sumasacatuwiran ang cura, datapuwa't ¡dapat ding magcaroon n~g catuwiran
ang Dios! Ayawan co, acó'y isang tan~ga lamang ... Sasabihin co sa aking
anac na lalaking huwag n~g mag-aral, ang siya cong gagawin! ¡Namamatay
daw sa bibitayan ang m~ga marurunong! ¡María Santisima, ibig pa naman pa
sa Europa n~g aking anac na lalaki!
--¿Anó pô ang inaacala ninyóng gawin?
--Sasabihin co sa canyang manatili na lamang siya sa aking tabi, ¿anó't
iibiguin pa niyang maragdagan ang canyang dúnong? Búcas macalawa'y
mamamatay rin cami, namamatay ang marúnong na gawa rin n~g mangmang ...
ang kinacailan~ga'y mamúhay n~g payapà.
At nagbúbuntong hinin~ga ang mabait na babae at itinitin~galá sa lan~git
ang m~ga matá.
--Acó naman,--ang sabi n~g bóong cataimtiman ni capitana María,--cung
acó ang gaya ninyóng mayaman, pababayaan cong maglacbay--bayan ang aking
m~ga anac; sila'y m~ga batà, at darating ang araw na sila'y
man~gagcacagulang cacauntì n~g panahón ang aking icabubuhay ...
magkikita na camí sa cabilang buhay ... dapat magmithi n~g lalong mataas
na calagayan ang m~ga anac cay sa calagayang inabot n~g canilang m~ga
ama, at wala tayong naituturò sa canila, cung sila'y na sa ating
sinapupunan, cung dî ang pagcamusmús.
--Ay, cacatuwâ namang totoo ang m~ga caisipan pala ninyo!--ang bíglang
sinabi ni capitana Tinay, na pinagduduop ang m~ga camay;--¡tila mandin
hindî ninyo pinaghirapan ang pan~gan~ganac sa inyong cambal na m~ga
anac, na lalaki!
--Dahilan n~gâ sa sila'y pinaghirapan co n~g pan~gan~ganac, inalagaan at
pinapagaral, cahi man camí dukhâ, hindî co íbig na pagcatapos n~g
lubhang maraming capagalang sa canila'y aking guinúgol, ay waláng
cahinatnan sila cung dî maguing calahating tao lamang.
--Sa áking palagáy hindî pô ninyó iniibig ang inyóng m~ga anác n~g
alinsunod sa ipinag-uutos n~g Dios!--ang may cahigpitang sábi ni hermána
Rufa.
--Ipatáwad pô ninyó, umiibig bawa't iná sa canyáng m~ga anác n~g
alinsunod sa canyáng adhicâ; may m~ga ináng umiibig sa canyáng m~ga anác
at n~g caniláng pakinaban~gan, ang ibá nama'y umiibig sa canyáng m~ga
anác dáhil sa pag-ibig nilá sa sarili, at umiibig namán ang ibá sa
icagagaling n~g canilá ring m~ga anác. Acó'y nabibilang dito sa m~ga
hulíng sinábi co, ganitó ang itinúrò sa ákin n~g áking asáwa.
--Hindî totóong nababagay sa átas n~g religión, capitana María, ang
lahát ninyóng m~ga iniisip; ¡cayó'y másoc n~g pagca hermana sa Santísimo
Rosario, cay San Francisco, cay Santa Rita, ó cay Santa Clara!--ang sabi
ni hermana Rufa, na ang anyo'y párang nagsesermón.
--Hermana Rufa, pagca carapatdapat na acóng maguing capatíd (hermana)
n~g m~ga táo, aking sisicaping acó'y maguing capatíd namán n~g m~ga
santo!--ang canyáng sagót na n~gumin~gitî.
Upang mabigyáng wacás ang bahaguing itóng nauucol sa m~ga salisalitaan
n~g báyan; at n~g mapagwarì man lámang n~g m~ga bumabasa cung anó cayâ
ang iniisip n~g m~ga waláng málay na m~ga tagabúkid sa nangyari,
pumaroon tayo sa lílim n~g tolda n~g plaza, at pakinggán nátin, ang m~ga
salitaan n~g iláng nan~gároroon, ang isá sa canila'y cakilala nátin, na
dî ibá cung dî ang nananaguinip sa m~ga doctor sa panggagamot.
--Ang lálong dináramdam co'y hindî ná mayayari ang páaralan!--ang
sinasabi nitó.
--¿Bakit? ¿bakit?--ang tanun~gan n~g m~ga nakíkinig malakí ang
pagpipilit na macaálam.
--¡Hindî na maguiguing doctor ang áking anác, siya'y maguiguing
magcacaritón na lamang! ¡Walâ! ¡Hindî na magcacapáaralan!
--¿Sino ang nagsábing hindî na magcacapáaralan?--ang tanóng n~g isáng
han~gál at matabáng tagabúkid, na malalakí ang m~ga pan~gá at makítid
ang báo n~g úlo.
--¡Aco! ¡Pinan~galanang "plibastiero" si don Crisóstomo n~g m~ga páring
mapuputî! ¡Hindî na magcacapáaralan!
--Nagtatanun~gan ang lahát sa pagsusulyapan. Nababago sa canilá ang
pan~galang iyón.
--¿At masamâ bâ ang pan~gálang iyán?--ang ipinan~gahas na itinanóng n~g
han~gál na tagabúkid.
--¡Iyan ang lálong masamáng masasabi n~g isáng cristiano sa cápuwà niyá!
--Masamâ pa bâ iyán sa "tarantado" at sa "saragate"?
--¡Ah, cung sána'y ganyán na n~gâ lámang! Hindî mamacailang tináwag acó
n~g ganyán ay hindi man lámang sumakít ang áking sicmúrà.
Datapuwa't marahil namá'y hindi na sasamâ pa sa "indio", na ¡sinasabi
n~g alférez!
Ang nagsabing magcacaroon n~g isáng anác na laláking carretonero'y lálo
pang nagpakita n~g calungcútan; nagcamót namán sa úlo ang isá at
nag-íisip isip:
--¡Cung gayó'y maráhil catúlad n~g "betelapora" na sinasabi n~g
matandáng babáe n~g alférez! Ang masamâ pa sa riya'y ang lumurà sa
hostia.
--Talastasín mong masamâ pa sa lumurâ sa hostia cung viernes santo, ang
isinagót n~g bóong cataimtimán. Naaalaala na ninyó ang salitáng
"ispichoso", na sucat n~g icapit sa isáng táo, upang siya'y dalhín n~g
m~ga civil ni Villa Abrillo sa tapunán ó sa bilangguan; unawáin ninyóng
lálò pa manding masamâ ang "plibustiero." Ayon sa sábi n~g telegrafista
at n~g directorcillo, cung sabíhin daw n~g isáng cristiano, n~g isáng
cura ó n~g isáng castílà, sa isáng cristianong gáya nátin ay
nacacawan~gis n~g "santusdeus" na may "requimiternam;" sa minsáng
tawaguin cang "plibastiero," mangyayari ca n~g magcumpisal at magbayad
n~g iyong m~ga utang sa pagca't walâ magagawâ cung di ang pabítay ca na
lámang. Nalalaman mo na cung dapat macaalam ang directorcillo at ang
telegrafista: nakikipag-usap ang isá sa m~ga cáwad, at marúnong namán
ang isá n~g castílà at walâ n~g gamit cung di ang pluma.
Páwang nanglúlumo ang lahát.
--¡Pilitin na acóng papagsuutin n~g zapatos at huwag acóng painumín sa
bóong áking búhay cung di iyán lámang ihì n~g cabáyo na cung tawagui'y
cerveza, capag napatáwag acó cailáan man n~g "pelbistero!"--ang sumpáng
sinabí n~g tagabúkid, na nacasuntóc ang m~ga camáy.--¿Sino? ¿Acó,
mayamang gáya ni don Crisóstomo, marúnong n~g castílang gáya niyá, at
nacapagdadali-dali n~g pagcaing may cuchillo at cuchara? ¡magtátawa acó
cahit sa limáng m~ga cura!
--Tatawaguin cong "palabistero" ang únang civil na aking makitang
nagnanacaw n~g inahing manóc!... at pagdaca'y magcúcumpisal acó!--ang
bulóng na maráhan n~g isá sa m~ga tagabúkid, na pagdáca'y lumayô sa
pulutóng.
=XXXVI.=
=ANG UNANG DILIM=
Hindi sahól ang ligalig na naghahari sa bahay ni capitang Tiago sa
caguluhan n~g pag-isip n~g m~ga tao. Waláng guinágawâ si María Clara
cung dî tuman~gis at áyaw pakinggan ang m~ga salitáng pang-alíw n~g
canyang tia at ni Andéng na canyáng capatíd sa gátas. Ipinagbawal sa
canyá n~g canyáng amá ang pakikipag-úsap cay Ibarra, samantalang hindî
kinácalagan itó n~g m~ga sacerdote n~g "excomunión."
Si capitang Tiago na totoong maraming guinagawâ sa paghahandâ n~g
canyáng báhay, upang matanggap doón n~g carapatdapat ang Capitán General
ay tinawag sa convento.
--¡Huwág cang umiyác anác co!--ang sinasabi ni tía Isabel, na
pinupunasan n~g gamuza ang maniningning na m~ga salamíng pan~gáninuhan;
siya'y cácalagan n~g excomunión, man~gagsisisulat sa Santo Papa ...
magbibigay táyo n~g malakíng limós ... Hinimatáy lamang si párì Damaso
... ¡hindî namátay!
--¡Huwag cang umiyac!--ang sábi sa canyá ni Andéng n~g paanás;--gágawâ
acô n~g paráan upang siya'y iyong macausap; ¿anóng cadahilana't itinatág
ang confesionario, cung dî n~g gumawá n~g casalanan? ¡Súcat na ang
sabihin cura sa upang ipatawad na lahát!
¡Sa cawacasa'y nagbalic si capitang Tiago! Hinánap n~g m~ga babáe sa
mukhá niyá ang casagutan sa maráming tanóng; datapuwa't nagbabalità ang
mukhá ni capitang Tiago n~g panglulupaypáy n~g lóob. Nagpapawis ang
abang laláki, hinahaplos ang nóo at hindî macapan~gúsap n~g isáng salita
man lamang.
--¿Ano ang nangyari, Santiago?--ang tanóng ni tia Isabel na malaki ang
pagmimithi.
Sumagót ito n~g isáng buntóng-hinin~ga, at pináhid ang isáng lúhà.
--¡Alang-alang sa Dios, magsalitá ca! ¿Anó ang nagyayari?
--¡Ang aking ipinan~gan~ganib na n~ga!--ang sa cawacasa'y sinábing
pabulalás na halos umiiyac. ¡Napahamac n~g lahat! Iniuutos ni párì
Dámaso na sirain ang m~ga salitaan, sa pagca't cung hindî'y
¡mapapacasama raw acó sa búhay na itó at sa cabiláng búhay! ¡Gayon din
ang sábi sa ákin n~g lahát, patí ni párì Sibyla! Hindî co dápat
papanhikin siyá sa aking báhay, at may útang acó sa canyang mahiguit na
limampóng libong píso! Sinabi co itó sa m~ga pari, dapuwa't hindî nilá
acó pinansin: ¿Alín ba ang ibig mong mawalâ, ang sabi nila sa
akin,--limampóng libong píso ó ang iyong búhay at ang iyóng cáluluwa?
¡Ay, San Antonio! ¡cung nalalaman co lámang ang gayón! ¡cung nalalaman
co lamang ang gayón!
Humáhagulgol si María Clara.
