Mabigát ang bagay na iyón: kilalá ni Linares ang ugali ni doña Victorina
at nalalaman niyá cung hanggang saan ang magágawa; cung pakiusapan siyá
n~g nauucol sa catuwira'y tulad sa cung magsaysay n~g nauucol sa
calinisan n~g puri't pakikipag capuwa-tao sa isáng carabinero n~g
Hacienda, pagca talagang may pacay na macakita n~g contrabando sa lugar
na tunay na wala; ang mamanhic ay waláng cabuluhán, magdaya'y lalo n~g
masamá; wala na n~gang sucat pagpapaliiran cung hindi maghamón n~g away.
--N~guni't ¿paano?--ang sinasabing nagpaparoo't paritong mag-isá;--cung
salubun~gin acó n~g masasamang pananalita? ¿cung ang canyáng asawa ang
aking maratnan? ¿sino caya ang macaiibig magpadrino sa akin? ¿ang cura?
¿si capitan Tiago? ¡Sinusumpa co ang oras n~g aking pagsunod sa canyang
m~ga hatol! ¡Daldál! ¿Sino ang pumipilit sa aking acó'y maghambóg,
magsabi n~g m~ga cabulastugán, magpakita n~g m~ga cayaban~gan! anó ang
sasabihin sa akin n~g guinoóng dalagang iyán ...? Dinaramdam co n~gayón
ang paguiguing secretario co n~g lahat n~g m~ga ministro!
Sumásaganitóng malungcót na pakikipagsalitaan sa sarili ang mabait na si
Linares n~g dumating si pari Salví. Ang catotohana'y lalo n~g payát at
namumútla ang franciscano cay sa dati, n~guni't nagníningning sa canyáng
m~ga matá ang isáng tan~gíng liwanag at sumusun~gaw sa canyáng m~ga labi
ang isáng cacaibáng n~gitî.
--¿Guinoong Linares, lubós naman ang pag-iisá ninyó?--ang ibinati at
saca tumun~go sa salas, na sa m~ga nacasiwang na pintô nito'y tumatacas
ang iláng tinig n~g piano.
Nag-acala si Linares na n~gumitî.
--¿At si don Santiago?--ang idinugtóng n~g cura.
Dumating si capitang Tiago sa sandali ring iyón, humalic n~g camáy sa
cura, kinuha niyá ang dalá nitóng sombrero at bastón n~gumin~giting
mabaít na mabaít.
--¡Pakinggán ninyó, pakinggan ninyó!--ang sabi n~g curang papasóc sa
salas, na sinúsundan ni Linares at ni capitan Tiago;--may dalá acóng
magagalíng na balita na aking sasabihin sa lahát. Tumanggáp acó n~g m~ga
sulat na galing sa Maynilà, na pawang nagpapatibay n~g sulat na dinalá
sa akin cahapon ni guinoóng Ibarra ..., sa macatuwíd, don Santiago, ay
wala na ang nacaháhadláng.
Si María Clara, na nacaupò sa piano sa guitnâ n~g canyang dalawáng
caibigang babae, umanyóng titindig, datapuwa't kinulang siyá n~g lacás
at muling naupô. Namutlâ si Linares at tinitigan si capitang Tiago na
ibinabà ang m~ga matá.
--Untiunting totoóng kinalúlugdan co ang binatang iyan,--ang
ipinagpatuloy n~g cura; n~g una'y masamà ang aking pagcápalagay sa canyá
..., may cauntíng cainitan ang ulo, n~guni't lubháng marunong umayos n~g
canyáng m~ga pagcuculang, na anó pa't hindi mangyaring macapagtaním sa
canyá ang sino man. Cung di n~ga lamang si padre Dámaso'y....
At tinudlà n~g cura n~g matuling pagsulyáp si María Clara, na nakikinig
n~guni't hindi inihihiwalay ang m~ga mata sa papel n~g música, bagá man
siya'y lihim na kinucurot ni Sinang, na sa gayóng paraa'y sinásaysay ang
canyáng catuwâan; sumayaw sana siya cung silá'y nag-íisá.
--¿Si padre Dámaso po?--ang tanóng ni Linares.
