SABUNGAN.=

Upang ipan~gilin sa Filipinas ang hapon n~g araw n~g linggo'y napasasa

sabun~gan ang caraniwan, na gaya naman sa Españang ang larong pakikiaway

n~g tao sa toro ang siyang pinaroroonan. Ang pagsasabong n~g manoc,

hilig na masamang dito'y dinala n~g m~ga taga ibang lupain at mahiguit

n~g isang daang taóng guinagawang panghuli n~g salapi, ay isa riyan sa

m~ga pan~git na pinagcaratiban n~g bayan, na lalong malaki ang casam-an

cay sa opio sa m~ga insic; diya'y napaparian ang dukha't inilalagay sa

pan~ganib ang canyang boong pagcabuhay, sa pagmimithing siya'y

magcasalaping hindi nagpapagal; napaparian diyán ang mayaman't n~g

maglilibang, at diya'y caniyang guinagamit ang salaping labí sa canyang

m~ga piguing at m~ga "misa de gracia"; datapwa't sa canila (sa m~ga

mayayaman) ang capalarang diya'y pinaglalaruan, palibhasa'y magaling na

totoo ang pagcacaturo sa sasabun~gin, marahil lalong magaling cay sa

pagcaturo sa canilang anac na lalaki, na siyang hahalili sa ama sa

sabun~gan, at wala n~ga caming itututol sa bagay na ito.

Sa pagca't ipinahihintulot n~g Gobierno, at hanggang halos canyang

ipinagaanyaya, sa pag-uutos na gawin ang gayong panoorin sa "hayag na

m~ga plaza", sa "m~ga araw n~g fiesta" (at n~g makita n~g lahat at

macahicayat ang uliran), "pagcatapos n~g misa mayor hanggang sa dumilim

sa hapon" (walong oras), dumalo tayo sa larong ito upang hanapin ang

ilang m~ga cakilala.

Walang ikinatatan~gi ang sabun~gan sa San Diego sa m~ga sabun~gan sa

iba't ibang bayan, liban na lamang sa ilang m~ga bagay. Nababahagui sa

tatlong pitac: ang una, sa macatwid baga'y ang pasucan, ay isang

malaking cabahayang tuwid, na may dalawampong metro ang haba at labing

apat na metro ang luang; sa isa sa canyang m~ga taguilira'y may isang

pintuang isang babae ang caraniwang nagbabantay, na siyang catiwala sa

paninin~gil n~g sa pinto, ó cabayaran sa pagpasoc doon. Sa buwis na

itong bawa't isa'y nagbibigay roon, tumatanggap ang Gobierno n~g isang

bahagui, m~ga ilang daang libong piso sa isang taón: sinasabing sa

salaping itong ibinabayad n~g "vicio" upang siya'y magcaroon n~g

calayaan, nanggagaling ang ipinagpapatayo n~g m~ga maiinam na m~ga

paaralan, ipinagpapagawa n~g m~ga tulay at m~ga daan, ipinagtatatag n~g

m~ga ganting pala upang lumusóg ang pagsasaca at pan~gan~galacal ...

purihin nawa ang vicio na naghahandog n~g gayong lubhang magagaling na

m~ga bun~ga!--Sa unang pitac na ito nalalagay ang m~ga nan~gagbibili n~g

hitso, m~ga tabaco, m~ga cacanin, m~ga pagcain at iba pa; naririan diyan

ang caramihang batang lalaking sumasama sa canilang m~ga ama ó amaing sa

canila'y nagsasakit n~g pagtuturo n~g m~ga lihim n~g pamumuhay.

Capanig ang pitac na ito n~g isá pang lalong malaki n~g caunti, isang

pinaca salas, na pinagtitipunan n~g madla bago gawin ang m~ga "soltada".

Nariyán ang pinacamarami sa m~ga manoc, na nan~gatatali n~g isáng lúbid

sa lupa, sa pamamag-itan n~g isang pacong but-ó ó lúyong; nariyan ang

m~ga tahur, ang m~ga malulugdin sa sabong, ang mananari: diyán

nan~gagcacayari, nagninilaynilay, nan~gun~gutang, sumusumpa,

nagtutun~gayaw, humahalachac; hinihimas niyón ang canyáng manoc, na

pinaraanan n~g camáy ang ibabaw n~g makikintab na m~ga balahibo;

sinisiyasat nama't binibilang nito ang m~ga caliskis sa m~ga paa;

pinagsasalitaanan ang m~ga maiinam na gawa n~g m~ga bayani; diya'y

inyóng mapapanood ang maraming m~ga mukhang malulungcót, na bitbit sa

m~ga paa ang bangcay na wala n~g balahibo; ang pinacamahalmahal na hayop

sa loob n~g ilang buwan, pinalayawlayaw at sa canya'y ipinagcatiwala ang

lalong caayaayang m~ga pag-asa, n~gayo'y wala cung di isáng bangcay na

lamang, na ipagbibili sa isáng peseta, upáng lutuing luya ang cahalo at

canin sa gabí ring iyón: "sic transit gloria mundi". Pauwi na ang natalo

sa canyáng bahay, na pinaghihintayan sa canya n~g esposang cacabacaba

ang loob at n~g m~ga limalimahid na m~ga anac, na hindi na taglay ang

caunting pamimilac at ang sasabun~gin. Yaong lahat na m~ga panaguinip na

calugodlugod, yaong m~ga pagaalagang tumagal n~g mahabang panahon, mula

sa pagbubucang liwayway hanggang sa paglubóg n~g araw, yaong lahat n~g

m~ga pagpapahirap at pagpapagal, ang kinauwia'y isang peseta, ang m~ga

nálabing abó sa gayóng cacapal na asó.--Sa ulutang itó nakikipagtutulan

ang lalong pan~god na isip: ang lalong gagasogaso'y pinagsisiyasat na

magaling ang gayóng bagay, tinitimbang, pinagmámasid, ibinubucadcad ang

m~ga pacpac, hinihipo ang m~ga casucasuan n~g m~ga hayop na iyón.

Maiinam na totoo ang pananamit n~g m~ga ilang sinusundan at liniliguid

n~g m~ga caanib n~g canicanilang m~ga sasabun~gin; marurumi namán ang

m~ga ibá, natatatac sa canilang mamayat na m~ga mukha ang larawan n~g

vicio, at caniláng sinusundan n~g boong pagmimithi ang m~ga kilos n~g

m~ga mayayaman at canilang pinagmamasdang magaling ang m~ga pustahan, sa

pagca't mangyayaring mahuho ang m~ga bulsa, datapuwa't hindi

nangyayaring masiyahan ang masamang hilig; diya'y waláng mukháng hindi

guising; diya'y wala ang mapagpabayang filipino, ang tamád, ang hindi

makibuin: ang lahát ay pawang kilusán, masimbuyong budhi, pagsusumicap;

masasabing silá'y may isang cauhawang siyáng nagbibigay casayahan sa

tubig sa pusali.

Buhat sa ulutang ito'y tumutun~go sa labanang ang pamagata'y "Rueda".

Ang tuntun~gan nito, na nababacuran n~g cawayan, ang caraniwa'y mataas

cay sa dalawang panig na sinabi na n~g una. Sa dacong itaas, na halos

sumusucó na sa bubun~gan, may m~ga gradería, lunsódlunsód bagang upuan,

na iniuucol sa m~ga manonood ó m~ga magsasabong, dalawang salitang

nagcacaisa n~g kinauuwian. Sa boong itinatagal n~g labanan ay napupuno

ang m~ga graderiang itó n~g m~ga taong may gulang na at n~g m~ga batang

nan~gagsisigawan, nan~gaghihiyawan, nan~gagpapawis, nan~gag-aaway at

nan~gagtutun~gayaw: ang cagalinga'y bihirang bihira ang babaeng

nacararating diyán. Nan~gasasa "Rueda" ang m~ga táong litáw, ang m~ga

mayayaman, ang m~ga bantog na "tahur", ang contratista (a entista) at

ang sentenciador (tagahatol). Sa lupa, na mainam ang pagcacapicpic ay

nan~gaglalaban ang m~ga hayop, at buhat diya'y ipinamamahagui n~g

Capalaran sa m~ga familia ang m~ga tawanan ó m~ga pagtan~gis, ang

magagaling na pagcain ó ang cagutuman.

Sa horas n~g ating pagpasoc ay naroroon na ang gobernadorcillo, si

capitang Pablo, si capitang Basilio, si Lucas, ang tao bagang may pilat

sa mukha, na totoong nagdamdam n~g pagcamatay n~g canyang capatid.

Lumapit si capitang Basilio sa isa sa m~ga taong bayan at tumanong:

--¿Nalalman mo ba cung anong manoc ang dala rito ni Capitang Tiago?

--Hindi co po na lalaman; may dumating po sa canyang dalawa caninang

umaga, ang isa sa canila'y ang lasac na tumalo sa talisayin n~g Consul.

--¿Sa acala mo caya'y mailalaban sa canya ang aking si bulic?

--¡Aba, nacú, mailalaban po! ¡Ipupusta co po sa inyong manoc ang aking

bahay at ang aking baro!

Dumarating sa sandaling iyon si capitang Tiago. Ang pananamit ay tulad

sa m~ga malalacas na magsasabong: barong lieszong Caatóng, salawal na

lana at sombrerong jipijapa. Sumusunod sa canyá ang dalawang alila; dala

n~g isa ang lasac at ang isa nama'y isang puting sasabun~ging totoong

pagcalakilaki.

--¡Ang sabi sa akin ni Sinang ay pagaling na n~g pagaling si María!--ani

capitang Basilio.

--Wala n~g lagnát, datapuwa't mahina pa.

--¿Natalo po ba cayó cagabi?

--Caunti; nalalaman cong nanalo cayó ... titingnan co cung macababawi

acó.

--¿Ibig po ba ninyóng isabong ang lásac?--ang tanong ni capitang

Basilio, na tinitingnan ang manóc, at saca hinin~gi itó sa alila.

--Alinsunod, sacali't may pustahan.

--Gaano po ba ang ipupusta ninyó.

--Cung magcuculang din lamang sa dalawa'y hindi co na isasabong.

--¿Inyo bang nakita na ang aking búlic?--ang tanóng ni capitang Basilio

at saca tinawag ang isang táong may dalang isang maliit na sasabun~gin.

--¿Gaano po ba ang ipupusta ninyó?--ang tanóng.

--Cung gaano ang inyóng ipusta.

--¿Dalawá at limang daan?

--¿Tatló?

--¡Tatló!

--¡Sa susunod!

Ilinaganap n~g nan~gagcacabilog na mapakialam sa buhay n~g may buhay,

ang balitang papaglalabanin ang dalawang bantog na manoc; capuwa sila

may m~ga pinagdaanan at capuwa cabalitaan sa galing. Ibig n~g lahat na

makita, masiyasat ang dalawang cabalitaan; may m~ga nagpapasiya, may

nanghuhula.

Samantala'y lumalaki ang cain~gayan, nararagdagan ang caguluhan,

linulusob ang Rueda, linulundag ang m~ga gradería. Dala n~g m~ga

"soltador" sa Rueda ang dalawang manoc, isang puti at isang pula, na

capuwa may sandata na, baga man ang m~ga tari ay may caluban pa.

Naririn~gig ang m~ga sigaw na "sa puti!", "sa puti!", may man~gisan~gisa

namang sumisigaw n~g "sa pula!" Ang puti ang siyang "llamado" at ang

pula ang "dejado".

Sa guitna n~g caramiha'y nan~gagpapalibotlibot doon ang guardia civil;

hindi nila suot ang pananamit na ucol sa mahal na capisanang ito;

datapuwa't hindi naman sila nacapaisano. Salawal na guingong may

franjang pula, barong nababahiran n~g azul na galing sa naaalis na tina

n~g blusa, gorrang pangcuartel narito ang canilang panglinlang na soot

na nababagay naman sa canilang inuugali: namumusta at nagbabantay,

nanggugulo at nan~gagsasalitang di umano'y panan~gagasiwaan nila ang

pananatili n~g capayapaan.

Samantalang nan~gagsisigawan, isinasahod ang camay, kinacalog sa camay

ang caunting salaping pinacacalasing; samantalang hinihicap sa bulsa ang

catapustapusang salapi, ó sacali't walang salapi ay nan~gan~gaco, at

ipinan~gan~gacong ipagbibili ang calabaw, ang malapit n~g anihin sa

bukid, at iba pa; dalawang bagongtao, na wari'y magcapatid, sinusundan

n~g m~ga panin~ging nananaghili ang m~ga naglalaro, nan~gagsisilapit,

bumubulong n~g ilang kiming pananalitang sino may walang nakikinig,

nalalao'y lalong nan~galulungcot at nan~gagtitin~ginang masasama ang

loob at nan~gagn~gin~gitn~git. Paimis na sila'y pinagmamasid ni Lucas

n~gumin~giti n~g n~giting malupit, pinatutunog ang m~ga pisong pilac,

dumaan siya sa siping n~g dalawang magcapatid, at saca siya sumigaw nasa

"Rueda" ang tin~gin:

--Narito ang limampo, limampu laban sa dalawampo, ¡sa puti!

Nan~gagtitigan ang magcapatid.

--¡Sinasabi co na sa iyo,--ang ibinubulong n~g matandang capatid,--na

huwag mong ipaglahatan ang cuarta; cung nakinig ka sana sa akin,

n~gayo'y may ipupusta tayo sa pula!

Lumapit n~g boong cakimian ang bunso cay Lucas at kinalabit siya sa

bisig.

--¡Aba! ¿icaw pala?--ang biglang sinabi nito, na lumin~gon at

nagpapacunwari n~g pagtataca; pumapayag ba ang capatid mo sa sinabi co

sa canya ó naparito ca't pumupusta?

--¿Paanong ibig ninyong cami'y macapusta'y natalo na ang lahat naming

salapi?

--¿Cung gayo'y pumayag na cayo?

--¡Aayaw siya! cung pautan~gin sana ninyo cami n~g caunti, yamang

sinasabi ninyong cami inyong nakikilala....

Kinamot ni Lucas ang ulo, hinila ang baro at muling nagsalita:

--Tunay n~gang cayo'y aking nakikilala; cayo'y si Tarsilo at si Bruno,

m~ga cabataan at malalacas. Talastas cong ang matapang ninyong ama'y

namatay dahil sa ibinibigay sa canyang isang daang palo sa araw araw n~g

m~ga sundalo; alam cong hindi ninyo iniisip na ipanghiganti siya ...

--Huwag po sanang makialam cayo sa aming pamumuhay;--ang isinalabat sa

canya n~g matandang capatid na si Tarsilo, iya'y nacahihila n~g

casacunaan. Cung wala caming capatid na babae'y malaon n~g panahong

cami'y binitay na sana!

