--Dalhin mo ang babaeng ito,--anya;--¡pabigyan mo siya cay Marta n~g
ibang baro at sabihin mo tuloy na gamutin! Pacanin mo siyang magaling at
bigyan mo n~g isang magaling na higaan ... ¡icaw ang bahala, pagca
siya'y inyong pinaglupitan! Bucas ay ihahatid siya sa bahay ni guinoong
Ibarra.
Pagcatapos ay sinarhang mabuti ang pintuan, inilagay ang talasoc at saca
lumapit sa canyang asawa.
--¡Naghahanáp icaw na basaguin co ang mukha mo!--ang sa canya'y sinabing
nacasuntoc ang m~ga camay.
--¿Ano ang nangyayari sa iyo?--ang tanong n~g babae na tumindig at
umurong.
--¿Ano ang nangyayari sa akin?--ang sigaw n~g tinig na cahawig n~g
culog, casabay n~g isang tun~gayaw, at pagcatapos na maituro sa babae
ang isang papel na puspos n~g sulat na tila cahig n~g manoc, ay
nagpatuloy n~g pananalita:
--¿Hindi mo ba ipinadala ang sulat na ito sa Alcalde, at iyong sinabing
pinagbabayaran aco upang aking ipahintulot ang sugal, babaeng p--?
¡Aywan co cung bakit hindi pa kita linûlusay!
--¡Tingnan natin! ¡tingnan natin cung macapan~gan~gahas ca!--ang sinabi
sa canya n~g babaeng nagtátawa't siya'y linilibac;--¡ang lulusay sa
aki'y isang malaking totoo ang cahigtan n~g pagcalalaki sa iyo!
Narinig n~g alférez: ang gayong alimura, n~guni't namasdan niya ang
látigo. Dumampot n~g isang pinggan sa m~ga na sa ibabaw n~g isang mesa,
at ipinukol sa ulo n~g asawa: ang babaeng dating bihasa na sa ganitong
pakikiaway, agad-agad yumucod, at ang pingga'y sa pader tumama at doon
nabasag; gayon din ang kinahangganan n~g isang mangcoc at n~g isang
cuchillo.
--¡Duwag!--ang sigaw n~g babae,--¡hindi ca macapan~gahas lumapit!
At linurhan ang alférez upang ito'y lalong magn~gitn~git. Pinagdimlan
ang lalaki at umaatun~gal na hinandulong ang babae; n~guni't hinaplit
nito n~g caguilaguilalas na caliksihan ang mukha n~g lalaki at saca
sumagasang tumacbong tuloytuloy sa canyang silid, at biglang sinarhan
n~g malacas ang pinto. Hinabol siya n~g alférez, na humahagoc sa galit
at sa sakit n~g palong tinanggap, n~guni't walang nasunduan cung di
mapahampas sa pintò, bagay na sa canya'y nagpabulalas n~g m~ga
tun~gayaw.
--¡Sumpaín nawà ang iyong angcan, babaeng baboy! ¡Bucsán mo, p--p--,
bucsan mo, sa pagca't cung hindi'y babasaguin co ang iyong bun~gô!--ang
iniaatun~gal, at kinacalabog ang pinto n~g canyang m~ga suntoc at sicad.
Hindi sumasagot si doña Consolación. Nariri~ngig sa dacong loob ang
calampagan n~g m~ga silla at m~ga baul, na anaki mandin nagtatayo n~g
isang cutà sa pamamag-itan n~g m~ga casangcapang-bahay. Yumayanig ang
bahay sa m~ga sicad at m~ga tun~gayaw n~g lalaki.
--¡Huwag cang pumasoc! ¡huwag cang pumasoc!--ang sabi n~g maasim na
tinig n~g babae; ¡papuputucan co icaw pagca sumun~gaw ca!
Tila mandin untiunting pumapayapa ang lalaki, at nagcasiya na lamang
siya sa magpalacadlacad n~g paroo't parito sa magcabicabilang dulo n~g
salas, na ang isang halimaw na na sa sa jaula ang catulad.
--¡Pasalansan~gan ca't magpalamig icáw n~g ulo!--ang patuloy na paglibac
n~g babae, na tila mandin nacatapos na n~g pagtatayo n~g caniyang
pangsangalang na cutà.
--¡Isinusumpa co sa iyo, na pagca kita'y nahaguip, cahi't ang Dios ay
hindi ca makikita, salaulang babaeng p--!
