propositi. Ad Hippocratis medici filiam

redeamus, quae quare in draconem mutata fuerit, non legi, nisi dicere

velimus, quod sicut pater ejus multos sanavit, sic illa sua

pulchritudine multos intoxicavit, ideo propter aliquod scelus turpe a

patre camerae subterraneae fuit inclusa et mortua, quam rudis vulgus

suspicabatur vivam, et invenit praedictam fabulam.

Porro praeter hanc filiam aliam habuit, nomine Ageroniam, optimam

medicam, quam romani veteres pontifices cultu divino venerabantur XII

scil. Januarii eamque solis filiam nominabant, a qua foeminae

potestatem medicandi acceperunt, et hodie passim se intromittunt de

dandis medicinis mulierculae indoctae, phantasticae, superstitionibus

plenae, Bozosae et Beguttae; non Hippocratis filiae, sed Biantis, qui

medicus interrogatus ab Iphylo, filios non procreans, quid ad

procreandum esset, agedum, suasit ille, ut serpentis potaret venenum;

sic et illae delirant fatuellae, communiter contraria monstrant. Et

tantum de illo.

Hanc insulam inhabitant[TR153] hodie Cologeri, monachi graeci, et tam

strenue eam hucusque tutaverunt, quod Turci numquam eos voluerunt

expellere. Praefata igitur die fortiter navigavimus, et ejecti sumus ab

insulis Cycladum de mari Aegeo et Carpathico in mare Creticum contra

austrum.

Regressus Fr. Fel. Fabri in naves Alexandrinas.

Decima septima die antequam illucesceret, habuimus ventum validissimum,

in tantum, quod gubernatores nostri cogebantur polystrelum sursum

trahere et accatonem quasi saccum facere, ad impediendum cursum galeae

nimium. Dum autem dies esset, vidimus alias galeas, quae nobiscum de

Alexandria egressae fuerant, et laetati sumus, et ibi in Alexandrinarum

navium classem redii; a qua ad tempus evagatus fui cum peregrinorum

navibus, ut supra patuit Fol. 132. Ita prope autem convenerunt naves,

quod poteramus (#b#) conclamare, deinde mutatus est ventus, et factus

nobis quasi contrarius, et vi et arte retinebant galeas, ne

rejicerentur in Cycladum insulas, unde exivimus. Sole autem occidente

invaluit ventus, et disgregavit naves ab invicem longe et terribili

impetu naves concussit, noctemque inquietissimam habuimus, vidimus

autem, quamvis nox esset, prope insulam quandam esse, quam dicebant

Aege vocari. Est enim insula deserta, in qua vetustissimis temporibus

immanis et saevissimus gigas Aegaeona habitavit et crudelis piratae per

maria latrocinia exercuit centum habens famulos, ideo etiam

Centumgeminus dicebatur, et aevo suo nemo in eo mari, nisi quantum huic

placuisset, aliquid audebat. Unde nomen ab eo accepit, dictumque est

mare Aegeum, sicque hodie vocatur, et juxta hanc insulam junguntur duo

maria, Aegeum scilicet et Creticum. Dicunt autem fabulae, quod Jupiter

hunc ligavit centum catenis propter sui fortitudinem. Die XVIII. mane

recens advenit ventus et reportavit de pelago Aegeo in fretum Creticum

et usque ad insulam nos tulit Cretam, juxta quam naves onerariae non

solent littus petere, sed naves peregrinorum, itaque portum Creticum

intravimus et civitatem Candiam, et necessaria ibi comparavimus.

Ingressi autem hospitium, ut verum fatear turpitudinis, ibi comedimus

et bibimus; nam in tota urbe non est locus peregrinis ad manendum nisi

lupanar, quod tamen lenones ad ingressum dominorum peregrinorum mundant

et in honesta transferunt. Sicut enim olim fuit in oriente, quod non

erant hospitia, nisi domus inhonestae, ut patet Josuae II. de

exploratoribus, qui domum meretricis ingressi fuerant, et Judicum XVI.

de Samsone: sic hodie est. Si autem aliqui peregrini alibi volunt

manere, magna exigitur pecunia ad emendum omnia, ollas, caldaria et

caetera, quae in publicis domibus habentur parata, et non in privatis.