--Huwág cang umiyác, anac co,--ang idinugtóng at linin~gon niyá
itó;--hindî ca gáya n~g nanay mong hindî umiiyac cailan man ... hindî
umiiyac cung dî sa paglilihí ... Sinasabi sa ákin ni párì Dámasong
dumating na raw ang isáng camag-ánac niyáng gáling sa España na siyáng
itinátalagang man~gibig sa iyó ...
Tinacpan ni María Clara ang canyáng m~ga tain~ga.
--N~gúni, Santiago, ¿nasisira na ba ang ísip mo?--ang sigáw ni tía
Isabel; ¿dapat bang magsabi ca sa canyá ang ibang man~gin~gibig?
¿Inaacalà mo bang nagbabago ang anác mo n~g m~ga man~gin~gibig na gaya
n~g pagbabago n~g báro?
--Iyán din n~ga ang iniisip co Isabel; si don Crisostomo'y mayaman
...¡cayâ lámang nagaasawa ang m~ga castila'y sa pag-ibig sa salapi ...
datapuwa't ¿anó ang ibig mong aking gawín? Pinagbalaan nilá acông
lapatan n~g isá ring excomunion ... sinasabi niláng lubhâ raw
nan~gan~ganib, hindî lámang ang akíng cáluluwa, cung dî namán ang aking
catawán ...¡ang catawán! ¿naririnig mo? ¡ang catawán!
--¡N~guni't walâ cang guinagawâ cung dî pasama-ín ang lóob n~g iyóng
anác! ¿Hindî ba caibigan mo ang Arzobispo? ¿Bákit hindî ca sumúlat sa
canyá?
--Ang Arzobispo'y fraile rin, waláng guinagawâ ang Arzobispo cung dî ang
sinasabi n~g m~ga fraileng canyáng gawin. N~guni, María, huwág cang
umiyác; dárating ang Capitan General, nanasain cang makita, at mamúmulá
ang m~ga mata mo ... ¡Ay! ang isip co pa nama'y magtátamo acó n~g isáng
hápong maligaya ... cung dî lámang itong nángyaring malakíng casacunâang
ito'y acó sána ang lálong maligaya sa lahat n~g m~ga táo at mananagbíli
sa akin ang lahát ... Tumiwasáy ca, anác co; ¡higuit ang casaliwâng
palad co cay sa iyó ay hindî acó umiiyác! ¡Maaaring magcaroon ca n~g
man~gin~gibig na lálong magaling, datapuwa't acó'y mawáwalan n~g
limampóng libong piso! ¡Ay, Virgen sa Antipolo, cung magcaroon man
lámang sána acó n~g magandáng palad sa gabing itó!
M~ga patóc, gúlong n~g m~ga coche, tacbúhan n~g m~ga cabáyo, músicang
tumútugtog n~g marcha real ay nan~gagbalítang dumating na ang mahal na
Gobernador General n~g Kapulùhang Filipinas. Tumacbó si María Clara at
nagtágò sa canyáng tinutulugang cabahayán ... ¡cahabaghabag na dalaga!
¡pinaglalaruan ang iyóng pusô n~g m~ga magagaspáng na m~ga camáy na
hindî nacakikilala n~g canyáng m~ga maseselang na m~ga cuerdas!
Samantalang napúpuno n~g táo ang báhay at umaalín~gawn~gáw sa lahát n~g
m~ga pánig ang malalacás na yabág n~g m~ga lumalacad, n~g m~ga tínig na
naguutos, calampág n~g m~ga sable at n~g m~ga espuela, nahahandusay
namáng hálos nacaluhód ang lipós pighatíng dalága sa harapan n~g isáng
estempa n~g Vírgen, na ang pagcacalarawa'y yaóng anyô n~g cahapíshapis
na pan~gún~gulila, na si Delaroche lámang ang natutong macasipî n~g
gayóng damdamin, na wari'y napanood nitó n~g manggaling na si Guinoong
Santa María sa pinaglilibin~gan n~g canyáng Anác. Hindî ang pighati n~g
Inang iyón ang siyáng iniisip ni María Clara, ang iniisip niyá'y ang
saríling capighatîan. Sa pagcâlun~gayn~gay n~g úlo sa dibdíb at sa
pagcátiin n~g m~ga camay sa sahig na tabla, ang azucenang hinútoc n~g
malacás na han~gin ang canyang nacacatulad. Isáng hinaharáp na panahóng
pinanag-inip at hinimashimas na malaon, m~ga sapantahà n~g budhíng
sumílang sa camusmusán at lumagong casabay n~g canyáng paglaki at siyang
nabibigay casiglahán sa caibuturan n~g canyáng cataóhan, ¡acalaing
catcatin n~gayón sa baít at sa púsò sa isá lamang salita. ¡Macacawan~gis
itó cung patiguílin n~g tibóc n~g púsò at bawian ang baít n~g canyáng
liwánag!
Cung paano ang cabaitan at cabanalan ni María Clara sa canyáng
pagcabinyagan, gayón din ang canyáng pagcamasintahin sa canyáng m~ga
magugúlang. Hindî lámang nacapagbíbigay tácot sa canya ang excomunión
ang utos n~g canyang ama't ang pinagbabalaang catiwasayan nito'y páwang
humihin~ging inisin niyá ang canyáng pagsintá at ihayin sa gayóng m~ga
dakílang catungcúlan. Dinaramdam niyá ang bóong lacás n~g pagsinta cay
Ibarra, na hanggang sa sandaling iyo'y hindî man lamang niyá hinihinalà.
N~g minsa'y isáng ilog na umaagos n~g bóong cahinhinan; mababan~gong
m~ga bulaclac ang siyang nacalalatag sa canyang m~ga pampan~gin. Bahagyá
na napaaalon-alon n~g ban~gin ang canyáng ágos; cung panonoori'y
masasabing tumitining. Datapuwa't dî caguinsaguinsa'y cumipot ang
dinaraanan n~g ágos, magagaspáng na m~ga malalakíng bató ang siyáng
humahadlang sa canyáng paglacad, matatandáng m~ga púnò n~g cáhoy ang
siyáng nacahálang na sumasala, ¡ah, n~g magcagayó'y umatún~gal ang ilog,
tumindig, cumulô ang m~ga álon, nagwagwag n~g mandalâ n~g m~ga bulâ,
hinampás ang malalaking m~ga bató at lumundág sa malálim na ban~gín!
Ibig niyá sanang manalan~gin, n~gunit ¿sino ang macapananalan~gin pagca
nagn~gin~gitn~git sa malakíng hirap? Nananalan~gin pagca may pag-asa, at
cung wala'y nakikiusap tayo sa Dios, sa pamamag-itan n~g m~ga buntóng
hinin~ga.--"¡Dios co! ang sigaw n~g canyáng púsò",--¿bákit inihihiwalay
mo n~g ganyán ang isáng táo, bakit ikinácait mo sa canyá ang pagsintá
n~g m~ga iba? Hindî mo ikinacait sa canyá ang iyong araw, ang iyong
han~gin at hindî mo man lamang itinatagò sa canyáng m~ga matá ang iyong
lan~git, ¿bakit ipagcacait mo sa canya ang pagsinta, gayóng walâ mang
lan~git, walâ mang han~gin at walâ mang araw ay mangyayaring mabúhay,
datapuwa't cung walang pagsinta'y hindî mangyayari cailan man?
¿Dumarating cayâ sa trono n~g Dios ang gayóng m~ga sigaw na hindî
naririnig n~g m~ga tao? ¿Naririnig cayâ ang m~ga sigaw na iyón n~g Ina
n~g m~ga sawing palad?
¡Ay! ang cahabaghabag n~g dalagang hindî nacakilala n~g isáng ina'y
nan~gan~gahas ipagcatiwalà ang m~ga dalamhating itóng nagbubuhat sa m~ga
pagsinta sa ibabaw n~g lúpà doon sa calinislinisang púsò na walang
nakilala cung di ang pag-íbig n~g anac sa ina at ang pag-íbig sa ina sa
anac; tumatacbo siya, sa canyang m~ga cahapisan, diyan sa larawan n~g
babaeng dinídios, sa mithing lalong cagandagandahan sa láhát n~g m~ga
mithi n~g m~ga kinapal, diyan sa lalong caayaayang likha n~g religion ni
Cristo, na natitipon sa canyang sarili ang dalawang lalong
cagandagandahang calagayan n~g babae, vírgen at ina, na hindî nalahiran
n~g cahi't babahagyang dún~gis, na tinatawang nating María.
--¡Ina!, ¡Ina!--ang canyang hibic.
Lumapit si tía Isabel, na siyang cumuha sa canya sa gayóng pighati.
Dumatíng ang iláng canyang caibigang babae at ibig n~g Capitan General
na siya'y makita.
--Tía, sabíhin pô ninyóng acó'y may sakít!--ang ipinakiúsap n~g dalagang
nagugulat;--¡patutugtugin nilá acó n~g piano at pacacantahin!
Nagtindig si María Clara, tiningnan ang canyang tía, pinilipit ang
canyang magagandang bisig at nagsasalitâ n~g pautal:
--¡Oh, cung mayroon sana acóng!...
N~guni't hindî tinapos ang salitâ, at nagpasimulâ n~g paghuhúsay n~g
canyang saríling catawan.
=XXXVII.=
=ANG GOBERNADOR GENERAL=
--¡Ibig cong causapin ang binatang iyan!--ang sabi n~g Gobernador
General sa isang ayudante;--pinúcaw niyang totóo ang aking nasang siya'y
makilala.
--¡May nan~gagsilacad na pô upang siya'y hanapin, aking general!
Datapuwa't díto'y may isang binatang taga Maynílà, na mapílit ang
hin~gíng siya'y papasúkin díto. Sinabi pô namin sa canyang walang
panahon ang camahalan ninyó, at cayó'y hindî naparíto upang dumin~gig
n~g m~ga pagsasacdal, cung dî n~g tingnan ang bayan at ang procesión;
n~gúni't sumagót, na sa tuwituwî na'y may panahón daw na magagamit ang
camahalan pô ninyó upang gumawâ n~g nauucol sa catuwíran....
Linin~gón n~g Gobernador General na nagtataca ang Alcalde.
--Cung hindî pô acó nagcacamalî,--ang sagót n~g Alcaldeng yumucód n~g
cauntî,--iyan ang binatang canínang umaga'y nacagalít ni parì Damaso,
dahil sa sermón.
--¿Diyata't mayroon pang iba pala? ¿Sinasadyà mandíng talaga n~g
fraileng iyang guluhín ang lalawígan, ó baca cayâ ang ísip niya'y siya
ang nacapangyayari rito? ¡Sabíhin pô ninyó sa binatang siya'y magtuloy!
Nagpapasial na pabalicbalic sa magcabicabilang dúlo n~g salas ang
Gobernador General, na nan~gan~gatal sa galit.
Sa "antesala" (panig n~g bahay na na sa bago pumasoc sa salas) ay may
ilang m~ga castilà na nahahalò sa m~ga militar, m~ga namumunò sa bayan
n~g San Diego at m~ga mamamayan; sila'y nagsasalitaan ó nagmamatuwírang
nagcacalúpon sa iba't ibang pangcat. Nan~garoroon din naman ang lahat
n~g m~ga fraile, líban na lámang kay pári Dámaso, at ibig niláng pumások
upang maghandóg n~g galang sa Gobernador General.
--Ipinamámanhic sa m~ga camahalan pô ninyong man~gaghintay n~g
sandali--anang ayudande;--¡pumasoc pô cayô, binatà!
Namumùtla at nan~gan~gatal na pumasoc ang binatang iyóng taga Maynilà na
madalas mámali sa pananalita na pinaghahaló ang griego at ang tagalog.