--Opo, si padre Dámaso, ang sinabi,--ang ipinagpatuloy n~g cura, na
hindi inihihiwalay ang tin~gín cay María Clara,--na palibhasa'y ...
inaama sa binyág, hindi niyá maitutulot ... n~guni't sa cawacasan,
inaacala cong humin~ging tawad sa canyá si guinoong Ibarra, bagay na
hindi co pinag aalinlan~ganang magcacahusay-husay na lahát.
Nagtindíg si María Clara, nagsabi n~g isáng dahilán at pumasoc sa
canyáng cuarto, na si Victoria ang casama.
--¿At cung hindi siyá patawarin ni padre Dámaso?--ang marahang tanóng ni
capitang Tiago.
Cung magcagayo'y ... si María Clara ang macacaalam ... si padre Dámaso
ang canyáng amáng caluluwa: n~guni't inaacala cong sila'y
magcacáwatasan.
Nang sandalíng yaó'y napakinggán ang yabág n~g m~ga paglacad at sumipot
si Ibarra, na sinusundan ni tía Isabel; ibá't ibáng m~ga damdamin ang
napucaw n~g pagdating niyáng iyón. Bumati n~g boong guiliw cay capitang
Tiago, na hindi maalaman cung n~gin~gitî ó iiyac, bumati cay Linares n~g
isáng malaking pagyucód n~g ulo. Nagtindíg si fray Salví at iniabot sa
canyá ang camáy n~g boong pagliyag, na anó pa't hindi napiguilan ni
Ibarra ang isáng tin~ging nagpápahalatâ n~g malakíng pagtatacá.
--Huwág po cayóng magtacá,--ani fray Salví;--n~gayón-n~gayón lamang ay
pinupuri co cayó.
Napasalamat si Ibarra at lumapit cay Sinang.
--¿Saán ca doroon sa boong maghapon?--ang itinanóng ni Sinang, sa
canyang pananalitang musmós;--tumátanong cami sa aming sarili at aming
sinasabi sa amin din: ¿Saán caya naparoon ang caluluwang iyáng tinubós
sa Purgatorio? At bawa't isá sa ami'y nagsasabi n~g ibá't ibáng bagay.
--¿At mangyayari bang maalaman cung anó ang sinasabi ninyó?
--Hindi, iya'y isáng lihim, n~guni't sasabihin co sa iyó cung tayo tayo
lamang. N~gayó'y sabihin mo sa akin cung saán ca doroon, upang maalaman
co cung sino sa amin ang nacahulà.
--Hindi, iyá'y isá rin namang lihim, n~guni't sasabihin co sa iyo cung
tayo tayo na lamang, sacali't itutulot n~g m~ga guinoóng itó.
--¡Mangyari bagá, mangyari bagá! ¡iyán palá lamang!--ani parì Salví.
Hinila ni Sinang si Crisóstomo sa isáng dulo n~g salas: natutuwâ siyáng
mainam na canyáng mapagtátalos ang isáng lihim.
--Sabihin mo caibigan sa akin, ang tanóng ni Ibarra;--¿nagagalit pa si
María sa akin?
--Aywán co, n~guni't ang wica niyá'y magalíng pa raw na siyá'y iyóng
limutin na, at bago umiiyac. Ibig ni capitang Tiagong siyá'y pacasal sa
guinoóng iyón, at gayón din si parì Dámaso, n~guni't hindi siyá
nagsasabi n~g oo ó aayaw. N~gayóng umaga, n~g icaw ay ipinagtatanong
namin, at sinasabi cong ¿baca nan~gin~gibig na sa ibá? sumagót siyá sa
aking: ¡cahimanawari! at saca umiyác.
Nalúlungcot si Ibarra.
--Sabihin mo cay Maríang ibig co siyáng macausap na camí lamang dalawá.
--¿Cayó lamang dalawá?--ang tanóng ni Sinang, na pinapagcunót ang m~ga
kilay at siyá'y tinitigan.
--Hindi naman lubós camíng dalawá lamang; n~guni't huwag sanang
náhaharap iyón.
--May cahirapan; n~guni't huwag cang mabahalà, sasabihin co.
--¿At cailan co malalaman ang casagutan?
--Bucas, pumaroon ca sa bahay n~g maaga. Aayaw si Maríang mag-isá cailan
man, sinasamahan namin siyá; isáng gabi'y natutulog si Victoria sa
canyáng siping, at sa isáng gabí namá'y acó; bucas ay sa akin tamà ang
pagsama sa canyá. N~guni't pakinggán mo, ¿at ang lihim? ¿Yayáo ca nang
hindi mo pa sinasabi sa akin ang lalong pan~gulo?
