--¡Napacapan~git naman n~g tanóng na iyan!--ang sigaw ni Sinang.
Iniabsang ni Ibarra ang m~ga "dado" at alinsunod sa canyang "numero" ay
hinanap ang mukha at ang talata n~g na sa libro.
--"¡Ang m~ga panaguinip ay pawang m~ga panaguinip n~ga!"--ang binása ni
Albino.
Kinúha ni Ibarra ang telegrama at nan~gan~gatal na bínucsán.
--¡N~gayó'y nagsinun~galíng ang libro ninyó!--ang isinigaw na puspós n~g
tuwâ.--Basahin ninyo:
"Sinang-ayunan ang panucálang escuela, hinatúlang cayó ang nanálo sa
usapin."
--¿Anó ang cahulugán nitó?--ang itinanóng nilá sa canyá.
--¿Hindî bâ ang sábi ninyo'y bibigyan n~g pabúya (regalo) ang magtamó
n~g lalong mabúting sagót?--ang itinanóng niyá, na nan~gan~gatal ang
voces sa lakí n~g canyáng tuwâ, samantalang hinahati n~g boong in~gat
ang papel.
--¡Siyá n~ga! ¡siya n~ga!
--Cung gayó'y nárito ang aking pabúyà,--ang sinabi, at ibinigay cay
María Clara ang calaháti;--magtátayô acó sa báyan n~g isáng páaralang
úcol sa m~ga bátang lalaki't babáe; ang páaralang itó'y siyáng áking
pabúyà.
--At ¿anóng cahulugan niyang calahátì n~g papel?
--¡Itó'y iháhandog co namán sa nagcaroón n~g lalong masamâ sa m~ga
sagót!
--¡Cung gayó'y acó! ¡sa akin marapat ibigáy!--ang sigáw ni Sínang.
Ibinigáy sa canyá ni Ibarra ang papel at matúling lumayô.
--¿At anó ang cahulugán nitó?
Datapowa't maláyò na ang mapalad na bináta, at nagbalíc na mulî siyá sa
pakikilarô n~g "ajedrez."
Lumapit si Fr. Salví na wari'y nag-wáwalang anó man sa masayáng lúpon
n~g m~ga cabatâan. Pinapahid ni María Clara ang isang lúha sa catuwâan.
Humintô n~g magcágayon ang tawanan at napipí ang salitàan. Tumítin~gin
ang cura sa m~ga bagongtao't dalaga, na di niyá matutuhan cung anó ang
sasabihin; hiníhintay namán niláng magsalitâ ang cura at hindî silá
umíimic.
--¿Anó itó?--ang sa cawacasa'y naitanong n~g cura, at kinúha ang libro
at canyang binúbuclatbuclat.
--¿Ang "Rueda de la Fortuna",--isáng librong liban~gan, ang sagót ni
León.
--¿Hindî ba ninyó nalalamang casalanan ang maniwála sa m~ga bágay na
ganitó?--ang winicà, at sacâ pinunitpunit n~g boong gálit ang m~ga dáhon
n~g libro.
Nagpumiglás sa m~ga lábi n~g lahat ang m~ga sigáw n~g pagtatacá at samâ
n~g loob.
--¡Lálong malakíng casalanan ang gawín ang maibigan sa bágay na hindî
canyá't lában sa calooban n~g túnay na may árì!--ang itinútol ni
Albinong nagtindig.--Amang cura, nácaw ang táwag sa ganyáng gawâ at
ito'y bawal n~g Dios at n~g m~ga táo.
Pinapagdaóp ni María Clara ang m~ga camay, at tinitigang tumatan~gis ang
m~ga wacás n~g librong iyóng hindî pa nalalaong nag-alay sa canya n~g
lubháng malakíng ligaya.
Hindî sumagót cay Albino si fray Salví, laban sa inaasahan n~g m~ga
nanonood; nátira siyá sa panonood cung paano ang linipadlipad n~g m~ga
pinagpunitpunit na m~ga dáhon n~g libro, na ang ibá'y ipináwid n~g
hán~gin sa gúbat at ang ibá namá'y sa túbig; pagcatápos ay lumayóng
guíguirayguíray at nacapatong ang dalawáng camáy sa ulo. Humintong
sandalî at nakipág-usap cay Ibarra na naghatíd sa canyá sa isá sa m~ga
cocheng náhahandang pangdalá ó panghatid sa m~ga panauhín.
--¡Mabuti at lumayas ang pang-abóy-galác na iyán,--ang ibinulóng ni
Sinang.!May pagmumukháng wári'y sinasabing: "Huwág cang tatawa't
nalalaman co ang iyong m~ga casalanan."
Sa malakíng catuwâan ni Ibarra, sa pagcapagbigay niyá sa canyáng
maguiguing asawang si María Clara n~g canyang pabuyà, nagpasimulâ siyá
n~g paglalaróng hindî na iniisip ang guinágawá, at hindî na nag-aabalá
n~g pagbabálacbalac n~g pagwawárì n~g boong pag-iin~gat n~g calagayan
n~g m~ga "pieza."
Dahil sa ganito'y ang nangyari, baga man si capitang Basilio'y báhagyâ
n~g nacapagsásangalang, ang laro'y nagcapantay, salamat sa maraming
pagcacamaling sa huli'y guinawâ n~g binátà.
¡Papagtablahin natin! ¡papagtablahin natin! ang sabi ni capitang
Basiliong malakí ang tuwâ.
--¡Papagtablahin natin!--ang inulit n~g binátà,--cahi't maguíng anó man
ang inihatol n~g m~ga hucóm sa ating usapín.
Nangagcamáy ang dalawa na nan~gagpisilan n~g boong pagguiguiliwan.
Samantalang ipinagcacatuwa n~g m~ga caharap ang nangyaring itó na
nagbíbigay wacás sa isáng usapíng totoong nagpapahírap na sa dalawang
magcalaban, ang bigláng pagdating n~g apat na guardia civil at isáng
sargento, na pawang sandatahan at nacalagay sa dúlo n~g fusil ang
bayoneta, siyáng sumirà n~g casayahan at nagdúlot n~g panghihilacbót sa
pulutóng n~g m~ga babae.-
--¡Huwág kikilos ang sino man!--ang sigaw n~g sargento.--¡Papúputucan
ang cumilos!
Hindî inalintana ni Ibarra ang gayóng paháyop na pagmamatapang, tumindig
siyá at lumápit sa sargento.
--¿Anó pô ang inyóng ibig?--ang itinanóng.
--Na n~gayón din ay ibigáy sa amin ang isáng may casalanang
nagn~gan~galang Elías, na sa inyó'y namimiloto canínang umaga,--ang
isinagót na may anyóng pagbabálà.
--¿Isáng may casalanan?... ¿Ang piloto? ¿Cayó po'y nagcacamali
marahil!--ang itinugón ni Ibarra.
--Hindî pô; n~gayo'y isinumbóng na naman ang Elías na iyáng nagbúhat n~g
camáy sa isáng sacerdote....
--¡Ah! ¿at iyán ba ang piloto?
--Iyán n~gâ, áyon sa sábi sa amin; tumátanggap pô cayó sa inyong m~ga
pagsasaya, guinoong Ibarra, n~g táong may masamang caasalan.
Tiningnan ni Ibarra ang sargento mulâ sa m~ga paa hanggáng sa úlo at
sinagót siyá n~g lubháng malaking pagpapawaláng halagá:
--Hindî co cailan~gang acó'y magsúlit sa inyó n~g áking m~ga guinágawâ!
Tinatangggap namin n~g boong cagandahan n~g loob ang sino man sa áming
m~ga pagsasayá, at cayó man, cung cayó'y pumaríto sana, inyó disíng
nasunduan ang isáng luclucan sa mesa, na gáya naman n~g inyóng alférez
na capanayám namin ditong dalawáng horas lámang ang calálampas.
At pagcawicà nito'y tinalicuran siyá.
Kinagát n~g sargento ang canyáng m~ga bigote, at sa pagca't
napagdilidili niyáng siyá ang lalong mahínà, ipinag útos na paghanapin
sa magcabicabilâ at sa m~ga cacahuyan ang piloto, na ang anyô nitó'y
nacatitic sa capirasong papel na canyáng dalá. Itó ang sinabi ni Don
Filipo sa canyá:
--Inyóng talastasing naaangcap ang m~ga anyó't calagayang iyán sa siyám
n~g bawa't sampong dalisay na filipino; ¡bacâ pô cayó'y magcamalî!
Sa cawacasa'y bumalíc ang m~ga sundalo, at caniláng sinabing waláng
nakita silang bangcâ ó táong síno mang macapagbigáy hinála; nagsabi n~g
pautál-utál ang sargento n~g iláng salitâ at sacâ umalis na tulad n~g
pagdating: ása guardia civil.
Untîuntíng nanag-úli ang katuwâan, umulán ang m~ga tanóng at sumagána
ang m~ga salisalitaan tungcól sa nangyári.
--¡Cung gayo'y iyán palá ang Elías na naghúlog sa alférez sa isáng
pusáw!--ang sábi ni Leóng nag-iísip-isip.
--¿At paáno bâ ang nangyaring iyón, paano?--ang tanóng n~g iláng ibig
macatantò n~g líhim.
--Ang sabi'y násalubong daw n~g alférez ang isáng táong may pas-áng
cáhoy na panggátong, n~g isáng áraw na umuulan n~g mainam n~g buwán n~g
Septiembre. Totoong mapútic ang daan at sa tabí lamang may makipot na
landás na malalakaran n~g iísang táo. Ang guinawâ raw n~g alférez ay
hindî piniguil ang cabayo na siyáng dápat sana, cung dî bagcós pinatulin
at sumigáw sa táong siya'y umudlót: tíla mandin hindî íbig n~g taong
iyóng bumalíc sa pinanggalín~gan ó áayaw na málubog sa pusáw, caya't
nagpatúloy n~g paglacad. Sa gálit n~g alférez ay inacálang siya'y
ipatáhac, n~guni't cumúha ang táo n~g caputol na cáhoy at pinacapalòpálô
ang úlo n~g háyop nang boong lakás, na anó pa't nábulagtâ ang cabayo't
napatapon sa pusáw ang alférez. Sinasabi ring ipinagpatuloy daw n~g
táong iyón ang paglacad n~g boong tiwasáy, na hindî niyá alumana ang
limáng balang ipinahabol sa canyá n~g alférez na nabulagan sa marubdób
na gálit at sa lúsac. Sa pagca't túnay na hindî kilalá n~g alférez cung
síno ang táong iyón, hininalang marahil ay ang bantóg na si Elías, na
gáling sa lalawígang may iláng buwán pa lamang, na dî alám cung
tagasaán, at napakilala sa m~ga guardia civil sa iláng báyan dáhil sa
m~ga cawan~gis n~g gayon din m~ga cagagawán.