--¡Oo! masasabi mo na ang ibiguin!... ¡aayaw cang aco'y magsimba! ¡aayaw
mo acong bayaang gumanap sa Dios!--ang sabi n~g boong capalibhasaang
siya lamang ang marunong gumawà.
Dinampot n~g alférez ang canyang capacete, naghusay n~g caunti, at saca
umalis na ang hakbang ay malalaki, datapwa't pagcaraan n~g ilang
sandali'y dahandahang bumalic: siya'y nag-alis n~g canyang m~ga bota.
Palibhasa'y bihasang macapanood ang m~ga alila roon n~g m~ga ganitong
pangyayari, caraniwang sila'y inaabot n~g yamot, n~guni't canilang
pinagtakhan ang pag-aalis n~g m~ga bota, bagay na hindi dating
guinagawa, caya't nan~gagkindatan ang isa't isa.
Naupo ang alférez sa isang silla, sa tabi n~g dakilang pinto, at
nacapagtiis na maghintay roon n~g mahiguit na calahating oras.
--¿Tunay bagang umalis ca na ó naririyan ca pa, lalaking cambing?--ang
tanong na manacanaca n~g tinig, na pinagbabagobago ang lait, n~guni't
nalalao'y ilinalacas.
Sa cawacasa'y untiunting inalis niya ang m~ga casangcapang ibinunton sa
tabi n~g pinto: naririnig n~g lalaki ang calampag, caya't siya'y
n~gumin~giti.
--¡Asistente! ¿umalis na ba ang pan~ginoon mo?--ang sigaw ni doña
Consolación.
Sumagot ang asistente sa isang hudyat n~g alférez:
--Oo po, guinoo, umalis na.
Narin~gig ang masayang tawa n~g babae, at saca hinugot ang talasoc n~g
pinto ...
Isang sigaw, ang calabog n~g catawang natutumba, m~ga sumpa, atun~galan,
m~ga tun~gayaw, m~ga hampas, m~ga tinig na paós ... ¿Sino ang
macapagsasaysay n~g nangyari sa cariliman n~g silid na tulugan?
Ang asistente ay napasapanig n~g bahay na pinaglulutuan, at nagbigay sa
tagapagluto n~g isang hudyat na macahulugan.
--¡At icaw ang magbabayad!--ang sinabi sa asistente n~g tagapagluto.
--¿Aco? ¡Cung sacali'y ang bayan ang siyang magbabayad! Itinanong niya
sa akin kung umalis na: tunay; n~guni't bumalik.
=XL.=
=ANG CATUWIRA'T ANG LACAS.=
Niyao'y may icasampong oras na n~g gabi. Nanghihinamad na napaiimbulog
at nagnining sa madilim na lan~git ang ilang globong papel, na
ipinaitaas sa pamamag-itan n~g asó at n~g han~ging pinainit. Ang ilang
m~ga globong pinamutihan n~g m~ga bomba't coetes ay nan~gasunog at
isinasapan~ganib ang lahat n~g bahay; dahil dito'y may nakikita pang
m~ga tao sa m~ga palupo, na may m~ga dalang isáng mahabang cawayang sa
dulo'y may nacacabit na basahan at saca isang baldeng tubig.
Naaaninagnagan ang maiitim nilang anyo sa malamlam na liwanag n~g
impapawid, at ang cahalimbawa nila'y m~ga fantasmang mula sa alang-alang
na nanaog upang manood n~g m~ga casayahan n~g m~ga tao. Sinusuhan din
naman ang maraming m~ga "rueda", m~ga "castillo", m~ga toro ó m~ga
calabaw na apoy, at isang malaking volcang sa ganda at cadakilaa'y
linaluan ang calahatlahatang nakita hanggang sa panahong iyon n~g m~ga
taga San Diego.
N~gayo'y tumutun~go ang caramihang m~ga tao sa dacong plaza n~g bayan,
upang panoorin ang huling palalabasin sa teatro. Dito't doo'y may
nakikitang m~ga ilaw n~g Bengala (luces de Bengala), na siyang
lumiliwanag n~g catacataca sa masasayang m~ga pulutong; gumagamit ang
m~ga bata n~g m~ga sigsig sa paghahanap n~g m~ga bombang hindi pumutoc,
at iba pang m~ga labí na mangyayari pang gamitin, datapuwa't tumugtog
ang música n~g isang palatandaan, at n~g magcagayo'y linisan n~g lahat
ang capatagang iyon.