Pawang napuspós n~g pangguilalás ang lahat marahil, n~ga'y totóong
malaki ang galit n~g Gobernador General upang man~gahás na papaghintayin
ang m~ga fraile. Nagsalita si pári Sibyla:
--¡Acó'y walang anó mang sasabihin sa canyá!... ¡nagsasayang acó rito
n~g panahon!
--Gayón din ang wicà co,--ang dugtong n~g isáng agustino;--¿táyo na?
--Hindî cayâ lalong magaling na ating siyasatin cung papaáno ang canyáng
iniisip?--ang tanóng ni pári Salvi;--sa ganya'y maiilagan natin ang m~ga
upasala n~g m~ga macaaalam.. at maipaaalaala natin sa canya ... ang
canyáng m~ga catungculan ...sa Religión,..
--¡Magtuloy pô ang m~ga camahalan ninyó, cung inyóng ibig!--anang
ayudante, na hatid ang binatang hindî nacauunawà n~g griego, na n~gayó'y
lumálabas na taglay ang isáng pagmumukháng kinikinan~gan n~g catuwáan.
Naunang pumasoc si párì Sibyla; sa licura'y sumúsunod si pári Salvi, si
párì Manuel Martin at ang iba pang m~ga fraile. Silá'y nan~gagsiyucód
n~g bôong capacumbabaan, liban na lámang cay párì Sibyla, na
pinapanatilì, sampô sa canyáng pagyucod, ang tan~ging anyô n~g isáng
nacatataas cay sa ibá; na anó pa't baligtad sa guinawá ni párì Salvi, na
halos hinutoc ang bayawang.
--Sino pô sa m~ga camahalan ninyó si párì Dámaso?--ang biglang itinanóng
n~g Gobernador General, na hindî man lamang silá pinaupô, hindî silá
kinumusta, at hindî silá pinagsabihan niyáng m~ga salitang pangpapúri na
pinagcaugaliang tanggapin n~g gayóng m~ga catataas na úring m~ga tao.
--Hindî pô, guinóo, casama namin si párì Dámaso!--ang sagót ni párì
Sibyla n~g halos gayón ding masacláp na pananalitâ.
--¡Nacahigâ pô sa baníg at may sakit ang lingcôd n~g camahalan
ninyó!--ang idinugtông na bóong capacumbabaan ni párì Salvi;--pagcatapos
na magtamó n~g lugód na macabati pô sa inyó at macumusta namin ang
inyóng calagayan, ayon sa nararapat gawin n~g lahat n~g mababait na m~ga
lingcód n~g Hari at n~g lahát n~g taong may pinag-aralan, naparito pô
naman cami sa n~galan n~g mapitagang lingcód ninyó, na may casaliwang
palad na....
--¡Oh!--ang isinalabat n~g Capitán General, na pinipihit ang silla sa
pamamag-itan n~g isáng páa nitó at saca n~gumiting nan~gan~gatal,--cung
ang lahát n~g m~ga lingcód n~g aking camahalan ay catulad n~g camahalan
ni parì Dámaso, lalong iibiguin co pang acó na ang maglingcód sa akin
ding camahalan!
Ang m~ga cagalangalang na m~ga fraile na pawang nacatayò ang catawan ay
nan~gagsisitayò naman ang caniláng cáluluwa sa ganitóng pagcasasalabat.
--¡Cayó po'y man~gagsiupô!--ang idinugtóng n~g Capitán General,
pagcatapos n~g sumandaling pagtiguil, at pinatamis n~g caunti ang
canyáng pan~gun~gusap.
Lumalacad na patiad si capitang Tiagong nacafrac; hatíd niya't tan~gan
sa camáy ni María Ciara, na pumasoc na halos hindî macahacbang at kimíng
kimi. Gayón ma'y gumamit n~g calugód-lugód at mapitagang pagyucód.
--¿Ang guinoong binibini pô bang itó ang anac ninyó?--ang tanóng na
nagtataca n~g Capitán General.
--¡At inyó pô, aking General!--ang sagót ni capitang Tiago n~g bóong
cataimtiman.
--Nan~gasidilat ang Alcalde at ang m~ga ayudante; datapuwa't nanatili sa
hindî pagn~gigiti ang Capitán General, iniabot ang camáy sa binibini at
sa canyá'y sinabi n~g matimyás na pananalitâ:
--Mapapalad ang m~ga magugulang na may m~ga anác na babaeng gaya pô
ninyó, guinoong binibini! Cayó pó'y ibinalita sa aking carapatdapat na
cayó'y pagpitaganan at pangguilalasán ... hinan~gad co cayóng makita
upang cayó'y pasalamatan dahil sa magandang guinawâ pô ninyo n~gayong
araw na itó. Nalalaman cong "lahát" at hindî co lilimutin ang maran~gal
ninyóng inasal pagsúlat co sa Gobierno n~g Harî. Samantala'y itulot pô
ninyó, guinoong binibini, na pan~galan n~g dakilang Harî na dito'y aking
ipinakikiharap, at umiibig n~g "capayapaan" at "capanatagan" n~g canyáng
m~ga tapat na loob na nasasacop, at sa pan~galan co naman, na pan~galan
n~g isáng amáng may m~ga anác na babaeng casing gúlang pô ninyó, na
cayo'y pasalamatan n~g boong ligaya, at ipagtagubiling bigyan n~g isáng
ganting pála!
--¡Guinoo!...ang tugón ni María Clarang nan~gan~gatal.
Nahulaan n~g Capitan General cung anó ang talagang ibig niyang sabihin
at sumagót:
--Totoó pong magaling, guinoong binibini, na cayó'y magcasiya sa galák
n~g inyóng sarilíng budhî at sa pagmamahal n~g inyóng m~ga cababayan, na
ang catunaya'y siyá n~gang lalong magaling na ganting pála, at hindi na
tayo dapat humin~gi pa n~g iba. Datapuwa't huwag pò ninyóng ikait sa
akin ang magandang pagcacataong aking maipakilala na, cung marunong
magparusa ang Justicia'y marunong di namang gumanting pála, at siya'y
hindî parating "bulág."
Sinalità n~g Capitan General sa isáng paraang macahulugan at lalong
malacás ang lahát n~g m~ga salitang napapaguitanan n~g lambál na coma.
--Naghihintay po n~g m~ga utos n~g camahalan ninyo si guinoong Juan
Crisostomo Ibarra!--ang malacas na sabi n~g isang ayudante.
Nan~gatal si Maria Clara.
--¡Ah!--ang biglang sinabi n~g Capitan General,--tulot po ninyo,
guinoong binibini, na sa layo'y sabihin ang aking nais na cayo'y muli
cong makita bago co iwan ang bayang ito: mayroon pa po acong totoong
mahahalagang bagay na sa inyo'y aking sasabihin. Guinoong Alcalde,
sasamahan po ninyo aco sa boong aking pagpapasial na ibig cong gawing
lácad, pagcatapos n~g pakikipagsalitaan cay guinoong Ibarra, na cami
lamang dalawa ang mag-uusap.
--Itulot pô n~g camahalan ninyo,--ani pari Salvi n~g boong
capacumbabaan, na sa inyo'y ipaalaalang si guinoong Ibarra'y
excomulgado....
Sinalabat siya n~g Capitan General at ito ang sinabi:
--Lubos cong ikinatutuwang walang iba acong dapat ipamanglaw cung di ang
calagayan ni pari Damaso, na aking hinahan~gad n~g "taimtim sa aking
loob" na siya'y "ganap na gumaling," sa pagca't hindi marahil lubhang
macapagpapasaya n~g loob sa canyang gulang ang isang "paglalacbay sa
España," dahil sa caramdaman n~g canyang catawan. Datapuwa't ito'y
maalinsunod sa canyá ... at samantala'y in~gatan nawâ n~g Dios ang
inyong m~ga camahalan!
Nan~gagsialis ang isa't isa.
--At tunay n~gang maaalinsunod sa canya!--ang ibinúbulong ni párì Salvi,
paglabás.
--¡Tingnan natin cung sino ang mauunang maglalacbay agad!--ang
Idinugtóng n~g isa pang franciscano.
--¡Yayao aco n~gayon din!--ang sabing masama ang loob ni párì Sibyla.
--¡At cami paparoon sa aming lalawigan!--ang sinabi n~g m~ga agustino.
Hindi matiis n~g isa't isa, sa dahil na masamang cagagawan n~g isang
franciscano'y kinausap sila n~g Capitán General n~g malakíng calamigán.
Nasalabong nila sa antesala si Ibarra, na sa canila'y nagpacaing iilan
pa lamang ang oras na nacararaan. Hindî sila nagbatian, n~guni't
nagcaroon n~g m~ga tin~ginang lubhang marami ang sinasaysay.
Iba naman ang guinawa n~g Alcalde; n~g walâ na roon ang m~ga fralle'y
binati siyá at maguiliw na iniabot sa canya ang camáy, datapuwa't hindî
sila nacapagsalitaan n~g ano man, dahil sa pagdating n~g ayudante.
Nasalubong niya sa pintuan si Maria Clara: maraming bagay rin ang m~ga
sinabi n~g titigang guinawa n~g dalawa, n~guni't ibang iba sa m~ga
sinalita n~g m~ga mata n~g m~ga fraile.
Humacbang n~g ilang patun~gó sa canya ang Capitan General.
--Lubós na lubós ang aking galac sa aking mahigpit na pakikicamay sa
inyó, guinoong Ibarra. Itulot pô ninyó sa aking cayó'y tanggapin co n~g
boong pagpapalagay n~g loob.
Tunay n~ga namang pinanonood at pinagmamasid ang binata n~g Capitán
General na napagkikilala ang canyang catuwaan.
--Guinoo ... ang ganyang pagcalakilaking cagandahan n~g loob....
--Nacasusugat sa akin ang inyóng pagtataca, inyóng ipinakikilala sa
aking hindî ninyó inaasahang cayó'y pagpapakitaan co n~g magandang loob
sa pagtanggap co sa inyó: itó'y pagcuculang tiwalâ sa aking pagmamahal
sa catuwiran.
--Hindî pô pagbibigay n~g catuwiran, guinoo, cung di pagpapautang n~g
loob ang isáng pagtanggap--catoto sa isang gaya cong walang anó man
cahulugang sumasailalim n~g capangyarihan n~g mahal na Harì.
--¡Mabuti, mabuti!--anang Gobernador General na naupo at tulóy itinurò
sa canyá ang isáng upuan;--bayaan ninyóng acó'y magtamó n~g sandaling
pagbubucás n~g pusò; totoong malaki ang aking pagcalugód sa inyóng
caasalan; caya n~ga't cayó'y inihin~gi co na sa Gobierno n~g Harì n~g
isáng ganting palang dan~gal (condecoración), dahil sa caisipan ninyóng
pagcacaawang gawang pagtatayó n~g isáng páaralan ... Cung nagsalitâ
lamang cayó sa akin, pinanood co sana n~g boong tuwâ ang pagdidiwang na
guinawâ at marahil ay nailigtas co cayó sa isáng sama n~g loob.
--Sa ganang aki'y ipinalalagay cong napacaliit ang aking adhicâ,--ang
isinagót n~g binata,--na hindi co inacalang may cauculáng carapatan
upang abalahin co ang inyóng caisipan na lubháng maraming
pinan~gan~gasiwaan; bucód sa ang catungculan co'y sa unang punò n~g
aking lalawigan magsalitâ muna.