Communiter etiam patroni turpitudinis sunt Alemanni, vel sciunt

linguam, ideo propter locutionem non obstante inhonestate ingrediuntur

peregrini ad eos, quia alias suas necessitates exprimere nesciunt.

Descriptio Cretae insulae.

Cretam sive Candiam descripturus multa gentilium et poetarum facta

inducere regio cogit. Sicut enim descriptio terrae sanctae complectitur

sacras historias, sic descriptio Graeciae, maris et insularum ejus

fictiones implicat poeticas. Nam sicut in terra sancta exortae sunt

veritates theologicae, sic in Graecia ortae sunt fictiones poeticae. Et

sicut in terra sancta apparuit unus Deus et homo verus, sic in terris

his apparuerunt plures homines, dii falsi. Et sicut terra sancta habuit

homines sanctos, sic terrae illae habuerunt homines spurcissimos, de

quibus quidem taedet me dicere, sed superato taedio occurrentia de his

tangam.

Hujus insulae nomina sunt plura: olim enim dicebatur Oceania, postea

Macaroneson, deinde Creta, demum Centopolis, Aërea et Candia. Primum

nomen habuit a quodam dicto Oceano, quem credunt ibi habitasse, et

filium Coeli et Vestae sive Terrae eum dicebant, a quo et mare mundum

circumiens Oceani nomen accepit, eumque pro summo Deo colebant, imo et

patrem deorum dicebant, illi praecipue, qui humiditatem principium

omnium rerum esse dicebant.

Dicta etiam fuit Idaea haec insula, ab uxore Jovis Idaea dicta, ex qua

multos genuit gentilium deos, ipsamque diis consecrarunt ita, ut ab

extremis mundi finibus transmitterentur homines et pueri immolandi

daemonibus in Idaeam vel Cretam mactandi, quod Apollo Delphicus

oraculis consuluit, ut patet per Eusebium de praeparat. evangel. L. 7.

C. 10.

(#167 a#) Aliud nomen, Macaronesum, habet propter singularem bonitatem

ejus, nam Macaronesum idem est, quod beata insula; est enim una de his

insulis, quae ab antiquis reputabantur paradisi, et ideo praecipui dii

eam inhabitavere.

Aliud nomen, quod est Aërea, habet propter aëris temperiem et

sanitatem. Illud vero nomen, quo etiam sacra scriptura et historiae eam

nominant, est Creta, venit ab ipso nomine Cureta, vel habet ab una

nympha Hesperidis filia, quae dicebatur Creta, secundum Plinium. Sed

hoc nomen Cureta habet a Curetis, primis insulae possessoribus. Alii

dicunt, quod hoc nomen accepit a quodam filio Demogorgonis, Cres dicto,

qui a se eam denominavit et in ea regnavit tempore Abrahae patriarchae,

ante Christi nativitatem 1848. Veteres patrem ejus Demogorgonem

dicebant esse omnium deorum primum et patrem, a nemine genitum,

aeternum et rerum omnium parentem, atque in visceribus terrae

delitescentem rati sunt; hujus autem insipidae credulitatis non a

studiosis hominibus habuisse principium, sed a vetustissimis Arcadum

rusticis, qui, cum homines silvestres essent et viderent, terram sponte

sua silvas et arbusta, quandoque flores, fructus et semina emittere,

animalia cuncta olere, et demum in se omnia morientia suscipere, montes

flammas evomere, e duris silicibus ignem excuti, ex concavis locis

ventos exhalare, ejusque e visceribus fontes, lacus, et flumina fundi

et maria, aestimabant, aethereum lumen etiam et stellas e terra

excrevisse. Sicque terram deum esse non simpliciter dicebant, sed illi

mentem implicitam esse, divinum intellectum, et nutu ejus agerentur

ista, eamque mentem in subterraneis habere sedem arbitrati sunt. Cui

errori auxit fidem apud rusticos, antra et profundissimos terrarum

abditus intrasse nonnumquam, cum in processu languescente luce

silentium augeri videatur, subintrare mentes cum nativo locorum horrore

religio consuevit, et ignaris praesentiae alicujus divinitatis

suspicio, quae a talibus suspicatam deitatem non alterius quam

Demogorgonis existimabant, eo, quod ejus mansio in terrae visceribus

crederetur, e quibus et Cretem filium huic insulae misisse credebant;

sunt enim in ea plures horribiles speluncae, in quibus antiqui oracula

Demogorgonis quaerebant.