Mainam na totoo ang pagcacapaliwanag sa tablado, libolibong m~ga ilaw
ang nacaliliguid sa m~ga haligui, nacabitin sa bubun~gan, at nasasabog
sa sahig na masinsin ang pagcacapulupulutong. Isáng alguacil ang siyáng
nag-aalaga n~g m~ga ilaw na iyón, at pagca napaparoon at n~g mapagbuti
ang m~ga ilaw na cucutapcutap, siya'y pinagsusutsutanan at sinisigawan
n~g madla;--¡Nariyan na, nariyan na siyá!
Sa haráp n~g escenario (palabasan) ay pinagtotonotono n~g orquesta ang
canilang m~ga instrumento, ipinaririn~gig ang m~ga pan~gunahin n~g m~ga
tugtuguin; sa licuran n~g orquesta'y naroroon ang lugar na sinasabi n~g
corresponsal sa canyáng sulat. Ang caguinoohan sa bayan, ang m~ga
castila at ang m~ga mayayamang dayo'y nan~gagsisiupo na sa nahahanay na
m~ga silla. Ang bayan, ang m~ga taong walang catungculan at walang m~ga
dan~gal na caloob n~g pamahalaa'y siyang nacalalaganap sa nan~gatitirang
lugar sa plaza; may pas-ang bangco ang m~ga iba, na ang caraniwa'y hindi
n~g upuan cung di n~g bigyang cagamutan ang pagca pandac:
pinanggagalin~gan ang ganitóng gawâ n~g maiin~gay na m~ga pagtutol n~g
m~ga walang bangco; pagcacagayo'y nan~gagsisipanaog agad-agad ang m~ga
nacatayo sa bangco; n~guni't hindi nalalao't sila'y muling pumapanhic,
na parang walang ano mang nangyari.
M~ga pagpaparoo't parito, m~ga sigawan, m~ga in~gayan sa pagtataca, m~ga
halakhacan, isáng huli na sa panahóng "buscapié", isang "reventador" ang
siyang nan~gagdáragdag n~g cain~gayan. Sa daco rito'y may nababaling paa
n~g isáng bangco at nan~gahuhulog sa lupa, sa guitna n~g tawanan n~g
caramihan, ang m~ga taong nanggaling sa malayo at n~g macapanood ay
n~gayo'y siyang naguiguing panoorin; sa daco roo'y nan~gag-aaway sa
pagpapan~gagaw sa lugar; sa dacong malayo pa roo'y may naririn~gig na
isáng calampagan n~g nababasag na m~ga copa at m~ga botella: yao'y si
Andeng na may daláng m~ga alac at m~ga pangpatid uhaw; main~gat na
tan~gan n~g dalawang camay ang malapad na bandeja, n~guni't canyang
nacasalubong ang sa canya'y nan~gin~gibig, na nag-acalang magsamantala
n~g gayong calagayan ...
Nan~gun~gulo sa pamamanihala at cahusayan n~g panoorin ang teniente
mayor na si don Filipo; sa pagca't malulugdin sa "monte" ang
gobernadorcillo. Ganito ang sabi ni don Filipo cay matandang Tasio:
--¿Ano caya ang mabuti cong gawin?--ang sabi niyá;--hindi tinanggap n~g
Alcalde ang pagbibitíw co n~g catungculan;--"¿inaacala po ba ninyóng
salá't cayó sa lacás sa pagganap n~g inyóng m~ga catungculan?"--ang
itinanóng sa akin.
--At ¿ano ang inyong isinagot?
--¡Guinoong Alcalde!--ang aking isinagot;--ang m~ga lacas n~g isang
teniente mayor, cahi't magpacawalawalang capacanan, pawang catulad n~g
m~ga lacas n~g lahat n~g m~ga pinuno: nanggagaling ang m~ga lacas na
iyan sa m~ga matataas na pinunò. Tinatanggap n~g cahi't hari man ang
canyang m~ga lacas sa bayan at tinatanggap naman n~g bayan sa Dios ang
canyang lacas. ¡Itong bagay na ito pa naman ang wala sa akin, guinoong
Alcalde!--Datapuwa't hindi aco pinakingan n~g Alcalde, at sinabi sa
aking pag-uusapan na raw namin ang m~ga bagay na ito pagca tapos n~g
m~ga fiesta.
--¡Cung gayo'y tulun~gan nawa cayo n~g Dios!--ang sinabi n~g matanda, at
nag-acalang umalis.
--¿Aayaw po ba cayong manood n~g palabas?
