TALABABA:

[258] Hindî dapat calimutan n~g bumabasang ang sermóng ito'y sa wicang

castilà na aking isinatagalog, bagay na ipinaalaala co, upang maisaysay

kung bakit hindî utál ang pananagalog, at gayón din ang cadahilanan cung

bakit natacot ang isáng taong iyón. Sa sermóng wicang castilà ni Párì

Dámaso'y ganitó ang canyáng sabi: ..."sí, hermanos mios, patente,

patente á todos, patente".--Maraming cahulagan ang sabing _patente._ Ang

ilan sa m~ga cahulugang iya'y ito: nahahayag, na kikita, waláng takip.

Tinatawag namang patente n~g panahón n~g Gobierno n~g m~ga castilà, ang

catibayang ibinibigay n~g Administracion n~g Hacienda publica sa m~ga

taong gumaganap n~g pagbabayad n~g buwis sa Gobierno dahil sa canyáng

calacal. Pinarurusahan n~g mabigát na _multa_ ang nan~gan~galacal na

waláng _patente,_ sa macatwid ay hindî nagbabayad n~g buwis sa calacal

na canyáng hanap-buhay, caya totoong nagulat ang taong dito'y

sinasaysay, sa pagca't ang boong acala niya'y ang sinasabing _patente_

ay ang nauucol niyáng pagbayaran.--P. H. P.

=XXXII.=

=ANG "CABRIA".=

Guinanáp n~g taong naniniláw ang canyáng pan~gacò: hindî isáng madaling

wariing "cábria" (pangbabâ ó pangtaas n~g anó mang bágay na mabigát) ang

itinayô sa ibábaw n~g nacabucás na húcay upang ibabâ roon ang lubháng

malaking batóng "granito"; hindî ang panukalang "trípode" (tatlóng

tungcóng caláng m~ga mahahabang cahoy) ni ñor Juan, upang ibitin sa dúlo

niyá ang isáng "polea," yao'y mahiguít, yao'y bucód sa isáng máquina'y

isáng pamuti, n~guni't isáng dakílà at nacahahan~gang pamúti.

Sa ibábaw n~g walóng metro ang táas ay nátatayô roón ang totoóng maguló

at mahírap na liríping m~ga "andamlo": apat na malalaking cáhoy na

nacabaón sa lúpà ang siyáng m~ga pinacahalígui, na nagcacacabitcabit sa

pamamag-itan n~g m~ga malalakíng cahab ang pahaláng, na nagcacacabit

cabit namán sa pamamag-tan n~g malalaking pácong hanggáng sa calahatì

lamang ang nacabaón, marahil sa pagcá't aalisin din lamang agad ang

bagay na iyón, ay n~g magaang na mapagcalás-calás. Ang malalaking m~ga

lubid na nacabitin sa lahát n~g m~ga panig, ang siyáng nacapagbíbigay

anyóng catibáyan at cadakilâan n~g caboôang nacocoronahan doón sa itáas

n~g m~ga banderang may sarisaring cúlay; man~ga gallardete na

nagsisiwagaywáy at lubháng malalakíng m~ga guirnaldang bulaclác at m~ga

dahong totoóng nacalulugod panoorin.

Doon sa caitaasan, sa lilim n~g m~ga anino n~g m~ga malalaking cáhoy,

n~g m~ga guirnalda at n~g m~ga bandera, nacabiting ang tálì ay m~ga

lúbid at m~ga ganchong bácal, ang isáng pagcálakilakíng "polea" na may

tatlóng "rueda," at sa m~ga nagniningning na taguiliran nito'y nacasulót

at nacasacáy ang tatlóng lúbid na lálò pa mandíng malalaki cay sa m~ga

ibá, at nacabitin sa tatlóng pagsálalaking m~ga lúbid na itó ang isáng

pagcálakilaking "sillar" na buò na may hucay sa dácong guitnâ, na cung

itámà sa cápuwâ gúang n~g isáng bátong capapatun~gang na sa ilálim na

n~g húcay, siyang maguiguing gúang na láang paglálagyan n~g casaysayang

casalucuyan, n~g m~ga pámahayagan, n~g m~ga casulatan, n~g m~ga salapi,

n~g m~ga medalla at ibá pa, at n~g maibalità ang m~ga bagay na iyôn sa

m~ga táong mabubuhay sa cáhulihulihang panahón. Nagmumulâ ang m~ga

malalakíng lúbid na itó sa itáas na patun~gó sa ibabá, at nasusulot sa

isá pang "poleang" malaki ring nacagápos sa paanan n~g "aparatong" iyón,

at ang dácong dúlo n~g m~ga lúbid na iyó'y nacabilibid sa "cilindro" n~g

isáng "torno", na nacapacò sa lúpà n~g malalaking cáhoy. Ang tornong

itó, na napagagalaw sa pamamag-itan n~g "dalawáng manubrio" ay

nagdáragdag sa lacás n~g tao n~g macasandaang ibayo, dahil sa

nagcaca-camá-camáng m~ga ruedang may n~gipin, bagá man ang nasusunduang

lacás ay naguiguing cabawasán namán sa catulínan.

--Tingnán pô ninyó,--ang sabi n~g taong nanínilaw samantalang pinipihit

ang "manubrio;"--tingnán pó ninyó, ñor Juan, cung di sa lacás co lamang

ay laking naitátaas at naibábabâ ang calakilakihang bató.... Nápaca buti

ang pagcacaanyô-anyô, na áyon sa maibigan co'y aking naitátaas ó

naibábabâ n~g isá n~g isáng dálì, at n~g magawâ n~g boóng caal-wanan n~g

isáng táong nasasailalim n~g hûcay ang paglalapat n~g dalawáng bató,

samantalang aking pinan~gan~gasiwáan búhat díto.

Hindî n~gâ mangyayaring dî pangguilalasán ni ñor Juan ang taong

n~gumín~giti n~g anyóng totoóng cacaibá. Nan~gag-uusap-usapan ang m~ga

nanónood, at caniláng pinupuri ang lalaking naninilaw.

--¿Sino pó bâ ang nagtúrò sa inyó n~g "maquinaria?"--ang tanóng sa canyá

ni ñor Juan.

--¡Ang aking amá, ang aking nasirang amá!--ang sagót na casabáy ang

canyáng cacatuwáng n~gitî.

--¿At sa inyóng amá?...

--Si Don Saturnino, ang núnò ni Don Crisóstomo.

--Hindî co nalalamang si Don Saturnino'y....

--Oh! maraming bagay ang canyang nalalaman! Hindî lámang mainam mamalò

at ibinibilad sa araw ang canyang m~ga trabajador; bucód sa roo'y

marunong pumúcaw sa natutulog, at magpatulog sa naguiguising. Darating

ang panahóng inyó ring makikita cung anó ang itinurò sa akin n~g aking

amá,--¡makikita rin pô ninyó!

At n~gumin~gitî ang lalakíng nanínilaw, n~guni't sa isáng cacatuwang

anyò.

Sa ibabáw n~g isáng masang natatacpan nang isáng "lapíz" (pangladlad sa

m~ga dingding ó pangtakip sa m~ga mesa) na galing sa Persia'y nacalagáy

roon ang cawan~gis n~g hihip na tinggâ, at ang m~ga bagay na iin~gatan

sa pinacalibin~gang iyón: isáng caja na ang m~ga pinacadingding ay

macacapal na cristal ang siyang paglalagyan n~g pinacabangcáy na iyóng

hindî mabubulóc n~g isang panahón at siyáng caliligpitan n~g m~ga

macapagpapaalaala sa m~ga tao sa haharapíng panahón n~g m~ga bagay na

ucol sa isáng panahóng nacaraan na. Itó ang ibinúbulong n~g filósofo

Tasio na doroon naglalacadlacad.

--Marahil isáng áraw, pagca ang gawang nagpapasimulá n~gayón n~g

pagsilang sa maliwanag ay cung matandâ na at maguibâ dahil sa iláng m~ga

sacunáng sa canyá'y nagdaan, cung magcabihira'y dahil sa m~ga

pagpapagpág (paglindol) n~g Naturaleza, cung magcabihira'y dahil sa

mapagwasac na camay n~g tao, at sumiból sa ibabaw n~g m~ga casangcapan

n~g guibáng itó ang damó at baguing; at pagcatapos, cung pugnawin na n~g

panahón ang damó, ang baguing at ang m~ga siráng casangcapan n~g bahay

na itó, at catcatin sa m~ga dahon n~g Casaysayan (Historia) ang sa

canyá'y gunitâ, at gayón din ang m~ga gumawâ sa canyá, na malaon n~g

panahóng nawalâ sa alaala n~g m~ga tao: marahil, cung napalibing na ó

nawala na ang m~ga lahing casama n~g m~ga pinacabalát n~g lúpà, sa isá

lamang pagcacataon, cung pasilan~gin ang tilamsíc n~g apóy sa batóng

matigás n~g pico n~g sino mang manghuhucay n~g mina, mangyayaring

masunduan sa sinapupunan n~g malakíng bató ang m~ga talinghagà at m~ga

lihim. Marahil ang m~ga pantás n~g isáng nacióng dito'y tumirá'y

man~gagsisicap, na gaya naman n~g pagsisicap n~gayón n~g m~ga

"egiptólogo" (ang m~ga malulugdin sa m~ga bagay na na sa Egipto) sa

nan~gatiráng bagay n~g isáng dakilang "civilizaciong" nagpagal sa

pagsisiyasat n~g waláng hanggan, at hindî sinapantahang sa canya'y

bababá ang isáng pagcahabàhabang gabi. Marahil sabihin n~g isáng paham

na "profesor" (tagapagturò) sa canyáng m~ga alagàd, na may limá hanggang

pitóng taon, sa isang wicang siyang sinasalita n~g lahát n~g m~ga

tao;--"Mga guinoo! Pagcatapos na matingnán at mapagsiyasat n~g boong

catiyagaan ang m~ga bagay na nasumpun~gan sa ilalim nitóng ating lupà,

pagcatapos na mausisà ang cahulugán n~g iláng m~ga tandà, at pagcatapos

na maihulog sa wica natin ang iláng m~ga salitâ, masasapantahâ nating

walang anó mang tacot na magcamalî, na nauucol ang m~ga bagay na iyon sa

panahón nang cahunghan~gan nang tao, sa madilim na panahóng caraniwan

nating tawaguing panaguinip nang isip. Tunay n~ga, m~ga guinoo; sucat na

ang sabihin sa inyó, upang mapagcuròcurò ninyo cung gaano ang

cahan~galan n~g m~ga canúnonunuan natin, na ang tumira rito'y hindî

lamang cumikilala pa silá n~g m~ga hari, cung di upang macapagpasiyâ

silá n~g anó mang bagay na nauucol sa pamamahalâ sa caniláng sariling

bayan, kinacailan~gan pa niláng dumaló sa cabilang dulo n~g daigdíg, na

ano pa't masasabi nating sila'y catulad n~g isáng catawang upang gumaláw

ay kinacailan~gang magtanóng sa canyáng ulo, na na sa cabílang ibayo n~g

Sanglibután, marahil sa m~ga lupaing itinatagò n~gayón n~g m~ga alon.

Itong di mandin mapaniniwalaang cahidwaan n~g ísip, cahi't acalain

ninyóng hindi sucat mangyari, inyóng kilalaning gayón n~ga cung

didilídilihin ang calagayan n~g m~ga kinapal na iyóng bahagyâ na lamang

nan~gan~gahas acóng tawaguing tao! N~g m~ga caunaúnahang panahóng iyón,

ang m~ga kinapal na ito'y nakipag-uusap pa (ganitó marahil ang caniláng

boong acalà) sa Lumikhâ sa canilá, sa pagca't silá'y may m~ga

kinikilálang m~ga Ministro (kinacatawan) n~g Lumikhá iyán, m~ga kinapal

na iba cay sa m~ga ibá na caniláng sa tuwi na'y pinan~gan~galanan n~g

m~ga talinghagang letrang M. R. P. Fr., na sa pagbibigay cahulugan sa

m~ga letrang ito'y hindî nan~gagcacaisa ang ating m~ga marurunong.