--¡Siya n~ga naman palá! doon acó doroon sa Los Baños, mamímili acó n~g
niyóg, sa pagca't ibig cong magtayô n~g isáng gáwaan; ang iyong tatay
ang aking mácacasama.
--¿Walâ na ba cung di iyán lamang? ¡Nacú ang isáng lihim!--ang bigláng
sinabi ni Sinang n~g malacás, na ang anyô'y ang sa narayaang
magpapatubô; ang boong isip co'y....
--¡Mag-in~gat ca! ¡hindi co itinutulot sa iyóng iwatawat mo ang lihim na
iyán!
--At hindi co naman ibig--ang isinagót ni Sinang na pinapan~gulubot ang
ilóng.--Cung isáng bagay man lamang na may caunting cahulugán, marahil
masabi co pa sa aking m~ga caibigang babae; datapuwa't ¡pamimilí n~g
m~ga niyóg! ¡m~ga niyóg! ¿sino ang macacaibig macaalam n~g tungcól sa
niyóg?
At nagdalidali n~g mainam na pagyáo at paghanap sa canyáng m~ga
caibigang babae.
Nagpaalam si Ibarra n~g macaraán ang iláng sandali, sa pagca't canyáng
nakitang walang salang pápanglaw ang pagpupulong na iyón; maasim na
matamis ang pagmumukhâ ni capitang Tiago, hindi umiimic si Linares at
nagmámasid, ang curang nagpapacunuwaring nagágalac ay nagsasalitâ n~g
m~ga cacaibáng bagay. Hindi na mulíng lumabás ang alin man sa m~ga
dalaga.
=LII.=
=ANG SULAT N~G M~GA PATAY AT ANG M~GA ANINO.=
Itinatagò ang buwan n~g madilím na lan~git; wináwalis n~g malamig na
han~ging palatandâan n~g pagdating n~g Diciembre ang iláng dahong tuyô
at ang alabóc sa makipot na landas na patun~gó sa libin~gan.
Nagsasalitaan n~g marahan ang tatlóng anino sa ilalim n~g pintuan.
--¿Kinausap mo ba si Elías?--ang tanóng n~g isáng tinig.
--Hindî, nalalaman mo n~g siyá'y may ugaling cacaibá at main~gat;
n~guni't inaacalà cong siyá'y cacampí natin; iniligtás ni don Crisóstomo
ang canyáng buhay.
--Caya acó pumayag,--anáng unang tinig;--¡ipinagágamot ni don Crisóstomo
ang aking asawa sa bahay n~g isáng médico sa Maynilà! Acó ang nacacaalam
n~g convento upang makipagliwanag sa cura n~g aming pautan~gan.
--At camí naman ang nacacaalam n~g cuartel, at n~g masabi namin sa m~ga
civil na may m~ga anác na lalaki ang aming amá.
--¿Maguiguing ilán caya cayó?
--Limá, cainaman na ang limá. Maguiguing dalawampo raw cami,--anáng
alilà ni don Crisóstomo.
--At ¿cung hindi lumabás cayóng magalíng?
--¡Sttt!--anáng isá, at hindi na umimic ang lahát.
Namamasid sa nag-aagaw n~g dilim at liwanag ang pagdating n~g isáng
anino na marahang lumalacad na ang bacod ang siyáng tinútunton;
manacánacang humíhintô na para mandíng lumílin~gon.
At may dahil n~ga namán. Sa dacong hulihán, na may dalawampong hacbang
ang puwang, may sumusunod na isá pang anino, lalong malakí at tila
mandín lalò pang anino cay sa náuna: totoong napacarahan ang pagyapac sa
lupà, at biglang nawawalâ, na anaki'y linalamon n~g lupa, cailán mang
humíhinto't lumilin~gon ang náuuna.
--¡Sinusundan acó!--ang ibinulóng n~g náuunang anino; ¿ang guardia civil
caya? ¿nagsinun~galíng caya ang sacristan mayor?
--Ang sabi'y dito raw magtátatagpô,--ang iniisip n~g icalawáng anino;
marahil may masamáng inaacalà caya inililihim sa akin n~g dalawáng
magcapatid.