--¿Binitay na cayo? ang m~ga duwag lamang ang nabibitay, ang walang

salapi at walang tumatangkilik. At sa paano ma'y malapit ang bundoc.

--¡Sandaang piso laban sa dalawampo, sa puti aco!--ang sigaw n~g isang

nagdaan.

--Pautan~gin ninyo cami n~g apat na piso ..., tatlo ... dalawa,--ang

ipinamanhic n~g lalong bata;--pagdaca'y babayaran namin cayo n~g ibayo;

pasisimulan na ang soltada.

Muling kinamot n~g Lucas ang úlo.

--¡Tst! Hindi akin ang salaping ito, ibinigáy sa akin ni Don Crisóstomo

at inilalaan sa m~ga ibig maglingcód sa canyá. N~guni't aking nakikitang

cayo'y hindi gaya n~g inyóng amá; iyon ang túnay na matapang; ang hindi

matapang ay huwag maghanap n~g m~ga laro.

At saca umalis doon, baga man hindi totoong nagpacalayo.

--¿Pumayag na tayo, may pinagcacaibhan pa ba?--ani Bruno. Iisa ang

kinauuwian n~g mabitay ó mamatay na marahil: walang ibang kinauukulan

nating m~ga dukha.

--Tunay na n~ga, n~guni't gunitaín mo ang ating capatíd na babáe.

Samantala'y nagliwanag ang "rueda", magpapasimula ang labanan.

Tumatahimic na ang m~ga tínig, at nan~gatira sa guitna ang dalawáng

"soltador" (tagá-bitáw) at ang mananari. Sa isáng hudyát n~g

"sentenciador" (tagahátol) ay inalsán n~g mananari ang m~ga tari n~g

canicanyang calúban, at cumíkintab ang m~ga maninipis na m~ga talím, na

pawang nan~gagbabala, maniningning.

Lumapit sa bácod ang dalawang magcapatid na capuwa malungcot, itinuon

ang canilang noo sa cawayan at nan~gagmamasid. Lumapit ang isang lalaki

sa canila at sila'y binulun~gan sa tain~ga.

--¡Pare! ¡isang daang piso laban sa sampo, sa puti acó!

Tiningnan siya ni Tarsilo n~g patan~ga. Sinicó siyá ni Bruno, at sinagót

niyá itó n~g isáng ún~gol.

Tan~gan n~g m~ga soltador ang m~ga manóc n~g isáng anyóng calugód-lugód,

at iniin~gatan nilang huwag siláng masugatan. Dakilang catahimican ang

naghahari: masasapantahang liban na lamang sa dalawang soltador ang m~ga

naroroo'y pawang m~ga cagulatgulat na m~ga taotaohang pagkít. Pinaglapit

nilá ang dalawang manóc; tinangnan n~g isá ang úlo n~g canyang manóc at

n~g tucaín n~g calában upang magalit, at bago guinawa naman n~g isa sa

canyang manóc ang gayon din; dapat magcaroon n~g pagcacatulad sa lahat

n~g pag-aaway, na anó pa't cung anó ang nangyayari sa m~ga sasabun~gin

sa Paris ay cawan~gis din sa m~ga sasabun~gin dito. Pinapagharap,

pagcatapos at pinapagcahig silá, at sa gayong paraa'y nauunawa n~g m~ga

caawaawang m~ga hayop cung sino ang bumunot sa canila n~g isang maliit

na balahibo at cung sino ang canilang macacalaban. Nagsisipanindig na

ang canilang m~ga puloc, nan~gagtititigan at m~ga kidlat n~g galit ang

siyang nan~gagsisitacas sa canilang mabibilog at maliit na m~ga mata.

Pagcacagayo'y dumating na capanahunan; binitiwan silá sa lupa, na

nan~gagcacalayo n~g caunti, at saca sila linayuan.

Marahang nan~gaglalapit sila. Nan~garirinig ang yabag n~g canilang yapac

sa matigas na lúpa; sino ma'y hindi nagsasalita, sino ma'y hindi

humihin~ga. Ibinababa at itinataas ang úlo, na wari'y nan~gagsusucatan

sa tin~ginan, bumubulong ang dalawang sasabun~gin n~g marahil pagbabala

ó pagpapawalang halagá. Natanawan nila ang maningning na dáhon n~g tari,

na nagsasabog n~g malamig ang nan~gan~gazul na sinag; nagbibigay sigla

sa canila ang pan~ganib, at walang ano mang tacot na nagpapanalubong ang

dalawa, n~guni't sa isang hakbang na layo'y nan~gagsihinto,

nan~gagtitigan, ibinaba ang ulo at muling pinapan~galinag ang canilang

balahibo. Sa sandaling iyó'y naligo n~g dugo ang canilang maliit na

útac, sumilang ang lintíc, at taglay ang canilang catutubong tapang ay

mabilis na nagpanalpoc ang dalawa, nagcapanagupa ang tuca laban sa tuca,

ang dibdib laban sa dibdib, ang patalim laban sa patalím at ang pacpác

laban sa pacpác: naiwasan n~g isa't isá n~g boong catalinuan ang sacsác

at walang nanglaglag cung hindi iláng balahibo lámang. Muling nagtitigan

na naman; caguinsaguinsa'y biglang lumipad ang puti, napaimbulog at

iniwawasiwas ang pamatay na tari; n~guni't ibinaluctót n~g pula ang

canyang m~ga hita at ibinaba ang úlo, caya walang nahampas ang puti cung

di ang han~gin; n~guni't pagbaba sa lapag, sa pan~gin~gilag na siya'y

masacsac sa licód, malicsing pumihit at humarap sa calaban. Dinaluhong

siya n~g sacsác n~g pula n~g boong galit, n~guni't marunong

magsanggalang n~g boong calamigan n~g loob: hindi n~ga walang cabuluháng

siyá lubós na kinalulugdan n~g caramihang naroroon. Hindi

kinalilin~gatan n~g lahat ang matamang panonood n~g m~ga nangyayari sa

paglalaban, at may m~ga iláng cahi't hindi sinasadya'y nan~gapapasigaw.

Unti-unting nasasabugan ang lupa n~g m~ga balahibong pula at puti, na

pawang natitina n~g dugo: datapuwa't hindi ang salitaa'y ititiguil ang

labanan sa unang pagcacasugat: sa pagsunod n~g filipino sa m~ga

cautusáng lagda n~g Gobierno, ang ibig niya'y matalo cung sino ang unang

mamatay ó cung sino ang unang tumacbo. Nadidilig na n~g dugo ang lupa,

madalas ang sacsacan, n~guni't hindi pa masabi cung sino sa dalawa ang

magtatagumpay. Sa cawacasan, sa pagtikim sa cahulihulihang pagpupumilit,

sumalpóc ang puti upang ibigay ang panghuling sacsác, ipinaco ang

canyang tari sa isang pacpac n~g pula at napasabit na m~ga butó;

datapuwa't nasugatan ang puti sa dibdib, at ang dalawa, na capuwa

linalabasan n~g dugo, nanglulupaypay, humihin~gal, nan~gagcacacabit, ay

hindi nan~gagsisikilos, hanggang sa natimbuang puti, sumuca n~g dugo sa

tuca, nan~gisay at naghin~galo; ang pulang nacacabit sa canya sa pacpác

at nananatili sa canyáng tabi, ay untiunting ibinaluctót ang m~ga hita

at marahang pumikit.

N~g magcagayo'y inihatol n~g sentenciador, sa pag-alinsunod sa cautusan

n~g pamahalaan, na ang pula'y nanalo. Isang walang wastong sigawan ang

siyang nagpasalamat sa gayong hatol, sigawang narin~gig sa boong bayan,

mahaba, nagcacaisa ang taas n~g tinig at tumagal n~g ilang sandali. Cung

gayo'y na pagtatanto n~g nacacapakinig sa malayo, na ang "dejado" ay

siyang nanalo, sa pagca't cung hindi gayo'y hindi tatagal ang sigaw n~g

pagcatwa. Gayon din ang nangyayari sa m~ga nación: isang maliit na

macapagtagumpay sa isang malaki, inaawit at sinasabisabi sa lubhang

mahabang panahon.

--¿Nakita mo na?--ani Bruno n~g boong sama n~g loob sa capatid,--cung

pinaniniwalaan mo aco'y mayroon na sana n~gayon tayong sandaang piso;

dahil sa iyo'y wala tayo n~gayon cahi't isang cuarta.

Hindi sumagot si Tarsilo, datapuwa't tumin~gin n~g pasulyap sa canyang

paliguidliguid na anaki'y may hinahanap na sino man.

--Naroo't nakikipag-usap cay Pedro,--ang idinugtong ni

Bruno;--¡binibigyan siya n~g salapi, pagcaramiraming salapi!

At ibinibilang n~ga naman ni Lucas sa camay n~g asawa ni Sisa ang m~ga

salaping pilac. Nan~gagpalitan pa n~g ilang salitang palihim at bago

naghiwalay na capuwa nasasayahan alinsunod sa namamasid.

--¡Marahil si Pedro'y nakipagkayari sa canya: iyan, iyan ang tunay na

hindi nag-aalinlan~gan!--ang buntong hinin~ga ni Bruno.

Nananatili si Tarsilo sa pagca mukhang malungcot at nag-iisip-isip:

pinapahid n~g mangas n~g canyang baro ang pawis na umaagos sa canyang

noo.

--Capatid co,--ani Bruno,--acó'y yayao, cung hindi ca magpapasiya;

nanatili ang "regla", dapat manalo ang lasak at hindi n~ga dapat nating

sayan~gin ang panahón. Ibig cong pumusta sa susunod na soltada; ¿anó

bagá mangyayari? Sa ganyá'y maipanghihiganti natin ang tatay.

Gayon ma'y huminto at muling nagpahid n~g pawis.

--¿Anóng dahil at huminto ca?--ang tanóng ni Brunong nayayamot.

--¿Nalalaman mo ba cung anó ang sumusunod na soltada? ¿Carapatdapat ba

ang?...

--¡Bakit hindi! ¿hindi mo ba naririn~gig? Ang búlik ni capitang Basilio

ang mapapalaban sa lásak ni capitang Tiago; ayon sa lacad n~g "regla"

n~g sabong ay dápat manalo ang lásak.

--¡Ah, ang lasak! acó ma'y pupusta rin ... datapwa't lumagáy muna tayo

sa matibay na calagayan.

¿Nagpakita n~g pagcayamot si Bruno, n~guni't sumunód siyá sa canyáng

capatíd; tiningnan nitóng magaling ang manóc, siniyasat na magaling,

nag-isip-isip, naglininglining, nagtanong n~g ilán, ang culang palad ay

nag-aalinlan~gan; nagn~gin~gitn~git si Bruno at minamasdan siyáng malaki

ang galit.

--N~guni't hindi mo ba nakikita iyang malapad na caliskis na nariyán sa

tabi n~g tahid? ¿hindi mo ba nakikita ang m~ga paang iyán? ¿anó pa ang

ibig mo? ¡Masdan mo ang m~ga hítang iyán, iladlad mo ang m~ga pacpác na

iyán! At itong baac na caliskis sa ibabaw n~g malapad na itó, at saca

itóng doble (kambal)?

Hindi siyá naririn~gig ni Társilo, ipinagpapatuloy ang pagsisiyasat sa

anyo at calagayan n~g hayop; ang calansing n~g guinto't pilac ay

dumarating hanggang sa canyang m~ga tain~ga.

--Tingnan namán natin n~gayon ang bulík,--ang sabi n~g tinig na tila

sinasacal.

Tinatadyacan ni Bruno ang lupa, pinapagn~gan~galitn~git ang canyang m~ga

n~gipin, n~guni't sumusunod din sa capatid niya.

Lumapit sila sa cabilang pulutong. Diya'y sinasandatahan ang manóc,

humihirang n~g tári, inihahanda n~g mananari ang sutlang mapula, na

pinagkitan at macailang hinagod.

Binalot ni Társilo ang háyop n~g malungcot at nacalalaguim na titig:

tila mandin hindi niya nakikita ang manóc cung di ibang bagay sa

hinaharap na panahón. Hinagpós ang noo, at:

--¿Handa na ba icáw?--ang tanóng sa capatid na malagunlong ang tinig.

--¿Acó? ¡mula pa n~g una; hindi kinacailan~gang sila'y akin pang makita!

--Hindi at dahil sa ... ating cahabaghabag na capatid na babae....

--¡Aba! ¿Hindi ba sinabi sa iyong ang mamiminuno'y si don Crisóstomo?

¿Hindi mo ba nakitang siya'y casama n~g Capitan General sa pagpapasial?

¿Anó ang capan~ganibang ating cahihinatnan?

--¿At cung mamatay tayo?

--¿Eh anó iyón? ¿Hindi ba namatay ang ating amá sa capapalo?

--¡Sumasacatuwiran ca!

Hinanap n~g magcapatid sa m~ga pulutóng n~g táo si Lúcas.

Pagcakita nilá sa canya'y huminto si Társilo.

--¡Huwag! umalis na tayo rito, tayo'y mapapahamac!--ang biglang sinabi.

--Lumacad ca cung ibig mo, acó'y tátanggap.

--¡Bruno!

Sa cawaláng palad ay lumapit ang isang táo at sa canilá'y nagsabi:

--¿Pupusta ba cayó? Aco'y sa búlik.

Hindi sumagot ang dalawáng magcapatid.

--¡Logro!

--¿Gaano?--ang tanóng ni Bruno.

Binilang ang canyang m~ga aapating pisong guinto: tinititigan siya ni

Brunong hindi humihin~ga.

--¡May dalawang daang piso acó, limampong piso laban sa apat na po!

--¡Hindi!--ani Brunong waláng alinlan~gan; magdagdag pa cayó ...

--¡Magaling! limampo laban sa tatlompo!

--¡Lambalin ninyó cung inyóng ibig!

--¡Magaling! ang búlik ay sa aking pan~ginoon at bago acóng capapanalo;

isáng daan laban sa anim na pong piso.

--¡Casunduan! Maghintay cayo't cucuha acó n~g salapi.

--Datapuwa't acó ang maghahawac,--anang isá, na hindi totoong

nagcacatiwala sa anyo ni Bruno.

--¡Gayon din sa akin!--ang tugón nito, na umaasa sa catigasan n~g

canyang camaoo.

At nilin~gon ang canyáng capatid at pinagsabihan:

--Yayao acó, cung matitira icáw.

Nag-isip-isip si Tarsilo: canyang sinisinta ang canyang capatid at gayon

din ang sabong. Hindi mapabayaang nag-iisa ang canyang capatid, caya't

bumulong:

--¡Halá!

Lumapit sila cay Lucas: nakita nito ang canilang pagdating at n~gumiti.