Alinsunod sa pangcaraniwang profesor n~g m~ga wicà, sa pagca't walà cung

dí sasandaan lamang ang m~ga profesor n~g m~ga wicang malakí ang

caculan~gan na siyang gamit n~g nacaraang panahón, marahil "Muy Rico

Propietario" daw ang cahulugan n~g M. R. P., sa pagca't may pagca

pan~galawang Dios ang m~ga Ministrong itó, m~ga cábanalbanalan m~ga

cágaling galin~gang mananalumpatì, m~ga carunong-dunun~gan, at bagá man

totoóng malakí ang caniláng capangyarihan at sa canila'y

pagcaaalang-alang, cailan ma'y hindi silá gumagawâ n~g cahi't

babahagyang capaslangan, bagay na nagpapatibay sa akin n~g paniniwala sa

aking sapantahang hindî cawan~gis ang canilang pagcatao sa pagcatao n~g

ibâ. At cung hindî maguing casucatan itó upang mapapagtibay ang aking

panucalâ may natitirá pang isáng catuwirang hindî sinasalansang nino man

at bawa't áraw na nagdaraa'y lalò at lalòng nagtútumibay, na

pinapananaog n~g m~ga talinghagang kinapal na iyón ang Dios sa ibábaw

n~g lupà, sabihin lamang nilá ang ilang wicà, na hindî nasasalita n~g

Dios cung dî sa pamamag-itan n~g canilang bibig, at ang Dios na iyá'y

caniláng kinacain, iniinóm nilá ang canyáng dugô at madalas na

ipinacacain nilá naman sa m~ga táong caraniwan."

Ito'y iba pang m~ga bagay ang inilalagay n~g hindi mapaniwalaíng

filósofo sa bibíg n~g m~ga may bulóc na pusong m~ga tao sa panahóng

sasapit. Marahil mag-camali ang matandang Tasio, bagay na hindî n~ga

totoong malayò n~guni't pag-balican natin ang ating sinasaysay.

Inihahanda n~gayón ang pagcaing masaráp sa m~ga kioskong kinakitaan

natin camacalawa sa maestro at sa m~ga alagád. Gayón, ma'y sa mesang

handâ sa m~ga bata'y wala isá man lamang botella n~g alac, n~guni't ang

cahalili nama'y ang lalong sumasaganang ang m~ga bun~ga n~g cahoy. Sa

lilim n~g bálag na siyang naghuhugpóng sa dalawáng kiosko'y naroroon ang

m~ga upuan n~g m~ga músico, at sacá isáng mesang nalalaganapan n~g m~ga

matamís, n~g m~ga "cosfitura", n~g m~ga frascó n~g tubig na

nacocoronahan n~g m~ga dahon at m~ga bulaclac na inihahandâ sa mauhaw na

m~ga taong dadalo róon.

Nagpatayô ang maestro n~g escuela n~g m~ga palosebo, n~g m~ga lucsúhan

at nagpabitin n~g m~ga cawali't m~ga palayoc na iniuucol sa catuwatuwang

m~ga larô. Nan~gaglúluponlúpon sa lilim n~g m~ga cáhoy ó sa ilalim n~g

balag ang caramihang taong masasayáng m~ga cúlay ang damit na bihís, at

sila'y nan~gagsisitacas sa maningning na áraw. Nan~gagsisipanhíc ang

m~ga batà sa m~ga san~gá n~g m~ga cahoy ó sa ibábaw n~g m~ga bató, sa

pagcaibig niláng makitang magaling ang "ceremonia", at sa gayó'y

narurugtun~gan nilá ang cababaan n~g canilang taas; minámasdan nilá n~g

boong pananaghilì ang m~ga batang pumápasoc sa escuelang malílinis at

magalíng ang pananamít na nan~garoróon sa lugar na sa canila'y laan.

Malakíng di ano lamang ang galác n~g m~ga magúgulang; baga man sila'y

abáng m~ga tagabukid, sa pagca't mapapanoód niláng cumácain ang caniláng

m~ga anac sa mesang natatacpan n~g maputing mantel, na halos mawawan~gis

sa Cura at sa Alcalde. Sucat na ang pag-isipin ang m~ga bagay na iyón

upang huwag magdamdam gutom, at ang gayóng pangyayari'y

pagsasabisabihanan n~g salinsaling maguiguing tao sa ibábaw n~g lupà.

Hindî nalao't narinig ang malayong m~ga tinig n~g músical ang

nan~gun~guna'y isáng pulutóng n~g sarisaring tao, na ang bumúbuo'y

taglay ang lahát n~g m~ga gúlang at taglay n~g pananamít ang lahát n~g

m~ga cúlay. Nabalisa ang lalaking naninilaw at siniyasat ang boong

"aparato" niyá n~g isáng sulyap. Sinusundán ang canyáng matá at

hinihiwatigan ang lahát niyáng m~ga kilos n~g isáng mapag-usisang

tagabúkid: yao'y si Elias na dumaló rin doo't n~g panoorin ang

"ceremonia"; halos hindî siyá makilala dahil sa canyáng salacót at sa

anyô n~g canyáng pananamit. Pinagpilitan niyáng siya'y mapalagay sa

lalong magalíng na lugar, halos sa siping n~g torno, sa pampang n~g

húcay.

Casama n~g músicang dumating ang Alcalde, ang m~ga namúmunong guinoo sa

bayan, ang m~ga fraile at ang m~ga castilang may m~ga catungculan, liban

na lamang cay Parì Dámaso. Causap ni Ibarra ang Alcalde, na canyáng

totoong naguing caibigan, mulà n~g canyang handugan siya n~g ilang

maaayos na pagpuri, dahil sa canyang m~ga condecoración at m~ga banda:

ang malaking hilig sa pagcamahal na tao ang siyang panghina n~g loob n~g

marilag na Alcalde. Casama si capitang Tiago, ang alférez at ilang

mayayaman, n~g maningning na cawan n~g m~ga dalagang may dalang payóng

na sutlâ. Sumúsunod si Párì Salvi na walang kibô at anyóng

nag-iisipisip, na gaya n~g dating canyang ugali.

--Umasa pô cayó sa aking túlong cailán ma't ucol sa isáng mabuting

gawâ,--ang sabi n~g Alcalde cay Ibarra;--ibibigay co sa inyó ang lahát

ninyóng cacailan~ganin, ó pabibigyan co cayâ cayó sa ibá.

Samantalang silá'y napapalapít, nararamdaman n~g binatang tumatahip ang

canyáng púsò. Hindî niyá sinasadya'y tinun~go n~g canyáng m~ga matá ang

cacaibáng m~ga andamio na doo'y nacatayô; nakita niyáng sa canyá'y

yumuyucod n~g boong galang ang lalaking naninilaw at siya'y tinitigang

sandalî. Pinagtakhan niyá ang pagcasumpóng doon cay Elías, na sa

pamamag-itan n~g isáng macahulugang kiráp ay ipinaunawà sa canyáng

alalahanin ang sa canyá'y sinabi sa simbahan.

Isinuot n~g cura ang m~ga pananamít n~g pagcacaserdote at pinasimulaan

ang "ceremonia": tan~gan n~g sacristan mayor na bulág ang isáng matá,

ang libro, at tan~gan naman ang isáng monagulilo ang pangwisic at

lalagyan n~g tubig na bendita. Na sa paliguid ang m~ga ibá, nacatayò at

pawang nacapugay, napacalaki ang caniláng catahimican, na anó pa't baga

man ang pagbasa'y mahinà napagwawaring nan~gin~giníg ang voces ni Pàri

Salvi.

Samantala'y inilagáy sa cajang cristal ang lahat n~g bagay na doo'y

ilalaman, gaya bagá n~g m~ga sulat camay, m~ga pamahayagan, m~ga

medalla, m~ga salapi at ibá pa, at ang lahat n~g iyo'y isinuot sa parang

hihip na tinggâ at inihinang na magalíng ang takip.

--Guinoong Ibarra, ¿ibig pô ba ninyóng ipasoc ang caja sa dapat

calagyan? ¡Hinihintay n~g Cura!--ang inianas n~g Alcalde sa tain~ga n~g

binatà.

--Malaking totoo pô ang aking pagcaibig,--n~g isinagót ni

Ibarra,--n~gunit cung magcagayó'y cacamcamin co ang nacauunlac na

tungculing iyan sa guinoong Escribano; ¡ang guinoong Escribano ang

siyang marapat magpatotoo n~g guinagawang itó!

Kinuha n~g Escribano ang cajang iyón, nanaog sa hagdanang nalalatagan

n~g alfombra na patun~go sa húcay, at inilagay n~g cadakilaang marapat

sa gúang n~g bató. N~g magcagayo'y dinampót n~g cura ang "hisopo" at

winiligan ang bató n~g tubig sa bendita.

Dumatíng ang sandalíng dapat na maglagáy ang bawa't isá n~g isang

cucharang "lechada" sa ibábaw n~g sillar na nacalagáy sa húcay at n~g

lumápat na magalíng at cumapit ang isáng manggagaling sa itaas.

Inihandóg ni Ibarra sa Alcalde ang isáng cucharang albañil, na sa

malapad na dahong pilac niyó'y nacaukit ang bilang n~g araw na iyón:

n~guni't nagtalumpatì muna n~g wicang castilà ang mahal na Alcalde.

"¡M~ga taga San Diego!"--anya sa salitáng cagalanggalang:--May capurihán

camíng siyang man~gulo sa isáng "ceremonia", na ang cahalagaha'y

matatantô na ninyó cahi't hindî co sabihin. Itinatatag ang isáng

escuela; ang escuela'y siyang patuunan n~g pamamayan, ¡ang escuela'y

siyáng aclat na kinatatalaan n~g icagagaling n~g m~ga bayan sa panahóng

sasapit! Ipakita ninyo sa amin ang escuela n~g isáng bayan at sasabihin

namin sa inyó cung anó ang bayang iyan."

"¡M~ga taga San Diego! ¡Pasalamatan ninyó ang Dios na sa inyó'y nagbigay

n~g m~ga banal na sacerdote, at ang Pamahalaan n~g Inang Bayang

naglalaganap na di napapagal n~g "civilisación" sa masaganang m~ga

pulóng itó, na inaampón n~g canyáng maluwalhating balabal! ¡Purihin

ninyó ang Dios na nagdalá sa inyó rito nitóng m~ga mapagpacumbabáng m~ga

sacerdote, na sa inyó'y nan~gágbibigay liwanag at nagtuturò sa inyó n~g

wicà n~g Dios! ¡Purihin ninyó ang Pamahalaang gumawâ, gumagawâ at gagawâ

n~g m~ga pagpapacahirap sa icagagalíng ninyó at sa icagagaling n~g

inyóng m~ga anác!"

"At n~gayóng benebendita ang unang bató nitóng lubháng macahulugang

bahay, camí, Alcalde Mayor nitóng lalawigan, sa pan~galan n~g dakilang

Harì, na in~gatan nawá n~g Dios, n~g Harì sa m~ga España, sa pan~galan

n~g maluningning na Pamahalaang castílà at sa ilalim n~g pagtatangkilik

n~g canyáng waláng bahid at cailán ma'y mapagdiwang na bandera,

binibigyan namin n~g dakilang cahulugan ang guinawang itó at sinimulaan

namin ang paggawâ n~g escuelahang itó."

"M~ga taga San Diego, ¡mabuhay ang Harì! ¡Mabuhay ang España!

¡man~gabuhay ang m~ga fraile! ¡Mabuhay ang Religión católica!"

--¡Mabuhay! ¡mabuhay!--ang isinagót n~g maraming voces,--¡mabuhay ang

guinoong Alcalde!