Sa cawacasa'y dumating ang nan~gun~gunang anino sa pintùan n~g
libin~gan. Lumapit ang tatlóng aninong nan~gauna.
--¿Silá po bagá?
--¿Cayó po ba?
--¡Tayo'y maghiwahiwalay, sa pagca't sinúsundan acó nilá! Tátanggapin
ninyó bucas ang m~ga sandata at pagcágabi gágawin. Ang hiyáw ay:
«¡Mabuhay si don Crisóstomo!» ¡Lacad na cayó!
Nawalâ ang tatlóng anino sa licuran n~g m~ga pader. Nagtagò ang bagong
dating sa pag-itan n~g pintô at naghintáy na hindi umiimic.
--¡Tingnan natin cung sino ang sumúsunod sa akin!--ang ibinulóng.
Dumating ang pan~galawáng anino na nag-iin~gat n~g mainam at humintóng
parang nagtitin~gintin~gin sa paliguid niyá.
--¡Nahuli acó n~g pagdating!--ang marahang sinabi; n~guni't baca caya
man~gagbalic.
At sa pagcá't nagpasimulâ n~g pag ambóng nagbabalang tumagál, inisíp
niyang sumilong sa ilalim n~g pintùan.
At alinsunod sa dapat mangyari'y nabuglàan niyá ang isáng anino.
--¡Ah! ¿sino pô cayó?--ang itinanóng n~g bagong dating na ang tinig ay
sa matapang na lalakl.
--At ¿sino pô ba naman cayô?--ang isinagót n~g isá n~g boong
capanatagan.
Sandalíng hindi nan~gagsiimic; pinagpipilitan n~g isá't isáng makilala
ang canyáng caharáp sa pamamag-itan n~g anyô n~g tinig at sa
pagmumukháng naaaninagnagan.
--¿Anô po ba ang hinihintay ninyó rito?--ang tanóng n~g may tinig na
pagca lalaki.
--Na tumugtóg ang á las ocho upang aking macuha ang baraja n~g m~ga
patay, ibig cong manalo n~gayong gabí n~g salapi,--ang sagót n~g isá na
ang tinig ay caraniwan; at cayó namân, ¿anó't cayó po'y naparito?
--Sa ... gayóng ding dahil.
--¡Abá! ikinatutuwa co; sa ganyá'y hindi acó mag-iisá. May dalá acóng
baraja; pagcarin~gig co n~g unang tugtóg ay maglálagay acó sa canilá n~g
_aldur_; sa icalawáng tugtóg ay maglálagay namán acó n~g _gallo_; ang
m~ga barajang gumagaláw ay iyán ang m~ga baraja n~g m~ga patáy, na
kinacailan~gang agawin sa pamamag-itan n~g pananagâ. ¿May dalá rin po ba
cayóng baraja?
--¡Wala!
--¿At paano?
--Magaang; cung paano ang paglalagáy ninyó sa canilá n~g bangcâ;
hinihintay cong silá namán ang maglálagay n~g bangcâ sa akin.
--¿At cung hindi maglagáy n~g bangcâ ang m~ga patáy?
--¿Anó ang gagawin? Hindi pa ipinag-uutos na sapilitang magsúsugal ang
m~ga patáy....
Sandalíng hindi silá nag-imican.
--¿Cayó po ba'y naparitong may sandata? ¿Paano ang inyóng gágawing
pakikiaway sa m~ga patáy?
--Sa pamamag-itan n~g aking m~ga suntóc,--ang isinagót n~g pinacamalaki
sa canilá.
--¡Ah, diablo, n~gayón co naalaala! hindi tumátayâ ang m~ga patáy pagca
may higuít sa isá ang bilang n~g m~ga buháy, at tayo'y dalawá.
--¿Siyá n~ga po ba? n~guni't áayaw acóng umalís.
--Acó ma'y gayón din, nan~gan~gailan~gan acó n~g salapi,--ang isinagót
n~g pinacamaliit; n~guni't gawín natin ang isáng bagay: magsugál tayong
dalawá, at ang matalo'y siyáng umalís.
--Halá ...--ang isinagót n~g isá na may cauntíng samâ ang loob.