Alii dicunt, insulam illam esse Cretam dictam propter terrae illius

albedinem, quia creta, qua scribitur ad parietes, est in ea copiosa et

optima. Alii dicunt, quod licet Creta sit pars Graeciae, tamen antiqui

Graeci nolebant, quod illi de ista insula in nomine cum eis

participarent, sed dicerentur Cretes, et non Graeci, quia Cretenses

erant malitiosi.

Dicitur etiam Candia, a terrae candore, quia gleba est candida. Et

dicta fuit Centopolis, quia centum egregias habuit olim civitates.

Antiqui dicebant hanc insulam esse in mundi medio constitutam, et

tripartiti orbis tenere medium, Asiae scilicet, Africae et Europae, et

idcirco opinari potest, eam Oceaniam esse dictam, quia sicut oceanus

mundum ambit et includit, sic Oceania ambitur et includitur mundi

partibus; ideo ponebant, eam esse paradisum et voluptatis locum, sub ea

ponebant infernum esse, quapropter in ejus altissimo monte Idone

posuerunt statuam vel idolum cujusdam senis, cujus caput aureum, pectus

et brachia argentea, corpus et renes ex aere, tibiae et crura ex ferro,

pedes autem ex cocta terra. Ad hanc statuam dicebant spectare omnem

corpoream molem mundi. Ex rimulis hujus idoli sudabant semper

lachrimae, quae collectae per cavernas defluebant (#b#) et collectae

stagnum faciebant, ex quo consequenter fluvius generatus in terrae

viscera per hiatum incidebant, quem in profundum inferni cadere

credebant ad locum damnatorum, eumque Achorontem fluvium nominabant,

quia forte idolum, a quo fluebant aquae, dicebatur Acharon. De hoc

flumine infernali mira dicunt poetae in multis locis, et Eusebius de

Praep. Evang. de eo facit mentionem L. II. C. ult.

Sic ergo antiqui credebant infernum esse in terrae centro, et supra

paradisum, et Cretam sive Oceaniam esse beatitudinis locum, sub eo vero

infernum, et ideo ad hanc insulam tamquam ad medium omnia essent

migratura. Pro quo est notandum, quod de medio mundi possumus loqui

tripliciter. Uno modo de illo punctuali medio, ad quod spectant omnes

partes aut lineae protractae a limbo oceani contra eum. Alio modo

accipiendum medium solum terrae habitabilis, mensurando a locis

habitabilibus usque ad medium. Tertio modo accipiendo, medium per

respectum ad tres mundi principales partes. De primo orbis medio, ubi

sit, vere scit orbis conditor, qui et latitudinem maris et terrae

magnitudinem, profundum abyssi et coeli altitudinem dimensus est. Multi

tamen opinati sunt, hoc mundi medium in Jerusalem, in loco, ubi passus

est Dominus, uti patet P. I. Fol. 117. Multi autem non credunt, in

Jerusalem posse esse centrale medium mundi, et plures de hoc

disputationes fiunt. Dicunt tamen, quod medium mundi secundo modo

acceptum est in Jerusalem. Medium vero tertio modo est in Creta, quod

patet, quia ad eam insulam maria trium orbis partium terminantur. Nam

illi ab arctoo Aegeum est mare et ab occiduo Jonium seu Myrteum, quae

Europae sunt maria; a solis ortu est illi Icarium mare atque Carpacium

sive Aegyptium, quae Asiatica maria sunt. A meridie vero et occiduo

Afro alluitur ponto, et sic tribus orbis partibus terminus est. Quomodo

autem totus mundus in has tres dividatur partes, breviter sic

accipitur: Asia, prima et major mundi pars, incipit ab oriente

extenditurque lateraliter hinc usque ad septemtrionem, illinc usque ad

torridam zonam terminaturque ab occidente septentrionali Tanai fluvio,

qui ex Riphaeis montibus profluens grandis efficitur et per multarum

regionum decursum paludibus Maeoticis illabituri ponto Euxino jungitur

per strictum; ab occidente vero meridionali Nilo terminatur, et haec

pars mediam partem nostrae habitabilis obtinet.