--¡Salamat! hindi co kinacailan~gan ang sino man sa pananaguinip at sa
paggawa n~g m~ga caululan, sucat na acong mag-isa,--ang isinagot n~g
filósofong calakip ang isang tawang palibac;--datapuwa't n~gayo'y
naalaala co, ¿hindi ba tinatawag ang inyong paglilining n~g caugalia't
hilig n~g ating bayan? Payapa, n~guni't malulugdin sa m~ga panooring
nauucol sa m~ga pagbabaca at sa m~ga labanang sumasabog ang dugò, ibig
ang pagcacapantay-pantay, datapuwa't sumasamba sa m~ga emperador, sa
m~ga hari at sa m~ga príncipe; hindi mapagpitagan sa religión, n~guni't
iniwawaldas ang pamumuhay sa m~ga walang cabuluhang pag paparan~galan sa
m~ga fiesta; ang m~ga babae rito sa atin ay may caugaliang matimyas,
n~guni't nan~gahahaling pagca nacacakita n~g isang princesang
nagpapa-ikit n~g sibat ... ¿nalalaman po ba ninyo cung ano ang
cadahilanan nito? Talastasin po ninyong dahil sa....
Pinutol ang canilang salitaan n~g pagdating ni María Clara at n~g
canyang m~ga caibigang babae. Tinanggap sila ni don Filipo, at sinamahan
sila sa canicanilang upuan. Sumusunod sa canila ang curang may casamang
isa pang franciscano't ilang m~ga castila. Casama rin naman n~g cura ang
ilang m~ga mamamayang ang hanap-buhay umalacbay tuwina sa m~ga fraile.
--¡Bigyang pala nawà sila n~g Dios naman sa cabilang buhay!--anang
matandang Tasio, samantalang lumalayo.
Pinasimulan ang palabas cay Chananay at cay Marianito, sa pagcanta n~g
"Crispino e la comare". May m~ga mata at may pakinig ang lahat n~g na sa
escenario, liban lamang sa isá: si párì Salvi. Tila mandin walang
sinadyâ n~g nagbibigay paroon cung di bantayan si María Clara, na ang
tinataglay na cahapisa'y nagbibigay sa canyang cagandahan n~g isang
anyong cahimahimalá sa ningning at cahalagahan, na ano pa't
napagwawaring tunay n~g ang may catuwirang siya'y panoorin n~g boong
pagliyag. N~guni't hindi nan~gagsasaysay n~g pagliyag ang m~ga mata n~g
franciscano, na lubhang natatago sa malalim na hungcag na kinalalagyan
n~g canyang m~ga panin~gin; nababasa sa m~ga titig na iyon ang isang
bagay na cahapisang may malaking pagn~gin~gitn~git: ¡gayon marahil ang
m~ga mata ni Caín sa panonood, buhat sa malayo, n~g Paraiso, n~g m~ga
caligayahan, doo'y ipinakilala sa canya n~g canyang ina!
Nagtátapos na ang "acto" (bahagui) n~g pumasoc si Ibarra;
pinanggalin~gan ang pagdating niya roon n~g isang bulungbulun~gan: siya
at ang cura ang siyang pinagtinin~gan n~g pagpansin n~g lahat.
Datapuwa't parang hindi nahiwatigan n~g binata ang bagay na iyon, sa
pagca't bumati siya n~g walang kimì cay María Clara at sa canyang m~ga
caibigang babae, at naupo sa tabi n~g canyang casintahan. Si Sinang ang
tan~ging nagsalitâ:
--¿Pinanood mo ba ang volcan?--ang initanong.
--¿Hindi caibigan? ako'y napilitang aking samahan ang Capitan General.
--Cung gayo'y ¡sayang! Casama namin ang cura, at sinasaysay sa amin ang
m~ga naguing buhay n~g m~ga napacasama; ¿nakita mo na? tacutin cami at
n~g huwag caming macapagsaya, ¿nakita mo na?
Nagtindig ang cura at lumapit cay don Filipo, na tila mandin canyang
pinakipagtalunan n~g masilacbo. Mainit ang pananalita n~g cura,
mahinusay naman at mahina ang pananalita ni don Filipo.
--Dinaramdam co pong hindi aco macapagbigay-loob sa inyo; ang sabi ni
don Filipo;--si guinoong Ibarra'y isa sa m~ga lalong malalaki ang ambag,
at may catuwirang macalagay rito samantalang hindi nanggugulo n~g
capayapaan.