--¿Cung gayó'y tulisán palá siyá?--ang itinanóng ni Victoriang
kiníkilig.
--Sa acálà co'y hindî, sa pagcá't minsan daw ay siyá'y nakilaban sa m~ga
tulisán isáng araw na caniláng linolooban ang isáng báhay.
--¡Walang mukháng masamáng táo!--ang idinugtóng ni Sínang.
--¡Walâ, totóo lamang mapangláw ang canyáng tin~gín: hindî co nakitang
siyá'y n~gumitî man lamang sa boong umaga,--ang sinábî ni María Clara.
Sa gayó'y nagdáan ang hápon at dumatíng ang horas n~g pag-owî sa bayan.
Nan~gagsialís silá sa gúbat n~g iliníliwanag ang m~ga hulíng sínag n~g
naghíhin~galong áraw, at nagdaan siláng hindî umíimic sa malapit sa
mahiwágang pinaglibín~gán n~g núnò ni Ibarra. Pagcatápos ay nanag-úlì
ang masayang m~ga salitaang maín~gay, puspós n~g canin~gasan, sa sílong
n~g m~ga san~gá n~g cáhoy na iyong hindî totóong sanáy na macárinig n~g
gayóng caráming m~ga voces. Tila mandin namámanglaw ang m~ga cáhoy,
umúugoy ang m~ga gumagapang na m~ga damó at warí'y sinasabi: ¡Paalam
cabatâan! ¡Paalam, panag-ínip na isáng áraw!
At n~gayón, sa liwanag n~g mapupulá at malalakíng nin~gas n~g m~ga
sigsíg; at sa tugtog n~g m~ga guitarra, bayaan natin siláng lumácad na
patun~gó sa bayan. Nagbabawas ang m~ga pulutóng, namámatay ang m~ga
ilaw, napípipi ang guitarra, samantalang silá'y nálalapit sa tahanan n~g
m~ga táo. ¡Ilagáy ninyó ang inyóng "máscara", sa pagca't cayo'y
makikipanayam na namán sa inyóng m~ga capatíd!
=XXV.=
=SA BAHAY NG FILOSOFO=
Pagca umaga n~g kinabucasan, pagcatapos na madálaw ni Juan Crisóstomo
Ibarra ang canyang m~ga lúpà, siyá'y tumún~go sa báhay ni mátandang
Tasio.
Lubós na lubós ang catahimican sa halamánan, sa pagca't ang m~ga
lan~gay-lan~gayang nan~gagsasalimbayan sa palibót n~g balisbisa'y
bahagyâ na umiin~gay. Sumísibol ang malilit na damó sa lúmang pader na
guinagapan~gan n~g cawán~gís n~g báguing na bumubordá sa m~ga bintánà,
malíit na bahay na anaki'y siyáng tahanan n~g catahimícan.
Maín~gat na itináli ni Ibarra ang canyáng cabáyo sa isáng halígui,
siyá'y lumacad n~g hálos patiad n~g pagdadahandahan at canyáng tináhac
ang halamanang malínis at totoong magaling ang alágà; pinanhíc ang
hagdánan, at siya'y pumasoc, sa pagca't bucas ang pintô.
Ang únang nakita niyá'y ang matandâ, na nacayucód sa isang libro na tíla
mandín canyáng sinusulatan. May napanood sa m~ga pader na tinitipong
m~ga maliliit na m~ga háyop at m~ga dahon n~g m~ga cáhoy at damó, sa
guitnâ n~g m~ga "mapa" at lúmang estanteng punô n~g m~ga libro at n~g
m~ga súlat-camáy.
Lubhang nalilibang ang matandâ sa canyang guinagawâ, na ano pa't hindî
naino ang pagdating n~g binatà, cung dî n~g ito'y aalis na sana, sa
pagcaibig na huwag macagambalà sa matandang iyón.
--¡Abá! ¿nariyan pó bâ cayó?--ang itinanóng, at tiningnan si Ibarra n~g
wari'y nangguiguilalás.
--Ipagpaumanhin pô ninyó,--ang isinagót nitó,--cayó pô pala'y maraming
totoong guinagawâ....
--Siya n~gâ pô, sumusulat acó n~g cauntî, datapuwa't hindî dalî-dalì at
ibig cong magpahin~gá. ¿May magagawâ pô bâ acóng anó mang sucat ninyóng
pakinaban~gan cahi't babahagyâ?
--¡Malaki pô!--ang isinagót ni Ibarra at saca lumapít;--datapuwa't....
At sinulyáp ang librong na sa ibabaw n~g mesa.
--¡Aba!--ang biglang sinabing nangguíguilalas; guinagamít po ba ninyo
ang inyong panahon sa pagsisiyasat cung anó ang cahulugán n~g m~ga
"geroglífico?"
--Hindî pô!--ang isinagót n~g matandáng laláki, at tuloy nag-álay sa
kanyá n~g isáng "silla";--hindî nacacawatas acó n~g egipcio ó n~g copto
man lamang, datapuwa't may cauntì akóng nalalamang paraan sa pagsulat
niyan, caya acó'y sumulat n~g m~ga "geroglífico."
--¿Sumusulat pô cayó n~g m~ga "geroglifico"? ¿At bákit pô?--ang
itinanóng n~g binatang nag-aalinlan~gan sa nakikita't naririn~gig.
--N~g huwag mabasa nino man sa m~ga panahóng itó ang aking sinusulat.
Tinitigan ni Ibarra ang matandang lalaki, at ang ísip niya'y bacâ
nasisirà ang ísip nitó. Madaling madalíng siniyásat ang aclat, sa pagca
íibig niyang maalaman cung nagsisinun~galing, at canyang námasdang
totoong magalíng ang doo'y pagcacaguhit n~g m~ga hayop, m~ga gúhit na
bilóg, m~ga gúhit na anyóng pabilóg, m~ga bulaclac, m~ga paa, m~ga
camay, m~ga bisig, at iba pa.
--¿At bakit pô cayó sumusulat cung talagang aayaw cayóng mabasa nino man
ang inyóng sinusulat?
--Sa pagca't hindî co iniuucol ang áking sinusulat sa m~ga taong
nabubuhay n~gayón; sumusulat acó at n~g mabasa n~g m~ga taong
ipan~gan~ganak pa sa m~ga panahong sasapit. Cung mababasa n~g m~ga tao
n~gayon ang aking m~ga sinusulat ay canilang susunuguin ang aking m~ga
aclat, na siyang pinagcagugulan co n~g pagal n~g boong aking búhay;
datapuwa't hindi gayón ang gagawin n~g m~ga taong ipan~gan~ganak pang
macababasa n~g aking m~ga sinusulat n~gayón; sa pagca't ang m~ga taong
ipan~gan~ganak pang iyo'y pawang maguiguing m~ga pantas at mauunawâ nila
ang aking m~ga adhicâ at canilang wiwikain: HINDI NATULUG NA LAHAT SA
GABI N~G AMING M~GA NUNO! Ililigtas n~g talinghagà ó n~g m~ga cacaibang
m~ga letrang itó ang aking gawâ, sa camangman~gan n~g m~ga tao, na gaya
naman n~g pagcaligtas sa maraming m~ga catotohanan n~g talinghaga ó n~g
m~ga cacaibang m~ga pagsambá at n~g di sirain n~g mapangwasak na m~ga
camay n~g m~ga sacerdote.
--At ¿sa anóng wica sumusulat po cayo?--ang itinanong ni Ibarra,
pagcatapos n~g isang sandalíng hindî pag-imíc.
--Sa wica natin, sa tagalog.
--¡At nagagamit pô ba sa bagay na iyan ang m~ga "geroglifico"?
--Cung di lamang sa cahirapan n~g magdibujo, nagcacailan~gan n~g panahón
at tiyaga, halos masasabi co sa inyóng lalong magaling na gamitin ang
m~ga "geroglifico sa pagsulat n~g ating wikà cay sa "alfabeto latino".
Tagláy ang m~ga "vocal" n~g dating "alfabeto egipcio"; ang ating o na
pangwacas na vocal na na sa calaguitnàan n~g o at n~g u; wala rin sa
egipciong túnay na tunóg ang E; na sa "alfabeto egipcio" ang ating ha at
ang ating kha na wala sa "alfabetong latín" ayon sa paggamit natin sa
castila. Sa halimbawà; sa sabing mukha,--ang idinugtong na itinuro ang
libro--lalong nababagay na aking isulat ang sílabang ha sa pamamag-itan
nitóng anyóng isdâ cay sa letrang latina na ipinan~gun~gusap sa Europa
sa pamamag-itan n~g iba't ibáng paraan. Sa isáng pan~gun~usap na hindî
totoong ipinahahalatâ ang letrang itó, gáya sa halimbáwa dito sa sábing
hain, na dito'y hindî totooog mariin ang pan~gun~gusap n~g h, ang
guinagamit co'y itóng "busto" n~g leó ó itóng tatlóng bulaklak n~g loto,
ayon sa bilang n~g "vocal." Hindî lámang itó, nagágawâ co rito ang
pagsúlat n~g tínig na sa ilóng lumálabas, letrang walâ sa "alfabeto
latinong" kinastilà. Inuulit cong cung hindî n~gâ lámang sa cahirápan
n~g pagdidibujo na kinacailan~gang pacabutihin, hálos magagamit n~gâ ang
m~ga "geroglifico"; datapowa't ang cahirapang ding itó ang siyang
pumimipilit sa aking huwag magsalitâ n~g maláwig at huwag magsaysay cung
dî iyóng catatagán at kinakailan~gan lámang: bucód sa rito'y sinasamahan
acó n~g pinagpapagalan cong itó, pagca umáalis ang áking m~ga panauhing
tagá China at tagá Japón.
--¿Anó pong sábi ninyó?
--Hindî pô ba ninyo náririn~gig? M~ga lan~gaylan~gayan ang áking m~ga
panauhin; n~g taóng itó'y nagcúlang n~g isá; maráhil siyá'y hinúli n~g
síno mang masamáng bátang insíc ó japonés.
--¿Bakit pô nalalaman ninyóng silá'y nanggagaling sa m~ga lupaíng iyán?