Dictaque est Asia ab uxore Iapeti quondam potentissimi hominis, quae

dicebatur Asia et orientis regna tenuit. Et ab oriente habet haec pars

ortum solis, a meridie oceanum, ab occasu nostro finitur mari, a

septemtrione Maeotide lacu et Tanai fluvio, habetque multas provincias

et varias gentes.

Africa, alia mundi pars, et minor inter tres, terminatur ab oriente

Nilo, Aegypti flumine, a meridie torrida zona, a septemtrione

mediterraneo mari, ab occidente mari Atlantico.

Dicitur autem Africa quasi aprica, eo quod soli sive coelo sit pervia

et aperta, ideo horrori frigoris nullatenus est subjecta. Et quamvis

haec pars sit minor spatio quam Asia et Europa, ditior tamen est et

mirabilior, in auro enim et gemmis et terrae frugibus ditissima est

valdeque mirabilis in diversis monstruosis hominibus et bestiis. Vel

dicitur Africa ab Afer filio Abrahae, qui ex Ketura natus ei fuit et

eam regionem incoluit.

Europa ab oriente Tanai flumine terminatur, ab occidente mari Gaditano,

a meridie (#168 a#) mediterraneo mari, et a septemtrione frigida zona.

Dicta est autem Europa a filia Agenoris[TR154] regis Tyri, de qua talis

fertur fabula. Cum esset virgo pulcherrima et cum suis sodalibus in

pratis Phoenicum supra littus luderet, transformavit se Jupiter in

candidum taurum et pulcherrimum et armentis ibi in pascuis existentibus

immiscuit. Hunc cum[TR155] cerneret virgo, pulchritudine et

mansuetudine ejus delectata illum primo tractare manibus coepit ac inde

ejus conscendit dorsum, qui paulatim procedens contra mare cum ea in

mare prosiliit, quae territa manibus cornibus apprehensis se tenuit,

ille autem transnatans cum ea usque in Cretam insulam, de qua nunc

sermo est, deduxit, ubi in veram redactus formam eam in uxorem accepit

et ob ejus eximium amorem, ut maneret ejus memoria perpetua, tertiam

mundi partem ab ea denominavit Europam.

Haec Europa spatiis major est Africa et minor Asia, et quamvis sit

minor Asia, ei tamen par est in populorum numerositate, et forte multo

major, populos enim, ut dicit Plinius, alit corpore majores, viribus

fortiores, animo audaciores, forma et specie pulchriores quam Asiae vel

Africae regiones.

Hae tres mundi partes mari mediterraneo intersecantur, et maria trium

partium ad Cretam insulam terminantur, quae est insula suavissima,

fertilissima, inter paradisos terrestres computata. Sunt enim sex

terrestres paradisi: unus in occidente versus Zephyrum seu favonium;

alterum in aequinoctiali inter Eurum et Euronotum; tertius, de quo Beda

loquitur, inter cancri tropicum et circulum antarcticum; quartus

paradisus est versus orientem ad Eurum ultra aequinoctialem, in quo

sunt arbores solis; quintus est ad polum arcticum, de quo Solinus

loquitur; sextus etiam invenitur in occidente, de quo Jeronymus: quod

senatus populusque Romanus mandavit, summum sacrum pontificem nisi de

Italiae deliciarum horto eligi.

Praeter hos paradisos multos invenimus, de quibus antiqui scripserunt,

sicut Plato in Gorgia dicit: ego, inquit, verissimum arbitror, quod qui

juste sancteque vixit, eum postquam mortuus fuerit, in beatorum insulas

profectum absque ullo incomodo summa in beatitudine vivere. Ex quo

patet, quod quasdam insulas paradisos et beatitudinis locos esse

aestimavit. Diodorus Libr. III. dicit, insulam esse in meridionali

oceano, de qua mira narrantur, quam felix terra et felices ejus

inhabitatores, nam insulae virtus aërisque temperies terram sua sponte

frugiferam ultra quam satis est reddit sine hominum labore ac

sollicitudine, sunt ibi aquarum fontes permagni, ex quibus partim aquae

calidae ad usum balneorum ad curandosque morbos manant, partim summa

dulcedine frigidae, quae ad valetudinem conferunt. CL annos vivunt: mos

est eis ad certam usque aetatem vivere, qua peracta variam sibi mortem

sponte constituunt: Ocanima est apud eos herba, supra quam si quis

jaceat, in suavem deductus somnum moritur. Ad hane proficiscuntur

Aethiopes maximis cum periculis, et dum advenerint, aestimant se

adeptos beatitudinem.