--¿N~guni't hindi ba panggugulo n~g capayapaan ang magbigay casalanan sa
mabubuting m~ga cristiano? ¡Iya'y isang pagpapabayang macapasoc ang
isang lobo sa cawan n~g m~ga mababait na tupa. ¡Sasagot ca sa bagay na
ito sa harap n~g Dios at sa harap n~g m~ga matataas na puno!
Cailan man po'y nananagot aco, padre, sa lahat n~g m~ga gawang bucal sa
aking sariling calooban,--ang isinagot ni don Filipo na yumucod n~g
caunti;--datapuwa't hindi binibigyang pahintulot aco n~g aking maliit na
capangyarihang makialam sa m~ga bagay na nauucol sa religión. Ang m~ga
nag-iibig man~gilag na canyang macapanayam ay huwag makipagsalitaan sa
canya: hindi naman namimilit si guinoong Ibarra canino man.
--¡N~guni't isáng pagbibigay puang sa pan~ganib, at cung sino ang
umiibig sa pan~ganib ay sa pan~ganib namamatay!
--Wala acóng nakikitang anó mang pan~ganib, padre: ang guinoong Alcalde
at ang Capitan General, na aking m~ga punong matataas, capuwa
nakipag-usap sa canyá sa boong hapong itó, at hindi n~ga acó ang sa
canila'y magpapakilalang masama ang canilang guinawa.
--Cung hindi mo siyá palalayasin dito'y cami aalis.
--Daramdamin cong totoo, datapuwa't hindi aco macapagpapalayas dito sa
canino man.
Nagsisi ang cura sa sinabi, n~guni't wala n~g magawa. Humudyát sa
canyáng casama, na nagtindig na masama ang loob, at capuwa sila umalis.
Guinagád silá n~g m~ga taong caniláng cacampí, baga man inirápan muna
nila n~g boong pagtataním si Ibarra.
Napuspos ang ugong n~g m~ga bulungbulun~gan at salisalitaan: n~g
magcagayo'y nan~gagsilapit at nan~gagsibati sa binatang si Ibarra ang
ilang m~ga tao, at sinabi sa canyá:
--¡Sumasainyo cami; huag po ninyóng pansinin ang m~ga iyán!
--¿Sinong m~ga "iyan"?--ang itinanong na nagtátaca.
--¡Iyang m~ga nagsialis at n~g mapan~gilagan ang macapanayam po ninyo!
--¿At n~g mapan~gilagan ang aking pakikipanayam? ¿ang aking
pakikipanayam?
--¡Opo! ¡anila'y excomulgado raw po cayó!
--Sa pagtatacá ni Ibarra'y hindi naalaman cung anó ang sasabihin, at
lumin~gap sa canyáng paliguid. Canyáng nakita si María Clara na
tinatacpan ang mukha n~g canyáng abanico.
--N~guni't ¿ito baga'y dapat cayang mangyari?--ang sa cawacasa'y bigláng
sinabi n~g malacás;--¿casalucuyan bang na sa unang panahón tayo n~g
cadilimán? Sa macatuwid baga'y....
At lumapit sa m~ga dalaga, at binago ang anyo n~g pananalitâ.
--Pagpaumanhinan ninyó acó,--anyá,--nacalilimot acóng mayroon paláng sa
aki'y naghihintay na aking catipán; magbabalic acó at n~g cayo'y aking
masamahan.
--¡Huwag cang umalís!--ang sa canya'y sinabi ni Sinang;--sasayaw si
Yeyeng sa "La Calandria"; ¡totoong calugodlugod sumayaw!
--Hindi maaari, caibigan co, datapuwa't aco'y bábalic.
Lalong lumala ang m~ga bulungbulun~gan.
Samantalang lumalabas si Yeyeng na nacasuot "chula" at sinasabi ang "Da
usté su permiso?" ("¿Ipinagcacaloob po ba ninyo ang inyong pahintulot?")
at sinasagot siya ni Carvajal n~g "Pase usté adelante" ("Tumuloy po
cayo") at iba pa, nan~gagsilapit ang dalawang sundalo n~g guardia civil
cay don Filipo at hinihin~ging ihinto ang pagpapalabas.
--¿At bakit?--ang tanong ni don Filipo na nagtataca.
--Sa pagca't nagsuntucan ang alférez at ang guinoong babae ay hindi sila
macatulog.