Itó'y nanaog, pagcatapos, n~g boong cahinhinang madakilà, casabay n~g

m~ga tinig n~g músicang nagpasimulâ n~g pagtugtóg; naglagáy n~g iláng

cucharang lechada sa ibabaw n~g bató, at catulad din n~g madakilang

cahínhinang gaya n~g siya'y pumanhíc.

Nan~gagpacpacan ang m~ga nan~gan~gatungculan sa pamahalaan.

--Iniabót ni Ibarra ang isá pang cucharang pílac sa Cura, na n~g

macatitig na sumandalî sa canyá'y marahang nanaog. N~g na sa calahatî na

n~g hagdana'y tumin~galâ upang tingnan ang nabibiting batóng nacatali sa

matitibay na m~ga lúbid, datapuwa't ang pagtin~ging yao'y sandalìng

sandalî lámang at nagpatuloy n~g pananaog. Gumawâ rìn siyá n~g gaya n~g

guinawâ n~g Alcalde, n~guni't n~gayo'y lalòng marami ang

nan~gagsipacpác: nakisama sa pagpacpác ang m~ga fraile at si capitang

Tiago.

Tila mandin humahanap si Párì Salví n~g mapagbigyán n~g cuchara;

tiningnan niyá si María Clara at anakí'y nag-aalinlan~gan; n~guní't

nagbago n~g panucalà at ang guinawa'y sa escribano niyá ibinigáy. Ito'y

sa pagbibigáy loob, lumapít cay María Clara, datapuwa't ito'y

tumangguing n~gumin~giti. Nagsúnodsunod nanaog ang m~ga fraile, ang m~ga

empleyado at ang alférez. Hindî nalimutan si capitang Tiago.

Si Ibarra na lamang ang culang at ipag-uutos na sana sa nanínilaw na

taong pababain na ang bató, n~g maalaala n~g cura ang binatà, na

pinagsabihan n~g anyóng nagbibirô at taglay ang paímbabáw na sa canyá'y

pagpapalagay na catotong tunay:

--¿Hindî pô ba isásaloc ninyó ang inyó namang cuchara, guinoong Ibarra?

--Cung magcagayo'y aking gagagarín si Juan Palomo ¡acó ang nagluluto't

acó rin ang cumacain!--ang isinagót nitó n~g gayón din anyô n~g

pananalitâ.

--¡Lacad na cayó!--anang Alcalde sa canyá, saca siyá marahang

itinulac;--cung hindî, mag-uutos acong huwag pababaín ang bató at

matitirá tayo rito hanggang sa caarawán n~g paghuhucóm.

Napilitan si Ibarrang tumalimà dahil sa ganitóng cakilakilabot na bálà.

Hinalinhan niya ang maliit na cucharang pílac n~g isáng malakíng

cucharang bacal, bagay na nagpan~giti sa iláng m~ga tao, at mapayapang

lumacad. Tinitingnan n~g naninilaw na tao ang ban~ging na sa tabi n~g

canyáng m~ga paa.

Pagcatapos na matingnan n~g mabilis ni Ibarra ang nacabiting sillar sa

tabi n~g canyáng úlo, si Elías at ang lalaking naninilaw, nagsalitâ siyá

cay ñor Juan, na ang canyang voces ay nan~gin~ginig n~g cauntî:

--¡Ibigáy pô ninyó sa akin iyang timbâ at ihanap ninyó acó sa itaas n~g

ibáng cuchara!

Napag-isá ang binatà. Hindî na siya minamasdan ni Elías; ang m~ga matá

nito'y nacapacò sa lalaking naninilaw, na nacadun~gaw sa húcay at

sinusundan ang m~ga kilos n~g binatà.

Náririnig ang in~gay na guinagawâ n~g cuchara sa paghalò n~g pinagsamang

buhan~gin at apog na nakikisaliw sa hugong n~g mahinang pagsasalita n~g

m~ga cawaní n~g gobierno na pinupuri ang Alcalde dahil sa canyang

talumpatì.

Carin~gatdin~gat ay bumugsô ang isang lagapac; umilandáng ang poleang

(calô) nacatalì sa púnò n~g cábris, at saca sumunód ang terno na

humahampás sa aparatong tulad sa isáng panghataw: nan~gagsigalaw ang

m~ga malalakíng cáhoy, lumipád ang m~ga gapos at sa isáng kisáp matá'y

nálugsong lahát, na casabay ang kakilakilabot na ugong Sumilakbó ang

isáng alapaap na alikabók; pinuspos ang alang-alang n~g isáng sigaw sa

panghihilacbót n~g libolibong voces. Tumacas at nan~gagsitacbó halos ang

lahát, babahagyâ na ang nan~gagmadalíng lumúsong sa húcay. Si María

Clara at si Párì Salví ang nan~gagsipanatili lamang sa caniláng

kinálalagyan, sa pagca't hindî silá man~gacagaláw, nan~gamumulâ at hindî

man~gapagsalitâ.

[Larawan:--¿Hindî pô ba maglalagay namán cayó n~g inyong "paletada"

guinoong Ibarra?--anang cura.]

Nang mapawi-pawi na ang sumilacbóng alicabóc, nakita niláng nacatayo si

Ibarra sa guitna n~g m~ga cahabaan, m~ga cawayan, malalaking m~ga lúbid,

sa pag-itan n~g torno at n~g malaking bató, na sa pagbabâ n~g gayóng

cabilís, ang lahát ay ipinagpag at pinisà. Tan~gan pa sa camáy n~g

binata ang cuchara at canyáng minámasdan n~g m~ga matáng gulát ang

bangcáy n~g isáng taong nacatimbuang sa canyáng paanán, na halos

nalilibing sa guitnâ n~g m~ga cahabaan.

--¿Hindi pô ba cayó namatay? ¿Buháy pa ba cayó? ¡Alang-alang sa Dios,

magsalita pô cayo!--ang sabi n~g ilang m~ga empleadong punong-puno n~g

tacot at pagmamalasakit.

--¡Himala! ¡himala!--ang isinisigáw n~g ilán.

--¡Hali cayó at inyóng alisin sa pagca dan~gan ang bangcay n~g sawíng

palad na itó!--ani Ibarrang anaki'y náguising sa isáng pagcacatulog.

N~g marinig ang canyáng voces, naramdaman ni María Clarang pínapanawan

siyá n~g lacás, hanggáng siyá'y nátimbuang sa m~ga camáy n~g canyáng

m~ga catotong babae.

Malakíng caguluhán ang naghaharì: sabay-sabay na nan~gagsasalitâ,

nan~gagcumpáscumpás ang m~ga camáy, nan~gagtatacbuhan sa magcabicabilà,

nan~gaháhambal na lahát.

--¿Sino ba ang namatay? ¿Buháy pa ba?--ang m~ga tanóng n~g alferez.

Caniláng nakilalang ang lalaking naninilaw na nacatayô sa tabi n~g torno

ang siyáng bangcay.

--Pag-usiguin sa haráp n~g m~ga tribunal n~g Justicia ang "maestro de

obras" (ang namamatnugot sa gawâ)!--ang siyang unang nasabi n~g Alcalde.

Caniláng siniyasat ang calagayan n~g bangcáy, tinutóp nilá ang dibdib,

datapuwa't hindi na tumitibóc ang púsò. Inabot siyá n~g hampás sa úlo at

nilalábasán n~g dugô ang dalawáng bútas n~g ilóng, ang bibíg at ang m~ga

tain~ga. Caniláng nakita sa canyáng liig ang m~ga bacás na cacaibá: apat

na malalalim na lubô sa isáng dáco at isá sa cabiláng dáco, bagá man

itó'y may calakhán: sino mang macakita niyó'y wiwicaing sinacál siyá n~g

sipit na bácal.

Binabati n~g boong galác n~g m~ga sacerdote ang binata at pinipisil nilá

ang canyáng m~ga camáy. Ganitó ang sabing nagcacang-iiyac n~g

franciscanong may mapagpacumbabang anyô na siyang umeespiritu santo cay

Pári Dámaso.

--¡Banal ang Dios, magaling ang Dios!

--¡Pagca nadidilidili cong bahagyâ lamang ang panahóng pag-itan mulâ n~g

acó'y mápalagay sa lugar na iyán--ang sabi n~g isá sa m~ga empleado cay

Ibarra,--¡nacú! ¡cung acó ang naguing cahulihulihan sa lahát, Jesús!

--¡Naninindig ang aking m~ga buhóc!--anang isáng úpawin at bahagyâ na

ang buhóc.

--¡At mabuti't sa inyó nangyari ang bagay na iyan at hindi sa akin!--ang

ibinubulóng n~g isáng matandáng lalaking nan~gin~ginig pa.

--¡Don Pascual!--ang biglang sinabing malacás n~g iláng m~ga castílà.

--M~ga guinoo, gayón ang sabi co, sa pagca't hindî namatáy ang guinoong

itó; cung sa aki'y hindî man acó napisâ, mamamatay rin acó pagcatapos,

madilidili co lamang ang bagay na iyán.

Datapuwa't malayò na si Ibarra, at canyang pinag-uusisa ang calagayan ni

María Clara.

--¡Hindî dapat maguing cadahilanan ang bagay na itó upang hindî mátuloy

ang fiesta, guinoong Ibarra!--anang Alcalde;--purihin natin ang Dios!

¡Hindi sacerdote at hindî man lamang castilà ang namatay!

¡Kinacailan~gan nating ipagdiwang ang pagcaligtas pô ninyó! ¡Anó cayá

ang mangyayari sa inyó cung nadag-anan cayó n~g bató!

--¡Para manding nakikinikinita na, nakikinikinita na!--ang isinisigáw

n~g escribano;--¡sinasabi co na! hindî masiglá ang paglusong sa húcay ni

guinoong Ibarra, ¡Nakikita co na!

--¡Isang "Indio" naman lamang ang siyáng namatáy!

--¡Ipagpatuloy ang fiesta! ¡Música! ¡hindî mabubuhay n~g capanglawan ang

namatay! ¡Capitan, gagawin dito ang pagsisiyasat!... ¡Pumarito ang

directorcillo!.... ¡Piitin ang "maestro de obras"!

--¡Ipan~gáw siyá!

--¡Ipan~gáw! ¡Eh! ¡música! ¡música! ¡Ipan~gáw ang maestrillo!

--Guinoong Alcalde,--ang itinutol n~g boong catigasan n~g loob ni

Ibarra;--cung hindi macabubuhay sa namatay ang capanglawan, lalò n~g

hindi macabubuhay ang pagcabilanggô n~g isáng tao, na hindi pa natin

nalalaman cung may sala siyá ó walâ. Nanánagot pô acó sa canyáng

calagayan at hinihin~gî cong pawal-an siyá, sa m~ga araw na itó man

lamang.

--¡Sang-ayon! ¡sang-ayon! ¡n~guni't huwag na lamang siyá uulí!

Sarisarìng m~ga salisalitaan ang lumilibot. Pinaniniwalaan n~g isáng

himalâ ang nangyaring iyón. Gayón ma'y tila mandin hindî totoóng

natutuwâ si Párì Salvi sa himaláng sinasapantahang guinawâ n~g isáng

santo n~g canyáng capisanan at n~g canyáng pin~ganan~gasiwaang bayan.

Hindî nagculang n~g nagdagdag na canyáng nakitang lumusong sa húcay ang

isáng nacasuot n~g pananamít na itimáng catulad n~g sa m~ga franciscano.

Hindî n~gâ mapag-aalínlan~ganan: si San Diego ang nanaog na iyón.

Napagtantô rin namáng nakinig n~g misa si Ibarra, at ang lalakíng

nanínilaw ay hindî; ito'y maliwanag na cawan~gis n~g sicat n~g áraw.

--¿Nakita mo na? áayaw cang magsisimbá,--anang isáng ina sa canyáng

anac--cung dí cata napalò upang icaw ay aking pilitin, n~gayó'y

pasasatribunal cang nacalulan sa cangga na gaya naman niyan!

At siyá n~gâ naman: hatid sa tribunal na nácabalot sa isáng banig ang

lalaking nanínilaw ó ang canyáng bangcay.