--Iguinaláw n~g Capitan General ang canyáng úlo, na nagpapakilala n~g
canyáng ligaya, at nalalao'y lalong gumagamit n~g anyóng pagpapalagay
n~g loob, at nagpatuloy n~g pananalità:
--Tungcól sa samaan n~g loob na nangyari sa inyó at kay párì Dámaso,
huwag pô cayóng matatacot at huwag din namang mag-iin~gat n~g pagtatanim
hindî sásalan~gin ang isá man lámang buhóc ninyó sa úlo samantalang acó
ang namamahalà sa Kapulúan, at tungcól naman sa excomunión, cacausapin
co na ang Arzobispo, sa pagca't kinacailan~gang makibagay tayo sa lacad
n~g panahón: dito'y hindî tayo macapagtatawa sa m~ga bagay na itó sa
hayagang gaya sa España ó sa paham na Europa. Gayón ma'y dapat cayóng
magpacain~gat sa hinaharap na panahón; nakipagtunggali cayó n~g
paharapan sa m~ga capisanang dahil sa caniláng cahulugan at cayamana'y
kinacailan~gang siya'y igalang. N~guni't cayó'y aking tatangkilikin, sa
pagca't kinalulugdan co ang m~ga mababait na anác, kinalulugdan co ang
magbigay unlác sa capurihán n~g m~ga namatay n~g magulang; acó man
nama'y umibig din sa aking m~ga magúgulang, at ¡tulun~gan acó n~g Dios!
hindî co maalaman ang aking gagawin sa calagayan pô ninyô!....
At bigláng bigláng binago ang salitaan, at tumanóng:
--Ibinalitâ sa aking galing daw pô cayó sa Europa, ¿nátira ba cayó sa
Madrid?
--Opô, natira acóng iláng buwán doon.
--Hindî ba ninyó naririnig sa m~ga salitaan doon ang aking familia?
--Bagong caaalis pa pó ninyo n~g acó'y magtamó n~g capurihang ipakilala
sa inyong familia.
--At cung gayó'y bakit naparito cayó n~g waláng dalá na anó mang súlat
na pangtagubilin sa akin at n~g cayó'y aking tangkilikin?
--Guinoo,--ang sagót ni Ibarrang casabay ang pagyucod,--sa pagca't hindî
tulóy tulóy na galing aco sa España, at sa pagca't palibhasa'y sinabi sa
akin cung anó po ang caugalian ninyó, inaaala cong hindî lamang walang
cabuluhan ang isáng sulat na pangtagubilin sa inyóng acó'y inyóng
tangkilikin, cung dî naman isáng capaslan~gan pô sa inyó: talagáng
natatagubilin sa inyò caming m~ga filipinong lahát.
Nasnaw ang isáng n~giti sa m~ga labi n~g matandang militar, na madalang
na muling sumagót, na anaki'y sinusucat at tinitimbang ang canyang m~ga
salita:
--¡Ikinaliligaya cong umisip cayo n~g papaganyan, at ... ganyan n~ga
sana! Gayón man, binata, dapat pô ninyóng maalaman cung anó ang m~ga
mabibigat na bagay na pinapas-an namin sa Fiilpinas, Dito'y caming m~ga
matatandang m~ga militar, kinacalian~gang gawin namin at lumagay cami sa
lahat; Hari, Ministro n~g Estado, n~g Guerra, n~g Gobernación, n~g
Fomento, n~g Gracia at Justicia at iba pa, at ang lalo pang masama'y
kinacailan~gan naming ipagtanóng ang bawa't bagay sa malayong Inang
Bayan, na sinasang-ayunan ó minamasama, n~g papikit cung minsan, ayon sa
casalucuyang panahón, ang aming m~ga panucalang cahin~gian. At ¡bago
sasabihin namin m~ga castilang; Ang yumayacap n~g malaki'y hindî
nacapipisil na mabuti! Bucód sa rito'y ang caraniwan, napaparito caming
bahagya na napagkikilala ang lupaing itó, at iniiwan namin pagpapasimula
naming makilala.--Sa inyo'y macapagsasalitá acó n~g walang ligoyligoy,
sa pagca't walang cabuluhang magpacunuwari acó n~g ibáng bagay. Caya
n~ga cung sa España, na bawa't bagay may ucol na canyáng ministro, na
ipinan~ganác at lumaki rin sa lupaíng iyón; na may m~ga pámahayagan at
napagkikilala ang munacala n~g m~ga mamamayan, na iminumulat at
ipinauunawa sa Gobierno ang canyáng m~ga camalian n~g canyá ring m~ga
camáy, gayón ma'y hindî wastô at maraming totoo ang m~ga caculan~gan,
isáng himala na dito'y hindî magcaguló-gulong lahát, sa caculan~gan n~g
m~ga cagalin~gang sinabi co na, bucód sa rito'y may isáng
macapangyarihang caaway na humahadlang sa lihim sa icagagaling nitong
Kapuluan at lumulubid sa cadiliman n~g icahihintó nitó sa pagsúlong sa
guinhawa at dan~gal. Hindî nagcuculang n~g magagandang panucalà ang m~ga
namamamahala, n~guni't napipilitan camíng gumamit n~g m~ga matá at m~ga
bisig n~g ibá na ang caraniwa'y hindî namin kilala, na marahil hindî ang
paglilingcód sa canyang sariling Bayan ang guinagawâ, cung dî ang
paglilingcód lamang sa sariling iguiguinhawa. Ito'y hindî casalanan
namin, cung dî sa calacaran n~g panahón; hindî cacaunti ang naitutulong
sa amin n~g m~ga fraile, datapuwa't hindî na macasasapát silá ... Ibig
cong ipagmalasakit cayó, at ibig co sanang huwag macapagpahamac sa inyó
n~g anó man ang m~ga caculan~gan n~g casalucuyang sinusunod naming
pamamahalà ... hindî co mangyaring maampon ang lahat, at hindi namán
macapagsacdal na lahát sa akin. ¿May magagawâ pô ba acó sa inyóng
mapakikinaban~gan ninyó cahi't cacaunti? ¿mayroon pô ba cayóng anó mang
ibig hin~gi sa akin?
Nagnilay-nilay si Ibarra.
--Guinoo,--ang isinagót,--ang lalong malaking nais co'y ang ililigaya
nitóng aking bayan, ligayang ibig co sanang maguing cautan~gan niya sa
Inang Bayan, at sa pagpupumilit n~g aking m~ga cababayan, at mabigkisán
ang Inang Bayan at ang aking m~ga cababayan n~g waláng hanggang tali n~g
nagcacaisang m~ga adhicá at n~g nagcacaisang m~ga pag-aari. Ang Gobierno
lámang ang macapagbibigay n~g aking cahin~gian, pagcatapos n~g mahabang
panahóng laguing pagsusumakit at n~g tapat na m~ga pagbabago n~g m~ga
cautusán.
Tinitigang sandalî n~g Capitán General, titig na tinumbasán ni Ibarra
n~g gayón din catagal na titig.
--¡Cayó pô ang unang lalaking nacausap co sa lupaing itó!--ang bigláng
sinabi at iniabot sa canyá ang camáy.
--Walâ pô cayóng nakikita cung dî ang m~ga táong dito sa ciudad ay
humihilahod, hindî pô ninyó nadadalaw ang pinararatan~gang m~ga dampá sa
aming m~ga bayan; cung mamasid pô sana ninyó sila'y macacakita cayó n~g
tunay na may magandang púsò at m~ga dalisay na caasalan.
Nagtindig ang Capitán Ganeral at nagpasyál n~g pacabícabila sa sálas.
--Guinóong Ibarra,--ang pagdaca'y sinábi, na bigláng tumíguil,--ang
bináta'y tumindig;--maráhil yayáo acó sa lóob n~g isáng buwán; hindî
nauucol sa inyóng báyan ang patacbó n~g inyóng isip at ang inyóng
pinag-arálan. Ipagbili pô ninyó ang lahát ninyóng m~ga ariarian,
paghusáyin ninyó ang inyóng cabán n~g damit at sumáma cayó sa akin sa
Europa; ang sin~gáw n~g lúpà roo'y macagágaling sa inyó.
--¡Hindî co calilimutan hanggang nabubuhay ang magandang loob na pakita
sa akin n~g inyó pong camahalan! ang isinagot ni Ibarrang nababagbag n~g
caunti ang calooban;--datapuwa't dapat acóng tumirá sa lupaing
kinabuhayan n~g aking m~ga magugulang.....
--¡Kinamatayán nilá, ang lalong carapatdapat ninyóng sabíhin! Maniwalà
pó cayó sa akin, marahil higuít ang aking pagcakilala sa inyóng lupaín
cay sa inyó ... ¡Ah! maalaala co palá,--ang canyang bigláng sinábi na
nagbago n~g anyô n~g pananalitâ,--¡cayó'y mag-aasawa sa isáng dalagang
carapatdapat sambahín, ay biníbinbín sa cayó dito! ¡Humayó cayó! ¡humayó
cayó sa canyang tabí at n~g lalo cayóng magcaroon n~g calayaan ay
paparituhin ninyó sa akin ang canyáng amá,--ang idinagdág na
nacan~gitî.--Gayón ma'y huwág ninyóng lilimuting ibig cong samáhan ninyó
acó sa pagpapasyál.
Yumucód si Ibarra at yumáo.
Tináwag n~g Capitán General ang canyáng ayudante.
--¡Nagágalac acó--anyá, na tinatapictapíc ang balicat n~g
ayudante;--n~gayón co lamang nakita cung paano ang paráan upang maguíng
isáng magaling na castilà, na hindî kinacailan~gang talicdán ang pagca
magalíng na filipino, at sintahín ang canyáng sariling báyan; sa
cawacasa'y naipakilala co n~gayón sa m~ga fraile na hindî larûan nilá
ang lahát sa atin; ¡binigyáng bútas acó n~g binátang itó sa paggawa n~g
gayón, at hindî malalao't mabibigyan co n~g tapat na tumbás ang fraile!
¡Sáyang at ang binatang iya'y balang araw ay ... datapuwa't paparituhin
mo ang Alcalde sa akin!
Humaráp caracaraca sa canyá ang Alcalde.
--Guinoong Alcalde,--ang sinábi sa canya pagpasoc niya,--n~g mailagang
mangyari uli ang "napanood" n~g camahalan pô ninyóng m~ga "cagagawan",
m~ga cagagawang dinaramdam co, palibhasa'y "nacasisirang púrì" sa
Gobierno at sa lahat n~g m~ga castilà, nan~gan~gahas acóng ipagbílin sa
inyó n~g "totoong mahigpit" si guinoong Ibarra, upang hindî lamang
ipagcaloob ninyó sa canya ang m~ga kinacailan~gan at n~g maganap niyá
ang canyang m~ga panucalang nauucol sa icapagcacapúrì n~g Inang-Bayan,
cung dî naman ìpan~gilag ninyó sa hinaharap na panahóng siya'y
bagabaguin n~g taong sino man at sa dahilang paano mang paraan.
Napag unawà n~g Alcalde ang sa canya'y pagsisi, caya n~ga't siya'y
yumucód upang mailihim ang cagulumihanan n~g canyang lóob.
Ipasabi pô ninyó ang gayôn dín sa alférez na siyang nag-uutos dito sa
"sección", at inyó pong siyasatin cung túnay n~gang may m~ga tan~ging
cagagawang sarilí ang guinóong iyan, na hindî sinasabi n~g m~ga
"reglamento": hindî lamang íisang carain~gan ang aking narin~gig tungcól
sa ganitóng bagay.
Humarap si capitang Tiagong matigas ang damít na magaling ang
pagcacaprinsa.
--Don Santiago,--ang sa canyá'y sinabi n~g capitan General sa salitang
mairog,--hindî pa nalalaong aking sinaysay ang aking pakikianib sa inyó
n~g galac, dahil sa pagcacapalad ninyóng magcaroon n~g isang anac na
babaeng gaya na n~gâ baga n~g binibining de los Santos, n~gayo'y
nakikisama naman acó sa galac ninyó, dahil sa ínyong mamanugan~gin: ang
catotohanan n~ga'y ang lalong mabait sa m~ga anac na babae ay
carapatdapat sa lalong magaling na mamamayang lalaki sa Filipinas.