--¡Mamà!--ani Tàrsilo.

--¿Ano iyon?

--¿Gaano ba ang ibibigay ninyo?--ang tanong n~g dalawa.

--Sinabi co na: cung cayo ang mamahala sa paghanap n~g m~ga iba pa upang

matutop ang curatel, bibigyan co ang báwa't isa sa inyo n~g

tigatatlompong piso at sampong piso sa bawa't casama. Sacali't lumabas

n~g magaling ang lahat, tatanggap n~g isangdaang piso bawa't isa at

cayo'y ang ibayo: mayaman si don Crisostomo.

--¡Gayari!--ang biglang sabi ni Bruno; ibigay ninya ang salapi.

--¡Nalalaman co na cayo'y matatapang na gaya rin n~g inyong ama! Hali

cayo rini, at n~g hindi tayo marin~gig n~g m~ga iyang sa canya'y

pumatay--ani Lucas na itinuturo ang m~ga guardia civil.

Sila'y dinala sa isang suloc, at sa canila'y sinabi samantalang

ibinibilang sa canila ang salapi:

--Darating bucas si don Cristostomo na may dalang m~ga sandata; sa

macalawa, pagcagabi, pagmalapit n~g ma-á las ocho, pumaroon cayo sa

libin~gan at doo'y sasabihin co sa inyo ang canyang m~ga huling

ipag-uutos. May panahon cayong macahanap n~g m~ga casamahan.

Nan~gagpaalaman. Ang dalawang magcapatid ay tila mandin nagpalit n~g

canicanilang anyo: Si Tarsilo'y matahimic, namumutla si Bruno.

=XLVII.=

=ANG DALAWANG GUINOONG BABAE.=

Samantalang isínasabong ni capitang Tiago ang canyang lasak, naglilibot

naman sa bayan si doña Victorina, sa adhicang makita niya cung paano ang

calagayang guinagawa n~g m~ga tamad na "indio" sa canicanilang m~ga

bahay at m~ga tubigan. Inubos niya ang caya sa pagsusuot n~g lalong

magaling niyang damit, at canyang inilagay sa canyang sutlang "bátá" ang

lahat niyang m~ga cintas at m~ga bulaclac, upang siya'y

caalang-alan~ganan n~g m~ga "provinciano" at maipakilala sa canila cung

gaano calaki ang canilang calayuan sa canyang mahal na cataohan; caya't

cumapit sa bisig n~g canyang pilay na asawa at nagpakendengkendeng sa

m~ga lansan~gan n~g bayan, sa guitna n~g pangguiguilalas at pagtataca

n~g m~ga tagaroon. Natira sa bahay ang pinsang si Linares.

--Pagcapan~gitpan~git n~g m~ga bahay nitong m~ga "indio"!--ang

ipinasimula ni doña Victorinang in~ginin~giwi ang bibig;--ayawan co cung

bakit nacatitira sila riyan: kinakailan~gang maguing "indio". At anong

pagcasamasama n~g turo n~g canilang magulang at anong pagca m~ga palalo!

Nasasalubong nila tayo'y hindi sila nan~gagpupugay! Hanpasin mo sila sa

sombrero na gaya n~g gawa n~g m~ga cura at n~g m~ga teniente n~g m~ga

guardia civil; turuan mo sila n~g "urbanidad."

--¿At cung aco'y canilang hampasin?--ang tanong n~g doctor De Espadaña.

--¡Tungcol sa bagay na iya'y icaw ay lalaki!

--¡N~gu ... n~guni't aco'y pilay!

Nalalao'y sumasama ang ulo ni doña Victorina; napupuno n~g alaboc ang

cola n~g canyang bata, dahil sa hindi nalalatagan n~g bato ang m~ga

daan. Bucod sa roo'y nacacasalubong n~g maraming m~ga dalaga, na

nan~gagsisitun~go pagdaraan sa canyang tabi, at hindi nila

pinagtatakhan, na gaya n~g marapat nilang gawin, ang canyang mahalagang

casuutan. Ang cochero ni Sinang, na naghahatid dito at sa canyang

pinsang babae sa isang mainam na carruajeng "tres-por-ciento'y"

nagcaroon n~g cawalang galan~gang sigawán siya n~g "¡tabi!" na taglay

ang tinig na nacagugulat, na anopa't napilitin siyang sumaisang tabí at

walang magawa cung di tumutol n~g:--¡Tingnan mo na n~ga lamang ang hayop

na cochero! ¡Sasabihin co sa canyang pan~ginoong turuan niyang magaling

ang canyang m~ga alila!

--¡Magbalic na tayo sa bahay!--ang ipinag-utos sa asawa.

Ito, na talagang nan~gan~ganib na marahil ay may mangyaring ligalig sa

canilang dalawa, ibinalic ang canyang "muleta" (ang salalac na tungcod

sa kili-kili) at sumunod sa utos.

Nasalubong nila ang alférez, nan~gagbatian at ito'y nacaragdag n~g sama

n~g loob ni doña Victorina: hindi lamang hindi siya pinuri dahil sa

canyang pananamit, cung di halos siniyasat pa n~g palibac ang suot

niyang iyon.

--Hindi mo dapat pakikamayan ang isang abang alferez lamang,--ang sinabi

sa canyang asawa n~g malayo na ang alferez;--bahagya na niya hinipo ang

canyang capacete at icaw ay nagpugay n~g sombrero; hindi ca marunong

magbigay camahalan sa iyong cataasan!

--¡Siya ang puno ri....rito!

--At ano ang cabuluhan sa atin n~g bagay na iyan. ¿Tayo baga'y m~ga

indio?

--¡Sumasacatuiran ca n~ga!--ang canyang isinagot, sa pagca't aayaw

siyang makipagcagalit.

Nagdaan silá sa tapat n~g bahay n~g militar. Namimintana si doña

Consolación, na gaya n~g canyáng naguing caugalian, nacadamít franela at

humihithit n~g isang tabaco. Sa pagca't mababa ang bahay, sila'y

nagtin~ginan, at nakitang magaling ni doña Victorina ang babaeng iyón;

payapang pinagmamasdan siya búhat sa paa hanggang sa úlo n~g Musa n~g

guardia civil, pagcatapos ay siya'y nilabian, lumura at saca tumalicod.

Itó ang nacaubos sa pagtitiis ni doña Victorina, caya't iniwan ang

canyang asawang walang caalacbay, at hinarap ang alferezang

nan~gan~gatal sa galit at hindi macapan~gusap. Marahang lumin~gon si

doña Consolación, muli na namang pinagmasdan siya n~g boong, catiwasayán

at nanglura uli, n~guni't nagpakita siya n~g lalong malaking

pagpapawalang halaga.

--¿Ano ang nangyayari sa inyó, Doña?

--¡Matatawag ninyo acong "Señora"! ¿bakit ganyan na ang pagtitig ninyo

sa akin? ¿Naiinguit ba cayo?--ang sa cawacasa'y nasalita ni doña

Victorina.

--¿Acó? ¿naiin~guit acó? ¿at sa inyó?--ang sabing patuya n~g

Medusa--¡siya n~ga! ¡naiinguit aco sa inyóng culót!

--¡Halica na, babae!--anang Doctor;--¡hu ... hu ... huwag mo siyang pa

... pansinin!

--¡Pabayaan mong turaan co itóng bastos na itong walang hiya!--ang sagot

n~g babae, at saca biglang itinulac ang canyang asawa, na caunti n~g

napasun~gaba, at hinarap si doña Consolación.

--¡Tingnan sana ninyo cung sino ang causap!--anyá--¡huwag ninyong

acalaing aco'y isang provinciana ó isang calunya n~g m~ga sundalo! Hindi

nacapapasoc sa aking bahay, sa Maynila, ang m~ga alférez; ang m~ga

ganitó'y naghihintay sa pintuan.

--¡Aba! ¡Excelentísima Señora Puput! (carilagdilagang guinoong Puput)

hindi n~ga pumapasoc ang m~ga alferez cung di lamang ang m~ga salantang

gaya niyán, ja! ja! ja!

Cung hindi sa nacaculapol na m~ga colorete, namasdan sana ang pamumula

n~g mukhà ni doña Victorina; binanta niyáng lusubin ang canyang caaway

na babae, n~guni't piniguil siya n~g centinela. Samantala'y napupuno ang

daan n~g nanonood na m~ga táo.

--Pakinggan ninyo, naiimbi aco sa pakikipagsalitaan sa inyo; m~ga táong

matataas ... ¿Ibig po ba ninyong labhán ang aking damít? ¡Babayarin co

cayó n~g mahal! ¡Ang acala yata ninyo'y hindi co nalalamang cayo'y

dating labandera!

Tumindig si doña Consolacióng malakí ang galit: nacasugat sa canya ang

sinabing tungcól sa paglalaba.

--¿Acala yata ninyo'y hindi nalalaman cung sino cayó at cung sino ang

taong inyong daladala? ¡Kinacailan~gang namamatay n~g gutom upang

pasanin ang tiratirahan, ang basahan n~g lahat n~g táo!

Ang pucól na salitáay tumama sa ulo ni doña Victorina; naglilís ito n~g

manggas, itinicom ang m~ga daliri, piniing ang m~ga n~gipin at

nagpasimula n~g pananalita:

--¡Manaog cayo, matandang salaula, at duduruguin co ang maruming bibig

na iyan! ¡Calunya n~g isang batallon, talagang patutot buhat pa n~g

ipan~ganac!

Dalidaling nawala sa bintana ang Medusa, agad nakitang nananaog n~g

patacbo, na iniwawasiwas ang látigo n~g canyang asawa.

Namag-itan at sumamo si don Tiburcio, n~guni't nagcasaclutan din cung

hindi dumating ang alférez.

--¡Datapuwa't m~ga guinoong babae!... Don Tiburcio!

--¡Turuan ninyong magaling ang inyong asawa, ibili ninyo siya n~g lalong

magagaling na m~ga damit, at cung sacali't wala cayong salapi, magnacaw

cayo sa m~ga táong bayan, yamang sa bagay na ito'y cayo'y may m~ga

sundalo!--ang sigaw ni doña Victorina.

--¡Narito po acó guinoong babae! ¿bakit hindi duruguin n~g camahalan po

ninyo ang aking bibig? ¡Wala po cayo cung di dila at laway, Doña

Exelencia!

--¡Guinoong babae!--anang alférez na nagninin~gas n~g

galit;--¡magpasalamat cayo at nadidilidili cong cayo'y babae, sa pagca't

cung hindi lulusayin co cayo sa casisicad, pati n~g inyóng m~ga

kinuculot na buhóc at n~g inyóng m~ga walang capacanang m~ga cintas!

--¡Gui ... guinoong alférez!

--¡Lumacad cayó, mamamatay n~g táong waláng sakit! ¡Cayo'y walang suot

na salawál, Juan Lanas!

Umugong doon ang m~ga tacapan, waswasan n~g camáy, guirian, sigawan,

laitan at murahan: canilang iniwatawat ang lahat n~g m~ga carumihang

canilang iniin~gatan sa canicanilang cabán, at sa pagca't sabáy sabáy na

nagsasalita ang apat at maraming lubha ang canilang sinasabing

nacasisirang puri sa m~ga tan~ging pulutong n~g m~ga táo, na canilang

isinisiwalat ang maraming catotohanan, cúsang tinatangguihan namin ang

pagsasalaysay rito n~g laha't n~g canilang doo'y m~ga sinabi sa isá't

isá. Bagaman hindi nauunawa n~g m~ga nagsisipanood ang lahat n~g

canilang tacapan, hindi n~ga cacaunti ang catuwaang canilang tinatamo at

canilang hinihintay na dumating hanggang sa pag-aaway n~g camáy. Sa

cawalang capalaran ay dumating ang cura na siyang pumayapa.

--¡M~ga guinoong lalaki, m~ga guinoong babae! ¡Laking cahihiyan!

¡Guinoong Alferez!

--¿Ano ang inyong ipinakikialam dito, mapagbanalbanalan, macacarlista?

--¡Don Tiburcio, dalhin po ninyo ang inyong asawa! ¡Guinoong babae,

pagpiguilan po ninyo ang inyong dila!

--¡Iya'y sabihin po ninyo diyan sa m~ga magnanacaw sa m~ga taong

mahihirap!

Untiunting naubos ang m~ga kilalang lait at tun~gayaw, nasabi na ang

lahat n~g m~ga cahiyahiyang cagagawan n~g mag-a-mag-asawa, at

samantalang na~ngagbabalaan at nan~gagmumurahan ay untiunti silang

nan~gaghiwalay. Si fray Salvi ay nagpapacabicabila at nagbibigay

casayahan sa panooring iyon, cung daroon sana ang ating caibigang

corresponsal!...

--¡N~gayon di'y pasa Maynila tayo't tayo'y humarap sa Capitan

General!--ang sinasabing malaki ang galit ni doña Victorina sa canyang

asawa,--¡Icaw ay hindi lalaki! ¡sayang na sayang n~g salawal na suot mo!

--¿N~gu ... n~guni't ... babae, at ang m~ga guardia? ¡aco'y pila'y!

--Dapat mong hamunin siya n~g away sa pamamag-itan n~g pistola ó n~g

sable, ó cung hindi ... cung hindi....

At tiningnan siya ni doña Victorina sa m~ga n~gipin.

--Neneng, cailan may hindi aco humawac n~g....

Hindi ipinaubaya ni doña Victorinang matapos ang canyang sinasabi: sa

isang dakilang galaw ay hinalbot sa guitna n~g daan, ang canyang m~ga

n~giping tagpi lamang at saca guiniic. Dumating sila sa bahay, na halos

umiiyac ang lalaki at ang babae nama'y nag-aalab sa galit.

Nakikipag-usap n~g sandaling iyon si Linares cay Maria Clara, cay Sinang

at cay Victoria, at sa pagca't hindi niya nalalaman ang pagtatalong

iyon, hindi cacaunti ang canyang dinamdam naligalig n~g loob n~g canyang

makita ang canyang m~ga pinsan. Si Maria Clarang nacahilig sa isang

sillon sa guitna n~g m~ga unan at m~ga cumot na lana ay malaki ang

ipinagtaca n~g canyang makita ang bagong pagmumukha n~g canyang doctor.

--Pinsan, ani doña Victorina,--hahamunin mo n~g away n~gayon din ang

Alférez ó cung hindi....

--¿At bakit?--ang tanong ni Linares na nagtataca.

--Siya'y hahamunin mo n~gayon din n~g away ó cung hindi sasabihin co sa

canilang lahat dito cung sino icaw.

--¡N~guni't doña Victorina!

Nan~gagtin~ginan ang tatlong magcacaibigang babae.