Umuwing patacbó sa canyáng báhay si Ibarra upang magbihis.

--¡Masamáng pasimulâ, hm!--ang sinabi n~g matandáng Tasio na doo'y

lumalayô.

=XXXIII.=

=LAYANG-CAISIPAN.=

Nagtatapos na si Ibarra n~g paghuhusay n~g catawán n~g sa canyá'y

ipagbigay alam n~g isáng alîlang lalakíng may isáng lalakíng tagabukid

na nagtátanong cung siyá'y naroroon.

Sa pagsasapantahà niyáng marahil ang nagtatanóng ay isa sa canyáng m~ga

casama sa bukid, ipinagutos niyáng papasukin ang taong iyón sa canyáng

"despacho", silid na aralán, ligpitan n~g m~ga aclát at laboratorio

químico túloy.

N~guni't sinadya mandin upang siyá'y lubhang mangguilalás, ang

nasumpun~gan niya'y ang mabalasic at matalinghagang anyô ni Elias.

--Iniligtas ninyó ang aking búhay--ang sinabi nitó sa wicang tagalog,

dahil sa pagcamasid niya sa kilos ni Ibarra;--binayaran co n~g cauntì

ang aking utang at walâ n~gâ cayóng sucat kilalaning utang na loob sa

akin, tumbalíc, acó ang ma'y kinikilalang utang na loob. Naparito pô

acó't n~g makiusap sa inyó tungcól sa isáng bagay.

--¡Magsalita pô cayó!--ang sagót n~g binatà sa wicang tagalog din,

taglay ang pangguiguilalás sa mabalasic na anyô n~g tagabukid na iyón.

Sandaling tinitigan ni Elías ang m~ga matá ni Ibarra, at nagpatuloy n~g

pananalita:

--Sacali't ibiguin n~g justicia n~g m~ga taong liwanaguin ang

talinghagang itó, ipinamamanhic co pó sa inyong huwag ninyóng sasabihin

canino man ang tagubiling sinabi co sa inyó sa simbahan.

--Huwag pô cayóng mabahala,--ang isinagót n~g binatà sa isáng anyón

nagpapakilala n~g sama n~g loob;--talastas cong cayó'y pinag-uusig,

datapuwa't acó'y hindî marunong magcanulô canino man.

--¡Oh, hindî dahil sa akin, hindî dahil sa akin!--ang madalíng isinagót

ni Elías, na nagpapahalatâ n~g caalaban n~g loob at pagcahindî maalam

magpacababà--itó'y dahil pô sa inyó: walâ cauntî mang tacot acó sa m~ga

tao.

Náragdagán ang pangguiguilalas n~g binatà: bago ang anyô n~g pananalitâ

nang tagabukid n~g iyóng n~g unang daco'y piloto, at tila mandin hindî

agpang sa canyang anyo at gayón din sa canyang pamumuhay.

--¿Anó pô ba ang ibig ninyóng sabihin?--ang tanóng sa lalaking

talinghagang iyón, na pinagsisiyasat n~g canyang panin~gin.

--Ang pananalitâ co po'y hindî palaisipan, pinagsisicapan cong magsabi

n~g maliwanag. Sa icapapanatag pô ninyó kinacailan~gang sapantahain n~g

inyóng m~ga caaway na cayó'y hindî nag-aalap-ap at palagay ang loob

ninyó:

Umudlót si Ibarra.

--¿Ang aking m~ga caaway? ¿May m~ga caaway ba acó?

--¡May caaway pô tayong lahát, guinoo, mulâ sa lalong maliit na hayop

hanggang sa tao, mulâ sa lalong dukhâ hanggang sa lalong mayaman at

macapangyarihan! ¡Ang pagcacaroon n~g caaway ang siyang talagang

cautusan n~g buhay!

Walang imíc na tinitigan ni Ibarra si Elías.

--¡Cayó po'y hindî piloto at hindî cayó tagabukid!--ang canyáng

ibinulóng.

--May m~ga caaway pô cayó sa m~ga matataas at mababang tao,--ang

ipinagpatuloy ni Elías na hindî pinansín ang m~ga sinalitâ n~g

binatà;--nais pô ninyóng itulóy ang isáng panucalang dakilà, may

pinagdaanan pô cayó, nagcaroon n~g m~ga caaway ang inyóng nunong lalaki

at ang inyóng amá, silá'y may m~ga kinahiligan n~g púsò, at sa pamumuhay

hindî ang m~ga tampalasa't masasamang tao ang lalong nacapupucaw n~g

maalab na m~ga pagtataním n~g galit, cung hindî ang m~ga taong may

malilinis na calooban.

--¿Nakikilala pô ba ninyó ang aking m~ga caaway?

Hindî sumagót pagdaca si Elías, at ang guinawa'y naglininglining.

--Nakikilala co ang isá, iyóng namatáy,--ang isinagót. Napagtalastas co

cagabíng may isáng bagay na caniláng inaacalang laban po sa inyó, dahil

sa iláng m~ga salitang canyang isinagót sa isáng lalaking hindî co

kilalá na nawalâ sa cadiliman. "Hindî itó cacanin n~g m~ga isdáng

catulad n~g canyáng amá: makikita pô ninyó búcas",--anya,--Ang m~ga

salitáng itó'y siyang nacahicayat sa aking pagdidilidili, hindî lamang

sa taglay na canyang cahulugan, cung hindî sa taong nagsalitâ, na niyóng

araw pa'y nagcusang humaráp sa "maestro de obras" at canyang sinabi ang

canyáng han~gad na siyá na ang mamamatnugot n~g m~ga gawain sa

paglalagáy n~g unang bató, na hindî humin~gi n~g malakíng bayad, at

ipinagbabansag ang malalakíng canyáng m~ga caalaman. Walâ acóng

pagsaligang casucatan upang masapantalà co ang canyáng masamang

calooban, n~guni't may isáng cauntíng bagay na nagsasabi sa aking ang

m~ga sapantahà co'y catotohanan, at dahil dito'y aking hinirang upang

cayó'y pagbilinan, ang isáng sandalî at isáng calagayang ucol at angcáp

upang cayó po'y huwag macapagtatanóng sa akin. Ang m~ga ibáng nangyari'y

nakita na pô ninyó.

Malaon nang hindî nagsasalità si Elías, at gayón ma'y hindî sumasagót at

hindî pa nagsasalitâ n~g anó man si Ibarra. Siyá'y naggugunamgunam.

--¡Dinaramdam co na ang taong iya'y namatay!--ang sa cawacasa'y nasabi

niyá;--¡marahil sa canyá'y may napag-usisà pang caunting m~ga bagay!

--Cung siyá'y nabúhay marahil siyá'y nacawalâ sa nan~gin~gnig na camáy

n~g bulág na justicia n~g tao. ¡Hinatulan siyá n~g Dios, pinatay siyá

n~g Dios, ang Dios ang siyáng tan~ging humucóm sa canyá!

Minasdáng sandalî ni Crisóstomo ang lalakíng nagsasalita sa canyá n~g

gayón, at canyáng nakita ang m~ga batibot na m~ga braso nitó, na

punóng-punô n~g m~ga pasà at malalakíng bugbóg.

--¿Cayó pô ba'y nananampalataya naman sa m~ga himalá?--ang sinabing

n~gumin~gitî;--¡tingnan pô ninyó ang himaláng sinasabi n~g bayan!

--Cung nananampalataya pô acó sa m~ga himala'y hindî acó mananampalataya

sa Dios: sasampalataya acó sa isáng taong naguing dios, sasampalataya

acóng tunay n~gang linalang n~g tao ang Dios alinsunod sa canyáng

larawan at calagayan; datapawa't sumasampalataya acó sa Canyá; hindî

miminsang náramdaman co ang canyáng camáy. Nang lumulugso na ang lahát,

na ano pa't nan~gan~ganib malipol ang lahát n~g nan~garoroon sa lugar na

iyón, acó, acó ang pumiguil sa tampalasan, lumagay acó sa canyáng tabí;

siya ang nasugatan at aco'y nacaligtás at hindî nasactán.

--¿Cayó? ¿sa macatuwid pala'y cayó?...

--¡Opô! hinawacan co siyá n~g nag-iibig n~g tumacas, pagcatapos na

mapasimulan niyá ang gawang pangpahamac; nakita co ang caniyáng

pananampalasan. Sinasabi co pô sa inyó; ang Dios na n~gâ pô lamang ang

siyáng tan~ging maguing hucóm sa m~ga tao, siyá na n~gâ lamang ang

tan~ging magcaroon n~g capangyarihan sa búhay; na cailan ma'y huwag

isiping siyá'y halinhan n~g tao!

--At gayón man n~gayon po'y cayo'y....

--¡Hindî pô!--ang isinalabat ni Elías, palibhasa'y nahulaan niyá ang

tutol, hindî nagcacawan~gis.--Pagca hinahatulan n~g tao ang ibang m~ga

tao sa camatayan ó sa capahamacan n~g pagcabuhay magpacailan man sa

hinaharap na panahón, guinagawà ang gayóng paghatol na hindî siyá

lumagay sa pan~ganib, at gumagamit siyá n~g lacás n~g ibang m~ga tao

upang ganapin ang canyáng m~ga hatol, na sa lahát n~g ito'y mangyayaring

pawang camalian ó lihis sa catuwiran. Datapuwa't acó, sa aking

paglalagay sa tampalasan sa gayón ding pan~ganib na canyáng ínilaan sa

m~ga ibá, nalalakip din acó sa gayon din capan~ganiban. Siya'y hindî co

pinatay, pinabayaan cong patayin siyá n~g camáy n~g Dios.

--¿Hindî pô ba cayó sumasampalataya sa pagcacataon?

--Pagca nanampalataya sa pagcacatao'y para ring nanámpalataya sa m~ga

himalá; ang nananampalataya sa dalawang bagay na ito'y naniniwala namang

hindî natátalos n~g Dios ang m~ga mangyayari sa panahóng sasapit. ¿Anó

ang pagcacátaon? Isang bagay na nangyaring sino ma'y hindî nacaaalam n~g

mangyayarî. ¿Anó ang himalà? Isáng casalangsan~gan, isáng

pagcacasirâ-sirà n~g lacad na tacdà sa m~ga kinapal. Isáng caculan~gan

n~g laan sa mangyayari at isáng casalangsan~gang ang cahuluga'y dalawang

malalaking capintasan sa isip na namamatnubay sa máquina n~g daigdig.

--¿Sino pô ba cayó?--ang mulíng itinanóng ni Ibarra na ma'y halong

tacot;--¿cayó pò ba'y nag-aral?

--Napilitan acóng sumampalatayang totoo sa Dios, sa pagca't pumanaw sa

akin ang pananalig sa m~ga tao,--ang isinagót n~g piloto, na anó pa't

iniwasan ang pagsagót sa tanóng.

Ang isip ni Ibarra'y canyáng napag-unawà, ang caisipan n~g pinag-uusig

na binatang iyón: hindî niyá kinikilala ang catuwiran n~g taong maglagdâ

n~g cahatulán sa canyáng m~ga capuwà, tumututol siyá laban sa lacás at

cataasan n~g calagayan n~g m~ga tan~ging pulutóng na tao sa ibáng m~ga

pulutóng.

--Datapuwa't kinacailan~gang sumang-ayon cayó sa pan~gan~gailan~gan n~g

lalarong timban~gang tao, cahi man lubhâ ang capintasan at m~ga

caculan~gan nitó--ang itinutol niyá.--Cahi't anóng dami n~g m~ga

kinacatawán n~g Dios sa lupa'y hindî mangyayarî, sa macatuwid baga'y

hindî sinasabi n~g boong caliwanagan ang canyáng pasyá upang mabigyang

cahatuláng ang yutayutang m~ga pagaalit-alít na ibinabalangcás n~g m~ga

hidwâ nating budhî. Nauucol, kinacailan~gan sumasacatwirang manacanaca'y

humatol ang tao sa canyáng m~ga capuwà.