Aliam insulam magnam in oceano esse asserunt, non minus priore felicem,

saluberrimi aëris glebaeque optimae, quam etiam paradisum putabant, de

qua Libr. VI. Diodorus loquitur. Sic et insulas fortunatas beatitudinis

loca esse crediderunt, et ob ubertatem rerum Fortunatae sunt

cognominatae. Hae enim insulae omnibus propinquis, non solum priscis

sed etiam nostris temporibus, bonitate soli, locorum amoenitate et

salubritate, aëris felicitate praestant, ita, quod vere felices

beataeque dici queant. Insuper Plato paradisos posuit quosdam hortos

Jovis, ut Eusebius de praepar. evang. Libr. 12. C. 6. ponit. Et multa

his similia invenimus, et quia Creta, de qua sermo est, singularis erat

deorum habitatio, de qua utilibus legibus mundum regebant, eam veteres

paradisum aestimabant. Haec insula tale fertur in fabulis habuisse

initium. Dum Graeci a Trojanis bellis continuis urgerentur, Graeci

uxores suas in eam insulam, quae adhuc inculta et nondum inhabitata

erat, transtulerunt. Bello autem diutius durante foeminae pro viris

anhelabant et impatientissime eorum absentiam tolerabant diisque se

devovebant precantes pro consolatione. Dii vero pro calamitate muliebri

miserti in insulam descenderunt easque mulieres omnes impraegnaverunt

et filios ac filias genuerunt. Finito praelio Graeci suas uxores

reacceperunt, derelinquentes pueros genitos in insula, qui pessimi

homines facti sunt, uti germen daemonum mundum turbaverunt. Nam dii

isti, patres Cretensium, non alii nisi diaboli fuisse probari potest ex

sacra scriptura, quae dicit ad Titum Cap. 1: Cretenses semper mendaces,

malae bestiae, ventres pigri. Quod dictum Epimenides poeta contra

Cretenses intulit, et S. Paulus idem assumit, dicens: esse verum

testimonium, Capite ubi supra. Si ergo sic est, quod Cretenses semper

sunt mendaces, semper fuerunt filii diaboli, cum secundum Domini

sententiam Johannis VIII. diabolus ab initio in veritate non stetit,

sed mendax est et pater mendacii. Si semper malae bestiae,[TR156]

semper fuerunt hominibus insidiosi, quod etiam de diabolo dicitur, quia

insatiabilis homicida est. Idem ex alio patet, quod scilicet Cretenses

a diabolo sint: nam Johannis I: qui de terra est, de terra loquitur,

qui de coelo, de coelo. Sic qui de inferno loquuntur, de inferno.

Cretenses autem in omni locutione, jocosa et seriosa, falsa et vera,

semper nomen diaboli assumunt, et secundum verbum est diabolus. Unde

dicunt pro certo, quod puer, antequam sciat vocare patrem suum, scit

nominare diabolum. Et hoc hodie experti sumus in hac insula. Idcirco

propter singularem illorum hominum nequitiam placuit antiquis Graecis

non Graeciam sed Cretam eam terram nominari. Haec insula celeberrima

apud veteres fuit, et creberrime carmina poetica canunt. Nam in ea

Saturnus creditur ille vetustissimus esse progenitus et frater ejus

Titan et sorores. Titan autem, cum esset major natu, regnare voluit,

sed quia turpis facie fuit, et (#b#) inhumanus gigas, suasum est

Saturno accipere sibi regnum. Titan autem, videns fratris sui

ambitionem, cessit regno illa conditione, ut si quis nasceretur virilis

seminis ei, mox eum necaret, hoc pacto sperans tandem regnum in suorum

filiorum potestatem deventurum. Natum ergo primum filium necavit. Alii

dicunt, quod omnes suos filios devoravit et statim devoratos evomuit.