--Dahil pô sa isáng magaáng na paraan: may iláng taón na n~gayóng bágo
silá umalís ay itinatalì co sa caniláng paa ang isáng maliit na papel na
may nacasúlat na "Filipinas" sa wicang inglés, at inaacalà cong hindî
totóong maláyò ang caniláng pinaroroonan, at sa pagcá't sinásalita ang
wicang inglés hálos sa lahát n~g pánig n~g m~ga dácong itó. Hindî
nagcamít casagutan ang maliit cong papel sa loob n~g mahabang panahón,
hanggáng sa cawacasa'y ipinasulat co sa wicang insíc, at ang nangyari'y
silá'y bumalic n~g noviembreng sumunód na may m~ga daláng ibáng m~ga
maliliit na papel, na aking ipinabasa: nacasúlat ang isá sa wícang
insíc, at yaó'y isáng báti magmula sa m~ga pampan~gín n~g Hoangho, at
ang isá, alisunod sa insíc na áking pinagtanun~gan, yaón daw marahil ay
wicang japonés. Datapuwa't cayó po'y áking linílibang sa m~ga bagay na
itó, at hindî co itinatanong sa inyó cung sa paanong bagay
macapaglílingcod acó sa inyó.
--Naparito pô acó't ibig cong makipag-úsap acó sa inyó tungcól sa isang
bagay na mahalaga,--ang isinagót n~g binatà;--cahapon n~g hapo'y....
--¿Hinúli pó ba ang cúlang pálad na iyan?--ang isinalabat n~g matandang
lalaking malaking totóo ang pagca ibig na macaalam.
--¿Si Elías pô ba ang inyóng sinasabi? ¿Bakin pô ninyó naalaman?
--¡Aking nakita ang Musa n~g Guardia Civil.
--¡Ang Musa n~g Guardia Civil! ¿At sino pô ba ang Musang iyan?
--Ang asawa n~g alférez, na inyóng inanyayahan sa inyóng pagcacatuwa.
Cumálat cahapon sa báyan yaong nangyari sa buwaya. Cung gaano ang
catalásan n~g ísip n~g Musa n~g Guardia Civil ay gayon din ang
catampalasanan n~g canyáng budhî, at hininálà na maráhil ang piloto'y
yaong napacapan~gahas na nag-abaáng sa canyang asawa sa pusaw at
bumuntál cay párî Dámaso; at sa pagca't siya ang bumabasa n~g m~ga
"parte" (casulatang nagbibigay álam n~g anó mang bagay na nangyayari) na
dapat tanggapin n~g canyáng asáwa, bahagyà pa lamang dumarating itó sa
canyang bahay na lan~gó at walang malay, inutusan ang sargento, sampô
n~g m~ga soldado, at n~g bagabaguin ang fiesta, upang macapanghigantí sa
inyó, ¡Mag-in~gat pó cayó! Si Eva'y mabait na babae, palibhasa'y
nanggâling sa m~ga camay n~g Dios ... Masama raw babae si doña
Consolación, at waláng nacacaalam cung caninong camáy siya nanggáling!
Kinacailan~gang naguing "doncella" ó naguíng ina, minsan man lámang,
upang gumalíng ang isang babae.
N~gumitî n~g cauntî si Ibarra, sacâ súmagót, casabay ang pagcuha sa
canyang cartera n~g iláng m~ga papel.
--Malìmit na nagtátanong pô sa inyó ang aking nasírang amá sa iláng m~ga
bagay, at natátandaan cong páwang casayahan ang canyang tinamó lamang sa
pagsunód sa inyong m~ga cahatulan. May casalucuyan acóng isang munting
gawain íbig cong papagtibayin ang magandang calalabasan.
At sinabi ni Ibarra sa matandang lalaki sa maiclíng pananalitâ, ang
pinagbabalac na escuelahang canyang inihandóg sa canyang
pinan~gin~gibig, at inilahad sa m~ga mata n~g nagtatacang filósofo ang
m~ga planong galing Maynila na sa canya'y ipinadala.
--Ibig co sanang ihatol pô ninyó sa akin cung sinosino sa bayan ang m~ga
taong aking susuyuin, at n~g lalong lumabás na magalíng ang gawaing itó.
Kilalá pô ninyóng totóo ang m~ga táong nananahan dito; acó'y bágong
carárating at hálos acó'y isáng manunuluyang tagá ibang lupaín sa aking
sariling bayan.
Sinisiyásat ni matandáng Tasiong sa m~ga mata'y nangguiguilid ang m~ga
lúhà, ang m~ga planong na sa canyáng haráp.
--¡Ang inyóng ipagpapatuloy na yariin ay ang aking panaguinip, ang
panaguinip n~g isáng abáng sirâ ang ísip!--ang bigláng sinábing
nabábagbag ang lóob;--at n~gayó'y ang únang ihahatol co pô sa inyó'y ang
huwág na mulíng cayó'y magtanóng sa ákin magpacailan man!
Tinin~gnán siyá n~g binátang nangguíguilalas.
--Sa pagcá't ang m~ga táong matitinó'y ipalalagay pô cayóng sirâ rin ang
pag-iísip,--ang ipinagpatuloy n~g pananalitáng masacláp na
pagpalibhásà.--Inaacalà n~g táong páwang m~ga sirâ ang ísip n~g síno
mang hindî nag-iisip n~g wan~gis na canilá; itó ang dahilán at
ipinalálagay nilá acóng ul-ól, at ang gayó'y kinikilala cong útang na
lóob, sa pagcá't ¡ay, sa aba co! sa araw na ibig niláng ibalic sa aking
boo ang sirâ cong ísip; sa araw na iyá'y áalsan acó n~g cauntíng
calayâang áking binilí sa halagá n~g pagca-acó'y táong may cálolowa. ¿At
síno ang nacacaalam cung silá n~gâ ang may catuwiran? Hindî acó
nag-iisip at hindî acó nabubuhay alinsunod sa caniláng m~ga cautusán;
pawang m~ga ibá ang áking sinúsunod na m~ga palatuntunan, ang áking m~ga
adhicâ. Sa ganáng canilá'y ang túnay na matinó'y ang gobernadorcillo, sa
pagca't palibhása'y waláng ibáng pinagaralan cung dî ang magdúlot n~g
chocolate at magtiis n~g casam-án n~g asal ni párì Dámaso, n~gayó'y
mayaman, liníligalig niyá ang m~ga maliliit na capaláran n~g canyáng
m~ga cababáyan at cung magcabihirà pa'y nagsásalitâ n~g tungcól sa
catuwíran. "Matalas ang pag-iísip n~g táong iyán" ang inaacalà n~g m~ga
han~gal; "tingnan ninyó't sa waláng anó ma'y nacapagpalakî sa sarili!"
Datapuwa't acóng nagmána n~g cayamanan, m~ga pagca-aláng-álang n~g
cápuwà, acó'y nag-áral, n~gayó'y isáng mahírap acó, at hindî acó
pinagcatiwalâan n~g lálong waláng cabuluháng tungcúlin, at ang sinasabi
n~g lahát: "¡Iyá'y isáng ul-ól, iyá'y hindî nacauunawà cung anó ang
pamumuhay!" Tinatawag acó n~g curang "filósofo" n~g palibác, na ang
ipinahihiwatig ay acó'y isáng madaldal na ipinagmámayabang ang m~ga
pinagarálan sa Universidad, gayóng siyá pa namáng lálong waláng
cabuluhán. Marahil n~gâ namá'y acó ang túnay na báliw at silá ang m~ga
tinô, ¿síno ang macapagsasabi?
At pinaspás n~g matandâ ang canyáng úlo, na anàkí ibig niyang palayuin
ang isáng pag-iísip, at sacâ nagpatúloy n~g pananalitâ:
--Ang icalawáng maihahatol co sa inyó'y magtanóng pô cayó sa cura, sa
gobernadorcillo, sa lahát n~g m~ga táong nacacacaya; bibigyan cayó nilá
n~g m~ga masasamâ, han~gál at waláng cabuluháng m~ga cahatulán;
datapuwa't hindî pagtalîma ang cahulugán n~g pagtatanóng, magpacunuwarî
cayóng sinúsunod ninyó silá cailan man at mangyayaring gawin ninyo, at
inyóng ipahayag na iniaalinsunod ninyó sa canilá ang inyóng m~ga gawâ.
Naglininglínìng n~g sandali si Ibarra at nagsalitâ, pagcatapos:
--Magalíng ang inyóng hátol, n~guni't mahirap sundin. Dapuwa't ¿hindî
n~gâ cayâ maipagpatuloy co ang aking panucálà na hindî tumakip sa
panúcalang iyán ang isáng dilím? ¿Hindî bagá cayâ magawâ ang isáng
cagalin~gan cahi't tahákin ang lahát, yámang hindî cailan~gan n~g
catotohanang manghirám n~g pananamit sa camalîan?
--¡Dáhíl diyá'y walâ sino man sumisinta sa catotohanang hubád! Magalíng
ang bágay na iyán sa salitâ, mangyayari lamang sa daigdîg na
pinápanaguimpan n~g cabatâan. Náriyan ang maestro sa escuela, na walang
tumútulong síno man, sangól na púsong nagmithî n~g cagalin~gan ay walang
ináni cung di libác at m~ga halakhác; sinábi ninyó sa áking cayó'y taga
ibang báyan sa inyóng sariling lupaín, at naniniwalâ acó. Mulâ sa únang
áraw n~g inyóng pagdatíng díto'y inyóng sinactán ang calooban n~g isáng
fraileng cabalitaan sa m~ga táong siya'y isáng banál, at ipinalalagay
n~g canyáng m~ga cápuwâ fraileng siyá'y isáng pantás. Loobin nawâ n~g
Dios na ang guinawâ ninyóng itó'y huwág siyáng maguing cadahilanan n~g
m~ga mangyayari sa inyó sa hináharap na panahón. Huwág po ninyóng
acalâing dáhil sa pinawawal-áng halagá n~g m~ga dominico at agustino ang
guinggóng hábito, ang cordón at ang salaulang pangyapác, na dahil sa
minsang ipinaalaala n~g isáng dakílang doctor sa Santo Tomás, na
ipinasiyá n~g papa Inocencio III, na lalong nauucol daw sa m~ga baboy
cay sa m~ga tao ang m~ga palatuntunan n~g m~ga franciscano'y hindî silá
man~gagcácaisa upang papagtibayin yaóng sábi n~g isáng fraileng
procurador: "Higuit ang ikinapangyayari n~g lálong walang cabuluháng
uldóg" cay sa Gobierno, cáhi't maguing casama pa nitó ang lahát niyáng
m~ga soldado "Cave ne cadas". Totóong macapangyarihan ang guintô;
madalás na inihápay n~g gúyang vacang guintô ang túnay na Dios sa
canyáng m~ga altar, at nangyayari itó búhat pa sa panahón ni Moísés.