--Tunay n~gâ, datapuwa't n~g upang gawín ang cagalin~gan, hindî ang

casam-an; upang sumawatâ n~g lihis at magpabuti, hindî n~g macapagwasac,

sa pagca't cung hindî matuntóng sa matuwid ang canyáng m~ga pasya'y walâ

siyang capangyarihang mabigyang cagamutan ang masamáng canyáng guinawâ.

N~guni't higuit sa aking cáya ang pagmamatuwirang itó,--ang canyáng

idinugtóng at binago ang anyô n~g pananalita,--at nililibang co po sayó

n~gayong cayó'y hiníhintay; Huwag pô ninyóng calimutan ang casasabi co

pa sa inyô: may m~ga caaway cayô; magpacabuhay pô cayô sa icágagaling

n~g inyóng tinubuang bayan.

At nagpaalam.

--¿Cailán co pô cayó makikita uli?--ang tanóng ni Ibarra.

--Cailan man pô't ibiguin ninyó at cailán mang ma'y magagawâ acóng

inyóng pakikinaban~gan. May utang pa pô acó sa inyô.

=XXXIV.=

=ANG PAGCAIN.=

Nan~gagasisicain sa ilalim n~g pinamutihang kiosko ang m~ga mahál na tao

sa lalawigan.

Na sa isáng duyo n~g mesa ang Alcalde; sa cabiláng duyo naman naroon si

Ibarra. Nacaupô sa dacong canan n~g binatà si María Clara, at sa dacong

caliwa, niyá ang escribano. Si capitang Tiago, ang alférez, ang

gobernadorcillo, ang m~ga fraile, ang m~ga cawani n~g pamahalaan at ang

ilang m~ga dalagang nan~gasira'y nan~gagsiupô, hindî ayon sa

canicaniláng calagayan sa bayan, cung di ayon sa canicaniláng hilig.

May catámtamang sayá at galác ang cainan, datapuwa't n~g

nan~gan~galahati na'y siyang pagdating n~g isáng cawaní sa telégrafo na

si capitang Tiago ang hanap upang ibigay sa canyá ang isáng telegrama.

Ayon sa caugalia'y humin~gi n~gang pahintulot si capitang Tiago upang

basahin ang telegramang iyón, at ayon sa caugalian naman ay ipinamanhíc

n~g lahát na canyáng basahin.

Pinapagcunót muna n~g carapatdapat na Capitan ang canyáng m~ga kilay,

itinaás pagcatapos, namutlâ ang canyáng mukhâ, nagliwanag, dinálidalíng

tiniclóp ang papel at sacá nagtindig.

--M~ga guinoo,--ang sinabing nagmamamadalî,--¡daratíng n~gayóng hapon

ang cáran~galdan~galang Capitang General upang paunlacán ang aking

bahay!

At sacá bigláng nagtatacbóng dalà ang telegrama at ang servilleta,

n~guni't waláng sombrero, na pinag-uusig n~g m~ga hiyawan at m~ga

tanông.

Cung ang pagdatíng n~g m~ga tulisán ang ibinalita'y gayón na n~gâ lámang

ang ligalig na mangyayari.

--¡N~guni't pakinggan pô ninyó!--¿cailan daratíng?--¡Sabihin ninyó sa

amin!--¡Ang Cápitan General!

Maláyo na si Cápitang Tiago.

--Dárating ang Capitan General at doon tútuloy sa báhay ni Capitan

Tiago!--ang sigawan n~g ilán, na ano pa't hindî na nilá dinidili-diling

naroroon ang anac na babae't ang canyáng mamanugan~gin.

--¡Hindî macahihirang n~g lalalò pa sa galing!--ang itinutol ni Ibarra.

Nan~gagtitin~ginan ang m~ga fraile: itó ang cahulugan n~g caniláng

tin~ginan:--"Gumagawâ ang Capitan General n~g isá sa canyáng m~ga

capáslan~gan, inaalipustà niyá tayo, dapat na sa convento siyá

tumulóy",--datapuwa't sa pagca't gayón din ang iniisip n~g lahát, silá'y

hindî umiimic at hindî sinasaysay nino man ang canyáng caisipan.

--May nan~gagsabi na sa akin sa hapon n~g bagay na iyán, datapuwa't

hindî pa nalalaman n~g Capitan General cung siya'y matutulóy.

--¿Nálalaman pô ba n~g camahalan ninyó, guinoong Alcalde, cung hanggang

cailan matitirà rito ang Capitan General?--ang tanóng n~g alférez na

nan~gan~gánib.

--Hindî co talastas na maigui; maibiguin ang Capitan General na

mangbiglà.

--¡Nárito ang ibáng m~ga telegrama!

Ang m~ga telegramang iyo'y sa Alcalde, sa alférez at sa gobernadorcillo;

namamasid na magaling n~g m~ga fraileng walâ isá man lámang telegramang

ucol sa cura.

--¡Dárating ang Capitan General sa icapat na oras n~g hapon, m~ga

guinoo!--anang Alcalde n~g pananálitang madakilà;--macacacain tayo n~g

boong catahimican.

Hindî macapagsasabi n~g hihiguit pa sa rito sa cagalin~gan si Leonidas

sa Termópilas: "¡N~gayong gabi'y hahapon tayong casama ni Plutón!"

Nanag-uli ang salitaan sa lacad na caugalian.

¡Namamasid cong walâ rito ang ating dákilang mán~gan~garal!--ang kiming

sinalità n~g isá sa m~ga naroroong cawaní n~g gobierno, na mahinhin ang

anyô at hindî binubucsán ang bibig hanggang sa oras n~g pagcain, at sa

boong umaga'y n~gayon n~gâ lámang nagsalità.

Ang lahát n~g nacaáalam n~g m~ga nangyari sa amá ni Crisóstomo'y cumilos

at cumindát, na ang cahuluga'y:--"¡Halá cayó! ¡Sa unang hacbáng pa

lámang ay cayo'y násilat na!"--Datapuwa't sumagót ang iláng

mapagmagandang loob:

--Marahil nápapagal siyá n~g cauntí....

--¿Anóng caunti lámang?--ang bigláng sinabi n~g alférez;--pagód na pagód

marahil, at ayon sa casabihán dito'y "malunqueado" (bugbóg na bugbóg ang

catawán). ¡Nacú ang pan~garal na iyón!

--¡Isáng mainam na sermón, cadakidakilaan!--anang escribano.

--¡Maran~gal, malalim!--ang idinugtóng n~g corresponsal.

--Upang macapagsalità n~g gayóng catagál, kínacailan~gang magcaroon n~g

lálamunang gaya n~g canyáng lálamunan,--ang ipinahiwatig ni párì Manuel

Martín.

Waláng pinupurì ang agustino cung di ang lalamunan lámang niyá.

--¡Nalalaman ba ninyóng si guinoong Ibarra'y siyáng lalong may magalíng

na tagapaglutò sa boong lalawigan?--anang Alcalde upang putulin ang

salitaan.

--Iyan n~gâ ang sinasabi co, datapuwa't ang magandang babaeng canyáng

calapít ay áayaw paunlacán ang hayin, sa pagca't bahagyâ na lámang

tiniticman ang pagcain,--ang tutol n~g isá sa m~ga cawaní n~g gobierno.

Nagdamdam cahihiyan si Maria Clara.

--Napasásalamat acó sa guinoo ... napacalabis naman ang canyáng

pan~gan~gasiwà sa aking cataohan,--ang kimíng sinalitâ n~g

pautál,--datapuwa't....

--Datapuwa't pinaúunlacan pô ninyó n~g malakí ang pagsasalosalong itó sa

inyó lámang pagparito,--ang sinabing pangwacás sa salità n~g Alcaldeng

malin~gap sa babae, at sacá humarap cay párì Salví.

--Párì Cura,--ang malacás na idinugtóng,--námamasid co pong sa maghapo'y

hindî cayó umíimic at may iniísip....

--¡Catacot-tacot na magmamasid ang guinoong Alcalde!--ang bigláng sinabi

sa isáng cacaibáng anyô ni párì Sibyla.

--Itó na ang aking ugali,--ang pautál na sinabi n~g franciscáno;--ibig

co pang makinig cay sa magsalitâ.

--¡Ang pinagsisicapang lagui n~g camahalan pô ninyo'y ang makinabang at

huwag man~gulugui!--ang sinabi n~g alférez, na aglahî ang anyô n~g

pananalità.

Hindî inaring birô ang bagay na iyón ni párì Salví; sandaling numingníng

ang canyáng panin~gin, at sacá sumagót:

--Magalíng ang pagcatalastas n~g guinoong alférez na sa m~ga áraw na

ito'y hindî n~gâ acó ang lalong nakikinabang ó nan~gun~gulugui!

Hindî inalumana n~g alférez ang dagoc na iyón sa pamamag-itan n~g isáng

cunua'y tawa, at winalang bahalà ang pasaring na iyón.

--N~guni, m~ga guinoo, hindî co mapagwarì cung bakit macapagsasalitaan

n~g m~ga pakikinabang ó m~ga pan~gun~gulugui,--ang isinabat n~g

Alcalde;--¿anó ang mawiwicà sa atin n~g m~ga magagandang loob at

matatalinong binibining nan~garitong nagbibigay unlác sa atin n~g

caniláng pakikipanayam? Sa ganáng akin, ang m~ga dalaga'y tulad sa m~ga

taguintíng n~g arpa n~g calan~gitan sa guitna n~g gabi! kinacailan~gang

pacauliniguin at silá'y pakinggan, at n~g ang m~ga caayaayang tinig

niláng nagpapailanglang sa calolowa sa calan~gitang kinarorooran n~g

waláng hanggan at n~g lalong cagandagandahan....

--Naghahanay ang camahalan pô ninyó n~g m~ga matitimyás na sasay!--anang

escribano n~g boong galác, at ininóm niyá at n~g Alcalde ang álac na na

sa canicaniláng copa.

--Hindî mangyaring hindî co gawín,--anang Alcalde, na pinapahid ang

canyáng m~ga labì;--cung hindî laguing gumagawâ n~g magnánacaw ang

capanahunan, ay gumagawâ namán n~g manunulâ. N~g cabataan co'y cumathâ

acó n~g m~ga tulâ, na hindî namán masasamâ.

--Sa macatuwid po'y naglilo ang inyóng camahalan sa m~ga Musa upang

sumunód cay Themis!--ang sinaysay n~g ating "corresponsal" na mahiliguín

sa m~ga diosa n~g panahóng una.

--Psch! anóng ibig ninyóng aking gawin? Sa tuwi na'y naguing hilig co

ang aking mapagkilalà ang lahát n~g calagayan n~g pamúmuhay. Namúmupol

acó cahapon n~g m~ga bulaclác, n~gayó'y aking hawac naman ang tungcod

n~g Justicia at naglilingcód acó sa sangcataohan, búcas....

--Búcas ay ihahaguis n~g camahalan pô ninyó ang tungcód na iyán sa apóy

at n~g inyóng mapainit ang maguináw na dacong hápon n~g buhay, at ang

cucunin pô namán ninyo'y ang catungculang pagca ministro,--ang

idinugtóng ni párì Sibyla.

--Psch! oo ... hindî ... ang maguing ministro'y hindî siyáng lalong

aking pinacahahangad na camtan: sino mang waláng carapata'y naguiguing

ministro. Isang mainam na bahay sa dacong timugan n~g España at n~g

matirahan cung panahông tag-init, isang malaking bahay sa Madrid at

tahanan at m~ga lupaín sa Andalusia cung panahong tag-lamig ... Hindî

n~gâ masasabi sa akin ni Voltaire: "Nous n'avons jamais été chez ces

peuples que pour nous y enrichir et pour les calomnier".