Pumasoc silá't humanap sa gayóng nag-aagaw n~g dilim at liwanag n~g
isáng lugar na lalong nauucol; hindi nalao't nacásumpong silá n~g isáng
baunang bató at doon silá naupô. Kinuha n~g pinacapandác sa canyáng
salacót ang baraja, at nagpanin~gas namán ang isá n~g fósforo.
Sa ilaw ay nagtin~ginan ang isá't isa, datapuwa't ayon sa pag-aanyô n~g
canícaniláng mukha'y hindi nan~gagcacakilalanan. N~guni't gayón man, sa
pinacamataás at tinig macalalaki ay makikilala natin si Elías, at sa
pinacamaliit ay si Lucas, dahil sa pílat niyá sa pisn~gí.
--¡Alsahín po ninyó!--ang winica nitó, na hindi nálilin~gat n~g
pagmamasíd sa caharáp.
Itinabí ang iláng butóng nakita sa ibabaw n~g libin~gang bató't saca
nag-_andar_ n~g isáng alás at isáng cabayo. Pinagsunodsunód ni Elías ang
pagpapanin~gas n~g fósforo.
--¡Sa cabayo!--anyá,--at n~g magcatanda'y nilagyán n~g isáng bun~gô n~g
tadyáng.
--¡Juego!--aní Lucas,--at sa icaapat ó icalimang _carta_ ay lumabás ang
isáng alás.
--Natalo cayó,--ang idinugtóng;--n~gayó'y pabayaan po ninyóng acó'y
mag-isáng humanap n~g pagcabúhay.
Umalís si Elías na hindi nagsabi n~g catagâ man lamang, at nawala sa
guitna n~g cadilimán.
Nang macaraan ang ilang minuto'y tumugtóg ang á las ocho sa relós n~g
simbahan, at ipinahayag n~g campana ang oras n~g m~ga caluluwa; n~guni't
hindi inanyayahan ni Lucas makipagsugál sa canyá ang sino man, hindi
tinawagan ang m~ga patáy, na gaya n~g iniaatas n~g pamahiin; ang
guinawá'y nagpugay at bumulóng n~g ilang panalan~gin, nagcruz n~g boong
cataimtimang tulad sa marahil guinágawa rin sa sandaling iyón n~g puno
n~g Cofradía n~g Santísimo Rosario.
Nagpatuloy ang pag-ambón sa boong magdamág. Pagca á las nueve n~g gabi'y
madilím na ang m~ga daan at wala n~g taong lumalacad; ang m~ga farol n~g
lan~gis na dapat ibitin n~g bawa't namamayan sa tapat n~g canilang
bahay, bahagya n~g nacaliliwanag sa pabilóg na isáng metro ang luwang:
tila mandin inilagáy ang m~ga ilaw na iyó't upang makita ang carilimán.
Naglálacad n~g paroo't parito sa magcabicabilang dulo n~g daang malapit
sa simbahan ang dalawáng guardia civil.
--¡Maguináw!--ang sabi n~g isá sa wicang tagalog na may puntóng bisayà;
hindi tayo macahuli n~g isá man lamang sacristan, waláng gágawa n~g
casiraan n~g culun~gán n~g manóc n~g alferez ... Nan~gadalà dahil sa
pagcápatay doon sa isá; nacayáyamot sa akin itó.
--At sa akin,--ang isinagót n~g isá;--sino ma'y waláng nagnanacaw;
datapuwa't salamat sa Dios at ang sabiha'y na sa bayan daw si Elías. Ang
sabi n~g alferez ay ang macahuli raw sa canyá'y máliligtas sa palò sa
loob n~g tatlóng buwán.
--¡Aa! Nasasaulo mo ba ang canyáng m~ga _señas_?--ang tanóng n~g bisaya.
--¡Mangyari bagá! ang taás ay matangcád ayon sa alferez, catatagán ayon
sa cay padre Dámaso; maiitím ang m~ga matá, catatagán ang ilóng,
catatagán ang bibíg, waláng balbás, maitim ang buhóc....
--¡Aa! ¿at ang m~ga tan~ging _señas_?
--Maitím ang barò, maitím ang salawal, mán~gan~gahoy....
--¡Aa! hindi macatatacas, tila nakikinikinita co na siyá.
--Hindi co siyá pagcacamal-an sa ibá, cahi't macatulad niyá.