--¿Ano ba sa acala mo? Cami'y linait n~g alferez at canyang sinabi na

icaw raw ay icaw! ¡Nanaog ang matandang babaeng asuang na may dalang

latigo, at ito, ito'y nagpabayang siya'y muramurahin ... isang lalaki!

--¡Abá!--ani Sinang,--¡sila'y nan~gag-away ay hindi natin napanood!

--¡Linugas n~g alferez ang m~ga n~gipin n~g doctor!--ang idinagdag ni

Victoria.

--N~gayon di'y pasasa Maynila cami; icaw, icaw ay matitira rito upang

siya'y hamunin mo n~g away, at cung hindi'y sasabihin co cay Don

Santiago na pawang casinun~galin~gan ang lahat mong sinabi sa canya,

sasabihin cong....

--¡N~guni't doña Victorina, doña Victorina!--ang isinalabat n~g

namumutlang si Linares, at lumapit cay doña Victorina;--huwag po ninyong

ipaalaala sa aking....

Samantalang nangyayari ito'y siya namang pagdating ni capitang Tiago na

galing sa sabun~gan, mapanglaw at nagbubuntong hinin~ga: ang lasak ay

natalo.

Hindi binigyan n~g panahon ni doña Victorinang macapagbuntong hinin~ga;

sa maicling salita'y sinabi niya ang lahat n~g nangyari, sa macatuwid

baga'y pinagsicapan niyang sabihing siya ang sumasacatuwiran.

--Hahamunin siya n~g away ni Linares ¿naririn~gig po ba ninyo? Sacali't

hindi, ¡huwag po ninyong bayaang pacasal sa inyong anac, huwag po

ninyong ipahintulot! Cung wala siyang tapang ay hindi carapatdapat cay

Clarita.

--¿Icaw pala'y pacacasal sa guinoong ito?--ang tanong ni Sinang, at

napuno n~g luha ang canyang masayang m~ga mata;--nalalaman cong icaw ay

malihim, n~guni't hindi salawahan.

Si Maria Clara, na maputlang parang pagkit, buman~gon n~g caunti sa

pagca sandig, at tinitigan n~g gulat na m~ga mata ang canyang ama, si

doña Victorina at si Linares. Ito'y nagdalang hiya, itinun~go ni

capitang Tiago ang canyang m~ga mata, at idinugtong pa n~g guinoong

babae:

--Tandaan mo Clarita; huwag cang mag-aasawa cailan man sa lalaking hindi

tunay ang pagcalalaki; nan~gan~ganib cang icaw ay alimurahin pati n~g

m~ga aso.

Datapuwa't hindi sumagot ang dalaga, at nagsabi sa canyang m~ga

caibigang babae:

--Ihatid ninyo aco sa aking silid; hindi aco macalacad na mag-isa.

Tinulun~gan nila siyang tumindig, at naliliguid ang canyang bayawang n~g

m~ga mabibilog na m~ga bisig n~g canyang m~ga caibigang babae, nacahilig

ang canyang ulong cawan~gis n~g marmol sa balicat n~g magandang si

Victoria, násoc ang dalaga sa silid na canyang tulugan.

Iniligpit n~g mag-asawa n~g gabi ring iyon ang caniláng m~ga

casangcapan, sinin~gil si capitang Tiago, na may ilang libo rin piso ang

inabót, sa pagcagamot cay Maria Clara, at napatun~go sila sa Maynila,

pagca umagang umaga n~g kinabukasan, na ang sinasacya'y ang carruaje ni

capitang Tiago. Iniatang sa mahinhiing si Linares ang catungculang

tagapanghiganti.

=XLVIII.=

=ANG HINDI MAGCURO=

Magbabalic ang m~ga maiitim na m~ga

golondrina.... (Becquer).

Ayon sa paunang balita ni Lucas, dumating si Ibarra kinabucasan. Ilinaan

niyá ang canyáng unang pagdalaw sa magcacasambahay ni capitang Tiago, at

ang sadya niya'y makipagkita cay Maria Clara at ibalitang siya'y

ipinakipagcasundo na n~g Arzobispo sa Religión: may dalá siyáng sulat sa

cura, na doo'y ipinagtatagubilin siyá, na ang Arzobispo pa ang siyáng

tumitic.

Hindi cacaunti ang ikinagalac sa ganitong bagay ni tía Isabel, na may

pag-ibig sa binata at hindi niyá totoong minamagaling ang pag-aasawa n~g

canyáng pamangking babae cay Linares. Wala sa bahay si capitang Tiago.

--Pamasoc po cayó,--ang sabi n~g tía sa pamamag-itan n~g caniyáng

haluang wicang castila;--Maria, napasauli-uli sa gracia n~g Dios si don

Crisóstomo; inalsán siyá n~g "excomunión" n~g Arzobispo.

N~guni't hindi nagatulóy ang binata, naluoy sa canyáng m~ga labi ang

n~giti at tumacas sa caniyáng alaala ang salita. Sa tabi n~g

durun~gawan, naroon at nacatindíg si Linares sa tabi ni Maria, na

pinagsasalitsalít ang m~ga bulaclac at ang m~ga dahon n~g m~ga

gumagapang na halaman; nasasabog sa lapag ang m~ga rosa at m~ga sampaga.

Nacahilig sa sillón si Maria Clara, namumutla, may iniisip, mapanglaw

ang m~ga mata at naglalaro sa isáng paypay na garing, na hindi totoong

maputing catulad n~g canyáng maliliit na m~ga daliri.

Sa pagdating na iyón ni Ibarra'y namutla si Linares at namulá ang m~ga

pisn~gi ni Maria Clara. Umacmáng buman~gon, n~guni't kinulang siyá n~g

lacás tumun~gó at binayaang malaglág ang paypáy.

Isáng hindi maalamang siraing hindi pag-imic ang siyang naghari sa iláng

sandali. Sa cawacasa'y nacalacad n~g papasoc si Ibarra at nan~gan~gatal

na nacapagsalita.

--Bago lámang acóng cararating, at nagmadali acóng pumarito upáng makita

co icáw ... ¡Naratnan cong magaling ang calagayan mo cay sa aking acala!

Tila napipi mandín si Maria Clara; hindi nagsalita n~g cataga man at

nananatili sa pagca tun~go.

Pinagmasdan ni Ibarra si Linares n~g mula sa paa hangang sa úlo;

tin~ging tinumbasan namán n~g boong pagmamataas n~g mahihiing binata.

--Aba, namamasid cong waláng naghihintay n~g aking pagdating,--ang

muling sinabi n~g madalang na pananalita;--Maria, ipatawad mo ang hindi

co pagcapasabi sa iyo bago aco pumasoc dito; sa ibáng áraw ay

maipaliliwanag co sa iyo ang tungcól sa aking guinawa ... tayo'y

magkikita pa ... waláng sála.

Itóng m~ga hulíng salita'y sinamahan niyá n~g isáng tin~gin cay Linares.

Itinungháy sa caniya n~g dalaga ang canyáng magagandang m~ga matáng

puspós cadalisayan at calungcutan, tagláy ang lálong matinding samo at

mapanghalínang pakikiusap, na anó pa't si Ibarra'y huminto sa pagca

patigagal.

--¿Macaparirito ba acó búcas?

--Talastás mo nang sa ganáng aki'y laguing ikinatutuwa co ang iyóng

pagparito,--ang bahagya n~g isinagót n~g dalaga.

Umalís doon si Ibarrang wari'y panatag ang loob, datapuwa'y, may taglay

na unós sa úlo't caguinawán sa púso. Ang bagong namasid niya't

naramdaman ay hindi mapaglirip; ¿anó caya iyón? ¿alinlangan? ¿lipas n~g

pagsinta? ¿caliluhán?

--¡Oh, sa cawacasa'y babae n~ga!--ang canyáng ibinulong.

Hindi niyá nalalama'y nacarating siyá sa pinagtatayuan n~g paaralan.

Malaki n~g totoo ang nayayari sa guinagawang iyón; nagpaparoo't parito

sa magcabicabilang maraming nangagsisigawa si ñor Juan, at daladala niya

ang canyang metro't ang canyang plomada. Pagcakita sa canyá'y dalidaling

siyá'y sinalúbong.

--Don Crisóstomo,--anyá,--sa cawacasa'y dumatíng po cayó: hinihintay

cayó naming lahat: tin~gnan po ninyó ang m~ga pader: mayroon nang

sampong metro at sampong centímetro ang táas; sa loob n~g dalawáng áraw

ay magcacaroon na pantay tao wala acóng tinanggap cung hindi mulawin,

dún~gon, ípil, lán~gil; humin~gi acó n~g tíndalo, malatapáy, pino at

narra, at n~g magamit sa m~ga pintuan, palababahan at iba pa; ¿Ibig po

ba ninyóng makita ang m~ga yun~gib?

Siyá'y binati n~g m~ga manggagawa n~g boong pagpipitagan.

--Narito po ang canal na pinan~gahasan cong idagdág,--ani ñor Juan;--ang

m~ga canal pong itó sa ilálim n~g lupa'y patun~go sa isáng pinacatipun

na sa icatlompóng hakbáng. Magagamit pong pangpataba sa halamanan; wala

po itó sa plano. Hindi po ba minamagaling ninyó ito?

--Tumbalíc, sinasangayunan co at aking pinupuri cayó sa ganitóng inyóng

naisipan; cayó po'y tunay na arquitecto; ¿canino cayó nag-aral?

--Sa akin pong sarili,--isinagot n~g matanda n~g boong capacumbabaan.

--¡Ah, bago co malimutan! talastasin n~g m~ga maseselang (sacali't may

natatacot makipagsalitaan sa akin) na hindi na acó excomulgado

inanyayahan acó n~g Arsobispong sumalo sa canyá sa pagcain.

--¡Abá, guinoo, hindi po namin pinapansin ang m~ga excomunión! Tayo pong

lahát ay pawang excomulgado; si pare Dámaso man po'y excomulgado rin,

gayón ma'y nananatili sa totoong catabaan.

--¿Anó ang sabi ninyó?

--Tunay po; may isáng taón na pong hinampás n~g tungcód ang coadjutor,

at ang coadjutor ay sacerdoteng gaya rin niyá, ¿sino po ang pumapansin

sa m~ga excomunion?

Natawanan ni Ibarra si Elías na nasa casamahan n~g m~ga manggagawa;

binati siyá nitóng gaya rin n~g iba, n~guni't sa isáng tin~gin ay

ipinaunawa sa canyáng may ibig na sabihin.

--Ñor Juan,--ani Ibarra;--¿ibig po ba ninyóng dalhin dito sa akin ang

talaan n~g m~ga manggagawa?

Umalís si ñor Juan, at lumapit si Ibarra cay Elías, na mag-isáng

bumubuhat n~g isáng malakíng bató at ilinululan sa isáng carretón.

--Sacali't mapagcacalooban po ninyó acó n~g pakikipagsalitaan sa loob

n~g iláng oras, maglacádlacád cayó mamayáng hápon sa pampan~gin n~g

dagatan at lumulan cayó sa aking bangca, sa pagca't may sasabihin acó sa

inyong lubháng mahahalagang bagay--ani Elías, at lumayo pagca tapos na

makita niyá ang pagtan~gô n~g binatà.

Dinalá ni ñor Juan ang talaan, n~guni't nawaláng cabuluhán ang pagbasa

ni Ibarra n~g talaang iyón; doo'y wala ang pan~galan ni Elías.

=XLIX.=

=ANG TINGIG N~G M~GA PINAG-UUSIG.=

Tumutungtong si Ibarra sa bangca ni Elías bago lumubog ang araw. Tila

mandin masama ang loob n~g binata.

--Ipatawad po ninyo, guinoo,--ani Elías, na may calungcutan pagcakita sa

canya;--ipatawad po ninyong nacapan~gahas acong cayo'y anyayahan upang

tayo'y magcatagpo n~gayon; ibig co po cayong macausap n~g boong

calayaan, at hinirang po ang ganitong sandali sa pag-ca't walang

macaririn~gig sa atin dito: macababalik tayo sa loob n~g isang oras.

--Nagcacamali cayo caibigang Elías,--ang sagot ni Ibarra na nagpupumilit

n~gunit; kinakailan~gan cong ihatid ninyo aco sa bayang iyang

natatanawan hanggang dito ang canyang campanario. Pinipilit aco n~g

casaliwaang palad na gawin co ang bagay na ito.

--¿Nang casaliwaang palad?

--Opo; acalain po ninyong sa aking pagparito'y aking nacasalubong ang

alferez, nagpipilit na ialay sa akin ang canyang pakikialakbay; sa akin

po namang sumasa inyo ang alaala at natatalastas cong cayo'y canyang

nakikilala, caya't n~g siya'y mangyaring aking mailayo'y sinabi cong

patun~go aco sa bayang iyan at doon aco mananatiling maghapon, sa

pagca't ibig acong hanapin n~g lalaking iyan bucas n~g hapon.

--Kinikilala co po sa inyong utang na loob ang inyong paglin~gap sa

akin, datapuwa't sinabi po sana ninyo sa canya n~g boong catiwasayan n~g

loob na siya'y sumama,--ang isinagot ni Elías na walang tigatig.

--¿Bakit? ¿at cayo po?

--Hindi po niya aco makikilala, sa pagca't sa miminsang pagcakita niya

sa aki'y hindi macapag-iisip na pacatandaan niya ang aking anyo.

--¡Sinasama aco!--ang buntong hinin~ga ni Ibarra, na ang inaalaala'y si

Maria Clara.--¿Ano po ba ang ibig ninyong sabihin sa akin?

Lumin~gap si Elías sa canyang paliguid. Malayo na sila sa pampang;

lumubog na ang araw, at sa pagca't sa panig na ito n~g sinucob ay

bahagya na tumatagal ang pagtatakip-silim, nagpapasimula na ang

paglaganap n~g dilim at namamanaag na ang sinag n~g buwang sa araw na

iyo'y cabilugan.

--Guinoo,--ang muling sinabi ni Elías, taglay co po ang mithi n~g

maraming sawing palad.

--¿N~g maraming sawing palad? Ano po ba ang cahulugan n~g inyong

sinasabi.

Sinabi sa canya ni Elías, sa maicling saysay, ang canyang

pakikipagsalitaan sa pinuno n~g m~ga tulisan, n~guni't inilihim ang m~ga

pag-aalinlan~gan at ang m~ga bala nito. Pinakinggan siyang magaling ni

Ibarra, at n~g matapos na ni Elías ang canyang pagsasaysay, naghari ang

isang mahabang hindi pag-imic n~g dalawa, hanggang si Ibarra ang naunang

nagsalita:

--¿Sa makatuwid ay ang canilang nasa'y ...?

--Lubhang malaking pagbabagong utos tungcol sa m~ga hucbó, sa m~ga

sacerdote, sa m~ga hucom na tagahatol, hinihin~gi nila, sa macatuwid ang

isang paglin~gap--ama n~g pamahalaan.