¿Hindî pô ba mangyaring aking maalaman sa inyó cung cailang cayà
ipagsasaya ang canilang pagcacasal?
--!Guinóo!...--ang pautal na sabi ni Capitang Tiago, at pinahid ang
pawis na umaagos sa canyang nóo.
--¡Aba! ¡ayon sa masíd co'y walà pang matibayang taning! Sacali't cúlang
n~g m~ga padrino'y aking icagagalac n~g malaki na acó ay maguíng isa sa
canila. Itó'y n~g mapawì ang aking masamang pakilasa sa maramíng
casalang linabasan co ríto n~g padrino hangga n~gayon!--ang idinugtóng,
na ang Alcalde ang pinagsasabihan.
--¡Siya n~gâ pô!--ang isinagót ni Capitang Tiago, casabay ang isang
n~giting nacaaakit sa pagcahabag sa canya.
Pinaroonan si María Clara ni Ibarrang halos tumatacbo sa paglacad:
maraming lubhang sasabihin at isasaysay niya sa caníyang casintahan.
Nacarin~gig siyà n~g masasayàng voces sa isâ sa m~ga tahanan n~g báhay,
cayá't siyá'y maráhang tumáwag sa pintúan.
--¿Sinong tumatáwag?--ani María Clara.
--¡Aco!
Tumahímic ang m~ga voces at ang pintúa'y....hindî nabucsán.
--¿Acó ang tumatawag, ¿macapapasoc ba acó?--ang tanóng n~g binátá, na
ang púso'y tumítiboc n~g lubháng malacás.
Nanatili ang catahimican. N~g macaraan ang sandali'y mararahang m~ga
hacbang ang nan~gagsilápit sa pintò, at ibinulóng sa bútas n~g susian
n~g masayáng voces ni Sínang.
--Crisóstomo, pasasa teatro camí n~gayóng gabí; isúlat mo ang ibig mong
sabihin cay Maria Clara.
At nan~gagsilayo ang m~ga hacbang na matúlin ding gáya n~g pagcalapit.
--¿Anô ang cahulugan cayâ nito?--ang ibinulong ni Ibarrang
naglilining-lining at untiunting lumálayò sa pintúan.
=XXXVIII.=
=ANG PROCESION.=
Paggabì, at n~g násisindi n~g lahát ang m~ga farol sa m~ga bintanà,
guinawâ ang icaápat na paglabás n~g procesión, na sinásabayan n~g
repique n~g m~ga campaná at n~g talastás n~g dating m~ga putucan.
Ang Capitan General na nagpápasyal n~g lacád, na caacbáy ang canyáng
dalawang ayudante, si Capitang Tiago, ang Alcalde, ang Alférez at si
Ibarra, na pinan~gun~gunahan n~g m~ga guardía civil at n~g m~ga
púnong-báyan, na siyáng nan~gagwawahi n~g dáan at nagpapatabí sa tao,
inanyayáhan silang doon manóod n~g pagdáan n~g procesiôn sa báhay n~g
Gobernadorcillo, na nagpatayò sa harapán n~g isáng tablado, upang doon
saysayín ang isang loa (pagpupuri) sa pag bibigay dan~gal sa Santong
Patrón.
Tinalicdán maráhil n~g bóong galác ni Ibarra ang pakikiníg n~g tuláng
iyón, palibhasa'y lálong minámagaling pa niyáng doon na manóod n~g
procesión sa báhay ni Capitang Tiago, na kinatitirahan ni María at n~g
caniyáng m~ga caibigang babáe, n~guni't sa pagcá't íbig n~g Capitan
General na mápakinggan ang loa, napilítan siyáng mag-alíw na lámang sa
pag-ásang si María Clara'y canyáng makikita sa teatro.
Ang pasimulà n~g procesió'y m~ga "ciriales" na pílac, na taglay n~g
tatlóng m~ga sacristáng nan~gacaguantes, sumúsunod ang m~ga batá sa
páaralang casáma ang caniláng maestro; pagcatápos ay ang m~ga batáng may
daláng m~ga farol na papel, na ibá't ibá ang m~ga cúlay at anyô,
nacalagáy sa dúlo n~g isáng tikíng humiguít cumúlang ang hába sa
napapamutíhan n~g alinsúnod sa naisipán n~g m~ga batá, sa pagca't ang
nagcacagúgol n~g pag-ilaw na ito'y ang m~ga musmós sa náyon at ang
náyon, at ang pinabahalàan. Malígáyang guináganap nilá ang tungcúling
itóng iniátang sa canilá n~g matanda sa nayon; bawa't isa'y
nagmumunacálá at gumagawà n~g canyáng farol, pinapamútihan n~g
magalin~gin niláng m~ga sábit at n~g maliliit na m~ga bandílá, alinsunod
namán sa calagayan n~g caniláng bulsá, at sacâ iniilawan n~g isáng upós
n~g candilà, sacali't macapanghin~gi sila sa isáng caibigan ó camag-ánac
na sacristan, ó cung dili caya'y bumibili sila n~g isáng maliit na
candilang mapulá, na guinagamit n~g m~ga insíc sa caniláng m~ga altar.
Sa calaguitnaa'y nagpaparoo't parito ang m~ga alguacil at m~ga teniente
n~g justicia, upáng pan~gasiwàang huwag magcáwatac-watác ang m~ga hanáy
at huwág magcábuntón-buntón ang m~ga tao, at sa ganitóng cadahilana'y
guinagawà niláng tagapamag-itan ang caniláng varas, sa pagcat sa m~ga
panghahampas nila nito, na ipinamamahagui nila n~g ucol at catatagang
lacas nasusunduan nilá ang pagcáunlac at carikitan n~g m~ga proceción,
sa icababanal n~g m~ga cáluluwa at ininingning n~g m~ga pagdiriwáng n~g
religiôn!
Samantálang ipinamamahágui n~g waláng báyad n~g m~ga alguacil ang
ganitóng pangbanál na m~ga paló n~g yantóc, ang ibá nama'y namímigay rin
n~g waláng báyad n~g malalaki't maliliit na m~ga candilá, at n~g sa
gayo'y caniláng maaliw ang m~ga pinalô.
Guinoong Alcalde,--ani Ibarra, n~g sabing mahína,--guinagawá po bà ang
m~ga pamamálong iyan upang mabigyáng caparusahán ang m~ga macasalanan, ó
dahilán lámang na canilang naibigan?
--¡Sumasacatuwiran pô cayô, guinoong Ibarra!--ang sagot n~g Capitan
General na narin~gig ang gayong catanun~gan:--nacapagtátaca ang ganitóng
napapanóod na ... catampalasanan sa bawa't maparitong taga ibáng lupaín.
Nararapat n~gang ipagbáwal.
Hindî maalaman cung anó ang dahil at cung bakit ang nan~gun~gunang
santo'y si San Juan Bautista. Sa nakikitang calagayan niyá'y masasabing
hindî totoong kinalulugdan n~g m~ga tao ang m~ga cagagawán n~g pinsan
n~g ating Pan~ginoong Jesucristo; túnay n~ga't siyá'y may m~ga paa't
binting dalága, at may pagmumukháng ermitaño, datapuwa't ang
kinalalagyan niya'y isáng lúmang andás na cáhoy, at siyá'y dinídimlan
n~g iláng m~ga batang may m~ga daláng farol na papel na waláng ílaw, na
nan~gagpapaluan nang lihím n~g canicanilang farol ang isá't isá.
--¡Cúlang pálad!--ang ibinúbulong n~g filosofo Tasio, na pinanonóod ang
proseción mulà sa daan;--hindî macapagbibigay cagalin~gan sa iyo ang
icáw ang náunang nagsaysay n~g Magandang Balitá, at ang cahi't yumucód
sa iyo si Jesús! ¡hindî nacapagbíbigay cagalin~gan sa iyo ang inyong
malaking pananampalataya't ang iyóng pagpapacahírap, at ang iyo man
lámang pagcamatay dahil sa pagwalanggaláng mo n~g catotohanan at n~g
iyong pinananaligan; linilimot ang lahat n~g itó n~g m~ga tao, pagca
waláng tagláy cung di ang sarîling m~ga carapatán! Lalong magaling pa
ang magsermón sa m~ga simbahán cay sa maguíng cawiliwiling tinig na
sumisigaw sa m~ga iláng, nagpapakilala sa iyó ang m~ga bágay na itó cung
anò ang Filipinas. Cung pano sána ang iyóng kináin at hindî m~ga balang,
cung ang dinamít mo sana'y sutlà at hindî balat n~g m~ga hayop, cung
nakipánig cá sa isáng Capisánan n~g m~ga fraile....
N~guni't inihintô n~g matandáng laláki ang canyáng m~ga pagsísi, sa
pagca't dumárating si San Francísco.
--¿Hindî ba sinabi co na n~ga?--ang itinulóy na n~gumin~gitî n~g
patuyâ;--itó'y na sa isáng carro at ¡Santo Dios! gaáno caráming m~ga
ilaw at gaáno caráming m~ga faról na cristal! ¡Cailan ma'y hindî ca
naliguid n~g ganyáng caráming m~ga pangliwánag, Giovanni Bernardone! ¡At
pagcagalinggalíng na músical ibang m~ga tínig ang ipinarin~gig n~g m~ga
anác mo n~g mamatáy na icáw! Datapuwà, ¡cagalanggalang at mápacumbabang
nagtayô n~g isáng Capisánan, cung mabúhay cang mag-ulî n~gayon, walâ
cang ibang makikita cung dî n~ga haling na Eliasis de Cortona, at
sacáli't makilala ca n~g iyóng m~ga anác, ibíbilanggô icaw at maráhil ay
mawán~gis ca sa kinaratnan ni Cesario de Speyer!
Sumusunod sa música ang isáng estandarte na kinalalarawanan n~g santo
ring iyon, datapuwa't may pitóng pacpac. Dalá ang estandarteng iyón n~g
m~ga "hermano tercero," na nacahabitông guingón at nagdarasal n~g
malacás at sa anyóng caawá-awáng tiníg.--Ayawàn cung ano ang dahil n~g
pagcacagayón, sumúsunod doon si Santa María Magdalena, na
pagcagandagandang larawang may saganang buhóc, may panyong pinyang
bordado sa m~ga daliring punô n~g m~ga singsíng, at nararamtán n~g damit
na sutlang may pamuting m~ga malalapad na guintó. Naliliguid siyá n~g
m~ga ilaw at n~g incienso; nan~gan~ganino sa canyáng m~ga luhang virdrio
ang m~ga culay n~g m~ga ìlaw "bengala," na nagbibigay sa procesión n~g
anyóng cahimahimalá, caya n~ga't cung minsá'y lumuluha ang santang
macasalanan n~g verde, cung minsa'y pulâ, minsa'y azul at iba pa. Hindî
nagpapasimulá ang m~ga bahay n~g pagpapanin~gas na m~ga ilaw na itó cung
dî cung nagdaraan si San Francisco; hindî tinatamo ni San Juan Bautista
ang ganitong m~ga caran~galan, caya't dalidaling nagdaraán, na canyáng
pagcahiyá na siyá lamang ang bucód na ang pananamìt ay balát n~g m~ga
hayóp sa guitnâ n~g gayóng caraming m~ga taong lipós n~g guintô at m~ga
mahalagang bató.
--¡Nariyán na ang ating santa!--anang anác na babae n~g gobernadorcillo
sa canyáng m~ga panauhin; ipinahirám co sa canyá ang aking m~ga
singsíng, n~guni't n~g aco'y magtamó n~g lan~git.