--Hindî acô lubháng mapangláwin sa pag-iísip n~g mangyayari sa anó mang
bágay, at sa gánang ákin ay hindî namán napacapan~ganib ang pamumuhay sa
áking lupaín,--ang isínagót ni Ibarrang n~gumin~gitî.--Inaacalà cong
nápacalampas namán ang m~ga tácot na iyán, at umaasa acóng áking
magágawâ ang aking m~ga panucála, na hindî acó macacakita n~g malalaking
m~ga hadláng sa dácong íyan.
--Hindî n~ga, sacali't cayó'y tangkilikin nilá; datapuwa't magcacaroon
cayó n~g m~ga hadláng cung cayo'y hindî tangkilin. Casucatán na upang
madúrog na lahát ang inyóng m~ga pagsusumicap sa m~ga pader n~g bahay
n~g tinatahanan n~g cura, ang iwaswás n~g fraile ang canyáng cordón ó
ipagpág cayâ niyá ang canyáng hábito; itátanggui n~g alcalde bucas, sa
papaano mang dahilán, ang sa inyo'y ipinagcaloob n~gayon; hindî itutulot
n~g síno mang ináng pumásoc ang canyáng anác sa páaralan, at cung
macágayo'y baligtád ang ibubun~ga n~g inyóng lahát na m~ga pagpapagal:
macapanghihinà n~g lóob sa m~ga magpapanucálà pagcatapos, na tumikím
gumawâ n~g anó mang bagay na cagalin~gan.
--Bagá man sa inyóng sabí,--ang tugón n~g binátà, hindî acó macapaniwálà
sa capangyarihang iyang sinabi ninyó, at cáhit ipagpalagáy n~g
catotohanan, cahi't paniwalâan túnay n~ga, mátitira rin sa áking
pinacalábis ang bayang may pag-iísip, ang Gobiernong may manin~gas na
han~gad sa pagtatátag n~g m~ga panucalang totoong maiinam, taglay niyá
ang m~ga dakilang adhicâ at talagáng ibig n~ga niya ang icágagaling n~g
Filipinas.
--¡Ang Gobierno! ¡Ang Gobierno!--ang bulóng n~g filósofo, at sacà
tumin~galà upang tin~gnán ang bubun~gán.--Bagá man túnay na magcaróon
n~g manin~gas na nasang padakilâin ang lupaíng itó sa icágagaling n~g
m~ga taga rito rin at n~g Ináng Báyan; bagá man manacanacang alalahanin
n~g man~gisan~gisang m~ga nan~gan~gatun~gculan ang magagandang caisipán
n~g m~ga háring católico, at bangguitín cung siya'y napapag-isá, ang
Gobierno'y hindî nacakikita, hindî nacaririnig, hindî nagpapasiyá, liban
na lamang sa ibiguin n~g cura ó provincial na canyáng makita,
mápakinggan at mápasiyahán; lubós ang pagsampalatayang cayâ lamang siyá
matíbay ay dahil sa canilá; na cung siya'y nananatili'y sa pagca't
siya'y inaalalayan nilá; cung siya'y nabubuhay, sa pagca't
ipinahihintulot niláng siyá'y mabuhay, at sa araw na iwan siyá n~g m~ga
fraile'y siya'y matútumbang gáya n~g pagcatumbá n~g isang taotaohan
pagca walâ n~g sa canya'y pang-alalay. Tinatacot ang Gobierno sa
panghihimagsík n~g bayan, at tinatacot ang bayan sa m~ga hucbó n~g
Gobierno: nagmulà rito ang isang magaang na laróng nacacatulad sa
nangyayari sa m~ga matatacutin cung sila'y pumapasoc sa m~ga malulungcót
na lúgar; ipinalálagay niláng m~ga "fantasma" ang canilang sarilíng m~ga
anino, at ipinalálagay niláng m~ga voces n~g ibá ang m~ga alín~gawn~gaw
n~g caniláng sariling m~ga voces. Hindî macawáwalà ang Gobierno sa
pananalima sa m~ga fraile, samantalang hindî siyá nakikipag-alam sa
bayáng itó; mabubuhay siyang catúlad niyáng m~ga bátang báliw, na
pagdaca'y nan~gán~gatal márinig lámang ang voces n~g sa canya'y
tagapag-alágà, na caniláng pinacasusuyò n~g dî anó lámang at n~g sa
canila'y magpaumanhin. Hindî nagháhan~gad ang Gobiernong siya'y magtamó
sa hináharap na panahón n~g sariling lacás na sagánà, siya'y isáng bísig
lámang, sa macatuwíd ay tagaganáp; ang úlo'y ang convento, sa macatuwíd
ay siyáng tagapag-utos, at sa ganitóng hindî niyá pagkilos, nagpapaubayà
siyáng siya'y caladcarín sa magcabicabilang ban~ging malalalim, siya'y
naguiguing lilim lamang, nawáwal-an siyang cabuluhán, at sa canyáng
cahinaan at casalatan sa caya'y ipinagcacatiwalà niyang lahát sa m~ga
camáy na upáhan. Cung hindî'y inyó pong isúmag ang anyô n~g pamamahálà
sa atin n~g ating Pámunuan sa m~ga ibang lupaíng inyóng linacbáy ...
--¡Oh!--ang isinalabat ni Ibarra,--mapapacalabis namán ang m~ga
cahin~giang iyan; magcásiya na lámang táyo sa pagcakitang ang baya'y
hindî dumáraing, at hindî nagcacahirap na gaya n~g m~ga ibáng lupaín, at
ito'y salámat n~ga sa Religión at sa cabaîtan n~g m~ga púnong dito'y
namamahálà.
--¡Hindî dumáraing ang bayan, sa pagcá't waláng voces, hindî cumikilos
sa pagca't hindî nacacaramdam sa mapan~ganib na pagtulog, at hindî
nahihirapan, ang wicà po ninyó, sa pagca't hindî niyá nakikita cung
paano ang pagdurugô n~g canyáng púsò, ¡N~guni't makikita't maririn~gig
isáng áraw at ¡sa abá n~g m~ga lumiligaya sa pagdaráyà at sa gabí cung
man~gagsigawâ, dahil sa ang acálà nilá'y natutulog na lahát. ¡Pagca
naliwanagan n~g sícat n~g áraw ang carumaldumal na anác n~g m~ga
cadilimán, cung magcágayo'y dárating ang cakilakilabot na pananag-úlì
n~g ísìp, búbugsô at sasambulat ang hindî maulátang lacás na kinulóng sa
lubháng mahábang panahón, ang napacaraming camandág na isaisang patác na
sinálà, ang di masayod na m~ga himutóc na linunod ... ¿Cung magcágayo'y
sino cayâ ang magbabayad niyang m~ga útang na manacânacang sinísin~gil
n~g báyan ayon sa ating nababasa sa pigtâ n~g dugong m~ga dahon n~g
Historia?
--¡Hindî ipahihintulot n~g Dios, n~g Gobierno at n~g Religióng dumating
ang araw na iyan!--ang mulíng isinagót ni Crisóstomo, na nalálaguim n~g
laban sa canyang saríling calooban.--Sumasampalataya sa religión at
sumisinta sa España ang Filipinas; talastas n~g Filipinas cung gaano
calakí ang m~ga cagalin~gang guinágawâ n~g nación sa canya. Tunay n~ga't
may m~ga capaslan~gang nagagawa, hindî co rin naman icacailang siya'y
may m~ga caculan~gan; datapuwa't nagpapagal ang España n~g pagbabago n~g
m~ga cautusán at m~ga palácad na námamasid niyáng dî totóong wastô upang
mabigyáng cagamutan ang gayóng m~ga capaslan~gán at m~ga caculan~gan;
nagbabalac n~g m~ga bago't bagong panucálà, hindî masamang asal.
--Nalalaman co, at nárito ang casám-ang lálò. Ang m~ga pagbabagong utos
na nanggagaling sa mataas, pagdatíng sa baba'y nawawal-ang cabuluhán,
dahil sa m~ga pangit na pinagcaratihan n~g lahát, sa halimbawa, ang
manin~gas na han~gad na pagdaca'y yumaman at ang camangman~gan n~g
bayang ipinauubáya ang lahat n~g gawín n~g may m~ga salanggapang na
budhî. Hindî nasasalansà n~g isáng tadhanà n~g hárì ang m~ga gawang
lisyà n~g m~ga namiminúnò, samantálang hindî aban~gán n~g isáng
mapagmalasakit na macapangyarihan ang lubós na pagtalima sa tadhánang
iyón n~g hárì, samantalang hindî ipinagcacaloob ang calayâang magsalitâ
laban sa malalabis na m~ga cagagawan n~g nan~gaglúlupit na m~ga
harîharían sa bayan: mátitira sa pagcapanucála, ang m~ga panucála, ang
m~ga capaslan~ga'y mananatili't hindî masasawatâ, at gayón ma'y tahímic
na matutulog ang ministro, sa galác na siya'y nacatupád n~g canyáng
catungcúlan. Hindî lamang ito, sacali't pumarito ang isáng guinóong may
mataas na catungcúlang may taglay na m~ga dakila't magagandáng m~ga
han~gád, samantalang sa licura'y tinatawag siyáng-ulól, sa haráp niya'y
ganitó ang ipasísimulang sa canya'y iparinig: "hindî po nakikilala n~g
inyóng camahalan, ang lupaing ito, hindî pô nakikilala n~g inyóng
camahalan ang m~ga "indio", pasasamain pô n~g camalian ninyó silá, ang
mabuti po'y magcatiwalâ cayó cay "fulano" at cay "zutano" at ibá pa," at
sa pagca't hindî n~ga naman nakikilala n~g camahalan niya ang lupaing
hangga n~gayo'y na sa América ang canyáng boong acálà, at bucod sa roo'y
ma'y m~ga caculan~gan at may m~ga hindî mapagtagumpayán n~g marupóc
niyáng lóob, na gaya rin naman n~g lahát n~g táo, siya'y napahihinuhod.