--¿Pagbabagong sa paano?

--Sa halimbawa: magbigay n~g lalong malaking paggalang sa camahalan n~g

bawa't tao, bigyan n~g lalong malaking capanatagan ang bawa't mamayan,

bawasan n~g lacas ang hucbong may sandatana, bawasan n~g m~ga

capangyarihang ang hucbong itong totoong madaling magpacalabis sa

paggamit n~g m~ga capangyarihan iyan.

--Elías,--ang isinagot n~g binata,--hindi co po talos cung sino cayo,

datapuwa't nahuhulaan cong cayo'y hindi isang taong caraniwan: ibang-iba

po cayong umisip at gumawa cay sa m~ga iba. Matataroc po ninyo ang aking

isipan cung sabihin co sa inyong cung maraming capintasan sa

casalucuyang calagayan n~gayon n~g m~ga bagay, lalo n~g sasama cung

magbago. Mapapagsasalita co ang aking m~ga caibigan sa Madrid, "bayaran

lamang sila," macapagsasalita aco sa Capitan General; n~guni't walang

magagawang ano man ang m~ga caibigan cong iyon; walang casucatang

capangyarihan ang Capitan General na ito upang magawa ang gayong

caraming pagbabago, at aco nama'y hindi gagawa n~g ano man upang

macamtan ang ganitong m~ga bagay, palibhasa'y tanto cong totoo, na cung

catotohanan mang may malalaking m~ga capintasang masasabi sa m~ga

capisanang iyan, sa m~ga panahong ito'y sila'y kinacailan~gan, at sila

n~ga ang tinatawag na isang casam-áng ang cailan~gan.

Sa malaking pangguiguilalas ni Elías ay tumunghay at pinagmasdan si

Ibarra na malaki ang pagtataca.

--¿Cayo po ba nama'y naniniwala rin sa casam-áng cailan~gan?--ang tanong

na nan~gan~gatal n~g caunting tinig;--¿naniniwala po ba cayong upang

macagawa n~g magaling ay kinakailan~gang gumawa n~g masama?

--Hindi; ang paniniwala co sa casam-áng ang cailan~gan ay túlad sa isáng

mahigpit na cagamutang ating guinagamit pagca íbig nating mapagalíng ang

isáng sakít. Tingnán ninyó; ang lupaing ito'y isáng catawáng may

dinaramdam na isáng sakít na pinaglamnán na, at n~g mapagalíng ang

catawáng iyá'y napipilitan ang pamahalaang gumamit n~g m~ga paraang

tunay n~ga't masasabi ninyóng napacatitigas at napacababan~gis,

datapuwa't pinakikinaban~ga't kinacailan~gan.

--Masama pong manggagamot, guinoo, yaóng waláng hinahanap cung di ang

cung anó ang m~ga dinaramdam at n~g marapa, na anó pa't hindi

pinagsisicapang hanapin ang cadahilanan ó ang pinagmumul-án n~g sakít,

at sacali't natatalastas man ay natatacot na bacahin. Ang tán~ging

cauculan n~g Guardia Civil ay ito: paglipol n~g m~ga catampalasanang

gawa sa pamamag-itan n~g lacas at n~g laguím sa pagpapahirap sa may

sála, cauculáng hindi nasusunduan at hindi natutupad cung di cung

nagcacataón lamang. At hindi dápat limuting caya lamang nacapaghihipit

sa bawa't táo ang samahan, ang capisanan bagá n~g m~ga mamamayan, ay

cung sacali't ibinibigáy na sa lahát ang lahát n~g m~ga kinacailan~gang

gamit upang malubos ang cagalin~gan n~g caniláng m~ga asal. Palibhasa'y

walang capisanan n~g m~ga mamamayan dito sa atin, sa pagca't hindi

nagcacaisang loob ang bayan at ang pamahalaan, ang pamahalaang ito'y

marapat na magpatawad sa m~ga camalian, hindi lamang dahil sa siya ma'y

nagcacailan~gan din n~g m~ga pagpapatawad cung di naman sa pagca't ang

taong canyang pinabayaa't hindi linin~gap ay hindi lubos nanagot sa

casalanang canyang magawa, yamang hindi tumanggap n~g malaking

caliwanagan ang canyang isip. Bucod sa rito, ayon sa inyong halimbawang

bigay, ang guinagamít na gamót ay lubhang napacapangwasák, na anó pa't

ang pinahihirapan lamang ay ang bahagui n~g catawang walang sakit, na

pinapanghihina at sa ganito'y talagang inihahanda at n~g lalong madaling

capitan n~g sakit. ¿Hindi po ba ang lalong magaling ay bigyang calacasan

ang bahagui n~g catawang may sakít at bawasan n~g caunti ang caban~gisan

n~g gamot?

--Cung pahinain ang capangyarihan n~g Guardia Civil ay ilalagay namán

napan~ganib ang capanatagan n~g m~ga bayan.

--¡Ang capanatagan n~g m~ga bayan!--ang biglang sinabí ni Elías n~g

boong capaitan. Hindî malaho't darating sa icalabinglimang taón mula n~g

magca Guardia Civil ang m~ga bayang ito, at tingnan po ninyo: hangga

n~gayó'y mayroon pa tayong m~ga tulisan, naririn~gig pa nating

nilolooban ang m~ga bayan, nanghaharang pa sa m~ga daan; patuloy ang

m~ga pan~gan~gagaw at pagnanacaw, na hindi napagsisiyasat cung sinosino

ang m~ga gumagawa n~g gayon; nananatili ang m~ga casam-ang gawa,

n~guni't lumalaya ang tunay na masamang tao, datapuwa't hindi gayon ang

tahimik na mamamayan. Ipagtanong po ninyo sa bawa't mabuting táong

namamayan cung canyang minamagaling ang Guardia Civil cung ipinalalagay

niyang ito'y iisang tangkilik n~g pamahalaan, at hindi isang caloob na

pilit, isang pamahalaang calupitang ang m~ga napapacalabis na m~ga

gawa'y nacapagpapahirap pa n~g higuit cay sa m~ga catampalasanan n~g

m~ga masasasamang tao. Tunay na n~ga't ang m~ga catampalasanang ito'y

lubhang malalaki, n~guni't bihibihira lamang, at sa lahat n~g m~ga

catampalasanang iya'y may capahintulitan ang sino mang

macapagsanggalang; datapuwa't laban sa m~ga capaslan~gang gawa n~g m~ga

Guardia Civil ay hindi itinutulot cahi't ang pagtutol man lamang, at

cung hindi man sacali totoong malalaki n~guni't ang capalit nama'y sa

tuwi-tuwi na at may capahintulutan ang m~ga pinuno. ¿Ano ang naguiguing

bun~ga n~g Guardia Civil sa pamumuhay n~g ating m~ga bayan? Pinatitiguil

ang pakikipanayam n~g bayan sa capuwa bayan, sa pagca't natatacot ang

lahat na sila'y mapahirapan sa m~ga walang cabuluhang bagay; lalong

tinitingnan ang m~ga pagtupad sa dacong labas at hindi pinagcucuro ang

sumasadacong loob n~g m~ga bagay; unang pagpapakilala n~g casalatan sa

caya; dahil sa nalimutan lamang n~g isang tao ang caniyang cédula

personal ay guinagapos na't pinahihirapan, na hindi winawari cung ang

taong iyo'y mahal at kinaaalan~ganan; inaacala n~g m~ga puno na ang

canilang pan~gulong catungcula'y ang ibatas na sila'y pagpugayan n~g

cusa ó sapilitan, cahit sa guitna n~g cadiliman n~g gabi, at sa bagay na

ito'y tinutularan sila n~g canilang m~ga sacop upang magpahirap at

man~gagaw sa m~ga taga bukid, at sa gayong gawa'y hindi sila nawawalan

n~g sangcalan, wala ang pagpipitagan sa cadakilaan n~g tahanang bahay;

hindi pa nalalaong sinalacat n~g m~ga guardia civil, na nan~gagdaan sa

bintana, ang bahay n~g isang payapang mamamayan, na pinagcacautan~gan

n~g salapi at n~g magandang loob n~g canilang puno; wala ang capanatagan

n~g tao; pagca kinacailan~gan nilang linisin ang canilang cuartel ó ang

bahay, sila'y lumalabas at canilang hinuhuli ang lahat n~g hindi

lumalaban, upang pagawin sa boong maghapon; ¿ibig pa po ba ninyo?

samantalang guinagawa ang m~ga cafiestahang ito'y nagpatuloy na walang

bagabag ang m~ga larong bawal, n~guni't canilang pinatiguil n~g boong

calupitan ang m~ga pagsasayáng pahintulot n~g may capangyarihan; nakita

ninyo cung anó ang inisip n~g bayan tungcol sa canila, anó pô ang nacuha

sa paglulubag n~g canyang galit upang umasa sa tapat na hatol n~g m~ga

tao? ¡Ah, guinoó, cung ito po ang inyong tinatawag na pagpapanatili n~g

cahusayan!....

--Sumasang-ayon acong mayroon n~gang m~ga casamaan,--ang isinagot ni

Ibarra, n~guni't tinatanggap nating ang m~ga casamaang ito dahil sa m~ga

cagalin~gang canilang taglay. Mangyayaring may m~ga ipipintas sa Guardia

Civil, datapuwa, maniwala po cayó, at nacahahadlang na dumami ang m~ga

masasamang tao, dahil sa pagcalaguim sa m~ga pahirap na guinagawa.

--Ang sabihin pa n~ga ninyo'y dahil sa pagcalaguim na ito'y nararagdagan

ang dami,--ang itinutol ni Elías.--Nang hindi pa itinatatag ang Guardia

Civil, ang lahat n~g m~ga tulisán halos, liban na lamang sa iilan,

nan~gagsisisama dahil sa gútom; nan~gagnanacaw at nan~gan~gagaw upang

sila'y huwag mamatay n~g gútom, n~guni't cung macaraan na ang pananalát,

mulíng nawawala ang pan~ganib sa m~ga daan; sucat na, upang sila'y

mapalayo, ang m~ga caawaawa, n~guni't matatapang na m~ga cuadrillero, na

walang dalá cung di m~ga sandatang walang malalaking cahulugan, iyang

m~ga taong totoong pinaratan~gan n~g di sapala n~g m~ga nagsisulat

tungcol sa ating lupaín; iyang m~ga taong walang ibang carapatán cung

hindi ang mamatay at walang ibang tinatanggap na ganting pala cung di

libak. N~gayó'y may m~ga tulisan, at m~ga tulisán hanggáng sa boong

buhay nilá. Isang munting camalian, isáng casalanang pinarusahan n~g

boong calupitan, ang paglaban sa m~ga pagpapacalabis n~g m~ga may

capangyarihan, ang tacot na cakilakilabot sa m~ga pagpapahirap, ang

lahat n~g ito'y siyang sa canila'y nagtatapon magpacailan man sa labas

n~g pamamayan at siyang sa canila'y ninilit na pumatay ó mamatáy. Ang

m~ga calaguimlaguim na pahirap n~g Guardia Civil ang siyang sa canila'y

humahadlang sa pagsisisi, at sapagca't malaki ang cahigtan n~g tulisán

sa Guardia Civil, na canilang pinaglalaruan lamang, sa pakikihamoc at

pagsasanggalang sa cabunducan, ang nangyayari'y culang tayo sa cáya

upang malipol natin ang casamaang tayo rin ang nagtatag. Alalahanin po

ninyo cung gaano ang nagawa n~g catalinuhan n~g capitan general na si De

la Torre; ang patawad na ipinagcaloob niya sa m~ga cahabaghabag na iyan

ang siyang nagpatotoong tumitiboc pa sa m~ga cabunducang iyon ang pusò

n~g tao at walang hinihintay cung di ang capatawaran. Pinakikinaban~gan

ang paglaguim, pagca alipin ang bayan, pagca walang m~ga yun~gib ang

bundóc, pagca macapaglalagay ang nacapangyayari n~g isang bantay sa

licuran n~g bawa't cahoy, at pagca sa catawan n~g alipin ay wala cung di

sicmura at bituca; n~guni't pagca nararamdaman n~g wala n~g pagcasiyahan

sa sama n~g loob na nakikihamoc upang siyá'y mabuhay, na ang bisig

niya'y malacás, na tumitiboc ang canyang pusò at nag-aalab sa poot ang

canyang cataohan, ¿mangyayari cayang mapugnaw ang sunog na canyang

guinagatun~gan at n~g lalong magnin~gas?

--Pinapag-alinlan~gan po ninyo aco, Elías, sa aking pagdin~gig sa inyong

m~ga sinasabi; maniniwala acong cayo'y sumasakatuiran cung di lamang may

sarili acong m~ga pananalig. N~guni't linin~gin po ninyo ang isang

nangyayari, huwag ninyong ikagagalit, sapagka't cayo'y hindi co

ibinibilang, palibhasa'y ipinalalagay cong cayo'y tan~gi sa m~ga

iba;--¡masdan ninyo cung sinosino ang humihin~gi n~g m~ga pagbabagong

iyan n~g m~ga cautusán! ¡Halos ang lahat ay masasamâng m~ga tao ó

malapit n~g man~gagsisamá!

--Masasamâng tao ó malapit n~g magsisamâ; n~guni't ¿anó ang dahil at

sila'y m~ga gayon? Dahil sa linigalig ang canilang catahimican, dahil sa

sinugatan sila sa lalong canilang m~ga pinacamamahal, at n~g sila'y

humin~ging tangkilik sa Justicia, lubos nilang napagkilalang wala silang

maaasahan cung di ang canilang sariling lacás. Datapuwa't nagcacamali po

cayo, guinoó, cung ang isip ninyo'y ang masasamang tao lamang ang siyang

humihin~gi n~g tangkilik sa Justicia; pumaroon cayo sa bawa't bayan, sa

baháy baháy; uliniguin po ninyo ang m~ga buntong hinin~gang lihim n~g

m~ga magcacasambahay, at maniniwala cayong ang m~ga casamaang linilipol

n~g Guardia Civil ay casing lakí rin ó marahil ay maliit pa sa m~ga

casamaang sa tuwi na'y canyang guinagawa. Dahil po ba rito'y ¿ipalalagay

nating pawang masasamang m~ga tao ang lahat n~g m~ga mamamayan? Cung

gayo'y, ¿anó't sila'y ipagsasanggalang pa sa m~ga ibá? ¿bakit hindi

lipulin siláng lahat?

--Marahil dito'y may m~ga ilang camalíang hindi co napagwawari n~gayón,

marahil may camalian sa balac na sinisira pagdating sa paggawa,

sapagca't sa España, sa Ináng-Bayan, ang Guardia Civil ay gumawa at

gumagawa n~g totoong malalaking m~ga cagalin~gan.