--Sabihin po ninyo sa alférez, na binigyan cami n~g capahintulutan n~g
Alcalde Mayor, at "wala sino man" sa bayang may capangyarihan
sumalangsang sa capahintulutang ito, cahi't ang gobernadorcillo man, na
siyang tan~gi cong mataas na puno.
--¡Talastasin ninyong kinakailan~gang itiguil ang palabas!--ang inulit
n~g m~ga sundalo.
Tinalicdan sila ni don Filipo. Nan~gagsialis ang m~ga guardia.
Hindi sinabi canino man ni don Filipo ang nangyaring ito at n~g huwag
magulo ang catahimican.
N~g matapos na ang bahaguing iyon n~g zarzuela na totoong
pinagpurihanan, lumabas naman ang Príncipe Villardo, at hinahamon n~g
away ang lahat n~g m~ga morong pumipiit sa canyang amá; pinagbabalaan
sila n~g bayaning puputlan silang lahat n~g úlo, at ang m~ga ulong ito'y
ipadadala sa buwan. Sa cagalin~gang palad n~g m~ga moro, na
nan~gagsisipaghanda na sa labanang tinutugtugan n~g "himno de Riego", ay
siyang pagcacaroon n~g isang gulo. Biglang nagsihinto n~g pagtugtog ang
m~ga bumubuo n~g orquesta at canilang linusob ang teatro, pagcatapos
maipaghaguisan ang canilang m~ga instrumento. Ang matapang na si
Villardo, na hindi inaacalang man~gagsisirating ang m~ga taong iyong,
canyang ipinalagay na cacampi n~g m~ga moro, inihaguis naman ang canyang
espada at escudo at saca bumigay n~g tacbo; nang makita n~g m~ga morong
tumatacas ang cakilakilabot na cristianong iyon, hindi sila
nag-alinlan~gang siya'y canilang gagarin: may naririn~gig na m~ga
sigawan, m~ga daing, tun~gayawan, m~ga salitang capusun~gan,
nagtatacbuhan ang m~ga tao, nan~gamatay ang m~ga ilaw, ipinaghahaguisan
sa impapawid ang m~ga vaso n~g ilaw, at iba pa.--¡M~ga tulisan! ¡M~ga
tulisan!--ang sigaw n~g m~ga iba.--¡Sunog! ¡sunog! ¡m~ga
magnanacaw!--ang sigawan naman n~g m~ga iba; nan~gagsisitan~gis ang m~ga
babae't ang m~ga musmos, gumugulong sa lupa ang m~ga banco at ang m~ga
nanonood, sa guitna n~g ligalig, pagcacain~gay at caguluhan.
¿Ano ang nangyari?
Ilinagad n~g dalawang guardia civil na may tan~gang pamalo ang m~ga
músico at n~g pahintuin ang pinalalabas; sila'y narakip, baga man
nagsisilaban, n~g teniente mayor, na casama ang caniyang m~ga
cuadrillerong ang dalang sandata'y ang canilang m~ga lumang sable.
--¡Inyong ihatid sila sa tribunal!--ang sigaw ni don Filipo,--cayó ang
bahala pagca sila'y nacawala!
Bumalic na si Ibarra at canyang hinanap si María Clara. Nan~gagsicapit
sa canya ang natatacot na m~ga dalagang pawang nan~gan~gatal at
nan~gamumutla; dinarasal ni tía Isabel ang m~ga letanía sa wicang latin.
N~g pagbalicang loob n~g caunti ang m~ga tao sa pagcagulat, at n~g
canilang matalastas cung ano ang nangyari, nag-alab ang galit sa lahat
n~g m~ga dibdib. Umulan ang m~ga bato sa pulutong n~g m~ga cuadrillerong
naghahatid sa dalawang guardia civil; may isang nagyayacag na silabin
ang cuartel at iihaw roon si doña Consolacióng casama ang alférez.
--¡Sa ganyan lamang sila pinakikinaban~gan!--ang sigaw n~g isang babaeng
naglililis n~g canyang mangas at iniunat ang canyang m~ga
bisig;--panggugulo n~g bayan! ¡Wala silang nalalamang pag-usiguin cung
di ang mababait na m~ga tao! ¡Nariyan ang m~ga tulisan at ang m~ga
magsusugal! ¡Sunuguin natin ang cuartel!