Nan~gagsisitiguil ang m~ga nan~gagsisi ílaw sa paliquid n~g tablado
upáng mapakinggan ang LOA (pagpupuri), gayón din ang guinagawá n~g m~ga
santo; ibig na man nilá ó n~g sa canilá'y nan~gagdadalang makinig n~g
m~ga tulá. Sa pagca pagód n~g cahihíntay n~g m~ga nan~gagdadala cay San
Juan, sila'y nan~gagsiupo n~g patingcayad, at pinagcaisahan nilang
ilagay muna sa lupa ang santo.
--Baca maggalit ang aguacil ang tutol n~g isà.
--¡Hes! ¡diyata't sa sacristia'y inilalagay lamang siyá sa isáng suloc
na may m~ga bahay n~g gagambá!
At n~g mapalagay na sa lupa si San Juan, siya'y nagmúkhang tila isá sa
m~ga taong-bayan.
Nagpapasimula ang hanay n~g m~ga babae buhat cay Magdalena, ang caibhân
lámang ay hindî nagsisimula muna sa hanay n~g m~ga batang babae, na gaya
n~g m~ga lalaki, cung di ang m~ga matatandáng babae ang nan~gun~guna at
sumusunod ang m~ga dalaga na siyang nan~gasahulí n~g procesión hanggang
sa carro n~g Virgen na sinusundan n~g cura na napapandun~gan n~g palio.
Pacana ang caugaliang itó ni pari Damaso, na siyang may sabi: "Hindî ang
m~ga matatandang babae ang kinalulugdan n~g Virgen cung di ang m~ga
dalaga", bagây na isinasamà n~g mukha n~g maraming babaeng mapag-anyong
banál, n~guni't sumasang-ayon sila at n~g mapagbigyang loob ang Virgen.
Sumúsunod cay Magdalena si San Diego, baga man sila hindî niya
ikinatutuwa ang gayóng calagayan, sa pagca't nananatili sa canyang mukha
ang cahapisan, na gaya rin caninang umaga n~g sumusunod siya sa licuran
ni San Francisco. Anim na m~ga "hermana tercera" ang humihila sa canyáng
carro, dahil sa cung anong pan~gaco ó pagcacaramdam; ang catotohana'y
sila ang humihila, at taglay nila ang boong pagsusumipag. Huminto si San
Diego sa harap n~g tablado at naghihintay na siya'y handugan n~g bati.
Datapuwa't kinakailangang hintayin ang carro n~g Virgeng
pinan~gun~gunahan n~g m~ga taong suot "fantasma" ó multó, na nacagugulat
sa m~ga bata; caya n~ga't naririnig ang iyacan at sigawan n~g m~ga
sanggol na m~ga haling ang caisipan. Gayón man, sa guitna n~g madilim na
pulutóng na iyon n~g m~ga hábito, m~ga capuchón, m~ga cordón (lubid) at
m~ga lambóng, na caalacbay yaóng dasál na pahumál at hindi nagbabago ang
tinig, na papanood na wan~gis sa m~ga mapuputing m~ga jazmin, tulad sa
m~ga sariwang sampaga nahahalo sa m~ga lumang m~ga basahan, ang labing
dalawang batang babaeng nagagayasan n~g puti, nacocoronahan n~g m~ga
bulaclac, culót ang buhóc, nagniningning ang m~ga matang cahuad n~g
caniláng m~ga collar; waláng pinag-ibhan sa m~ga angel n~g caliwanagang
napipilit n~g m~ga multó. Sila'y pawang nacacapit sa dalawang m~ga
sintas na azul na nacatali sa carro n~g Virgen, na nagpapaalaala sa m~ga
calapating humihíla sa "Primavera" (larawan n~g pasimula n~g tag-araw.)
Pawang handa na sa pakikinig ang lahat n~g m~ga larawan, na
nagcacadaidaiti sila sa pag-ulinig n~g m~ga tula; nacatitig ang lahát sa
nacasiwang na cortina (tabing n~g pintuan); sa cawacasa'y isang "aaah!"
n~g pangguiguilalas ang nagpumiglas sa m~ga labi n~g lahat.
At carapatdapat n~gang pangguilálasan: siya'y isáng malakilaki n~g
batang lalaking may m~ga pacpac, "botas" na pangpan~gabayo, banda,
cinturón at sombrerong may m~ga plumaje.
¡Ang señor Alcalde mayor!--ang sigaw n~g isá; datapuwa't nagsimula ang
himala n~g m~ga kinapal n~g pagsasaysay n~g isang tuláng cawan~gis din
niyá, at hindî niyá isinama n~g loob ang sa canya'y pagtutulad sa
Alcalde.
Bakin pa sasaysayin dito ang m~ga sinabi sa wicang latín, tagalog at
wicang castila, na pawang tinula, n~g caawaawang binigyang pahirap n~g
gobernadorcillo? Linasap na n~g m~ga bumabasa sa amin ang sermón ni pari
Damaso caninang umaga, at ayaw n~ga caming sila'y lubhang palayawin n~g
napacarami namang m~ga caguilaguilalas na m~ga bagay, bucód sa baca pa
sumama ang loob sa amin n~g franciscano cung siya'y ihanap namin n~g
isang macacapan~gagaw, at ito ang aayaw cami, palibhasa'y cami taong
payapa, sa cagalin~gan n~g aming capalaran.
Ipinagpatuloy pagcatapos ang procesión: ipinagpatuloy ni San Juan ang
malabis n~g saclap na canyang paglalacad.
N~g magdaan ang Virgen sa tapat n~g bahay ni cápitang Tiago'y isang
awit-calan~gitan ang sa canya'y bumati n~g m~ga sinalita n~g Arcángel.
Yao'y isang tinig na caayaaya, matining, mataguinting, nagmamacaawa,
itinatan~gis warî ang "Ave María" ni Gounod, na sinasaliwan n~g pianong
siya rin ang tumutugtóg at caacbay niyang dumadalan~gin. Nagpacapipi ang
música n~g procesión, huminto ang pagdarasal at tumiguil pati ni pari
Salvi. Nan~gan~gatal ang voces at bumúbunglos n~g m~ga luha: higuit sa
isang pagbati, ang sinasaysay niya'y isáng mataós na dalan~gin, isang
carain~gan.
Narinig ni Ibarra ang tínig mula sa kinálalagyang durun~gawan, at nanaog
sa ibabaw n~g canyang puso ang pan~gin~gilabot at calungcutan.
Napagkilala niya ang sa caluluwang iyong dinaramdam, na isinasaysay sa
isang pag-awit, at nan~ganib siyang magtanong sa sarili n~g cadahilanan
n~g gayong pagpipighati.
Mapanglaw at nag-iisip-isip n~g siya'y masumpong n~g Capitan General.
--Sasamahan ninyó acó sa pagcaín sa mesa; pagsasalitaanan nátin doon ang
nauucol sa m~ga batang nán~gawala, ang sa canya'y sinabi.
--Acó caya baga ang pinagcacadahilanan?--ang ibinulóng n~g bìnata, na
baga man tinitingnán niya'y hindi niya nakikita ang Capitan General, na
canyáng sinundan n~g wala sa canyang loob.
=XXXIX.=
=SI DONA CONSOLACION.=
¿Bákit nacasará ang m~ga bintana n~g bahay n~g alférez? ¿saan naroroon,
sámantalang nagdaraan ang procesión, ang mukháng lalakí't nacabarong
francia na Medusa ó Musa n~g Guardia Civil? Napagkilala caya ni doña
Consolacióng lubhang nacasususot ang canyang noong nababalatayan n~g
m~ga malalaking ugât, na wari'y siyang pinagdaraanan, hindî n~g dugó,
cung di n~g suca at apdó; ang malakíng tabacó, carapatdapat na pamuti
n~g caniyang moradong m~ga labi, at ang canyang mainguiting titig, na sa
canyang pagsang-ayon sa isang magandang udyóc ay hindî niyá inibig na
gambalain sa canyang calaguimlaguim na pagsun~gaw, ang m~ga catuwaan n~g
caramihang tao.
¡Ay! sa ganáng canya'y nagnawnáw lámang, n~g panahón na naghaharí ang
caligayahán, ang m~ga magagandang udiyóc n~g budhi.
Mapan~gláw ang báhay, sa pagca't nagcacatuwâ ang bayan,--na gaya na n~gâ
n~g sinasabi ni Sínang; waláng m~ga faról at m~ga bandera. Cung dî
lámang sa centinela (bantay na sundalo) na nagpapasial sa pintuan,
mawiwicang walang táo sa báhay.
Isáng malamlám na ílaw ang siyáng lumiliwanag sa waláng cahusáyang
salas, at siyáng nagpapan~ganínag sa m~ga marurumíng capís na kinapítan
n~g m~ga báhay-gagambá at dinikitán n~g alabóc. Ang ginóong babae, ayon
sa canyáng pinagcaratihang huwág gumawâ at cakilakilabot; waláng pamuti
ang canyáng buhoc liban na lamang sa isang panyong nacatalì sa canyang
úlo, na doo'y pinababayaang macatacas ang m~ga maninipis at maiicling
tungcos n~g m~ga gusamót na buhoc ang bárong franelang asúl, na siyang
na sa ibabaw n~g isa pang barong marahil n~g una'y putî, at isang sáyang
cupás, na siyang bumabalót at nagpapahalatâ n~g m~ga payát at lapád na
m~ga hità, na nagcacapatong at ipinag-gagalawan n~g mainam. Lumalabas sa
canyang bibig ang bugál-bugál na asó, na ibinúbuga n~g boong pagcayamot
sa alang-alang, na canyang tinitingnan-pagca ibinubucas ang m~ga mata.
Cung napanood sana siya ni don Francisco Cañamaque, marahil ipinalagay
na siya'y isang hariharian sa bayan, ó cung dilìcaya'y mangcuculam, at
pinamutihan pagca tapos ang caniyang pagcatuclas na iyon n~g m~ga
pagwawariwari sa wicang tinda, na siya ang may likhâ upang canyang
maguing sariling gamit.
Hindi nagsimba n~g umagang iyon ang guinoong babae, hindi dahil sa
siya'y aayaw, cun di baligtad, ibig sana niyang siya'y pakita sa
caramihan at makinig n~g sermón, n~guni't hindi siya pinahintulutan n~g
canyang asawa, at ang pagbabawal ay may calakip, na gaya n~g
kinauugalian, na dalawa ó tatlong lait, m~ga tun~gayaw at m~ga sicad.
Napagkikilala n~g alférez na totoong catawatawang manamit ang canyang
babae, na naaamoy sa canya yaong tinatawag n~g madlang "calunya n~g m~ga
sundalo," at hindi n~ga magaling na siya'y ilantad sa m~ga mata n~g m~ga
matataas na tao sa pan~gulong bayan n~g lalawigan, at cahi't sa m~ga
taga ibang bayang doo'y nan~gagsidalo.
Datapuwa't hindi gayon ang pinag-iisip n~g babae. Talós niyang siya'y
maganda, na siya'y may pagca anyong reina at malaki ang cahigtan niya
cay María Clara sa cagalin~gang manamit at gayon din sa karikitan n~g
caniyang m~ga damit: si Maria Clara'y nagtatapis, siya'y hindi't naca
"saya suelta." Kinailan~gang sa caniya'y sabihin n~g alferez: "ó
itatahimic mo ang iyong bibig ó ipadadala cata sa bayan mo sa
casisicad!"
Hindi ibig ni doña Consolacióng umuwi sa canyang bayan sa casisicad,
n~guni't umisip siya n~g gagawing panghihiganti.