--Naniniwala aco; marahil doo'y magaling ang pagcacatatag, hirang ang

m~ga taong gumaganap n~g tungculing iyan; baca caya naman talagáng

kinacailan~gan n~g España ang Guardia Civil, datapuwa't hindi cailan~gan

n~g Filipinas. Ang ating m~ga caugalian, ang anyo n~g ating pamumuhay,

na lagui n~g sinasambit pagca ibig na ipagcait sa atin ang anó mang

ating catuwiran, n~guni't canilang lubos na linilimot pagca mayroong anó

mang pas-aning ibig nilang iatang sa atin. At sabihin po ninyo sa akin,

guinoó; ¿bakit hindi gumaya ang ibang m~ga nación sa pagtatatag n~g

Guardia Civil, gayong dahil sa caniláng calapitan sa España'y marahil

dapat nilang ipalagay na sila'y higuit ang cahalagahan cay sa Filipinas?

¿Baca po caya dahil sa hindi totoong napacadalas ang m~ga pagnanacaw at

pan~gan~gagaw sa ferrocarril, hindi totoong marami ang m~ga panggugulong

guinagawa n~g m~ga taong bayan, hindi totoong marami ang pumapatay n~g

tao at hindi maraming totoo sa m~ga malalaking pan~gulong bayan ang

nananacsac n~g sundang?

Tumun~gó si Ibarra na parang nag-iisip-isip, nagtindig pagcatapos at

saca sumagót:

--Kinacailan~gang pagdilidilihing magaling, caibigan, ang bagay na itó;

cung makita co sa aking m~ga pagsisiyasat na sumasacatuwirang tunay ang

m~ga daing na iyan, susulat aco sa aking m~ga caibigan sa Madrid, yamang

wala tayong m~ga diputado (kinacatawan). Samantala'y maniwala po cayong

nagcacailan~gan ang pamahalaan n~g isang hocbong magcaroon n~g lacás na

walang taning na guhit upang macapagpagalang, at capangyarihan upang

macapag-utos.

--Mabuti po iyan, guinoó, cung na sa casalucuyang nakikipagbaka ang

pamahalaan sa lupaíng ito, n~guni't sa icagagaling n~g pamahalaa'y hindi

dapat nating ipahalata sa bayang siya'y nasasalun~gat sa may

capangyarihan. Datapuwa't sacali't gayon n~ga, cung lalong minamagaling

natin ang gumamit n~g lacás cay sa papangyarihin ang cusang alang-alang,

dapat sana nating pacatingnang magaling muna cung caninong camay natin

ibinibigay ang lacas na itong walang ano mang guhit ang abot, iyang

capangyarihang walang pangpan~gin. Ang ganyang pagcalakilaking lacas sa

camay n~g m~ga tao, at m~ga taong han~gal, puspos n~g m~ga hidwang

hilig, na walang pinag-aralang cagalin~gan, ang catulad ay isang sandata

sa m~ga camay n~g isang ulol, na na sa guitna n~g caramihang taong

walang anó mang pangsanggalang. Sumasang-ayon na aco at ibig cong

maniwalang gaya ninyo, na nagcacailan~gan ang pamahalaan n~g cawaning

iyan, datapuwa't hiran~gin sanang magaling ang cawaning iyan, hiran~gin

ang lalong may m~ga carapatan, at sa pagca't lalong minamagaling niya

ang siya'y magbigay sa sarili n~g capangyarihan sa siya'y bigyáng cusa

n~g bayan n~g capangyarihang iyan, ipakita man lamang sana niyang

marunong siyáng magbigay n~g capangyarihan sa sarili.

Marubdob at masilacbó ang pananalita ni Elías; nagniningning ang canyang

m~ga mata, at tumataguinting ang canyang tinig. Sumunod ang isang

dakilang sandali na hindi pag-imic n~g dalawa: tila nananatiling tahimic

sa ibabaw n~g tubig ang bangcang hindi pinasusulong n~g sagwán; dakilang

lumiliwanag ang buwan sa isáng lan~git na zafir; may ilang ilaw na

cumikináng sa dacong malayò sa pampang.

--At ¿anó pa ang canilang hinihin~gi?--ang tanong ni Ibarra.

--Pagbabagong utos tungcol sa m~ga sacerdote,--ang sagót ni Elías, na

ang tinig ay nanglulupaypay at malungcot;--humihin~ging tangkilic ang

m~ga culang palad laban sa....

--¿Laban sa m~ga capisanan n~g m~ga fraile?

--Laban sa m~ga umaapí sa canilá, guinóo.

--¿Nalimutan na bagá n~g Filipinas ang canyang cautan~gan sa m~ga

fraileng itó? nalimutan na bagá nila ang hindi maulatang utang na loob

sa m~ga nagligtás sa canilá sa camalian upang sa canila'y ibigay ang

pananampalataya, ang m~ga sa canila'y tumangkilic sa m~ga calupitan n~g

m~ga pinunong bayan? ¡Narito ang casamâan n~g hindi pagtuturo n~g

casaysayan n~g m~ga nangyari sa bayan!

--Guinóo,--ang muling isinagót niyang may catigasan ang

tinig;--isinumbát po ninyong ang baya'y hindi marunong cumilala n~g

utang na loob, itulot ninyong acóng isá sa m~ga bumubuô n~g bayang iya'y

aking ipagsanggalang siya. Ang m~ga cagalin~gang guinagawa sa capuwa tao

upang maguing carapatdapat na kilanling utang na loob, kinacailan~gang

gawin n~g walang anó mang imbot na capakinaban~gan. Huwag na nating

bigyáng cahulugan ang catungculang cusang iniatang sa sarili, at ang

totoong caraniwan n~g sabihing pagcacaawang-gawáng atas sa m~ga

cristiano; huwag na nating pansinin ang Historia (casaysayan n~g m~ga

nangyari), huwag na nating itanong cung anó ang guinawa n~g España sa

bayang judio na nagbigay sa boong Europa n~g isang aclat, n~g isáng

religión at n~g isang Dios; cung anó ang guinawa sa bayang árabe na sa

canya'y nagbigay n~g cagandahang asal, mapagpaumanhin tungcol sa canyang

religión at siyang sa canya'y pumucaw n~g pag-ibig sa dan~gal n~g

canyang sariling nación, pag-ibig na dating nagugulaylay at halos wasac

na sa boong panahóng siya'y nasacop n~g capangyarihan n~g m~ga romano at

n~g m~ga godo. Sinasabi po ninyong sa ami'y ibinigay ang pananampalataya

at cami'y iniligtás sa camalian; ¿tinatawag po ba ninyong

pananampalataya iyang m~ga gawang pakitang tao, tinatawag ba ninyong

religión iyang pan~gan~galacal n~g m~ga correa at m~ga calmen, tinatawag

ba ninyong catotohanan iyang m~ga himalâ at m~ga cathâng

pinag-ugnay-ugnay na naririn~gig namin sa araw araw? ¿Itó bagá ang

cautusan ni Jesucristo? Cung sa ganito lamang ay hindi kinacailan~gang

papacò sa cruz ang isáng Dios, at gayon ding hindi cailan~gang tayo'y

pilitin sa walang hanggang pagkilalang utang na loob; malaon n~g dating

may pinananaligang laban sa catotohanan at sa catuwiran, na ano pa't

walang kinacailan~gan cung di bigyáng kináng ang pananalig na iya't

pataasin ang halagá n~g m~ga calacal. Marahil sabihin po ninyo sa aking

cahi't ipalagay n~g malalaking totoo ang m~ga capintasang magagawa sa

ating religión, n~gayo'y lalong magaling, gayon man, sa religióng dating

sinusunod natin; naniniwala aco't sumasang-ayon, datapuwa't malabis

namang napacamahal, sapagca't dahil sa religióng iyang canilang dinala

rito'y binitiwan natin ang ating casarinlan; dahil sa religióng iya'y

ibinigay natin sa canyang m~ga sacerdote ang ating lalong magagaling na

m~ga bayan, ang ating m~ga bukirin at sampo n~g ating m~ga iniimpoc na

salapi sa pagbili n~g m~ga sangcap sa pamimintacasi. Sila'y nagdalá rito

sa atin n~g isang bagay na hanap buhay n~g taga ibang lupaín,

pinagbabayaran nating magaling at yamang gayo'y walang cautan~gan ang

isa't isa. Sacali't ang sasabihin ay ang canilang pagcacatangkilic sa

atin laban sa m~ga «encomendero», ang maisasagót co sa inyo'y caya

tayo'y nahulog sa camay n~g m~ga encomendero'y dahil din sa canila;

datapuwa't hindi, aking kinikilalang isang tunay na pananampalataya at

isang tunay na pagsintá sa Sangcataohan ang siyang pamatnugot sa m~ga

unang misionerong naglacbay sa m~ga pasigang itó: kinikilala co ang

cautan~gang loob natin sa m~ga mahal na pusòng iyon; aking nalalamang

n~g panahóng iyo'y saganà sa España n~g bayani sa lahat n~g bagay, sa

religión, sa política, sa natutungcol sa pamamayan at gayon din sa

militar. Datapuwa't dahil bagang pawang m~ga mababait at banal ang m~ga

nunò nila'y ¿ipagpapaubaya na natin ang m~ga hidwang pagpapalampas n~g

canilang isip n~g m~ga inapó? Dahil po bagang guinawan tayo n~g malaking

cagalin~ga'y maguiguing casalanan na natin ang sumansalang gawán nila

tayo n~g isang casamaan? Hindi hinihin~gi n~g bayang alisin, ang

hinihin~gi lamang ay gawin ang m~ga pagbabagong utos na cahilin~gan n~g

m~ga bagong calagayan at n~g m~ga bagong m~ga pan~gan~gailan~gan ngayón.

--Sinisintá co ang ating kinamulatang lupang gaya rin n~g pagsintáng

magagawa po ninyo, Elías; nawawatasan co n~g caunti ang inyong han~gad,

narin~gig cong magaling ang inyong sinabi, at gayon man, caibigan co,

aking inaacalang pinapag-uulap n~g caunti ang ating isip n~g

casilacbuhán n~g loob; dito'y hindi nakikita ang pan~gan~gailan~gan n~g

m~ga pagbabagong útos, na marahil magaling sa m~ga ibang lupaín.

--¿Diyata po't gayón, guinoó?--ang itinanóng ni Elías, na iniunat ang

m~ga camay sa panglulupaypay;--hindi po ninyo nakikita ang

pan~gan~gailan~gan n~g m~ga pagbabagong útos, cayo pa namang nagtamó n~g

m~ga casacunaan sa inyong m~ga familia?...

--¡Ah, linilimot co ang aking sariling m~ga cahirapan at ang tinitingnan

co'y ang capanatagán n~g Filipinas, ang m~ga cagalin~gan n~g

España!--ang masilacbong itinugón ni Ibarra. Upang manatili ang

Filipinas ay kinacailan~gang huwag baguhin ang nakikita nating calagayan

n~g m~ga fraile n~gayón, at sa pakikipag-isá sa España naroroon ang

cagalin~gan n~g ating bayan.

Natapos n~g macapagsalita si Ibarra'y nakikinig pa si Elías; malungcót

ang canyang pagmumukhà, nawala ang ningning n~g canyang m~ga matá.

--Tunay n~gang guinahis at pinasucò n~g m~ga fraile ang lupaíng itó,

¿inaacalà po ba ninyong dahil sa m~ga fraile caya mangyayaring manatili

ang Filipinas?

--Opo, dahil lamang sa canila, gayon ang pananalig n~g lahat n~g m~ga

sumulat tungcol sa Filipinas.

--¡Oh!--ang biglang naibigcás ni Elías, na biglang binitiwan n~g boong

panglulupaypay ang sagwán sa loob n~g bangcâ;--hindi co acalaing

napacaimbí ang inyong pagpapalagay sa pamahalaan at sa bayan. ¿Bakit

hindi po pawalang halagahán na ninyo ang baya't ang pamahalàan? ¿Anó po

ba ang wiwicain ninyo sa isang pamahalàang cayâ lamang nacapag-uutos ay

hindi sa siya'y gumagamit n~g dayà, isang pamahalàang hindi marunong

magpapitagan dahil sa canyang sariling gawá? ¡Ipatawad po ninyo, guinoó,

datapuwa't sa acalà co'y haling at cusang nagpapacamatay ang inyong

pamahalaan, yamang canyang ikinatutuwang paniwalaan n~g madlâ ang m~ga

gayong bagay! Pinasasalamatan co po sa inyo ang cagandahan n~g inyong

loob, ¿saán po ibig ninyong ihatid co cayó n~gayón?

--Huwag,--ang muling sinabi ni Ibarra;--mag-usap tayo, kinakailan~gang

matalastas cung sino ang sumasacatwiran sa ganyang bagay na totoong

mahalagá.

--Ipatawad po ninyo, guinoó,--ang sagót ni Elías na umiling;--hindi aco

totoong magaling sa pananalita upang cayo'y aking mahícayat sa

paniniwalà; tunay n~ga't aco'y nag-aral n~g caunti, n~guni't aco'y isang

«indio», alapaap ang inyong loob tungcol sa aking pamumuhay, at cailan

ma'y magcuculang tiwalà cayo sa aking m~ga sinabi. Ang m~ga nagsaysay

n~g caisipang laban sa m~ga sinabi co'y pawang m~ga castilà, at sa

pagca't m~ga castilà, cahi't sila'y magsalitâ n~g m~ga walang cabuluhán

ó cahalin~gán, ang canilang sabihi'y pinapagtitibay n~g canilang anyo,

n~g canilang dan~gal at catungculan at n~g canilang pinanggalingáng

lahi, caya't aking ticang hindi co na mulimu-ing tututulan magpacailan

man. Bucod sa rito, sa aking pagcakitang cayó, na sumisintá sa lupàng

inyong tinubuan, cayó na may amáng nagpapahin~galay sa ilalim n~g m~ga

payapang daluyong na ito, cayó na talagáng hinamit, linait at

pinag-usig, gayon ma'y tinataglay ninyo ang ganyang m~ga caisipán, baga

man sa lahat n~g inyong dinanas at sa inyong dunong, nagpapasimulâ na

aco n~g pag-aalinlan~gan sa aking sariling m~ga paniniwalà, at aking

tinatanggap ang balac na mangyayaring nagcacamali ang bayan. Aking

sasabihin doon sa m~ga culang palad na isinacamay n~g m~ga tao ang

canilang pag-asa, na ang pag-asang iya'y ilagay nilá sa Dios ó sa

canilang m~ga bisig. Muling napasasalamat po aco sa inyo at cayó'y

mag-utos cung saán dapat ihatid co cayó.