Hinihipò n~g isa ang canyang bisig at humihi~ngi n~g confesión;
cahabaghabag na m~ga taghoy ang lumalabas sa ilalim n~g m~ga bangcong
nan~gatumba: yao'y isang caawaawang músico. Punongpuno ang escenario n~g
m~ga artista at n~g m~ga taong bayan. Nariyan si Chananay, na nacasuot
n~g Leonor sa Trovador, na nakikipagsalitaan n~g wicang tinda cay Ratia,
na nacasuot maestro n~g escuela; si Yeyeng na nacabalot n~g malaking
panyong sutla na na sa tabi n~g príncipe Villardo; pinagpipilitan ni
Balbino't n~g m~ga morong aliwin ang m~ga músicong may m~ga nasactan at
hindi. Nagpapacabicabila ang ilang m~ga castila at pinagsasabihan ang
bawa't canilang nasasalubong.
Datapuwa't may nagcacabilog n~g isang pulutong. Napag-unawa ni don
Filipo ang canilang adhica at canyang tinacbo upang sansalain.
--¡Huwag sana ninyong sirain ang catahimican!--ang isinisigaw ni don
Filipo;--¡hihin~gi tayo bucas n~g carapatang tumbas sa caguluhang
canilang guinawa, bibigyan tayo n~g nauucol sa ating catuwiran;
nananagot aco sa inyong bibigyan tayo n~g nauucol sa ating catuwiran!
--¡Hindi!--ang isinasagot n~g ilan; ¡gayon din ang guinawa sa Calambà
(n~g 1879), gayon din ang ipinan~gaco, datapuwa't walang ano mang
guinawa ang Alcalde! ¡Ibig naming gumawa n~g pagca justicia sa aming
camay! ¡Tayo na sa cuartel!
Nawalang cabuluhan ang m~ga pakikiusap n~g teniente mayor; nagpapatuloy
ang pulutong sa canilang panucala. Lumin~gap si don Filipo sa canyáng
paliguid at humahanap n~g sa canya'y tumulong ay canyáng nakita si
Ibarra.
--Guinoong Ibarra, ¡para na ninyóng awa! ¡Sila'y inyóng sansalain,
samanatalang humaharap acó n~g m~ga cuadrillero!
--Anó ang aking magagawa?--ang itinanong n~g binata, na natitigagal,
datapuwa't malayo na ang teniente mayor.
Si Ibarra naman ang naglin~gap-lin~gap sa canyáng paliguid, at
naghahanap siya n~g hindi nalalaman cung sino. Sa cagalin~gang palad ay
anaki'y canyáng nasuliapan si Elías, na walang bahalang pinanonood ang
gayóng kilusan. Tinacbó siya ni Ibarra, hinawacan siyá sa bisig at
sinabi sa canya sa wikang castila:
--¡Alang-alang sa Dios! ¡gumawa po cayó n~g bahagya, sacali't may
magagawa; wala po acong magawang anó man!
Tila mandin siya'y nawatasan n~g piloto, sapagca't nawala siya't sinuot
ang m~ga bumubuo n~g pulutong.
Narin~gig ang masilacbóng pagmamatuwiran, mabilís na tutulán; pagcatapos
ay untiunting nagpasimula n~g paghihiwahiwalay n~g m~ga magcacapulutóng,
at naalis sa bawa't isá ang anyóng may gagawing caguluhan.
At panahón na n~ga, sa pagca't lumalabas na ang m~ga sundalong may
dalang m~ga sandata at nacalagay sa dulo n~g fusil ang bayoneta.
¿Samantala'y ano ang guinagawa n~g cura?
Hindi pa nahihiga si párì Salví. Nacatindig siya, nacatuon ang noo sa
m~ga "persiana", sa dacong plaza ang tanaw, hindi cumikilos, at
manacanacang pinatatacas niya ang pinipiguil na buntong hinin~ga. Cung
hindi sana napacadilim ang liwanag n~g canyang ilaw, marahil
napagmasdang napupuno n~g m~ga luha ang canyang m~ga mata. Gayon ang
caniyang naguing anyo sa isang horas halos.
Pinucaw siya sa ganitong calagayan n~g pagcacagulo sa plaza. Sinundan
n~g canyang m~ga matang nangguiguilalas ang walang tuos na pagpaparoo't
parito n~g m~ga tao, at ang m~ga tinig nila'y dumarating sa canyang
hagawhaw na lamang.--Isa sa m~ga alilang dumating ang sa canya'y
nagbigay alam n~g nangyayari.