Nadidilidili naman n~g camahalan niyang kinailan~gang siya'y magpatúlò
n~g maráming páwis at magcahírap n~g dî cawásà upang camtán niyá ang
catungculang hinahawácan, na tatlóng taón lamang ang itátagal n~g
catungculang iyón, na sa pagca't siyá'y may catandaan na'y
kinacailan~gang huwag n~g mag-íisip n~g m~ga pagtutuwid n~g licô at n~g
m~ga pagsasanggalang sa naaapi, cung dî ang iguiguinhawa niya sa
panahông darating; isáng malíit na "hotel" (magandang bahay) sa Madrid,
isáng mainam na tahanan sa labás n~g ciudad at isáng magaling na
pakikinabang sa taóntaón sa patubuang salapi upang macapagbúhay-guinháwa
sa pan~gulong báyang tahanan n~g hárì ang m~ga bagay n~gang itó ang
dapat paghanapin sa Filipinas. Huwág táyong humin~gî n~g m~ga
cababalaghán, huwág nating hin~ging magmalasakit sa icagagaling n~g
lupaíng itó ang tagá ibáng lupaíng naparirito at n~g macakita n~g
cayamanan at pagcatapos ay aalis. ¿Anóng cahalagahan sa canyá n~g
pagkilalang lóob ó n~g m~ga sumpâ n~g isáng bayang hindî niya kilalá, na
walâ síyáng ano mang súcat alalahanin at walâ naman doon ang canyáng
m~ga sinisinta? Upang tumimyas ang dan~gal ay kinacailan~gan
umalin~gawn~gaw sa m~ga tain~ga n~g ating m~ga iniibig, sa han~ging
sumisimoy sa ating tahanang bahay ó sa kinamulatang bayang mag-iin~gat
n~g ating bun~gô at m~ga but-ó, ... ibig nating maramdaman ang
pagcaunlac sa ibabaw n~g ating libin~gan, at n~g mapapag-init n~g
canyáng m~ga sinag ang calamigán n~g camatayan, n~g huwag namang totoong
mauwi na n~ga tayo sa wala, cung di may matirang anó mang
macapagpapaalaala sa atin. Alin man dito'y walâ tayong maipan~gacò sa
pumaparito upang mamanihalà n~g ating capalaran. At ang lalò pang
kasamasamaan sa lahát ay nan~gagsisi-alis pagka nagpapasimulâ na n~g
pagcaunawà n~g canilang catungculan. N~guni't lumálayô tayo sa ating
pinag-uusapan.
--Hindî, bago tayo magbalíc sa pinag-uusapan natin ay kinacailan~gang
cong pagliwanaguin ang iláng m~ga tan~ging bagay,--ang dalidaling
isinalabat n~g binatà. Mangyayaring sumang-ayon acóng hindî nakikilala
n~g Pamahalaan ang calagayan, caugalian at minimithî n~g bayan,
datapuwa't sa acala co'y lalong hindî nakikilala n~g bayan ang
Pamahalaan. May m~ga cagawad ang Pamahalaang walang cabuluhan, masasamâ,
cung itó ang ibig ninyóng aking sabihin, datapuwa't mayroon namang m~ga
cagawad na magagalíng, at ang magagalíng na ito'y waláng magawâ, sa
pagca't sumasaguitnâ sila n~g caramihang hindî gumágalaw, aayaw gumalaw,
ang m~ga mamamayan bagang bahagyâ, na nakikialam sa m~ga bagay na sa
canya'y nauucol. N~guni't hindî acó naparito't n~g makipagmatuwiran sa
inyo tungcol sa bagay na itó; naparito acó't n~g sa inyo'y humin~ging
cahatulan, at ang inyong sabi'y yumucód acó sa m~ga diosdiosang
catawatawá.
--Tunay n~gâ, at itó rin ang aking inuulit, sa pagca't dito'y
kinacailan~gang ibabâ ang ulo ó pabayaang ilagpác.
--¿Ibaba ang ulo ó pabayaang ilagpac?--ang inulit ni Ibarrang
nag-iisip-isip.--Totoong napacahigpit ang páhiran~gang iyán! N~guni't
¿bakit? Diyata't ¿hindî n~gâ cayâ mangyayaring magcaayos ang pagsinta sa
aking tinubuang lupa at ang pagsinta sa España? ¿Kinacailan~gan bagang
magpacaîmbi upang maguing magalíng na binyagan, papan~gitin ang sariling
budhi upang macagawa n~ga n~g isáng magaling na panucalà? Sinisinta co
ang aking tinubuang lúpà, ang Filipinas, sa pagca't siya ang
pinapacacautan~gan co n~g buhay at n~g aking caligayahan, at sa pagca't
dapat sintahin n~g lahat n~g tao ang canyang tinubuang lúpa; sinisinta
co ang España, ang lupang tinubuan n~g aking magugulang, sa pagca't baga
man sa lahat n~g bagay na nangyayari, pinagcacautan~gan siya at
pagcacautan~gan n~g Filipinas n~g canyáng caligayahan at n~g canyang
cagalin~gan sa panahong dárating; católico acó, nananatili sa aking
dalisay ang pananampalataya n~g aking m~ga magugulang, at hindî co
maalaman cung anóng cadahilanan at aking ibábabâ ang aking úlo, gayóng
mangyayari namang aking itunghay; cung anong cadahilanan at aking
ihahayin ang aking ulo sa aking m~ga caaway, gayong sila'y mangyayari co
namang yurakin!
--Sa pagca't na sa camay n~g inyóng m~ga caaway ang linang na ibig
ninyóng pagtamnan, at walâ cayóng lacás na mailalaban sa canilá....
Kinacailan~gan munang hagcan ninyó ang camay na iyang....
--¡Hagcán! Datapuwa't ¿nalilimutan na ba ninyong silasila ang pumatáy sa
aking amá, at siya'y caniláng hinucay at inalis sa canyang libin~gan?
N~guni't acóng canyáng anác ay hindî co nalilimutan, at cung hindî co
siya ipinanghihiganti'y, dahil sa linilin~gap co ang capurihan n~g
religión.
Itinun~gó ang úlo n~g matandáng filósofo.
--Guinoong Ibarra.--ang canyang isinagót n~g madalang na
pananalitá:--cung nananatili sa inyong alaala ang m~ga gunitaing iyan,
m~ga gunitaing hindî co maihahatol na inyóng limutin; huwag pô ninyóng
ipagpatuloy ang panucalang inyóng binabantang gawín, at hanapin ninyó sa
íbang dáco ang icagagaling n~g inyóng m~ga cababayan. Humihin~gi ang
panucalà ninyo na ang ibang tao ang gumawâ, sa pagca't upang mayarì,
hindi lamang salapi at han~gad na macayari ang kinacaìlan~gan; bucód sa
rito'y kinacailan~gan dito sa ating lupaín ang pagca matiisin, malabis
na catiyagaa't pagsusumicap at matibay na pag-asa, sa pagca't hindî
nahahanda ang linang; pawang m~ga dawag lamang ang nacatanim.
Napag-uunawà ni Ibarra ang cahalagahan n~g m~ga salitang itó; datapuwa't
hindî siya macapanglulupaypá'y; na sa canyang gunita ang alaala cay
María Clara; kinacailan~gang mayari ang canyang inihandóg na pan~gacò.
--¿Wala na bagáng ibang sa inyo'y maihatol ang dinanas ninyó cung di ang
mahigpít na paraang iyan?--ang itinanong sa mahinang pananalita.
Tinangnán siyá n~g matandáng lalaki sa bísig at saca siya dinalá sa
bintanà. Isang han~ging malamig na pan~gunahin n~g timog ang siyang
humihihip; nalalatag sa m~ga mata niya ang halamang ang hangganan ay ang
malawac na gubat na siyang pinacabacod.
--¿Bakit pô ba hindî natin tutularan ang gawa niyáng mahinang catawán
n~g halamang iyang humihitic sa dami n~g bulaclac at m~ga búco?--anang
filósofo, na itinuturò ang isang magandang púnò n~g
rosa.--Pagcahumihihip ang han~gin at ipinagwawagwagan siya, ang
guinagawa niya'y yumúyucod, anaki'y itinatagò ang canyang mahalagang
taglay. Cung manatili ang punò n~g rosa sa pagcatuwid, siya'y mababali,
isasabog n~g han~gin ang m~ga bulaclac at maluluoy ang m~ga búco.
Pagcaraan n~g han~gin, nananag-uli ang punò n~g rosa sa pagtuwid, at
ipinagmamalaki ang canyang cayamanan, ¿sino ang sa canya'y
macacapípintas dahil sa canyang pahihinuhod sa pan~gan~gailan~gan, sa
macatuwid baga'y sa pan~gan~gailan~gang pagyucod? Tan-awain po ninyo
roon ang lubhang mayabong na cáhoy na "cúpang" na iyón, na iguinagalaw
n~g boong cadakilaan ang canyang na sa caitaasang m~ga dahong
pinagpupugaran n~g lawin. Ang "cúpang" na iya'y dinala co ritong galing
sa gubat n~g panahong siya'y mahinà pang usbóng; inalalayan co ang
canyang catawan n~g maliliit na m~ga patpat sa loob n~g di cacaunting
panahón. Cung dinalá co rito ang cahoy na iyang malaki na't sagana sa
buhay, wala n~gang salang hindi sana siya nabuhay: ipinagwagwagan disin
siya n~g han~gin n~g panahóng hindi pa nacacacapit ang canyang m~ga ugat
sa lupa upang macapagbigay sa canya n~g kinacailan~gang icabubuhay,
alinsunod sa canyang laki at taas. Ganyan din pô naman ang maguiguing
wacas ninyo, halamang inacat na nanggalíng sa Europa at inilipat sa
mabatóng lupaíng itó, cung hindî cayó hahanap n~g sa inyo'y aalalay, at
hindî cayó magpapacalíit. Masama pô ang inyóng calagayan, cayó'y
nag-íisá, mataas; umuugà ang lúpà, nagbabalità ang lan~git n~g malakíng
unós, at napakita n~g nacahihicayat n~g paglapit n~g lintíc ang
maruruclay na dulo n~g inyong angcán. Hindî catapan~gan, cung di
capan~gahasang tacsil ang mag-isang makihamoc sa boong casalucuyang
náririto; wala sino mang pumipintas sa pilotong nan~gún~gubli sa isang
doon~gán sa unang hihip n~g han~ging nagbabalita n~g darating na bagyó.
Hindî caruwagan ang yumucod cung nagdaraan ang punglo (bala); ang
masama'y ang lumantad upang mahandusay at huwag na muling buman~gon.
--¿At magcacaroon cayâ n~g inaasahan cong bun~ga ang pag-amis sa
sariling itó?--ang itinanóng ni Ibarra;--¿maniniwalà cayâ sa akin at
lilimutin cayâ n~g sacerdote ang guinawâ co sa canyang pag-imbi? ¿Tunay
n~gâ cayang tutulong sila sa akin sa icalalagô n~g pagpapaaral sa m~ga
batà, na siyáng makikipan~gagaw sa convento n~g m~ga cayamanan n~g
bayan? ¿Hindî caya mangyaring sila'y magpacunwarî n~g pakikipag-ibigan,
magpaimbabaw n~g pagtatangkilic, at sa ilalim, sa m~ga cadiliman ay
siya'y bacahin, siraing unti-unti, sugatan ang canyang bucóng-búcong at
n~g lalong madaling maibuwal siyá, cay sa labanan n~g pamukhaan?