--Tumatagos, Elías, hanggang sa aking pusò ang inyong masasaklap na m~ga

pananalità. ¿Ano po ang ibig ninyong gawin co? Hindi aco mag-aral sa

casamahán n~g m~ga anac n~g bayan, caya't marahil hindi co talos ang

canilang m~ga cailan~gan; sa boong camusmusan co'y doon aco natira sa

colegio n~g m~ga Jesuita lumaki aco sa Europa, ang m~ga aclat lamang ang

siyang ininumán n~g aking pag-iisip at ang aking nabasa lamang ay yaong

náilathalà n~g m~ga tao: nananatili sa guitnà n~g m~ga dilim ang hindi

sinasabi n~g m~ga sumusulat n~g m~ga aclat, ang m~ga iya'y hindi co

alam. Gayon ma'y iniibig cong gaya rin naman n~g inyong pag ibig ang

ating bayang tinubuan hindi lamang sapagca't catungculan n~g lahat na

pacaibiguin ang lupaing canyang pinagcacautan~gan n~g canyang catauhan

at marahil pagcacautan~gan naman n~g cahulihulihang pahin~galayan; hindi

lamang sa pagca't ganyan ang itinurò sa akin n~g aking ama, cung di

naman sa pagca't ang aking ina'y «india», at sapagca't diyan nabubuhay

ang lalong matitimyas na aking linasap na sumasaalaala co tuwing bucod

sa rito'y siya'y aking sinisinta, sapagca't siya ang pinagcautan~gan at

pagcacautan~gan n~g aking ligaya!

--¡At sinisinta co siya sapagca't siya ang pinagcacautan~gan co n~g

aking casaliwaang palad!--ang ibinulong ni Elías.

--Siyá n~gâ, caibigan co; nalalaman co pong nagpipighati cayo, cayo'y

sawing palad, at ito ang siyang sa inyo'y nagpapamalas na madilim ang

hináharap na panahón at siya namang nacapangyayari sa anyô n~g lacad n~g

inyong pag-iisip; dahil dito'y hindi aco macasang-ayong lubos sa inyong

m~ga carain~gan. Cung mangyari sanang masiyasat na magaling ang m~ga

cadahilanan, ang isáng bahagui, n~g sa inyo'y m~ga nangyayari.

--Ibá ang m~ga pinanggalin~gan n~g m~ga sacunâng nangyari sa akin; cung

matantô cong cahi't caunti'y pakikinaban~gan, sasaysayin co ang m~ga

nangyaring iyan, sa pagca't bucod sa hindi co inililihim ay marami na

ang nacatatalastas.

--Baca cayâ sacali'y cung mapagtanto cô ang m~ga bagay na iya'y

magbagong isipan acó.

Nag isip-isip na sandali si Elías.

--Cung gayon, guinoó, sasabihin co sa inyo, sa maicling pananalitâ, ang

aking dinaanang buhay.

=L.=

=ANG MAG-ANAK NI ELIAS.=

«May anim na pung taón na n~gayóng nananahan ang aking nunòng lalaki sa

Maynila, at naglílingcod na «tenedor de libros» sa bahay n~g isáng

man~gan~galacal na castilà. Batang-batà n~g panahóng iyon ang aking

nunòng lalaki may asawa at may isáng anác na lalaki. Isáng gabi, hindi

maalaman cung anó ang dahil, nagalab ang almacen, lumakit ang apóy sa

boong bahay at sa ibáng maraming m~ga calapit. Hindi mabilang ang halagá

n~g m~ga natupoc at nawalà, hinanap ang may sála, at isinumbóng n~g

man~gan~galacal ang aking nunò. Nawaláng cabuluhán ang canyáng pagtutol,

at palibhasa'y dukhâ at hindi macapagbayad sa m~ga balitàng abogado,

siya'y hinatulang palùin sa hayág at ilibot sa m~ga daan sa Maynilà.

Hindi pa nalalaong guinagawa pa ang parusang itóng pang-imbí, na

tinatawag n~g bayang _cabayo y vaca_, na macalilibong higuit sa

camatayan ang casamâan. Ang aking nunò, na tinalicdan n~g lahat, liban

na lamang sa canyang batà pang asawa, ay iguinapos sa licod n~g isáng

cabayo, na sinusundan n~g caramihang malulupit at pinalò sa bawa't

pinagcacacurusan n~g dalawáng daan, sa haráp n~g m~ga taong canyang m~ga

capatíd, at sa malapit sa maraming sambahan sa isáng Dios n~g

capayapàan. Nang mabusóg na n~g culang palad, na magpacailan ma'y imbi

na't walang capurihán, ang panghihiganti n~g m~ga tao, sa pamamag-itan

n~g canyang dugô, n~g m~ga pahirap na guinawâ sa canya at n~g canyang

m~ga pagsigáw, kinailan~gang cunin siya sa ibabaw n~g cabayo, sapagca't

hinimatáy, at maano na sanang namatáy na n~gâ n~g pátuluyan! Sa isá

riyan sa m~ga pinacahayop na calupitán, siya'y pinawalán; nawaláng

cabuluháng mamanhic sa baháy-baháy, bigyán n~g gáwain ó n~g limós ang

asawa niyang n~g panahóng iyo'y buntís, at n~g canyang maalagaan ang

asawang may sakít at ang cahabaghabag na anác. Sino ang magcacatiwala sa

asawa n~g isáng lalaking mánununog at inimbí. Napilitan n~gâ ang babaing

calacalin ang canyáng catawan!»

Nagtindíg si Ibarra sa pagcaupô.

«Oh, huwag cayóng mabahalà! ang pan~gan~galacal sa catawan niya'y hindi

na casiraang puri sa canya at hindi na rin casiraang puri sa canyáng

asawa; napugnáw n~g lahát ang capurihá't ang cahihiyan. Gumalíng ang

lalaki sa canyáng m~ga súgat at naparito at nagtagong casama ang canyáng

asawa't anác na lalaki sa m~ga cabunducan n~g lalawigang itó. Nan~ganac

dito ang babae n~g isáng latánglatáng sanggol at puspos n~g m~ga sakit,

na nagcapalad na mamatáy. Nanahán pa sila ritong may iláng buwán, sacdál

n~g carukhâan, hiwaláy sa lahát n~g tao, kinapopootan at

pinan~gin~gilagan n~g lahát. Nang hindi na matiis n~g aking nunò ang

gayóng lubháng carukhâan, at palibhasa'y hindi niyá taglay ang

catapan~gan n~g loob n~g canyáng asawa, siyá'y nagpacamatáy, sa waláng

casíng laking samâ n~g canyáng loob n~g makita niyang may sakit at

waláng sumaclolo't mag-alaga. Nabulóc ang bangcáy sa matá n~g anác na

lalaking bahagyâ na lamang macapagalaga sa may sakít na ina, at ang

casamâan n~g amóy ang siyáng nagcánulo sa justicia. Sinisi ang aking

nunong; babae't hinatúlang magdusa, dahil sa canyáng hindi pagbibigay

alam; pinaghinalaa't pinaniwalaang siyá ang pumatáy sa canyáng asawa,

sapagca't anó ang hindi gagawin n~g asawa n~g isáng imbí, na pagcatapos

ay nagbilí n~g canyáng catawan. Cung manumpa'y caniláng sinasabing

nanunumpâ n~g hindi catotohanan, cung tuman~gis ay sinasabing siya'y

nagsisinun~galing, sinasabing nagwawalang galang cung tumatawag sa Dios.

Gayón ma'y linin~gap din siyá, hinintáy munang siya'y macapan~ganac bago

palùin: talos po ninyóng inilalaganap n~g m~ga fraile ang capaniwalaang

sa pamamag-itan n~g palò lamang mangyayaring makipanayam sa m~ga

«indio»; basahin ninyo ang sabi ni padre Gaspar San Agustin.»

«Sa ganitóng cahatulán sa isáng babae, canyáng susumpâin ang araw n~g

pagsilang sa maliwanag n~g canyáng anác, bagay na bucód sa pagpapahaba

n~g pagpapahirap ay pagsira sa m~ga damdamin n~g isáng iná. Sa casamâang

palad maluwalhating nan~ganac ang babae, at sa casamâan ding palad ang

sanggól na lalaki ay ipinan~ganac na matabâ. Nang macaraán ang dalawáng

buwá'y guinanap ang parusang hatol n~g boong catuwâan n~g loob n~g m~ga

tao, na sa ganitóng paraa'y inaacalà nilang gumaganap n~g caniláng

catungculan. Sapagca't wala na siyáng catiwasayan sa m~ga gubat na itó'y

tumacas siya't tinun~go na canyáng dalá ang canyáng dalawáng anác na

lalaki, ang caratig na lalawigan, at diyá'y nabuhay siláng tulad sa m~ga

halimaw: nan~gapopoot at kinapopootan. Ang pan~ganay sa dalawáng

magcapatíd, na nacatatandà n~g maligayang camusmusan niyá, sa guitnâ n~g

gayóng pagcálakilaking carukhâan, pagdaca'y nagtulisán, pagcacaroon n~g

lacás. Hindi nalao't ang pan~galang maban~gis ni _Bálat_ ay cumalat sa

magcabicabilang lalawigan, naging laguím n~g m~ga bayan, sa pagca't sa

canyáng panghihiganti'y nagsasabog n~g dugô't tinutupoc ang bawa't

maraanan. Ang pinacabatà na may catutubòng magaling na pusò'y sumangayon

sa canyáng capalaran at caimbihán sa tabí n~g canyáng ina; nan~gabubuhay

silá sa inihahandóg n~g cagubatan, nan~gagdadamit silá n~g m~ga basahang

sa canilá'y inihahaguis n~g m~ga nan~gaglálacad; nawalâ na sa babaeng

iyón ang canyáng sariling pan~galan at siyá'y nakikilala lamang sa m~ga

pamagát na _delingkente_ (delincuente, nagcasala), _patutot_ at

_binugbog_; ang lalaking iyó'y nakikilala lamang sa tawag na _anác n~g

canyáng iná_, sapagca't sa catamisan n~g canyáng asal ay hindi

pinaniniwalaang siya'y anác n~g manununog at sapagca't ang sino ma'y

dapat mag-alinlan~gan sa cabutihan n~g ugali n~g m~ga _indio_. Sa

cawacasa'y nahulog ang bantog na si Bálat sa capangyarihan n~g justicia,

na siyáng sa canyá'y humin~gi n~g mahigpit na pagbibigay súlit n~g

canyáng m~ga guinawang casalanan, baga man hindi nabalino ang Justiciang

iyáng magturo cay Bálat n~g cagalin~gan n~g isáng umagang hanapin n~g

batang capatíd ang canyáng iná, na napasagubat upang man~guha n~g cábuti

at hindi pa umuuwi, canyáng nakitang nacatimbuwang sa lupà, sa tabi n~g

daan, sa lilim n~g isáng punò n~g búboy, nacatihayâ, tirik ang m~ga

matá, nacatitig, naninigas ang m~ga daliring nacabaon sa lupa, at sa

ibabaw nitó'y may nakikitang m~ga bahid n~g dugô. Naisipan n~g binatàng

tumin~galà at sundán n~g matá ang tinititigan n~g bangcáy, at nakita

niyang sa isáng san~gá'y nacasabit ang isáng buslô at sa loob n~g

buslô'y ang marugông ulo n~g canyang capatid!»

--¡Dios co!--ang bigláng sinabi ni Ibarra.

--«Ganyán din marahil ang bigláng sinabi n~g aking amá,--ang

ipinagpatuloy ni Elías n~g boong calamigán n~g loob.--Pinagputolputol

n~g m~ga tao ang manghaharang at inilibíng ang catawán, n~guni't ang

m~ga sangcáp n~g catawá'y canilang isinabog at ibinitin sa ibá't ibáng

m~ga bayan. Sacali't cayó po'y macapaglacbay isáng araw mula sa Kalamba

hanggáng sa Santo Tomás, masusumpun~gan pa po ninyó ang cahoy n~g duhat

na pinagbitinan at kinabulucán n~g isáng hità n~g aking amaín; sinumpâ

ang cahoy na iyan n~g Naturaleza, caya't hindi lumalaki at hindi

namumun~ga. Gayón din ang caniláng guinawa sa m~ga ibáng sangcáp n~g

catawan, n~guni't ang ulo, ang ulo na siyáng pinacamabuting sangcáp n~g

tao, na siyáng lalong madalíng kilalanin cung cangino, ang ulong iya'y

isinabit sa harapán n~g dampà n~g iná!»

Tumun~gó si Ibarra.