Ang boong ísip n~g m~ga cawaní n~g gobierno'y nagsalità ang Alcalde n~g

isáng catatawanán, caya't nagtawanan silá't n~g bigyáng capurihan ang

gayóng pagpapatawá; silá'y guinayahan n~g m~ga fraile, palibhasa'y hindî

nilá talós na si Voltaire ay yaóng Voltaireng hindî mamacailang caniláng

sinumpâ at inilagay sa infierno. N~guni, sa pagca't nalalaman ni parì

Sibyla cung sino si Voltaire, siya'y magpakilang galit, sa

pagsasapantaha niyang nagsalitâ ang Alcalde n~g isáng laban ó paglabag

sa religion.

Nagsisicain naman sa isáng "kiosko" ang m~ga batang lalakì, na ang

caniláng maestro ang sa canila'y nan~gun~gulò.

Gumagawâ silá n~g malakíng cain~gayan, gayóng silá'y m~ga batang

filipino, sapagca't ang caraniwan, cung ang m~ga batang filipino'y na sa

pagcain at na sa haráp n~g ibáng m~ga tao'y hindî ang cagaslawán ang

caniláng naguiguing caculan~gan, cung di ang cakimian. Ang isa'y

nagcacamalí n~g paggamit n~g m~ga "cubierto" at sa gayo'y sinásala n~g

calapit; dito'y nagmumulâ ang isáng pagmamatuwiran, at ang dalawang

nagtatalo'y nagcacaroon n~g canicaniyáng m~ga cacampí: ang wicà n~g

iba'y ang cuchara, anang iba nama'y ang tenedor ó ang cuchillo, at sa

pagca't walâ silang kinikilalang capuwà batang lalong marunong cay sa

ibâ, doo'y nan~gagcacain~gay n~g di sapalâ, ó, sa lalong maliwanag na

sabi, sila'y nan~gagmamatuwirang wan~gís sa pagtatalò n~g m~ga teólogo.

Ang m~ga magugulang ay nan~gagkikindatan, nan~gagsisicuhán,

nan~gaghuhudyatan, at nababasa sa caniláng m~ga pagn~gitî na sa sila'y

lumiligaya.

--¡Abá!--ang sabi n~g isáng babaeng tagabukid sa isáng matandang

lalaking nagdidicdic n~g hitsó sa canyáng calicot;--magpaparì ang aking

si Andoy, cahi't áayaw ang aking asawa. Tunay n~ga't m~ga dukhâ cami,

n~guni't cami'y magsisipag sa paghahanap buhay, at cami'y magpapalimos

cung cacailan~ganin. Hindî nawawalan n~g nagbibigay n~g salapi at n~g

macapagpárì ang m~ga mahihirap. Hindî ba sinasabi ni hermano Mateo,

taong hindî nagsisinun~galing, na si papa Sixto'y isáng pastol lamang

n~g calabaw sa Batan~gan? Tingnan na ngâ lamang ninyó ang aking si

Andoy, ¡tingnan ninyó siyá cung dí camukhâ na ni San Vicente!

At cumacayat ang laway n~g mabaít na ina sa panonood sa canyáng anác na

hinahawacan ang tenedor n~g dalawang camay.

--¡Tulun~gan nawa siyá n~g Dios!--ang idinugtóng n~g matandang lalaki,

na n~ginun~guyâ ang sapá;--cung maguing papa si Andoy, cami pa sa sa

Roma ¡je!--¡je! nacalalacad pa acóng mabuti. At cung sacali't mamatay

acó ... ¡jeje!

--¡Huwag pô cayóng mabahalà, incong! Hindî malilimot ni Andoy na

tinuruan ninyó siyá n~g paglála n~g m~ga bilao at n~g dikin.

--Tunay ang sabi mo Petra; acó ma'y naniniwala ang anác mo'y nagcacaroon

n~g mataas na catungculan ... ang cababaa'y patriarca. ¡Hindî pa acó

nacacakita n~g batang hiniguit sa canyá sa cadaliang natuto n~g

hanap-buhay! Oo, oo, maaalaala na niya acó, cung siyá'y papa na ú obispo

at maglibang sa paggawa n~g m~ga bilauhang gagamitin n~g canyáng

tagapaglutong babae. Oo, ipagmimisa n~ga niyâ ang aking calolowa, ¡jeje!

At taglay n~g mabait na matanda ang ganitóng pag asa'y sinicsicang

mainam n~g maraming hitsó ang canyáng calicot.

--Cung pakikinggan n~g Dios ang aking m~ga pagsamò at magaganap ang

aking m~ga pag-asa, sasabihin co cay Andoy: "Anác, pawiin mo sa amin ang

lahát n~g casalanan at ipadalá mo camí sa lan~git". Hindî na tayo

man~gan~gailan~gang magdasál, mag ayuno ó bumilí pa n~g m~ga bula.

Maaarì n~g gumawâ n~g m~ga casalanan ang may isáng anác na santo papa!

--Paparoonin mo siyá sa bahay búcas, Petra,--anang matandang lalakì na

totoong nagagalác;--¡tuturuan co siyá n~g pagcacayas n~g nito!

--¡Hmjo! ¡abá! ¿Anó pô ba, incóng ang pagcaalam ninyó? ¿Inaacalà pô ba

ninyóng iguinagaláw pa n~g m~ga papa ang caniláng m~ga camáy? ¡Ang cura

n~gâ, gayóng siya'y cura lamang, cayâ lamang nagpapagal ay cung

nagmimisa, pagca nagpapapihitpihit! Ang arzobispo'y hindî na pumipihit,

paupô cung magmisa; cayâ n~gâ't ang papa ... ¡ang papa'y nacahigá cung

magmisa, at may abanico pa! Anó pô ba ang ísip ninyó?

--Hindî isáng calabisán, Petra, ang canyáng malaman cung paano ang

guinagawang paghahandâ n~g nito. Mabuti na ngâ ang siyá'y macapagbili

n~g m~ga salacót at m~ga petaca at n~g huwag macailan~gang magpalimos na

gaya n~g guinagawâ rito n~g cura sa taón-taón sa pan~galan n~ga papa.

Nahahabag acong makita ang isáng santong pulubi, caya't aking ibinibigay

ang lahat cong nalimpoc.

Lumapit ang isáng tagabukid at nagsalitâ.

--Aking pinagtibay na, cumare, magdodoctor ang aking anac, ¡walâ n~g

magaling na gaya n~g doctor!

--¡Doctor! huwag n~gâ cayóng main~gay, cumpare;--ang sagót ni

Petra;--¡walâ n~g magalíng na gaya n~g magcura!

--¿Cura? ¡prr! ¡Sumísin~gil n~g maraming salapî ang doctor; silá'y

sinásamba n~g maysakít, cumare!

--¡Magnilaynilay cayó! Sucat n~g magpapihitpihit n~g macaatlo ó macaapat

ang cura at magsalità n~g "déminus pabiscum," upang canin ang Dios at

tumangap n~g salapî. Sinâsabi n~g lahát sa canyá, patí n~g m~ga babae,

ang caniláng m~ga lihim.

--¿At ang doctor? ¿At anó bang acalà ninyó sa doctor? ¡Nakikita n~g

dóctor na lahat, patì n~g itinatagò ninyông m~ga babae, pumúpulso sa

m~ga dalaga.... ¡Ibig cong maguing doctor isáng linggó man lamang!

--¿At ang cura? ¿hindî ba nakikita n~g cura ang nakikita n~g inyóng

doctor? ¡At magaling pa sa riyan! Nálalaman na ninyó ang casabihan; "¡sa

cura ang matatabang inahing manóc at gayón din ang binting mabilog!"

--¿At anó, cumacain ba ang m~ga manggagamot n~g tuyóng lawlaw?

¿nasasactán ba ang m~ga dalirì sa pagdidildil n~g asín?

--¿Narurumhán ba ang camáy n~g cura na gaya n~g m~ga camáy n~g

manggagamot? ¡N~g huwag magcagayo'y may malalakíng hacienda silá, at

sacali't gumagawâ, gumagawáng may música at siyá'y tinutulun~gan pa n~g

m~ga sacristan!

--¿At ang cumumpisál cumare? ¿Hindî ba pagpapagal ang cumumpisál?

--¡Nacú, ang pagpapagal na iyán! ¡Ang pagcaibig ninyóng sa inyó'y

man~gumpisal ang lahát n~g tao! ¡Diyata't nagcacapagod at

nagcacapangpapawis pa n~gâ tayo sa pagcaibig nating masiyasat cung anó

ang m~ga gawâ n~g m~ga lalaki't m~ga babae at cung anó ang m~ga gawâ n~g

ating m~ga capit-bahay! Waláng guinagawâ ang cura cung dî maupo, at

pagdaca'y sinasabi na sa canyá ang lahát; cung minsa'y nacacatulog,

datapuwa't ¡sucat na ang maggawad n~g dalawa ó tatlóng benedición upang

tayo'y maguing anac ulí n~g Dios! ¡Maanong maguing cura na n~gâ lamang

acó sa isáng hapon n~g cuaresma!

--¿At ang ... ang magsermón? ¿sasabihin naman ninyó sa aking iya'y hindî

pagpapagod? ¡Nákita na ninyó cung paano ang pagpapawis n~g curang malaki

caninang umaga!--ang itinututol n~g lalaking nacacaramdam na siya'y

nalulupig sa matuwiranan.

--¿Ang magsermón? ¿Isáng pagpapagal ba ang magsermón? ¿Saan naroon ang

inyóng pag-iisip? ¡Maanong macapagsasalitâ na n~gà acó hanggang

tanghalì, mulà sa púlpito, na aking macagalítan at mapagwicaan ang

lahát, na sino ma'y waláng macapan~gahás na tumutol, at pagbabayaran pa

acó sa gayóng gawâ! ¡Maanong maguing cura na n~gâ acó isáng umagang

nan~gagsisimbá ang m~ga may utang sa akin! ¡Pagmasdan ninyó cung paano

ang pagtabà ni párì Dámaso sa canyáng capagmumurá at capapalò!

At dumarating n~gâ naman si párì Dámaso, taglay ang paglacad n~g taong

matabà, na halos nacan~giti, n~guni't sa isáng anyóng nagpapakilala n~g

pan~git niyáng caisipán, caya't pagcakita sa canyá ni Ibarra'y nalitó sa

canyáng pagtatalumpatî.

Binatì nilá si párì Dámaso, baga man may halong pagtatacá, datapuwa't

nagpakita ang lahát n~g galác sa canyáng pagdating, liban na lamang cay

Ibarra. Nan~gaghihimagas na at bumubulâ na ang sa m~ga copa ang

"champaña".

Naowi sa pan~gan~gatál ang n~gitî ni párì Dámaso, n~g canyáng mamasdan

si María Clarang nacaupô sa dacong canan ni Crisostomo; n~guni't umupô

siyá sa isáng silla sa tabí n~g Alcalde, at sacá tumanóng sa guitna n~g

isáng macahulugang catahimican:

--¿May pinag-uusapan ba cayóng anó man, m~ga guinoo? ¡Ipagpatuloy ninyó

ang salitaan!

--Nan~gagtatalumpatian,--ang sagót, n~g Alcalde. Binabangguit ni

guinoong Ibarra ang lahát n~g sa canya'y tumulong sa adhicáng

icagagaling n~g madlá, at sinasaysay ang nauucol sa arquitecto, n~g ang

camahalan pâ ninyó'y....

--Hindî n~gâ acó nacacamuang n~g tungcól sa arquitectura,--ang

isinalabat ni párì Dámaso,--datapuwa't tinatawanan co ang m~ga

arquitecto at gayón din ang m~ga tan~gáng tumatacbô sa canilá. Náriyan,

acó ang gumuhít n~g piano n~g simbahang iyán, at lubós sa cagalin~gan

ang pagsacagawâ: ganyan ang sabi sa akin n~g isáng inglés na maglalacó

n~g m~ga hiyás, na tumuloy isáng áraw sa convento. ¡Sucat n~g magcaroon

n~g dalawang daling noo upang macagawâ n~g piano!