Cailan ma'y hindi naguing carapatdapat macaakit sa canino man n~g
pagpapalagay n~g loob ang marilim na pagmumukhâ n~g guinoong babaeng
ito, cahi't cung siya'y nagpipinta, n~g canyáng mukhâ, n~guni siya'y
totoong nacapagbigay balisa n~g umagang iyon, lalong lalo na n~g siya'y
mapanood na magpabalicbalic n~g paglacad sa magcabicabilang dulo n~g
bahay, na walang imic at wari mandi'y nagbabalacbalac n~g isang bagay na
cagulatgulat ó macapapahamac: taglay n~g canyang panin~gin iyang sinag
na ibinubuga n~g isang ahas pagca inaacmaang lusayin cung siya'y
nahuhuli; ang panin~ging yao'y malamig, nagninining, tumataos at may
cadulin~gasan, carumaldumal, malupit.
Ang lalong maliit na pagcacahidwa, ang lalong babahagyang hindi
sinasadyang alatiit, humuhugot sa canya n~g isang salaula at
napacaimbing lait na sumasampal sa caluluwa; datapuwa't sino ma'y walang
sumasagot: maguiguing isa pang malaking casalanan ang mahinahong
pakikiusap.
Nagdaan sa gayong calagayan ang maghapon. Palibhasa'y walang ano mang
nacahahadlang sa canya--sapagca't piniguing ang canyang asawa,--ang
budhi niya'y pinupuno n~g guiyaguis: masasabing untiunting pinupuspos
ang canyang m~ga silacbo n~g tilamsic at init n~g lintic at
nan~gagbabalang magsambulat n~g isang imbing unos. Nan~gagsisiyucod na
lahat sa canyang paliguid, tulad sa m~ga uhay sa unang hihip n~g bagyo:
walang nasusunduang hadlang, hindi nacatitisod n~g ano mang dulo ó
catayugang sucat mapagbuntuhan n~g canyang cayamutan; nanghihinuyo at
nan~gan~gayupapang lahat ang m~ga sundalo at m~ga alilà sa
paliguidliguid niya.
Ipinasara niya ang m~ga bintana upang huwag niyang marin~gig ang m~ga
pagcacatuwa sa labas; ipinagbilin sa centinela na huwag papasukin ang
sino man. Nagbigkis n~g isang panyo sa ulo at n~g wari'y ito'y mailagang
huwag sumambulat, at pinasindihan ang m~ga ilaw baga man may sicat pa
ang araw.
Ayon sa ating nakita na, piniit si Sisa, dahil sa panggugulo sa
catiwasayan n~g bayan at inihatid sa cuartel. Niyo'y wala roon ang
alférez, caya napilitan ang cahabaghabag na babaeng maglamay na magdamag
na nacaupo sa isang bangco, na walang diwa ang titig. Nakita siya
kinabucasan n~g alférez, at sa pagcaibig na siya'y maipan~gilag sa ano
mang casacunaan sa m~ga araw na iyon n~g caguluhan, at sa caayawan
namang huwag magcaroon n~g ano mang hindi calugodlugod panoorin,
ipinagbilin n~g alférez sa m~ga sundalong alagaan si Sisa, caawaang
pagpakitaan n~g maguiliw na calooban at pacanin. Gayon ang naguing
calagayan sa loob n~g dalawang araw n~g babaeng sira ang pag-iisip.
N~g gabing ito, ayawan cung dahil sa calapitan doon n~g bahay ni
capitang Tiago'y dumating hanggang sa canya ang mapanglaw na canta ni
María Clara, ó cung dili caya'y pinucaw n~g ibang m~ga tinig ang
pagcaalaala niya n~g canyang m~ga dating canta, sa papaano man ang
dahil, pinasimulaan niyang cantahin ang m~ga "cundiman" nang canyang
cabataan. Pinakikinggan siya nang m~ga sundalo at hindi nan~gagsisiimic:
¡ay! sa canila'y nagpapagunitâ ang m~ga tinig na iyón n~g m~ga panahong
una, yaóng m~ga gunitâ n~g panahóng hindi pa narurun~gisan ang calinisan
n~g canilang budhî.
Narinig din siyá ni doña Consolación sa oras na iyón n~g canyáng
cainipan, at n~g canyáng maalaman cung sino ang cumacanta'y nag-utos:
--¡Papanhikin ninyó siyá agad-agad!--ang canyang sinabi pagcaraan n~g
iláng sandaling canyang pag-iisip-isip. Isang bagay na nacacahuwad n~g
n~giti ang siyang nasnaw sa canyang tuyong m~ga labi.
Ipinanhíc doon si Sisa, na humaráp na dî nagulomihanan, na hindî
nagpahalata n~g pagtatacá ó tácot: tila mandin wala siyáng nakikitang
sino mang guinóong babae. Ito'y nacasugat sa loob n~g mapagmataas na
Musa, na ang bóong acala'y nacaáakit sa paggalang at pagcagulat ang
canyáng calagayan.
Umubó ang alfereza, humudyát sa m~ga sundalong man~gagsiya-o, kinuha ang
látigo n~g canyang asawa sa pagca sabit, at nagsalita n~g maban~gis na
tinig sa babaeng sira ang isip:
--"¡Vamos, magcantar icaw!"
Isa sa m~ga magagandang caugalian n~g guinoong babaeng ito ang
magpacasumicap na huwag niyang maalaman ang wicang tagalog, ó cung dili
ma'y nagpapacunwaring hindî niyá nalalaman ang tagalog na ano pa't
sinasadyang magpautal-utal at magpamalimali n~g pananalita: sa gayo'y
magagawa niyá ang pag-aanyo n~g tunay na "orofea", na gaya n~g caniyáng
caraniwang sabihin. ¡At magaling n~ga naman ang canyáng guinagawa! sa
pagca't cung pinahihirapan niyá ang wicang tagalog, ang wicang castila'y
hindi lumiligtas sa gayóng catampalasanan, sa nauucol sa gramática at
gayon din sa pan~gun~gusap. At gayon man'y ¡guinawa n~g canyáng asawa,
n~g m~ga silla at n~g m~ga zapatos ang boong caya upang siya'y maturuan!
Isa sa m~ga salitang lalong pinagcahirapang totoo niyá, na ano pa't daig
ang pagcacahirap ni Champollion sa m~ga geroglífico, ay ang sabing
"Filipinas."
Ayon sa sabihanan, kinabucasan n~g araw n~g sa canila'y pagcacasal, sa
pakikipag-usap sa canyang asawa, na n~g panahong iyo'y cabo pa lamang,
sinabi ni doña Consolacióng "Pilipinas"; inacala n~g cabong catungculan
niyáng ipakilala ang pagcacamali at turuan, caya n~ga't canyáng
tinuctucan at pinagsabihan:--"Sabihin mong Felipinas, babae, huwag ca
sanang hayop. ¿Hindi mo ba nalalamang ganyan ang pan~galan n~g iyong
p.bayan dahil sa nanggaling sa Felipe?" Ang babaeng pinapanaguinip ang
matimyás na lugód n~g pagcabagong casal, inibig sumunod at sinabing;
"Felepinas". Inacala n~g cabong nacalalapitlapit na, caya dinagdagan ang
m~ga pagtuctoc, at sinigawan--"Datapuwa, babae, hindi mo ba masabi:
Felipe? Huwag mong calimutan, talastasin mong ang haring Felipe ...
quinto.... Sabihin mong Felipe, at saca mo iragdag ang "nas" na ang
cahulugan sa wicang latin ay m~ga pulo n~g m~ga indio, at masusunduan mo
ang pan~galan n~g iyong rep-bayan!"
Hinihípohipo ni Consolación, na n~g panahong iyo'y lavandera, ang búcol
ó ang m~ga búcol n~g canyang ulo, at inulit, bagaman nagpapasimula na
ang pagcaubos n~g canyáng pagtitiis:
--"Fe ...lipe, Felipe ...nas, Felipenas, ¿gayón n~gà ba?"
Nangguilalás n~g di ano lamang ang cabo. ¿Bakit baga't "Felipenas" ang
kinalabasan at hindi "Felipinas"? Alin sa dalawa: ó sasabihing
"Felipenas" ó dapat sabihing "Felipi"?
Minagaling n~g cabong huwag n~g umimic n~g araw na iyón, iniwan ang
canyáng asawa at main~gat na nuhang tanóng sa m~ga limbag. Dito'y
napuspos n~g hindi cawasa ang canyáng pagtatacá; kinusót ang canyáng
m~ga matá:--Tingnan nating ... marahan! "Filipinas" ang siyang saysay
n~g lahát n~g m~ga limbág, cung wicaing isá-isá ang m~ga letra; ang
canyáng asawa at siyá ay cacapuwa wala sa catuwiran.
--¿Bakit?--ang ibinubulong,--macapagsisinun~galing baga ang Historia?
¿Hindi bagá sinasabi sa librong ito, na ang pan~galang ito'y siyang
dito'y ikinapit, alang-alang sa infante na si don Felipe? ¿Bakit caya
nagcapaapaano ang pan~galang ito? Baca caya naman isang indio ang Alonso
Saavedrang iyón?...
Isinangguni ang canyang m~ga pag-aalinlan~gan cay sargento Gómez, na n~g
panahón n~g canyáng cabataa'y naghan~gad na magpari. Hindi man lámang
pinapaguingdapat n~g sargentong tingnan ang cabo, nagpalabas sa bibig
n~g isáng cumpol na asó at sinagot siyá n~g lalong malaking
pagmamayabang:
--N~g m~ga panahóng una'y hindi sinasabing Felipe cung hindi Filipi:
tayong m~ga tao n~gayón, palibhasa'y naguiguing "franchute" (nakikigagad
n~g ugali sa m~ga francés), hindi natin matiis na magcasunod ang
dalawang "i". Caya n~ga ang taong may pinag-aralan, lalong lalo na sa
Madrid, ¿hindi ca ba napaparoon sa Madrid? ang taong may pinag-aralan
ang wica co, nagpapasimula na n~g pananalita n~g ganito: "menistro",
"enritación", "embitación", "endino", at iba pa, sa pagca't ito ang
tinatawag na pakikisang-ayon, sa casalucuyang lacad n~g caugalian.
Hindi napaparoon sa Madrid cailan man ang cabo, ito ang cadahilana't
hindi niya nalalaman ang cung bakin gayon ang pananalitâ. ¡Pagcalalaking
bagay ang natututuhan sa Madrid!
--¿Sa macatuwid n~gayon ang dapat na pananalita'y?...
--Ayon sa pananalita n~g una, ¿alam mo na? Ang lupaing ito'y hindi pa
pantas, ¡iayon mo sa caugalian n~g una: Filipinas!--ang tugón ni Gómez
n~g boong pagpapawalang halaga.
Sacali't masama ang pagcatanto n~g cabo sa m~ga sarisaring wica, ang
capalit nama'y magaling siyang asawa: ang bagong canyang napag-aralan ay
dapat maalaman naman n~g canyang asawa, caya't ipinagpatuloy niya ang
pagtuturo.
--Consola, ¿ano ang tawag mo sa iyong p--bayan?
--¿Ano ang aking itatawag sa canya? alinsunod sa itinuro mo sa akin
¡Felifenas!
--¡Haguisin cata n~g silla, p-!,--cahapo'y magalinggaling na ang
pagsasalita mo n~g pan~galang iyan, sa pagca't naaayon sa bagong
caugalian; datapuwa't n~gayo'y dapat mong sabihin n~g alinsunod sa
matandang ugali Feli, hindi pala, ¡Filipinas!
--¡Tingnan mo, hindi pa acó luma! ¿ano ba ang pagca isip mo?
--¡Hindi cailan~gan! ¡sabihin mong Filipinas!