--«Naglagalág ang binatang tulad sa isáng sinumpâ»,--ang ipinagpatuloy

ni Elías,--naglagalág sa bayán-bayán, sa m~ga bundóc at m~ga

caparan~gan, at n~g inaacalà na niyáng sa canya'y wala nang

macacakilala, ay pumasoc siyáng manggagawà sa isáng mayamang tagá

Tayabas. Ang canyáng casipagan, ang catamisan n~g canyáng asal ang

nacahicayat na siya'y caguiliwan n~g lahat n~g hindi nacatatalós n~g

unang pamumuhay niyá. Sa catiyagaan niyá sa paggawa at sa pagtitipid,

nacatipon siyá n~g caunting puhunan, at sapagca't napagdaanan na niyá

ang malakíng carukhaan at siya'y bata, nag-acalang magcamít namán n~g

ligaya. Ang canyáng cagandahang lalaki, ang canyáng cabataan at ang

canyáng pagca may cauntíng cáya ang siyáng nan~gacaakit na siyá'y

ibiguin n~g isáng dalaga sa bayan, n~guni't hindi siyá macapan~gahas na

ipakiusap sa m~ga magulang nitó na sa canya'y ipacasal, sa canyáng

pan~gan~ganib na baca mapagtuntón ang buhay niyá n~g una. Datapuwa't

naraig silá n~g capangyarihan n~g sintá, caya't capuwa silá nagculang sa

canicaniláng catungculan. Upáng mailigtás n~g lalaki ang capurihán n~g

babae, pinan~gahasán ang lahat, namanhic siyá sa m~ga magulang upang sa

canyá'y ipacasal ang canyáng caisáng dibdíb, dahil dito'y hinanap ang

m~ga casulatan n~g canyáng pagcatao, at n~g magcagayo'y napagsiyasat na

lahát; palibhasa'y mayaman ang amá n~g dalaga, nasundûang pag-usiguin

n~g m~ga hucóm ang lalaki, na hindi nag-acala man lamang na

magsanggalang, inamin ang lahát n~g sumbóng na laban sa canyá, at siya'y

nagdusa sa bilanggûan. Nan~ganác ang babae n~g isáng sanggól na lalaki

at isáng sanggól na babae, na capuwa inalagaan n~g lihim, saca

pinapaniwala ang m~ga batàng itóng namatáy na ang caniláng amá, bagay na

hindi mahirap gawín, sapagca't caniláng nakita ang pagcamatay n~g

caniláng iná, n~g panahóng silá'y musmós pa, bucod sa hindi nilá naiisip

ang pag-uusisa n~g canilang pinanggalingan. Palibhasa'y mayaman ang

aming nunòng lalaki, totoong maligaya ang aming camusmusán; ang capatíd

cong babae't aco'y magcasama camíng nag-aral, nag-iibigan camí niyang

pag-iibigang mangyayari lamang sa magcapatíd na cambál na walang ibáng

nakikilalang ibáng bagay na pag-ibig. Batang batà pa aco'y nag-aral na

sa colegio n~g m~ga jesuita, at nag-aral namán sa Concordia at doon

itinirá ang aking capatíd na babae, sa han~gad na huwag camíng lubháng

magcahiwalay. Nang matapos ang aming caunting pag-aaral, sapagca't wala

camíng hinahan~gad cung di magpasaca n~g lupa, umuwi camí sa aming bayan

upang aming tanggapín ang aming mána sa aming nunòng lalaki. Malaonlaón

ding nanatili camí sa pamumuhay sa caligayahan, n~gumin~giti sa amin ang

panahóng hinaharáp, marami camíng m~ga alila, nag-áaning magalíng ang

aming m~ga halamanan at hindi na malalaó't mag-aasawa ang aking capatíd

na babae sa isáng binatang canyáng pinacasisintá at siya'y tinutumbasan

n~g gayón ding pag-ibig. Dahil sa pagcacaalit bagay sa salapi, at dahil

namán sa ugali co n~g m~ga panahóng iyóng may pagcamapagmataás,

kinasusuklaman acó n~g isá cong camag-ánac na malayò, isinurot sa aking

isáng araw ang totoóng malabò cong pagsilang sa maliwanag, ang imbí cong

pinanggalin~gang m~ga magulang. Acala co'y yao'y pawang paratang lamang,

caya't hinin~gi cong bigyáng liwanag ang gayóng paglaít; muling nabucsán

ang libin~gang kinahihimlayan n~g gayóng caraming m~ga cabulucán, at

lumabas ang catotohanan upáng aco'y bigyáng cahihiyán. Nang lalong

malubós ang casaliwaáng palad, malaon n~g panahóng camí'y may alilang

isáng matandang lalaki, na pinagtitiisán ang lahat cong m~ga

cahalin~gang pita at ayaw camíng iwan cailan man, at nagcacasiyá na

lamang tuman~gis at humibik sa guitna n~g m~ga paglibac n~g ibáng m~ga

lingcod namin. Hindi co maalaman cung bakit napagsiyasat n~g aking

camag-anac; datapuwa't ang nangyari'y tinawag n~g justicia ang matandang

itó, at pinag-utusang sabihin ang catotohanan; ang matandang lalaki

paláng aming alila'y siyáng aming amá, na áayaw humiwaláy sa canyáng

sintáng m~ga anác, at ang matandang iyó'y hindi mamacailáng aking

pinahirapan. Napugnáw ang aming ligaya, tinalicdán co ang aming

cayamanan, nawalan n~g pacacasalang casintahan ang capatíd cong babae,

camíng magcapatíd at ang aking amá'y iniwan namin ang bayan, upang

pumaroon sa alin mang lupaín. Ang pagcaalam na siya'y nacatulong sa

aming casaliwaang palad ang nacapagpaicli n~g buhay n~g matandang

lalaki, na siyáng sa aki'y nagpaunawa n~g lahat n~g casakitsákit na m~ga

nangyari n~g m~ga panahóng nagdaán. Nan~gulila caming magcapatid.

«Tuman~gis n~g di sapala ang capatíd co, n~guni't sa guitna n~g gayóng

caraming m~ga casaliwaang palad na bumugsô sa ibabaw namin, hindi niyá

nalimutan ang canyáng sintá. Hindi dumaíng at hindi umimíc n~g canyáng

nakita ang pagaasawa sa ibáng babae n~g canyáng dating catipanan, at

aking nakitang untiunting nagkasakít ang aking kapatíd, na hindi co

mangyaring mabigyáng alíw. Nawala siyá isáng araw; nawaláng cabuluhán

ang sa canya'y aking paghanap sa lahát n~g panig, nawaláng cabuluhán ang

aking pagtatanóng tungcol sa canyá, hanggáng sa n~g macaraan ang anim na

buwa'y aking nabalitaang n~g m~ga araw na iyón, n~g humupa ang paglaki

n~g dagatan, ay nasumpun~gan sa pasigan n~g Calamba sa guitna n~g isáng

palayan, ang bangcáy n~g isang dalaga, na nalunod ó pinatáy na cusa;

ayon sa sabiha'y may isáng sundang na nacatarac sa canyáng dibdib.

Ipinalathala sa m~ga calapit bayan n~g m~ga punò sa bayang iyón, ang

gayóng nangyari; sino ma'y waláng humaráp upáng hin~gin ang bangcáy, at

wala namáng nawáwalang sino mang dalaga. Ayon sa m~ga tandáng sinabi sa

akin, pagcatapos, sa pananamít, sa m~ga hiyas, sa cagandahan n~g canyáng

mukhâ at sa lubháng casaganaan n~g canyáng buhók, aking napagkilalang

iyón ang aking cahabaghabag na capatíd na babae. Mula niyó'y

naglálagalag acó sa m~ga iba't ibáng lalawigan, manacanaca acóng

pinararatan~gan, n~guni't hindi co pinápansin ang m~ga tao at

ipinagpapatuloy co ang aking paglácad. Itó ang maclíng casaysayan n~g

m~ga nangyari sa akin, at ang casaysayan n~g m~ga paghatol n~g m~ga

tao.»

Tumiguil n~g pananalita si Elías, at ipinatuloy ang pagsagwán.

--Naniniwaniwala acóng hindi po cayó nalilihis sa catuwiran--ang

ibinulóng ni Crisóstomo, sa inyóng pananalitang dapat pagsicapan n~g

justicia ang paggawa n~g magalíng sa pagtumbás sa magagandang gawa, at

gayón din ang pagtuturo sa m~ga nagcacasalang tao sa paggawa n~g masama.

Ang nacahahadlang lamang ... ay itó'y hindi mangyayari, isáng han~gad na

hindi mangyayaring masunduan; sa pagca't saang cucuha n~g lubháng

maraming salapi, n~g lubháng maraming m~ga bagong cawaní?

--¿At anó ang capapacanan n~g m~ga sacerdote, na ipinagtatalacan ang

caniláng tungculing maglaganap n~g capayapaan at pag-ibig sa capuwa tao?

¿Diyata't lalong ikinararapat ang basain n~g tubig ang ulo n~g isáng

sanggól, pacanin itó n~g asín, cay sa pucawin sa marilím na budhi n~g

isáng masámang tao iyang maningning na ilaw na bigay n~g Dios sa bawa't

tao upang hanapin ang canyáng cagalin~gan? ¿Diyata't lalong pag-ibig sa

capuwa tao ang alacbayán ang isáng may salang bibitayin, cay sa siyá'y

alalayan sa paglacad sa mataríc na landás na pagtalicód sa m~ga pan~git

na caugalian at pagtun~go sa magagandáng caasalán? ¿Hindi po ba

nagcacagugugol sa pagbabayad sa m~ga tictíc, sa m~ga verdugo at sa m~ga

guardia civil? Itó po, bucod sa cahalayhalay, pinagcacagugulan din n~g

salapi.

--Caibigan co, cayó ó acó man, cahi't ibiguin nati'y hindi natin

masusunduan.

--Tunay n~ga, sacali't tayo'y nag-iisa, wala tayong magágawa; n~guni't

inyóng ariing sariling inyó ang catuwiran n~g bayan, makipanig po cayó

sa bayan, pakinggán ninyó ang canyáng cahin~gian, magbigáy ulirán cayó

sa m~ga ibá, ipakilala ninyó cung anó ang tinatawag na bayang

kinaguisnan!

--Hindi mangyayari ang cahin~gian n~g bayan; kinacailan~gang maghintay.

--¡Maghintay! ¡maghirap ang cahulugán n~g maghintay!

--Pagtatawanan acó cung aking hin~gin.

--At cung cayó'y alacbayán n~g bayan?

--¡Hindi mangyayari! hindi co magágawa cailán man ang patnugutan ang

caramihang tao upang camtán sa sápilitan ang bagay na hindi inaacala n~g

pámahalaang capanáhunan n~g ibigay, ¡hindi! At cung sa alín mang araw ay

makita cong may sandata ang caramihing iyán, aanib acó sa pámahalaan at

n~g silá'y aking bacahin, sa pagcá't hindi co ipalálagay na aking bayan

ang m~ga mangguguló. Hináhan~gad co ang canyáng cagalin~gan, caya

nagtayô acó n~g isáng bahay-paaralan; hinahanap co ang canyáng

cagalin~gan sa pamamag-itan n~g pagpapaaral, sa mahinahong untiunting

pagsulong n~g dunong, walang daan cung walang liwanag.

--¡N~guni't waláng calayaan namán cung waláng pakikihamoc!--ang sagót ni

Elías.

--¡Datapuwa't aayaw acó n~g calayaang iyán!

--N~gayó't cung walang calayaa'y walang liwanag,--ang muling itinutol

n~g piloto n~g maalab na pananalita;--sinabi po ninyóng hindi malaki ang

pagcakilala ninyó sa inyóng m~ga cababayan; naniniwala acó. Hindi po

ninyó nakikita ang paghahanda sa pagbabaca, hindi ninyó nakikita ang

dilím sa dacong paliguid; nagpasimula ang paghahamoc sa pagmamatuwiran

upang magcaroón n~g wacás sa paglalabanán sa lupa na maliligò n~g dugô;

náririn~gig co ang tinig n~g Dios, ¡sa aba n~g mag-acalang lumaban sa

canya! ¡hindi iniucol sa canila ang pagsulat n~g Historia!

Nag-ibáng anyô si Elías; nacatindig, nacapugay, may anyóng hindi

caraniwan ang mukha niyáng mabayaning liniliwanagan n~g buwán. Ipinagpág

ang canyáng malagóng buhóc, at nagpatuloy n~g pananalita:

--¿Hindi po ba ninyó nakikita't gumiguising na ang lahát? Tumagál n~g

iláng daáng taón ang pagcacatulog, n~guni't pumutóc ang lintic isáng

araw, at sa paninirà n~g lintic ay pumucaw n~g buhay; buhat niyó'y ibáng

m~ga hilig ang pinagpápagalan n~g m~ga isip, ang m~ga hilig na itó na

n~gayó'y nan~gagcacahiwalay, man~gagcacalakiplakip isáng araw na ang

Dios ang siyáng mamamatnugot. Hindi nagculang ang Dios sa pagsaclólo sa

m~ga ibáng bayan; hindi rin magcuculang ang saclolong iyan sa bayan

natin; ang catuwiran niya'y siyang catuwiran n~g calayàan!

Isang dakilang catahimican ang siyáng sumunód sa ganitóng m~ga salita.

Samantala'y lumálapit ang bangcâ sa pasigan sa hindi naiinong

pagsusulong n~g m~ga alon. Si Elías ang naunang sumira n~g gayóng hindi

pag-iimican.

--¿Anó po ang sasabihin co sa m~ga nag-utos dito sa akin?--ang tanóng,

na nagbago n~g anyô n~g tinig.

--Sinabi co na po sa inyó; na dináramdam co ang caniláng calagayan,

n~guni't silá'y man~gaghintáy, sa pagca't hindi nagágamot ang m~ga sakít

n~g capuwa m~ga sakít, at sa casaliwaan nating palad ay tayong lahat ay

may casalanan.

Hindi na muling sumagót si Elías, tumungó, nagpatuloy n~g pagsagwán, at

n~g dumating sa pampáng ay nagpaalam cay Ibarra n~g ganitóng sabi:

--Pinasasalamatan co po cayó, guinoó, sa inyóng pahihinuhod sa aking

pakiusap; hinihin~gi co sa icagagaling ninyóng sa haharaping panahó'y

aco'y inyóng limutin at huwag ninyóng kilalanin acó sa anó mang

calagayang aco'y inyóng másumpong.

At pagcasabi nitó'y mulíng pinalacad ang bangcâ, at sinagwanáng ang

tun~go'y sa isáng gubat sa pasigan. Samantalang guinagawa ang mahabang

pagtawid ay nanatili sa hindi pag-imic; tila mandin wala siyáng

namamasdan cung di ang libolibong m~ga diamante na kinucuha't ibinabalic

n~g canyáng sagwán sa dagatan at doo'y talinghagang nan~gawáwala sa

guitna n~g m~ga bugháw na alon.

Sa cawacasa'y dumating; lumabás ang isáng tao sa casucalan at lumapit sa

canyá.

--¿Anó ang sasabihin co sa capitán?--ang tanóng.

--Sabihin mong gaganap si Elías n~g canyáng pan~gacò, sacali't hindi

mamatáy muna,--ang isinagót n~g boong calungcutan.

--Cung gayó'y ¿cailán ca makikisama sa amin?

--Pag-inacala n~g inyóng capitáng dumating na ang panahón n~g pan~ganib.

--Cung gayó'y magaling, ¡paalam!

=LI.=

=MGA PAGBABAGO.=

Malungcót at puspós n~g pan~gamba ang mahihiing si Linares; bagong

catatanggáp niya n~g sulat ni doña Victorina, na ganitó ang sabi:

«Minamahal cong pinsan; ibig cong magcaroon n~g balita sa iyo sa loob

n~g tatlóng araw, cung pinatáy ca na n~g alperes ó icaw ang pumatáy sa

canyá ayaw acong lumampás ang isá man lamang araw na hindi tumátanggap

pa ang hayop na iyán n~g ucol na parusa sacali't lumampás ang taning na

iyán at hindi mo pa siyá hinahamon n~g patayan sasabihin co cay Don

Santiago na cailán man ay hindi ca naguiguing secretario, ni hindi ca

nacapagbibiro cay Canovas ni hindi ca nacacasama sa pagliliwaliw n~g

general Arseño Martines sasabihin co cay Clarita na pawang

casinun~galin~gang lahát at hindi catá bibigyan cahi't isáng cuarta

n~guni at cung hamunin mo siya ipinan~gan~gaco co sa iyo ang bawa't

iyong maibigan caya n~ga tingnan mo cung hamunin mo siyá at

ipinagbibigay alam co sa iyo na hindi acó papayag n~g m~ga pagtalilis at

m~ga dahidahilan.

Ang pinsan mong gumiguiliw sa iyo mula sa pusò,

_Victorina de los Reyes de De Espadaña._