--Gayon man,--ang mulíng isinagót n~g Alcalde, n~g mamasid niyáng hindî

umiímic si Ibarra,--pagca nauucol na sa m~ga tan~gíng bahay, gaya na

n~gâ baga n~g isáng escuela, sa halimbawa, nagcacailan~gan tayo n~g

isáng "perito" (isáng taóng pantás sa paggawâ n~g anó man).

--¡Anó bang "perito ni peritas"!--ang sinabing malacás na palibac ni

párì Dámaso.--Ang nagcacailan~gan n~g m~ga "perito" ay isáng "perrito"

(tuta ó maliit na áso)! ¡Kinacailan~gang maguing hayop pa cay sa m~ga

"indio", na gumagawang mag isá n~g caniláng m~ga bahay, upang hindî

matutong magpagawâ n~g apat na pader at saca patun~gan sa ibábaw n~g

isáng tangkil, na siyá n~gang isáng tunay na escuela!

Tumin~ging lahát cay Ibarra, datapuwa't ito'y baga man lalong namutlà,

nagpatuloy na parang nakikipagsalitaan cay María Clara.

--N~guni't dilidilihin pô ninyóng....

--Tingnan pô ninyó,--ang ipinagpatuloy na sabi n~g franciscano, na ayaw

papagsalitain ang Alcalde,--tingnan pô ninyó cung paano ang guinawâ n~g

isáng "lego" namin, na siyáng lalong pinacahayop sa lahát naming m~ga

lego, na yumari n~g isáng magalíng, mabuti at murang hospital. Marunong

magpagawang magalíng at hindî nagbabayad cung dî walong cuarta lámang sa

araw-araw sa bawa't isá sa m~ga taong nanggagaling pa sa ibáng bayan.

Nálalaman n~g legong iyán cung paano ang nauucol na pakikisama sa m~ga

"indio", na hindî gaya n~g maraming m~ga haling at m~ga "mesticillo", na

nagpapasamâ sa m~ga taong iyán sa pagbabayad sa canila n~g tatlóng

bahagui ó isáng salapî.

--¿Ang wicà pô ba ninyo'y walóng cuarta lamang ang ibinabayad? ¡Hindî

mangyayari!--Ibig n~g Alcaldeng baguhin ang lacad n~g salitaan.

--Tunay pô, at iyan ang dapat uliranin n~g m~ga nagpapanggap na

magagaling na m~ga castilà. Nakikita na n~gâ, na buhat n~g mabucsán ang

Canal n~g Suez ay sumapit dito ang cahalayang asal. N~g una, n~g

kinacailan~gan nating lumigoy sa Cabo, hindî nacararating dito ang

lubhang maraming; m~ga may masasamáng caugalian, at hindî namán

nacapaglácbay roon ang m~ga iba upang man~gagasamâ!

--¡Datapuwa't párì Damaso!...

--Nakikilala na pô ninyó cung anó ang "indio"; bahagyâ pa lamang

nacacaalam n~g cauntî ay nagmamarunong na. Ang lahát n~g m~ga úhuguing

iyáng napapasa Europa'y....

--¡N~guní't pakinggan pô ninyó!...--ang isinasalabat n~g Alcalde, na

nababalisá dahil sa masasakít na m~ga pasaring na iyón.

--Magcacaroon silá n~g wacás ayon sa canicaniláng carapatán--ang

ipinagpatuloy na párì Dámaso;--nákikita sa calaguitnaan ang camáy n~g

Dios, kinacailan~gang maguing bulág upang huwag mámasdan. Tumatanggap na

sa búhay pang itó ang m~ga magúlang n~g gayóng m~ga ahas ...

nan~gamámatay sa bilangguan ¡jé! ¡jé! at masasabi nating waláng sucat

na....

Datapuwa't hindî natapos ang sinasabi. Sinúsundan siyá n~g matá ni

Ibarrang nan~gin~gitimn~gitim ang pulá n~g mukhâ sa malakíng galit; at

pagcárinig n~g pasaring sa canyáng ama'y nagtindíg, at sa isáng lundág

ay ilinagpác ang canyáng batibot na camáy sa ibábaw n~g úlo n~g

sacerdote, na natihayâ at tulíg.

Sa lubós na pagcagulat at pagcatacot, sino ma'y waláng nan~gahás

mamaguitnà.

--¡Layô cayó!--ang sigáw n~g binatà n~g tinig na cagulatgulat, at inabot

ang matalas na sundáng samantalang iniípit n~g canyáng paa ang liig n~g

fraile, na nahihimásmasan sa canyáng pagcatulíg;--¡ang áayaw mamatáy ay

huwag lumapit!

Pinagdirimlán si Ibarra: nan~gan~gatal ang canyáng catawán umíinog sa

kinalalagyan ang canyáng m~ga matáng nan~gagbabalà. Nagpumilit si Fr.

Dámasong buman~gon at tumindíg; datapuwa't hinawacan siyá sa liig ni

Ibarra, saca siyá ipinagwas-wásan hanggang sa siyá'y mapaluhod at

mabaluctoc:

--¡Guinoong Ibarra! ¡guinoong Ibarra!--ang pautál na sinabi n~g ilán.

Datapuwa't sino man, cahi man ang alférez ay ayaw man~gahás lumapit at

caniláng námamasdan ang kisláp n~g sundáng at nababalac nilá ang lacás

at calagayan n~g binatà. Nan~gatitigagal na lahát.

--¡Cayo'y diyan! hindî cayó nan~gagsisiimíc, n~gayo'y acó ang marapat na

mang cumilos. ¡Siya'y iniílagan co, dinalá sa akin siyá n~g Dios, ang

Dios ang siyáng humatol!

Nahihirapan n~g paghin~gà ang binatà, datapuwa't ang canyáng bísig na

basal ay nagpapatuloy n~g pagpiguil sa franciscano, na hindî macawalâ

cahi't nagpupumiglás n~g dî cawasà.

--¡Tahimic na tumitibóc ang aking pusô, hindî mabibigó ang aking

camáy!...

At tumin~gin sa paliguid niya't nagsalitâ;--Makinig muna cayó, ¿mayroon

bagang isá man lamang sa inyó na umibig sa canyáng amá, na nagtamin n~g

malalim na galit sa canyáng pinagcacautan~gan n~g búhay, isá man lamang

na ipinan~ganác sa cahihiyán at sa caimbihán?... ¿Nakita mo na?

¿Nariring mo baga ang hindî nilá pag-imic na iyán? Sacerdote n~g isáng

Dios n~g capayapaan, puspós ang bibig mo n~g cabanalan at religión, at

ang puso'y punô n~g m~ga carumhán, ¡hindî mo marahil nálalaman cung anó

ang isáng amá!... ¡cung guinugunitâ mo sana ang iyóng amá! ¿Nákita mo

na? Sa guitnâ n~g caramiháng iyáng pinawawalan mong halaga, ¡walâ cahi't

isá man lamang na catulad mo! ¡Nahatulan ca na!

Ang m~ga taong sa canyá'y nacaliliguid, sa pagcaisip niláng doó'y gagawâ

n~g isáng cusang pagpatay, sila'y nan~gagsikilos.

--¡Lumayô cayó!--ang mulíng isinigáw na nagbabalà ang tinig; ¿anó?

¿nan~gan~ganib ba cayóng dumhám co ang aking camáy n~g maruming dugó?

¿Hindî ba sinabi co na sa inyóng tiwasay na tumitiboc ang aking pusô?

¡Lumayò cayó sa amin! ¡Pakinggan ninyó m~ga sacerdote, m~ga hucóm, na

ang boong acalà ninyo'y hindî cayó cawan~gis n~g ibáng m~ga tao at

nagbibigáy cayó sa inyóng sarilí n~g ibáng m~ga catuwiran! Ang aking

amá'y isáng taong may malinis na capurihán, ipagtanóng ninyó diyan sa

bayang lubós na iguinagalang ang pagaalaala sa canyá. Ang aking amá'y

isáng mabait na mayaman: inihandóg niyá ang canyáng pagpapacahirap sa

akin at sa icagagaling n~g canyáng bayan. Laguing bucás ang canyáng

báhay, laguing handâ ang canyáng dulang sa taga-ibang lupain ó sa

pinapanaw sa canyáng kinaguisnang lupâ, na sa udyóc n~g caralitaa'y

tumatacbó sa canyá! Siya'y mabuting cristiano: lagui n~g guinagawâ niyá

ang cagalin~gan at cailan ma'y hindî siyá umapí sa mahinang naguiguipit

at hindî siyá humabág sa na sa malakíng carukhaan.... Binucsán niyá sa

taong sumasadálitâ ang m~ga pintuan n~g canyáng bahay, pinaupô niyá at

pinacain sa canyáng dúlang at canyáng pinan~galanang caibigan. ¿Anó ang

pagtumbás na sa canyá'y guinawâ? Siya'y pinaratan~gan, pinag-usig,

pinapanandata n~g laban sa canyá ang camamangman~gan at siya'y

pinag-usig hanggang sa libin~gang pinagpapahin~galayan n~g m~ga patáy.

At, hindî pa nagcacasiyà sa ganitóng m~ga gawa'y ¡pinag-uusig naman

n~gayon ang anác na lalaki! Aco'y tumacas sa canyá, iniílagan cong

siya'y aking macaharap ... Nárinîg ninyó siyá caninang umaga na hindî

pinagpacundan~ganan ang púlpito, idinalirî acó sa halíng na

pananampalataya n~g m~ga taong han~gál sa bayan, n~guni't hindî acó

umimíc. N~gayo'y naparito't aco'y hinahamit; nagtiis acó sa hindî

pag-imíc na inyóng pinangguilalasán, datapuwa't mulíng linait ang lalong

pinacamamahal n~g lahát n~g m~ga anác sa caibuturan n~g caniláng alaala

... Cayóng m~ga nariritó, m~ga sacerdote, m~ga hucóm, ¿nakita baga ninyó

ang pagpapacacasipag sa paggawâ n~g matandâ ninyóng amá, at n~g

masunduan ang inyóng icagagalíng, mamatay sa hapis ang amáng iyán sa

isáng bilangguan, na nagbubuntong hinîn~gà sa pagmimithíng cayo'y

mayacap; na humahanap n~g isáng taong sa canyáng umalíw, nag iísa, may

sakít, samantalang cayo'y na sa ibáng lupain?... ¿Narinig ba ninyó

pagcatapos na siniraan n~g purì ang canyáng pan~galan, nasumpun~gan baga

ninyóng waláng laman ang sa canya'y pinaglibin~gan n~g pumaroon cayó at

ang talagà ninyo'y manalan~gin sa ibábaw n~g baunang iyón? ¿Hindî?

¿Hindî cayó umiímïc? ¡cung gayo'y hinahatulan ninyóng tunay n~gâ siyáng

masamâ!

Inian~gat ang bísig; datapawa't malicsíng tulad sa cabilisán n~g sinag

n~g liwanag, pagdaca'y napaguîtnâ ang isáng dalaga at piniguil n~g

canyáng linalic na camáy ang mapaghigantíng bîsig: ang dalagang iyo'y si

María Clara.

Tiningnan siyá ni Ibarra n~g isáng titig na wari'y nan~gan~ganîno ang

casiraan n~g ísip. Untî unting lumuag ang pagcahawac n~g m~ga naninigás

na m~ga dalirì n~g canyáng m~ga camáy at pinabayaang lumagpac ang

catawan n~g franciscano't ang sundang, tinacpán ang mukha't tumacas na

sinagal ang caramihang tao.

=XXXV.=

=MGA SALISALITAAN.=

Pagdaca'y lumaganap sa bayan ang balita n~g nangyaring iyón. N~g

bagobago'y ayaw maniwalâ sino man, n~guni't sa pan~gan~gailan~gang

pahinuhod sa catotohanan, nan~gag-iinaman ang lahat sa pagsigáw n~g

pagtatacá.

Bawa't isa'y nagbubulaybulay alinsunod sa abót n~g cataasan n~g

canicaniláng calinisan n~g budhî.