--¡Ayaw aco! Aco'y hindi isang lumang casangcapan ... ¡bahagya pa lamang
nacagaganap aco n~g tatlompong taón!--ang isinagot na naglilis n~g
mangas na parang naghahanda sa pakikiaway.
--Sabihin mo, napacap--, ó ¡babalabaguin cata n~g silla!
--Namasdan ni Consolasión ang galaw, nagdilidili at nagsabi n~g pautal,
na humihin~ga n~g malacas:
--Feli ...Fele ...File ...
¡Pum! ¡erraes! ang silla ang siyang tumapos sa pananalita.
At ang kinawacasan n~g pagtuturo'y suntucan, calmusan, m~ga sampalan.
Binuhucan siya n~g cabo, tinangnan naman n~g babae ang balbas n~g lalaki
at ang isang bahagui n~g catawan--hindi macapan~gagat sa pagca't
umuugang lahat ang caniyang m~ga n~gipin,--bumigay n~g sigaw ang cabo,
binitiwan siya n~g babae, humin~ging tawad sa lalaki, umagos ang dugo,
nagcaroon n~g isang matang mahiguit ang capulahan cay sa isa, isang
barong gulagulanit, lumabas ang maraming m~ga casangcapan sa canilang
pinagtataguan, datapua't ang Filipinas ay hindi lumabas.
M~ga cawan~gis n~g ganitong bagay ang m~ga nangyari cailan man at
canilang mapapag-usapan ang nauucol sa pagsasalità. Binabalac n~g cabo
n~g sakit n~g loob, sa caniyang pagcamasid sa pagsulong n~g pagcatututo
n~g pagsasalita n~g caniyang asawa, na sa loob n~g sampong taó'y hindi
na ito macapagsasabi n~g ano man. Gayon n~ga naman ang nangyari. N~g
sila'y icasal, nacacawatas pa ang canyang asawa n~g wicang tagalog, at
nacapagsasalita pa n~g wicang castilà upang siya'y mawatasan; n~gayon,
dito sa panahón n~g pangyayari n~g aming m~ga sinasaysay, hindi na siya
nacapagsasalità n~g ano mang wicà: totoong nawili na siya sa pagsasalita
n~g pacumpas-cumpas, patan~go-tan~gò at pailing-iling na lamang, na ano
pa't canyang hinihirang pa naman yaong m~ga sabing maririin at
maiin~gay, caya n~ga't linaluan pa niya n~g hindi ano lamang ang
nagmunacala n~g "Volapuk".
Nagcapalad n~ga si Sisa na hindi siya mawatasan. Umunat n~g caunti ang
cunot n~g m~ga kilay n~g alfereza, isang n~giti n~g catuwaan ang siyang
nagbigay saya sa caniyang mukha: hindi na n~ga mapag-aalinlan~ganang
hindi siya marunong n~g wicang tagalog, "orofea" na siya.
--¡Asistente, sabihin mo sa babaeng ito sa wicang tagalog, na siya'y
cumanta! ¡hindi niya aco mawatasan, hindi siya marunong n~g castila!
Nawatasan ni Sisa ang asistente at kinanta niya ang canción n~g Gabi.
Pinakinggan ang paunang canta na may halong tawang palibac, n~guni't
untiunting nawala sa canyang m~ga labi ang tawa, pinakinggang magaling,
at n~g malao'y lumungcot at nag anyong nag-iisip n~g caunti. Ang tinig,
ang cahulugan n~g m~ga tulâ at pati n~g canta'y tumatalab sa canya.
Nawawatasan niyang magaling: marahil nauuhaw sa ulan ang pusong iyong
mabato at tuyò, ayon sa "cundiman", tila baga mandin ay nanaog naman sa
ibabaw n~g canyang pusò:
"Ang calungcuta't guinaw at ang calamigang
sa lan~git ay buhat, putos n~g balabal
n~g gabing marilim at labis n~g panglaw"....
"Ang lanta at cupas na abang bulaclac
sa boong maghapo'y nagladlad n~g dilag
sa nais na camtam pagpuring maalab
sa udyoc n~g dib-dib na mapagmataas."
"Pagdating n~g hapon pawang cahapisan
ang inaning bun~ga sa han~gad na dan~gal,
at ang pagsisisi ang taglay na lamang
sa m~ga nagawang lihis sa catuwiran."
"Pinagpipilitang itaas sa lan~git
ang pinacadahong lanta na't gulanit,
at caunting dilim ang hin~gi n~g hibic
upang maitago ang puring naamis."
"At mamatay siyang hindi namamasdan
n~g nacapanood na sicat n~g araw,
n~g ningning n~g caniyang naamis na dan~gal
at n~g hindi wastong mataas na asal."
"Mataos ding hin~gi n~g canyang dalan~gin
cay Bathalang Poong lubhang mahabaguin,
ang canyang libin~ga'y mangyaring diliguin
n~g hamog na luhang sa lan~git ay galing."
"Ang ibong panggabi'y sadyang iniiwan
ang lubhang maluncot na canyang tahanan
sa matandang cahoy na lihim na guang
at liniligalig tahimic na parang..."
--¡Huwag, huwag ca n~g cumanta!--ang sigaw n~g alfereza, sa ganap na
wicang tagalog, at tumindig na malaki ang balisa; ¡huwag ca n~g cumanta!
¡nacalalaguim sa akin ang m~ga tulang iyan!
Tumiguil ang ul-ol na babae n~g pagcacanta: nagbitiw ang asistente n~g
isang:--¡Aba! ¡sabe pala tagalog! (marunong pala n~g tagalog) at
nacatun~gan~gang tinitingnan ang guinoong babae na puspos n~g pagtataca.
Napagkilala nito na ipinagcanulo niya ang sariling catawan; nahiyà at
palibhasa'y hindi sa babae ang catutubo niyang damdamin, ang cahihiya'y
nauwì sa masilacbong galit at pagtatanim. Itinurò ang pintuan sa hindi
marunong mag-in~gat na asistente, at sa isang sicad ay sinarhan ang
pintò, pagcalabas niya. Lumibot na macailan sa silid, na pinipilipit n~g
nan~gin~gilis niyang m~ga camay ang látigo, tumiguil na bigla sa tapat
n~g ul-ol na babae, at saca sinabi sa canya sa wicang castilà;--¡Sayaw!
Hindi cumilos si Sisa.
--¡Sayaw, sayaw!--ang inulit-ulit n~g tinig na nacalalaguim.
--Tiningnan siya n~g ulol na babae n~g titig na walang diwa, walang
cahulugan; itinaas n~g alfereza ang caniyang isang bisig, at ang isa
namang bisig pagcatapos, at saca ipinagpag ang dalawang bisig: walâ ring
naguing cabuluhan. Hindi nacacawatas si Sisa.
Siya'y naglulucsó, naggagalaw, ibig niyang sa gayóng gawa'y gagarin siyá
ni Sisa. Naririnig sa dacong malayo ang música n~g procesióng tumutugtog
n~g isáng marchang malungcót at dakila, datapuwa't naglulucso ang
guinoong babae n~g catacot tacot na ang sinusunod ay ibang compás, ibang
música ang tumútunog sa loob n~g canyáng budhi. Tinititigan siya ni
Sisang hindi gumágalaw; isang wangki sa pagtatacá ang naguhit sa canyáng
m~ga matá, at isáng bahagyáng n~giti ang siyáng nagpapagalaw sa canyáng
m~ga putlaing m~ga labi: kinalulugdan niyá ang sayaw n~g guinoong babae.
Huminto itó at tila mandin nahihiyâ, iniyaang ang latigo, yaong calaguim
laguim na látigong kilalá n~g m~ga magnanacaw at n~g m~ga sundalo, na
gawa sa Ulan~go at pinag-inam n~g alferez sa pamamag-itan n~g m~ga cawad
na doo'y ipinulupot, at nagsalita:
--¡Icaw naman ang nauucol sumayáw n~gayon!... ¡sayáw!
At pinasimulang paluin n~g marahan ang waláng ano mang takip na m~ga paa
n~g ul-ol na babae, hanggáng sa magcan~giwin~giwi ang pagmumukha nito sa
sakít, na anó pa't pinilit niyáng magsanggalang n~g m~ga camáy.
--¡Ajá! ¡nagpapasimula ca na!--ang isinigaw na taglay ang catuwaang
malupit, at mula sa "lento" (madalang) ay iniuwi sa isang "allegro
vivace" (masaya at madalas).
Sumigaw ang cahabaghabag na babae n~g isang daing sa sakít, at
dalidaling itinaas ang paa.
--¡Sasayaw ca ba, p-india?--ang sinasabi n~g guinoong babae, at
tumutunog at humahaguinit ang latigo.
Nagpacalugmoc si Sisa sa sahig, tinangnan n~g dalawang camay ang m~ga
binti, at tinitigan ang canyang verdugo n~g m~ga matang nacatiric.
Dalawang malacas na hagupit n~g látigo sa licod ang pilit sa canyang
tumindig, at hindi na isáng daing, cung di dalawang atun~gal ang siyang
isinigaw n~g culang palad na sira ang isip. Nawalat ang canyang manipis
na barò, pumutoc ang balat at bumalong ang dugò.
Nacapagpapagalac n~g mainam sa tigre ang pagcakita n~g dugô:
nagpasilacbo n~g loob ni doña Consolación ang dugo n~g canyang
pinahihirapan.
--¡Sayaw, sayaw, condenada, maldita! ¡Mapacasamà nawà ang inang
nan~ganac sa iyo!--ang isinigaw;--¡sayaw ó papatayin cata sa capapalò
n~g látigo.
At ang canyang guinawa'y hinawacan niya n~g isang camay ang babaeng
ulol, samantalang pinapalo naman niya, ito at n~g canyang isang camay,
at nagpasimulà siya n~g paglukso at pagsayaw.
Sa cawacasa'y napagkilala n~g ulol na babae ang sa canya'y ibig, caya
n~ga't ipinagpatuloy niya ang paggalaw na walang wasto n~g canyang m~ga
bisig. Isang n~giti n~g ligaya ang siyang nagpacubot sa m~ga labì n~g
maestra, n~giti n~g isang Mefistófeles na babae na nangyaring
nacapag-anyo n~g isang alagad; ang n~giting iyo'y may taglay na
pagtatanim, pagpapawalang halaga, paglibak at kalupitan, datapuwa't
walang magsasabing yao'y may cahalong halakhac.
At sa pagcatigagal n~g pagtatamong lugod sa caniyang gawa'y hindi niya
narin~gig ang pagdating n~g canyang esposo, hangang sa biglang nabucsan
n~g malaking in~gay ang pinto sa isang tadyac.
Sumipot doon ang alférez na namumutla't marilim ang mukhâ; napanood ang
doo'y nangyayari at ibinulusoc sa canyang asawa ang isang catacottacot
na titig. Ito'y hindi cumilos sa kinalalagyan at nanatiling nacan~giti
n~g boong pagcawalang kinahihiyaan.
Inilagay n~g alférez n~g lubos na pagpapacamairuguin ang canyang camay
sa balicat n~g magsasayaw na caiba sa lahat, at ipinag-utos na tumiguil
n~g pagsayaw. Humin~ga ang ulol na babae at dahandahang naúpo sa lapag
na narurumhan n~g canya ring dugò.
Nagpatuloy ang catahimican: humihin~gasing n~g malacas ang alférez;
kinuha ang látigo n~g babaeng sa canya'y humihiwatig at tumitin~gin n~g
m~ga matang wari'y tumatanong, at saca sa canya'y nagsabi n~g tinig na
payapa at madalangdalang:
--¿Ano ang nangyayari sa iyo? ¡Hindi ca man lamang nagbigay sa akin n~g
magandang gabi!