¡Alinsunod sa iniacalà po ninyong m~ga anyo'y maaasahang mangyayari ang
lahat!
Nanatili ang matandang lalaki sa hindî pag-imíc at hindî macasagót.
Nag-isip-isíp n~g ilang sandalî at sacâ nagsalitâ ulî:
--Cung gayón ang mangyari, cung maluoy ang inyóng panucalà, macaaaliw sa
inyong hapis ang pagcaalam ninyong inyong guinawâ ang lahat ninyong
macacaya, at gayon man ang cahinatna'y may cauntî ring pakikinaban~gin:
itatag ang unang bató, magtanim, at marahil cung macaraan na ang sigabo
n~g unós ay sumibol ang iláng butil, magnawnaw pagcalampas n~g
capahamacán, máligtas ang angcan sa pagcapahamac at sa cawacasa'y
maguing binhi n~g m~ga anac n~g maghahalamáng namatay. Mangyayaring
macapagpalacás n~g loob ang gayóng ulirán sa m~ga ibáng nan~gatatacot
lamang magpasimulâ.
Pinaglininglining ni Ibarra ang m~ga catuwirang itó, napagmasid ang
canyáng calagayan at napagwaring totoong na sa catwiran ang matandáng
lalaki sa guitnâ n~g canyang pagcamahiliguin sa paniniwala sa
mapapanglaw na casasapitan n~g anó mang panucalà.
--¡Naniwalâ acó sa inyó!--ang bigláng sinabi, at pinacahigpit ni Ibarra
ang camay n~g matandáng lalakì.--Hindi nasayang ang aking pag-asang
bibigyan pô ninyô acó n~g magalíng na cahatulán. N~gayón dín ay paparoón
acó sa cura't aking bubucsán sa canyá ang nilalaman n~g aking pusò, sa
pagca't ang catotohana'y walà naman siyáng guinagawâ sa aking anó mang
bágay na masamâ, sa pagca't hindî naman maguiguing cawan~gis na lahat
n~g nag-usig sa aking amá. Bucód sa rito'y may ipakikiusap pa acó sa
canyá tungcól sa icagagalíng niyáng culang palad na ulol na babaeng iyán
at n~g canyáng m~ga anác; ¡nananalíg acó sa Dios at sa m~ga tao!
Nagpaalam sa matandáng lalaki, sumacay sa cabayo at yumao.
--¡Masdán nating magaling!--ang ibinulóng n~g mapag-isip n~g mapapanglaw
na filósofo; na sinusundán si Ibarra n~g canyáng tanaw;--hiwatigan
nating mabuti cung paano cayâ ang gagawín ni Capalarang pagyarì n~g
pinasimulaang "comedia" sa liban~gan.
--N~gayo'y tunay na siya'y nagcacámali: pinasimulaan ang "comedia" n~g
caunaunahan pa bago nangyari ang sa libin~gan.
=XXVI.=
=ANG "VISPERA" NG "FIESTA."=
Tayo'y na sa icasampô n~g Noviembre, vispera (araw na sinusundan) n~g
fiesta (pagsasayá).
Iniiwan ang caugaliang anyó sa araw-araw, at gumagamit ang bayan n~g
isáng waláng cahulilip na casipagan sa bahay, sa daan, sa simbahan, sa
sabun~gan at sa cabukiran; pinupunô ang m~ga bintanà (durun~gawán ó
linib) n~g m~ga "bandera" at n~g m~ga "damáscong" may iba't ibang culay;
napupuspos ang alang-alang n~g m~ga ugong n~g m~ga putóc at n~g música;
nasasabugan at nalalaganapan ang han~gin n~g m~ga cagalacan.
Sarisaring minatamis na m~ga bun~gang cahoy rito ang nan~gacalagay sa
m~ga "dulcerang" (lalagyán n~g matamís) cristál na may sarisáring
masasayáng cúlay na pinag aayos-áyos n~g dalaga sa isang "mesita"
(maliít na mesa), na natátacpan n~g maputing "mantel" na "bordado."
Sumisiap sa "pátio" ang m~ga sisiw, cumacacac ang m~ga inahing manóc,
humagukhoc ang m~ga baboy, na nan~gaguíguitla sa catuwaan n~g m~ga tao.
Nagmamanhic manaog ang m~ga alilang may m~ga daláng doradang "vagilia"
(sasisaring bágay na lalagyan n~g pagcaing napapamutihan n~g m~ga
dibujong dorado), pilac na m~ga "cubierto" (cuchara, cuchillo at
tenedor) dito'y may kinagagalitan dahil sa pagcabasag n~g isang pingan,
doo'y pinagtatawanan ang isang babayeng tagabukid; sa lahat n~g daco'y
may nan~gag-uutos, nan~gag-uusapan, sumisigaw, nan~gagpipintasan,
nangagbabalacbalac, nan~gag-aaliwan ang isa't isá, at pawang caguluhan,
ugong, cain~gayán. At ang lahat n~g pagsusumicap na itó at itong lahat
na pagpapagal ay dahil sa panauhing kilala ó hindî kilala; ang
cadahilana'y n~g pagpakitaan n~g magandang loob ang taong marahil ay
hindî pa nakikita cailan mán, at marahil cailan man ay hindî na pakikita
pagcatapos; n~g ang tagaibang bayan, ang naglalacbay-bayan, ang
caibigan, ang caaway, ang filipino, ang castila, ang dukhâ, ang mayaman
ay umalis doon pagcatapos n~g fiestang natutuwa at walang maipintas:
hindî man lamang hinihin~gì sa canilang cumilala n~g utang na loob, at
hindî hinihintay sa m~ga panauhing yaong huwag gumawâ n~g anó mang
isasamâ n~g mapagcandiling magcacasambaháy samantalang tinutunaw ó cung
matunaw na sa tiyan ang canilang kinain. Ang m~ga mayayáman, ang m~ga
nacakita n~g higuit cay sa m~ga ibá, palibhasa'y nan~gaparoon sa
Maynilà, nan~gagsisibili n~g cerveza, champagne, m~ga licor, m~ga alac
at m~ga pagcaing galing Europa, m~ga bágay na bahagyà na nilá natiticman
ang isáng subò ó isáng lagóc. Magandang totoó ang pagcacahanda n~g
canyáng mesa.
Sa dacong guitnâ'y naroroon ang isáng "pinya-pinyahang" kinatutusucan
n~g m~ga panghinin~gáng marikít na lubhâ ang pagcacagawâ n~g m~ga
"presidiario" sa m~ga horas n~g caniláng pagpapahin~galay. Ang m~ga
panghinin~gáng itó'y may m~ga anyong "abanico," cung minsa'y catulad n~g
m~ga pinagsalitsalit na m~ga bulaclac, ó isáng ibon, isáng "rosa", isáng
dahon n~g anahaw, ó m~ga tanicalâ, na pinapagmulâ ang lahát n~g itó sa
isáng caputol na cahoy lamang: isáng bilanggong pinarurusahan sa
sapilitang pagtatrabajo ang may gawâ, isáng pan~gal na "cuchillo" ang
gamit na casangcapan at ang voces n~g bastonero ang siyang
nagtuturò.--Sa magcabilang tabí n~g pinyang itó, na tinatawag na
"palillera", nacalagáy sa m~ga cristal na "frutero" (lalagyan n~g
bun~gang-cahoy) ang nacatimbóng m~ga "naranjitas" (santones ang tawag
n~g iba), lansones, ates, chicos at manggá pa cung magca minsan, bagá
man buwan n~g Noviembre. Sacâ sa man~ga bandeja sa ibabaw n~g m~ga papel
na may burdang inukit at may m~ga pintáng makikináng na m~ga cúlay,
nacahayin ang m~ga "jamong" galing Europa ó galing China, isáng malaking
"pastel" na ang anyó'y "Agnus Dei," (tupang may tan~gay na banderang may
nacadibujong isang cruz), ó cayá'y calapati, ang Espíritu Santo marahil,
m~ga "pavo rellenado," at ibá pa; at sa casamahan n~g lahat n~g ito'y
ang pangpagana sa pagcaing m~ga frasco n~g m~ga "achara" na may
caayaayang m~ga dibujong gawâ sa bulaclac n~g bun~ga at ibá pang m~ga
gúlay at m~ga bun~gang halaman na totoong mainam ang pagcacahiwà na
idinigkít n~g "almibar" sa m~ga taguiliran n~g m~ga garrafón.
Linilinis ang m~ga globong vidrio, na pinagmanamana n~g m~ga ama't n~g
m~ga anác, pinakikintab ang m~ga tansong aro; hinuhubdan ang m~ga
lampara n~g petróleo n~g canilang mapupuláng m~ga funda, na sa canila'y
naglalagac sa loob n~g isang taón sa m~ga lan~gaw at sa m~ga lamoc na sa
canila'y sumisirâ; umuugoy, cumacalansing, umaawit n~g caligaligaya ang
m~ga "almendra" at m~ga palawit na cristal na nagkikinagan n~g
sarisaring maniningning na cúlay dahil sa anyô n~g pagcacatapyas; na ano
pa't anaki'y nan~gakikisaliw sa pagcacatuwâ, nan~gagsasayá
pinagpag-iiba't-iba ang ningning at pinasisinag sa ibabaw n~g mapuputing
m~ga pader ang m~ga cúlay n~g bahag-hari.
Ang m~ga bata'y nan~gaglalarô, nan~gagcacatuwâan, hinahabol ang
maniningning na m~ga cúlay, nan~gatitisod, nababasag ang m~ga tubo,
datapuwa't ito'y hindî nacacagambalà upang ipagpatuloy ang catuwaan n~g
fiesta: ibáng ibá ang caniláng casasapitan at ang m~ga luhà n~g caniláng
mabibilog na m~ga matá, ang siyang magsaysay cung mangyari ang ganitóng
pagbabasag sa ibáng panahon n~g isáng taón.
Lumalabás, na gaya rin n~g m~ga cagalang-galang na m~ga lámparang itó,
sa m~ga pinagtatagúan, ang m~ga pinagtiyagaang gawín n~g dalaga: m~ga
"velo" na sa "crochet" ang pagcacayarì, maliliit na m~ga alfombra, m~ga
bulaclac na gawáng camay; inilalabás din ang m~ga caunaunahang bandejang
sa calaguitnaa'y may nacapintáng isáng dagatang may m~ga maliliit na
isda, m~ga buaya, m~ga lamáng dagat, m~ga lúmot, m~ga coral at m~ga
batóng vidriong maniningning ang m~ga cúlay. Namamauló ang m~ga
bandejang itó sa m~ga tabaco, m~ga cigarrillo at maliliit na hitsóng
pinilí n~g maiínam na m~ga dalirì n~g m~ga dalága.