--¡Si párì Dámaso'y namatáy!--ang sabihan n~g m~ga iilán;--n~g itindíg

nilá siya'y naliligó ang canyáng mukhâ n~g dugô at hindî humihin~gà.

--¡Magpahin~galay nawâ siyá sa capayapaan, n~guni't waláng guinawâ sa

canyá cung dî papagbayarin lamang n~g canyáng utang--ang malacás na sabi

n~g isáng binatà--Wariin ninyóng waláng sucat maipan~galan sa guinawâ

niyá caninang umaga sa convento.

--¿Anó ba ang guinawâ? ¿Mulì bang sinuntóc ang coadjutor?

--¿Anó ba ang guinawâ? ¡Ating tingnán! ¡Sabihin mo sa amin!

--¿Nakita ba ninyó n~g umagang itó ang isáng mestizong castílà na

lumabás sa dácong sacristía samantalang nagsésermon?

--¡Oo! ¡oo n~gâ, siya'y nakita namin! Pinagmasdán siyá ni párì Dámaso.

--Ang nangyári'y ... pagcatapos n~g sermón, siyá'y ipinatáwag at

tinanóng cung anóng dahil sa siyá'y lumabás.--"Hindî pô acó maálam n~g

wicang tagálog, padre",--ang isinagót.--"¿At bakìt ca nanglibác, na

sinabi mong wicang griego iyón?"--ang isinigáw sa canyá ni párì Dámaso,

at tuloy sinampál siyá. Gumantí ang bináta, nagpanuntóc ang dalawá,

hanggáng sa silá'y pinag-awatanan.

--¡Cung sa akin mangyari ang gayóng bágay!...--ang ibinulóng n~g márahan

n~g isáng estudiante.

Hindî co minamagalíng ang guinawâ n~g franciscano,--ang idinugtóng namán

n~g isá,--sa pagca't hindî dapat ipagpilitan ang Religióng párang isáng

parusa ó isáng pahirap; datapuwa't hálos ikinatútuwâ co, sa pagca't

nakikilala co ang binátang iyán; siyá'y tagá San Pedro Macatí at maigui

siyáng magwicang tagálog. N~gayo'y ibig niyáng siyá'y ipalagáy na bágong

gáling sa Rusia, at ipinagmámapuri ang pagpapacunuwaríng hindî niyá

nalalaman ang wícà n~g canyáng m~ga magugúlang.

--Cung gayó'y ¡linílikhâ silá n~g Dios at silá'y nan~gagsusuntucan!

--Gayón ma'y dápat táyong tumútol sa cagagawáng iyán,--ang sábing

malacás n~g isáng estudiante namán;--ang dî pag-imíc ay párang isáng

pag-sangáyon, at ang guinawáng iyó'y mangyayaring gawín namán sa alín

man sa átin. ¡Nanunumbalic táyo sa m~ga panahón ni Nerón!

--¡Nagcácamalî ca!--ang tútol n~g isá;--¡si Nerón ay isáng dakîlang

artista, at si párì Dámaso'y isáng casamasamaang magsesermón!

Ibá namán ang salisalitaan n~g m~ga táong may catandaan na.

Samantalang hiníhintay nilá sa isáng maliit na bahay, na na sa labás n~g

báyan ang pagdatíng n~g Capitán General, itó ang sinasabi n~g

Gobernadorcillo:

--Hindî n~gâ bágay na magaáng sabíhin cung síno ang may catuwíran at

cung síno ang walâ, datapuwa't cung nacapagmunimuni sána si guinoong

Ibarra....

--¿Cung nagcaroón sána si párì Dámnaso n~g calahatî man lámang n~g

pagmumunimuni ni guinóong Ibarra, ang talagáng ibig pô ninyóng sabihin

maráhil?--ang isinalábat ni don Filipo,--Ang casamaa'y nagpalít silá n~g

catungcúlan: ang bátà ang nag ásal matandâ at ang matandâ ang nag-ásal

bátà.

--¿At ang sabi pô ninyo'y walâ síno mang dumalô upáng silá'y awatin,

liban na lámang sa anác na babáe ni cápitang Tiago?--ang tanóng ni

cápitang Martín. ¿Sino man sa m~ga fraile, cahi't ang Alcalde man

lámang? ¡Hm! ¡Lálò pa n~gang masama! Hindî co nanasaing aking casapitan

ang calagayan n~g binatâ. Sino ma'y walang macapagpapatawad sa gayóng sa

canyá'y pagcatácot. ¡Lálò pa n~gang masama! ¡Hm!

--¿Sa acalà cayâ ninyó?--ang tanóng ni cápitang Basilio, na totoong

malakí ang han~gad na macatalastas.

--Umaasa acó,--ani don Felipong nakipagsulyápan cay cápitang

Basilio,--na hindî siyá pababayaan n~g bayan. Dápat náting alalahanin

ang guinawâ n~g canyáng m~ga magugúlang at ang canyáng casalucúyang

guinágawâ n~gayon. At sacali't hindi umimic ang bayan, dahil sa

pagcatacot, ang canyang m~ga caibiga'y....

--N~guni, m~ga guinoo,--ang isinalabat n~g gobernadorcillo,--ano baga

ang ating magagawa? ¿ano ang magagawa n~g bayan? Mangyari ang ano mang

mangyari'y ang m~ga fraile ang siyang "lagui" n~g na sa catuwiran!

--"Lagui" na silang na sa catuwiran, sa pagca't "lagui" n~g binibigyang

cabuluran natin sila; minsan man lamang ay magbigay tayong catuwiran sa

ating sarili, at pagsacagayo'y saca tayo mag-usap!

Kinamot n~g gobernadorcillo ang canyáng ulo, tumin~gala sa bubun~gan at

saca nagsalita na ang tinig ay masaclap:

--¡Ay! ang ínit n~g dugo! Tila mandin hindî ninyo nalalaman ang lupaíng

kinalagayan natin; hindî ninyo nakikilala ang m~ga cababayan natin. Ang

m~ga fraile'y mayayaman at nan~gacacaisa; tayo'y nagcacáwasac wasác at

m~ga dukha. ¡Siya n~ga! ¡ticman ninyong siya'y inyóng ipagmalasakit, at

makikita ninyóng cayo'y pababayaan n~g ating m~ga cababayang mag-isa sa

m~ga sagutin!

--¡Siyá n~ga!--ang biglang sinabi ni don Filipo n~g boong

sacláp,--mangyayari n~ga ang gayon samantalang ganyan ang pinagiisip,

samantalang totoong nagcacahawig ang tacot at ang pagiin~gat. Lalo pang

pinapansin ang isáng capahamacáng hindî pa nalalaman cung mangyayari

n~ga, cay sa kinacailan~gang pagcápacagaling; pagdaca'y dinaramdam ang

tácot, sa hindî ang pananalig; bawa't isá'y walang iniisip cung dî ang

ganang canya, sino ma'y hindî nag-iisip n~g ganang sa m~ga ibá, caya

mahihinà táyong lahát!

--Cung gayo'y isípin na muna ninyo ang sa ganáng m~ga ibá, at bago ninyó

isipin ang sa ganáng inyó, at makikita ninyó cung paáno ang

pagpapabayang sa inyó'y gagawin. ¿Hindi ba ninyó nalalaman ang

casabihang castilà: "na nag-pasimula sa saríling catawán ang mahúsay na

pagcacaawang gawâ"?

--Ang lálong magalíng na inyóng masasabi--ang sagot na pagalit n~g

teniente mayor--na nagsisimulá ang mahusay na caruwagan sa malabis na

pag-ibig sa sariling catawan, sa nawawacasan sa pagcawala n~g cahihiyan!

N~gayón di'y ihaharap co sa Alcalde ang pagbibitiw n~g aking

catungculan; bundat na acó n~g paglagay sa cahihiyan, na canino ma'y

wala acong nagagawang cagalin~gan. ¡Paalam!

Iba naman ang m~ga panucala n~g m~ga babae.

--¡Ay! ang buntóng hinin~ga n~g isáng babae na ang anyó'y

mabait;--¡cailán ma'y ganyán ang m~ga cabataan! Cung nabubuhay ang

canyang mabait na ina'y ¿anong sasabihin? ¡Ay, Dios! Pagca napag-iisip

co na maaaring magcaganyan din ang áking anác na laláki, na mainit din

namán ang úlo ...¡ay Jesús! halos pinananaghilian co ang canyáng

nasirang iná..,¡mamamátay acó sa dalamháti!

--N~guni't acó'y hindî ang sagót namán n~g isáng babáe,--hindî acó

magdadalamháti cung sacali't magcacaganyan din ang áking dalawáng anác

na laláki.

--¿Anó pô ang sinasabi ninyo, capitana Maria?--ang sabing malacás n~g

unang babáeng nagsalita, na pinagduduop ang m~ga camáy.

--Ibig cong matuto ang m~ga anác na nagsasanggaláng n~g capurihan n~g

namatay n~g m~ga magugúlang nilá, capitana Tinay; ¿ano pô ang wiwicain

ninyo cung isáng araw na cayo'y bao na márinig ninyóng pinaguupasalaan

ang inyóng asawa, at itun~gó n~g inyóng anác sa Antonío ang úlo at huwag

umimic?

--¡Ipagcacait co sa canyá ang aking bendicion!--ang sabing malacas n~g

pan~gatlóng babae, na ito'y si hermana Rufa--datapuwa't....

--¡Hindî co maipagcacait ang aking bendición cailan man!--ang isinalabat

n~g mabait na si capitana Tinay;--hindî dapat sabihin n~g isáng iná iyan

...datapuwa't hindî co maalaman ang aking gagawin ... hindî co maalaman

... sa acalà co'y acó'y mamámatay..siyá'y ...¡hindi! ¡Dios co!

datapuwa't hindî co na marahil iibiguing muling makita co pa siya ...

¿n~guni't cung anó-anó ang m~ga iniisip ninyó, capitana Maria?

--Datapuwa't gayón man,--ang dugtóng ni hermana Rufa,--hindî dapat

limuting isang malaking casalanan ang magbuhat n~g camáy sa isang taong

"sagrado."

--¡Lalò n~g "sagrado" ang pagmamalasakit sa capurihán n~g namatáy na

m~ga magugúlang!--ang itinútol ni capitana Maria.--¡Waláng

macapagwáwalang galang sa canilang santong capurihán, cahì man ang Papa,

at lalò n~g hindî si párì Damaso!

--Túnay n~ga!--ang bulóng ni capitana Tinay, na nagtataca sa carunun~gan

n~g dalawa;--¿saan ninyó kinucuha ang ganyáng pagcagagaling na m~ga

pan~gan~gatuwiran?

--¿N~guni't ang "excomunión" at ang pagcapacasama?--ang itinutútol namán

n~g Rufa.--¿Anó ang capacanán n~g m~ga dan~gal at n~g capurihan sa búhay

na itó cung mapapasasama naman tayo sa cabilang búhay? Dumaraang madali

ang lahat ... datapuwa't ang excomunión ... sumirang púri sa isang

kinacatawan ni Jesucristo ... ¡iya'y ang Papa lamang ang

nacapapapatawad!

--¡Ipatatawad n~g Dios na nag-uutos na igalang ang ama't ina; hindî siya

eexcomulgahin n~g Dios! At itó ang sinasabi co sa inyó, na cung pumaroon

sa aking bahay ang binatang iyan, siya'y aking patutuluyin at

cacausapin; at iibiguin cong siya'y aking maging manúgang, cung mayroon

sana acóng anac na babae; ang mabaít na anac ay maguiguing mabaít namang

asawa at mabaít na ama; ¡maniwalà cayó, hermana Rufa!

--Hindî gayón naman ang aking acala, sabihin na ninyó ang ibig ninyóng

sabihin; at cahi man tila mandín cayó ang sumasacatuwiran, ang cura rin

ang siyang paniniwalaan co cailan man. Ang unaúna'y ililigtas co múna

ang aking caluluwa, ¿anó pô ang sabi ninyó, capitana Tinay?