Porro, dum uxor ejus Opis iterum concepisset geminosque edidisset,

Junonem foeminam et Jovem marem, obtulerunt patri Junonem et lapidem,

dicentes, Opem cum Junone petram genuisse, Jovem autem clam in

altissimum Cretae montem Idam alendum matri transmisit, et Curetis

populis transmissus est, quem Melissëus rex Cretae assumsit eumque

duabus suis filiabus commendavit, quae eum melle et caprino lacte

nutrierunt. Alii dicunt, quod melle tantum sit nutritus ab apibus. Nam

dum puer fleret, ne audiretur ejus fletus, cymbala, tympana, clypeos et

arma pulsabant, ad quorum sonitum suo more convolantes apes mella in os

parvuli Jovis inferebant; ob quod beneficium postea deus factus, hanc

contulit apibus gratiam, ut sine coitu generarent.

Fingunt alii dicentes, eum Nymphas in apes convertisse, a quibus

nutritus sit. Hic ergo cum adolevisset, insulae regimen accepit et ex

ea paene totum mundum turbavit et fratrum suorum dominus factus cum eis

immanes gigantes, Titanes, devicit, eosque montibus supposuit; patrum

suum Saturnum de regno expulit usque in Italiam, ubi tunc Janus[TR157]

regnavit, qui eum benigne recepit et conregnare permisit, Saturnus ergo

multo populo ostendit antea non cognita, et inter alia cum eo usque ex

pellibus pecudum duratis igne pecunia conficeretur, ipse primus aera

signavit et nomen apposuit suum, ex parte una Jani, sui susceptoris,

bifrons, ex altera vero navem, eo, quod in navi venisset.

Sub illis duobus regibus fuere aurea saecula in Tuscia et in Italia,

quia nihil privatum, sed omnia erant communia. Igitur Jupiter, rex

Cretae, cum quinque vicibus totum mundum peragrasset et ubique tam in

campestribus, quam in montibus sibi templa construxisset seque deum

esse populis nuntiasset et populum humaniter vivere instruxisset;

fratribus suis divisit imperium, dans Plutoni inferorum dominium,

Neptuno maris, reservans sibi coeli dominium. Tandem post multa vitam

commutavit et moriens ad deos abiit, eumque sui filii constructo decoro

sepulchro in Creta juxta Aulacium oppidum sepelierunt; quem Cretenses

pro summo Deo coluerunt eumque aliis terris colendum praedicaverunt,

cum tamen fuerit vitiosissimus homo et immundissimus, ut Augustinus

libr. II. de Civitate Dei Cap. 7. ostendit. Unde vitiosi homines ad

palliandum sua scelera eum pro deo coluerunt. Non solum autem Cretenses

pro deo Jovem suum habuerunt, sed et prudentissimi Graeci, qui ipsum

mundi mentem arbitrantes, quae in se ipsa mundum continens produxit. De

quo Orpheus, Graecorum theologus, carmen edidit valde magnificum et

omnino divinum, ut patet per Eusebium de praepar. Evangelica L. III. C.

3.

Qualis homo fuerit Jupiter ostendit Lactantius L. 16, qui, inquit,

Jupiter, qui in solemni precatione optimus et maximus nominatur? Nonne

a sua prima pueritia parricida deprehenditur, cum patrem regno expulit

nec exspectare finem decrepiti senis voluit cupiditate regnandi, et cum

primum solium paternum et arma cepisset, bello a Titanibus lacessitus,

quibus victis reliquam vitam suam in stupris adulteriisque consumsit.

Omitto virgines, quas imminuit, illud enim tolerabile judicari solet.

Amphitryonem ac Tyndareum praeterire non possum, quorum domos dedecore

ac infamia (#169 a#) plenissimos fecit. Id vero summae impietatis et

sceleris, quod regium puerum rapuit ad stuprum, parum enim ei

videbatur, si in expugnanda pudicitia maculosus esset et turpis, nisi

etiam sexui suo injuriam faceret. Miror profecto illius rudis aevi

insaniam, ut quod ex homine natum, passibilem atque mortalem viderant

et servum vitiorum multorum experti fuerant ejusque jam mortuum cadaver

ante oculos habebant, Deum, et summum optimumque Deum tam inconsulte

crederent. Sinamus ergo veteres in sua fatuitate et ad propositum de

Creta insula redeamus.

De Creta.