Cumikintáb na parang salamín ang tablá n~g báhay; m~ga cortinang júsi ó
piña ang m~ga pamuti n~g m~ga pintúan, sa m~ga bintana'y nacasabit ang
m~ga farol cristal, ó papel rosa, azul, verde ó pulá: napupuspos ang
bahay n~g m~ga bulaclac at n~g m~ga lalagyan n~g m~ga halamang
namumulaclac ó magaling na m~ga pamuti na ipinapatong sa m~ga pedestal
na loza sa China; pati n~g m~ga santo'y nan~gagsisigayac, ang m~ga
larawan at ang m~ga, "reliquia" ay nan~gagsásaya namán, pinapagpagán
silá n~g alabóc at binibitinan n~g pinagsalitsalit na m~ga bulaclac ang
caniláng m~ga marco.
Nan~gagtátayô sa m~ga daán, sa láyong hálos nagcacatuladtulad, n~g
maiinam na m~ga arcong cawayang binurdahan sa libolibong paraang
tinatawag na "sincában", at naliliguid n~g m~ga caluscós, na makita
lámang n~g m~ga bata'y nan~gagsasayahan na. Sa paliguid n~g patio n~g
simbaha'y naroon ang malaking toldang pinagcagugúlan n~g mainam, na m~ga
punò n~g cawayan ang m~ga túcod, at n~g doon magdáan ang procesion. Sa
ilalim n~g toldang ito'y nan~gaglalaró ang m~ga báta, nan~gagtatacbuhan,
nan~gag-aacayatan, nan~gaglulucsuhan at caniláng pinupunit ang m~ga
bagong barong talagáng caniláng pagbibihisan sa caarawan n~g fiesta.
Nan~gagtayô doon sa plaza n~g tablado, palabasan n~g comediang ang m~ga
guinamit na kasangcapa'y cawáyan, páwid at cáhoy. Diyan magsasaysay n~g
m~ga cahan~gahan~gà ang comediang Tundo, at makikipag-unahan sa m~ga
dios sa cababalaghan: diyán cácanta at sásayaw si na Marianito,
Chananay, Balbino, Ratia, Carvajal, Yeyeng, Liceria at iba pa.
Kinalulugdan n~g Filipino ang teatro at nan~gagsusumicap n~g pagdaló sa
m~ga guinágawang palabas na m~ga drama; pinakikinggang hindî umiimíc ang
cantá, kinatutuwâan ang sayáw at ang "mímica", hindî-sumusutsot, (tandâ
n~g pagpintas,) n~guni't hindi namán pumapacpac (tanda n~g pagpupuri)
¿Hindî niyá naibigan ang pinalabas? Ang guinágawa'y n~ginan~gan~gan~gà
ang canyáng hitsó, ó cung dílì cayá'y umaalis na hindî guinagambálà ang
ibáng maráhil ay nan~galúlugod sa pinalálabas na iyón. Manacanacang
humíhiyaw lámang ang m~ga mámamayang han~gál, pagcâ hináhagcan ó
niyayacap n~g lumálabas na m~ga laláki ang lumálabas na m~ga babae;
datapwa't hindî lumálampas sa gayóng gawâ. N~g úna'y walang pinalálabas
cung hindî m~ga drama lamang; gumágawa ang poeta n~g bayan n~g isáng
cathang doo'y hindî naaaring hindî magcaroon n~g labanán,
pagcacadalawang minuto, isang mapagpatawang "túpay" at cakilakilabot na
m~ga malicmatang pagbabagobago n~g anyô. Datapwa't mula n~g maisipan n~g
m~ga artista sa Tundóng gumawa n~g labanán bawa't icalabing limáng
"segundo" at maglagay n~g dalawang túpay, at magpalabas n~g m~ga cathang
lálò n~g dî súcat mapaniwalâan, mulâ noó'y caniláng natabúnan ang
caniláng m~ga capan~gagáw na m~ga tagá lalawígan. Sa pagca't totoóng
malulugdin sa bagay na gayón ang gobernadorcillo, ang guinawâ niya'y
canyang piniling camalam ang cura, ang comediang "Principe Villardo, ó
ang m~ga pácong binúnot sa imbíng yun~gib", dramang may "magia" at may
m~ga "fuegos artificiales."
Mayá't mayá'y nirerepique n~g boong galác ang m~ga campanà, ang m~ga
campanà ring iyón ang dumúdoblas n~g camacasampong araw. M~ga ruedang
may m~ga bomba at m~ga "verso" (morterete) ang siyáng umu-ugong sa
împapawid; ipakikita ang canyáng dunong n~g "pirotécnico" ó castillerong
filipino, na natutuhan ang canyáng "arte" na sino ma'y waláng nagtuturo,
naghahanda n~g m~ga toro, m~ga castillong may m~ga paputóc at may m~ga
"luces de Bengala", m~ga globong papel na pinapantog n~g han~ging
mainit, m~ga "rueda de brillante," m~ga bomba, m~ga cohetes at ibá pá.
¿Tumútunog sa maláyò ang caayaayang alin~gawn~gáw? Pagdaca'y nan~gag
tatácbuhan ang m~ga batang lalaki at nan~gag-úunahan sa pagtún~go sa
labás n~g báyan upang salubún~gin ang m~ga banda n~g música. Limá ang
inupahan, bucód sa tatlóng orquesta. Hindî dapat mawala ang música n~g
Pagsanghang ang escribano ang siyang may arì, at gayón din ang música
n~g S.P. de T., na balitang totoo n~g panahóng iyón, dahil sa ang
namamatnugot ay ang maestro Austria ang lagalag bagáng si "cabo
Mariano," na ayon sa sabihana'y dala raw niya sa dulo n~g canyáng batuta
ang pagcabantog at ang magagandang tínig. Pinupúri n~g m~ga musico ang
canyáng marcha fúnebre "El Sauce", at canilang pinanghihinayang siya'y
hindî nacapag-aral n~g música, sa pagcá't sa cagalin~gan niyáng umísip
ay macapagbibigay dan~gal sana siyá sa canyáng kináguisnang báyan.
Pumasoc na ang música sa bayan at tumutugtog n~g masayang m~ga "marcha"
na sinúsundan n~g m~ga bátang marurumi ang pananamit ó halos m~ga hubo't
hubád: may ang bárò n~g canyáng capatíd ang suot, may ang salawál n~g
canyáng amá. Pagdacang tumitiguil ang música'y nasasaulo na nilá ang
tugtuguing caniláng nárinig, caniláng inuulit na sa aguing-íng n~g bibig
ó isinusutsot ang tugtuguing iyón n~g lubós na cakinisan, at caniláng
pinasisiyahan na cung magandá ó pan~git.
Samantala'y nan~gadaratin~gan ang m~ga carromata, m~ga calesa ó m~ga
coche n~g m~ga camag-anac, n~g m~ga caibigan, n~g m~ga hindî cakilala
n~g m~ga tahur na dalá ang canicanilang lalong magagaling na m~ga manóc
at m~ga supot n~g guintô, at nan~gaháhandang ipan~ganib ang caniláng
pamumúhay sa sugalan ó sa loob n~g "rueda" n~g sabun~gán.
--¡Tumatanggap ang alférez sa gabigabí n~g limáng pong piso!--ang
ibinúbulong n~g isáng laláking pandác at matabâ sa tain~ga n~g m~ga
bágong dating;--paririto si capitang Tiago at maglálagay n~g bangcâ; may
labíng-walóng libong dalá si capitang Joaquin. Magcacaroon n~g "liampó,"
sampóng líbo ang ilálagay na puhúnan ni insíc Carlos. Magsisirating na
gáling sa Tanawan, sa Lipá at sa Batan~gan at gayón din sa Santa Cruz,
ang malalacás na m~ga "punto" (mananayà). N~guni't magchocolate cayó.
Hindî tayo aanitan ni capitang Tiago, na gaya n~g taóng nagdaan:
tátatlong misa de gracia ang canyáng pinagcagugulan, at aco'y may mutyâ
sa cacáw. At ¿cumusta pô bâ ang familia?
--¡Mabuti po! ¡mabuti po! ¡salamat!--ang isinásagot n~g m~ga
nan~gin~gibang báyan;--at ¿si párì Dámaso?
--Magsesermón sa umaga si pári Dámaso at pagcágabí casama nating siya'y
magbábangcâ.
--¡Lalong mabuti! ¡lalong mabuti! ¡cung gayo'y walang ano mang
pan~ganib!
--¡Panátag, totoóng panatag tayo! ¡Bucód sa roo'y susubò si insic
Carlos!
At inaacma n~g matabang tao ang canyáng m~ga daliring warì'y nabibilang
n~g salapî.
Sa labas n~g bayan ang nangyayari nama'y nabibihis ang m~ga tagabundoc
n~g lalong magagaling nilang pananamit upang dalhín sa bahay n~g
canicanilang mamumuhunan ang pinatabang magalíng na m~ga inahing manoc,
m~ga baboy-ramó, m~ga usa, m~ga ibon; inilululan n~g m~ga ibá sa
mabibigat n~g hilahing m~ga carretón ang cáhoy na panggátong; ang m~ga
iba'y m~ga bún~gáng cáhoy, bihirang makitang m~ga dápò na nasusumpun~gan
sa gúbat; at ang m~ga iba'y nagdádala namán n~g bigà na may malalápad na
m~ga dáhon, ticás ticas na may m~ga bulaclac, na cúlay apóy upang
ipamúti sa m~ga pintuan n~g m~ga báhay.
N~guni't ang kinaroroonan n~g lálong malakíng casayahang hálos ay
caguluhan na'y doón sa isang malápad na capatágang mataas, na iláng
hacbáng lámang ang láyò sa báhay ni Ibarra. Cumacalairit ang m~ga
"polea", umaalin~gawn~gaw ang m~ga sigawan, ang mataguintíng na tunóg
n~g batóng nilalabrá, ang martillong pumúpucpoc n~g pácò, ang palacól na
inilalabrá n~g cahab-an. Caramihang táo ang dumúducal n~g lupa at
gumágawâ silá n~g isáng maluang at malálim na húcay naghahanay ang ibá
n~g m~ga batóng tinibág sa tibagan n~g báyan, nagbábaba n~g lulan n~g
m~ga carretón, nagbúbunton n~g buhan~gin, nan~gaglálagay n~g m~ga torno
at m~ga cabrestante....