Dumaan sa canyang panimdim ang isang isipin. Sa guitna n~g m~ga
cain~gayan at caguluhan, sinasamantala n~g m~ga may mahahalay na budhi
ang pagcagulat at cahinaan n~g loob n~g m~ga babae; nan~gasisisiticas at
nan~gagliligtas sa sarili, sino ma'y walang nacacaalaala sa can~gino
man, hindi nariri~nig ang sigaw, hinihimatay ang m~ga babae,
nan~gagcacasaguian, nan~gasusun~gaba; dahil sa pagcagulat at pagcatacot
ay hindi pinakikinggan ang hibik n~g capurihang nalulugso, at sa
calaguitnaan n~g gabi ... ¡at pagca nagcacaibigan! Tila mandin
nakikinikinita niyang calong ni Crisostomo si María Clarang hindi
nacamamalay-tao, at sila'y nan~gawala sa cadiliman.
Lumulucsong nanaog sa m~ga hagdanan, walang sombrero, walang bastón at
parang sira ang isip na tinu~ngo ang plaza.
Nasumpun~gan niya roon ang m~ga castilang pinagwiwicaan ang m~ga
sundalo, canyang tiningnan ang m~ga upuang kinalalagyan ni María Clara
at n~g canyang m~ga caibigan, at nakita niyang wala na sila roon.
--¡Padre Cura! ¡padre Cura!--ang sigawan sa canya n~g m~ga castila;
n~guni't hindi niya pinansin sila. Doo'y nacahin~ga siya: nakita niya sa
manipis na tabing na naroon ang isang anino, ang carapatdapat sambahing
anino, ang puspos n~g biyaya at calugodlugod na pan~gan~gatawan ni María
Clara, at ang sa canyang tía na may dalang m~ga taza at m~ga copa.
--¡Magaling na lamang!--ang canyang ibinulong,--tila mandin walang
nangyari cung di ang pagcacasakit lamang.
Sinarhan ni tía Isabel, pagcatapos ang m~ga capis n~g bintana, at hindi
na napakita ang caibig-ibig na anino.
Lumayo sa lugar na iyon ang cura, na di man lamang nakikita ang
caramihan. Nalaladlad sa harap n~g canyang m~ga mata ang
cagandagandahang pan~gan~gatawan n~g isang dalaga, na tumutulog at
humihin~ga n~g catamistamisan; naliliman ang bubong n~g m~ga mata n~g
mahahabang pilicmata, na ang calantican ay tulad sa m~ga pilicmata n~g
m~ga Virgen ni Rafael; n~gumin~giti ang maliit na bibig; nalalarawan sa
boo n~g pagmumukhang yaon ang pagca Virgen, ang calinisang wagas, ang
pagca walang malay casalanan; ang pagmumukhang iyo'y isang lubhang
matimyas na panaguinip sa guitna n~g maputing damit n~g canyang higaan,
wan~gis sa isang ulo n~g querubín sa guitna n~g m~ga alapaap.
Nagpatuloy n~g pagcakita ang panimdim ni pari Salví n~g iba't iba pang
m~ga bagay ...; ¿n~guni't sino ang macapaglilipat sa papel n~g lahat n~g
mapapanimdim n~g isang nag-aalab na budhi?
Marahil ay ang Corresponsal n~g periódico, na winacasan ang pagsaysáy
n~g fiesta at n~g lahat n~g m~ga nangyari sa ganitong paraan:
"Macalilibong salamat, walang hangang salamat sa sumapanahon at masicap
na pamamag-itan n~g totoong cagalanggalang na si pari fray Bernardo
Salví, na hindi kinatacutan ang lahat n~g pan~ganib, sa guitna n~g
bayang iyóng nagn~gin~gitn~git n~g galit, sa guitna n~g caramihang wala
n~g pinagpipitaganan; waláng bastón, walang sombero'y pinayapa niyá ang
m~ga galit n~g caramihan, na waláng ibang guinamit liban na lamang sa
canyáng mapanghicayat na pananalita, at ang cadakilaan at capangyarihang
cailan ma'y hindi nagcuculang sa sacerdote n~g isang Religión n~g
Capayapaan. Linisan n~g banal na religioso ang m~ga catamisan n~g
pagcahimbing, na tinatamasa n~g lahat n~g magandang diwa na gaya n~g
canyang taglay, upáng mailagang mangyari ang isang munting casacunaan sa
canyáng m~ga oveja. Hindi n~ga marahil calilimutan n~g m~ga mamamayan sa
San Diego ang ganitong lubhang magaling na guinawa niyá at magpacailan
ma'y kikilanlin sa canyang utang na loob!"
=XLI.