--¡Dito! ¡doón iyan! ¡Madali!--ang isinísigaw n~g isáng maliit na
matandáng laláking ang pagmumukhá'y masayá at matalínò, na ang háwac na
pinacatungcód ay isáng metro na may tansô ang m~ga cantó at nacabilíbid
doón ang lúbid n~g isáng plomada. Iyón ang maestro n~g paggawâ, si ñor
Juang arquitecto, albañil, carpintero, blanqueador, cerrajero, pintor,
picapedrero at manacánacâ pang escultor.
--¡Kinacailan~gang itó'y mayari n~gayón din! ¡Hindî macapagtatrabajo
búcas at gágawin na ang ceremonia sa macalawa! ¡Madalî!
--¡Gawín ninyó ang hoyo sa isáng paraang maipasoc na angcáp na angcáp
ang tila híhip na itó!--ang sinasabi sa iláng m~ga picapedrero na
nan~gagpapakinis n~g isang malaking batóng parisucát;--¡sa loob nitó
iin~gatan ang ating m~ga pan~galan!
At inuulit sa báwa't tagaibáng báyang lumalapit, ang macalilibong
canyáng sinábi na:
--¿Nalalaman bâ ninyó ang áming itátayô? Talastasín ninyóng itó'y isáng
escuélahan, huwáran n~g m~ga ganitóng bágay rin, catúlad n~g m~ga
escuélahan sa Alemania, higuít pa ang cabutihan! ¡Ang arquitectong si
guinóong R. at acó ang gumuhit n~g plano, at acó ang namamatnugot sa
paggawâ! Siyá n~gâ, pô; tingnán ninyo. Itó'y maguiguing isáng palaciong
may dalawáng pinacapacpác; úcol ang isa sa m~ga bátang lalaki at ang
isá'y sa m~ga bátang babae. Magcacaroon dito sa guitnâ n~g isáng
malaking halamanang may tatlóng huwád sa bucál n~g túbig na sumusumpít
na paitaas, at caligaligaya ang sambúlat n~g m~ga patác; m~ga púnò n~g
cáhoy diyan sa m~ga taguilíran, maliliit na halamanan, at n~g ang m~ga
báta'y magtatanim at mag-aalágà n~g m~ga halaman sa m~ga horas n~g
pagliliháng, sasamantaláhin ang panahón at hindi sasayán~gin. ¡Tingnán
ninyó't malalalim ang m~ga simiento! Tatlóng metro at pitompó't limáng
centímentro. Magcacaroon ang bahay na itó n~g tatlóng bodega, m~ga
yun~gíb sa ilálim n~g lúpà m~ga bilangguan sa m~ga tamád mag-aral sa
malapít, sa totóong malapit sa m~ga pinaglalaruan at sa "gimnasio", at
n~g márinig n~g m~ga pinarurusahang bátà cung paano ang guinágawang
pagcacatuwâ n~g m~ga masisipag-mag-áral. Nakikita pô bâ ninyó ang
malaking lugar na iyáng waláng caanoano man? Itinátalaga ang capatagang
iyáng lampaslampasan ang han~gin upang diyán man~gagtacbúhan at
man~gaglucsuhan ang m~ga bátà. Magcacaroon ang m~ga batang babae n~g
halamanang may m~ga uupán, m~ga "columpio", m~ga cacahúyan at n~g doon
silá macarapaglarô n~g "comba", m~ga bucál n~g túbig na pumapaimbulog,
culun~gan n~g m~ga ibon at ibá pa. Itó'y maguiguing isang bágay na
cárikitdikitan.
At pinapagkikiskis ni ñor Juan ang m~ga camáy sa galác, at ang iniisip
niya'y ang pagcabantóg na mátatamo. Magsisìparito ang m~ga tagá ibáng
lupain upang daláwin iyón at sila'y man~gagtatanong:--¿Síno ang dakilang
arquitectong gumawâ nitó?--¿Hindî bâ ninyó nalalaman? ¡Tila mandin hindî
catotohanang; hindî ninyó makilala si ñor Juan! ¡Marahil totoóng maláyò
ang inyong pinangalin~gan!--ang isásagot n~g lahát.
Nagpaparoo't paríto sa magcabicabilang dúlong taglay ang ganitong m~ga
pagdidilidili, na canyang inuusisang lahat, at ang lahát ay canyáng
minámasdan.
--Sa ganáng ákin ay napacarami namang cahoy ang gamit na iyan sa isang
cabria--ang canyáng sinabi sa isang taong nanínilaw, na siyang
namamatnubay sa ilang m~ga manggagawà;--casucatan na, sa ganang akin,
ang tatlóng mahahabang trozo na papagtutungcuíng-calan ó "trípode", at
sacâ tatló pang cahoy na papagcapitcapitin!
--¡Aba!--ang isinagót n~g laláking nanínilaw na n~gumín~gitî n~g
cacaibá;--lálong malakíng pangguiguilalás ang áting tátamuhin
samantalang lálong marámi ang m~ga casangcapang gamítin nátin sa gawaing
itó. Lálong maínam ang anyô n~g caboôan, lálong mahalagá at caniláng
wiwicâin: ¡gaano calakíng págod ang guinúgol díto! ¡Makikita ninyo cung
anó ang cábriang áking itátayô! At pagcatápos ay áking pamumutihan n~g
m~ga banderola, n~g m~ga guirnaldang m~ga dáhon at m~ga bulaclác ...;
masasabi ninyó pagcatapos na nagcaróon cayó n~g magandáng caisipán n~g
pagcacátanggap ninyó sa ákin sa casamahán n~g inyóng m~ga manggagáwa, at
walâ n~g maháhan~gad pa si guinóong Ibarra!
Sa dácong malayôlayô roo'y may natatanawáng kiosko, na nagcacahugpong sa
pamamag-itan n~g isáng bálag na nahahabun~gan n~g m~ga dáhon n~g
ságuing.
Ang maestro sa escuélahang may m~ga tatlompóng bátang laláki ay
nan~gaggágawâ n~g m~ga corona, nan~gagtatali n~g m~ga bandera sa m~ga
malilíit na man~ga halíguing cawáyang napupuluputan n~g damít na putíng
pinacumbô.
--¡Pagsicápan ninyóng umínam ang pagcacasulat n~g m~ga letra!--ang
sinasabi sa m~ga nagpípinta n~g m~ga salitáng itátanyag sa
lahát;--¿paririto ang Alcalde, maráming m~ga cura ang magsísidalo,
maráhil patí n~g Capitan General na n~gayo'y na sa lalawigan! Cung
makita niláng magalíng cayóng magdibújo, marahil cayo'y puríhin.
--¿At handugán camí n~g isáng pizarra ...?
--¿Síno ang nacaaalam! datapuwa't humin~gî na si guinoong Ibarra n~g isá
sa Maynilà. Dárating búcas ang iláng bágay na ipamamahágui sa inyóng
pinacaganting pálà.... Datapuwa't pabayaan ninyó ang m~ga bulaclác na
iyán sa túbig, gágawin natin búcas ang m~ga ramillete, magdádala pa cayó
ríto n~g m~ga bulaclác, sa pagca't kinacailan~gang malatagan ang mesa
n~g m~ga bulaclac, ang m~ga bulaclác ay nacapagbíbigay sayá sa m~ga
matá.
--Magdádala ríto ang áking amá búcas n~g m~ga bulaclác n~g bainô at sacâ
isáng bácol na m~ga sampaga.
--Hindi tumatanggáp n~g báyad ang aking amá sa tatlóng carritóng
buhan~ging dinalá rito.
--Ipinan~gacò n~g aking tiong siya ang magbabayad sa isáng maestro,--ang
idinugtong n~g pamangkin ni capitang Basilio.
At túnay n~ga namán; kinalugdán ang panucálang iyón n~g lahát hálos.
Hinin~gî n~g curang siyá ang mag-áamang-binyág at magbebendición sa
paglalagáy n~g únang bató, pagdiriwáng na gágawin sa catapusáng araw n~g
fiesta, at siyáng gágawing isá sa m~ga pinacamalaking pagsasaya. Patí
n~g coadjutor ay lumápit n~g boóng cakimîan cay Ibarra, at sa canya'y
inihandóg ang lahát n~g m~ga pamisang pagbayaran sa canyá n~g m~ga
mapamintacasi hanggáng sa mayarì ang báhay na iyón. Mayroon pa, sinabi
ni hermana Rufa, ang mayaman at mapag-impoc na babaeng sacali't
cuculan~gin n~g salapî, canyáng lilibutin ang iláng báyan upang
magpalimós, sa ilálim n~g tán~ging pagcacasunduang sa canyá'y babayaran
ang paglalacbáy, ang m~ga cacánin at ibá pa. Pinasalamatan siyá ni
Ibarra at siyá'y sinagót:
--Walâ táyong macucuhang mahalagáng bágay, sa pagcá't hindi acó mayáman
at hindî namán simbahan ang báhay na itó. Bucód sa rito'y hindî co
ipinan~gácong áking itátayô ang báhay na itóng ibá ang magcacagugol.
Pinagtatakhan siyá at guinagawang ulirán n~g m~ga bináta, n~g m~ga
estudianteng gáling Maynilang pumaroón doón at n~g makipagfiesta;
n~guni't gaya n~g nangyayari hálos cailán man, pagca ibig nating tuláran
ang m~ga tinátakhang m~ga táo, ang nagágagad lámang natin ay ang canyáng
waláng cabuluháng m~ga guinágawâ, at cung magcaminsan pa'y ang canyáng
m~ga sawíng caasalan, nan~gagtataca palibhasa'y walá táyong cáya sa
ibáng bágay, minámasdan n~g maraming sa canya'y nan~gagtátaca cung paano
ang pagtatali n~g binátang iyón n~g canyáng corbata, ang m~ga ibá nama'y
ang anyô n~g cuello n~g bárò, at hindî cácaunti ang nagmámasid cung ilán
ang m~ga botón n~g canyáng americana at chaleco.
Tila mandin pawang nan~gapawi magpacailán man ang m~ga masasamáng
nangyayari sa panahóng hináharap na guinuguniguni ni matandáng Tasio.
Iyán n~gâ ang sinabi ni Ibarra isáng áraw sa canyá; n~guni't siyá'y
sinagót n~g matandáng mapag-ísip n~g malulungcót:
--Inyó pô sánang alalahanin ang sinasabi ni Baltazar:
"Cung ang isalubong sa iyong pagdatíng
Ay masayáng mukhá't may pakitang guìliw,
Lálong pag-in~gáta't caaway na lihim..."
Cung gaano ang galíng ni Baltazar sa pagca poeta ay gayón din sa
catalinuhang umísip.
Itó at ibá pang m~ga bágay ang m~ga nangyari sa áraw na sinusundan n~g
fiesta bago lumubóg ang áraw.
=XXVII.