[251] Isá sa tatlóng m~ga Furia Gorgona caaway ni Minerva. Pinugutan n~g
ulo si Medusa ni Perseo. Ang m~ga pan~galan n~g tatlóng Furia ay Medusa,
Euriale at Estenio: ang táong matitigan n~g alín man sa tatlóng itó'y
hindî macakilos at napípipi. Si Minerva ang diosa n~g carunun~gan at
pagbabaca. Si Perseo ay anác ni Dánae at hárì sa Argos; iniligtás niyá
sa infierno ang canyáng sinísintang si Andrómeda.
=XVI.=
=SI SISA=
Madilim ang gabí: tahimic na tumutulog ang m~ga namamayan; ang m~ga
familiang nag-alaala sa m~ga namatay na'y tumulog na n~g boong
capanatagán at capayapaan n~g loob: nan~gagdasál na silá n~g tatlóng
bahagui n~g rosario na may m~ga "requiem", ang pagsisiyám sa m~ga
cálolowa at nan~gagpanín~gas n~g maraming candilang pagkít sa haráp n~g
m~ga mahál na larawan. Tumupád na ang m~ga mayayaman at ang m~ga
nacacacaya sa pagcabûhay sa m~ga nagpamana sa canilá n~g caguinhawahan;
kinabucasa'y sísimba silá sa tatlóng misang gágawin n~g báwa't
sacerdote, man~gagbíbigay silá n~g dalawáng piso at n~g ipagmisa n~g
isáng patungcól sa cálolowa n~g m~ga namatáy; bíbili sila, pagcatapos,
n~g bula sa m~ga patáy na puspós n~g m~ga indulgencia. Hindî n~ga
totoong nápacahigpit ang Justicia n~g Dios na gáya n~g justicia n~g táo.
N~guni't ang dukhâ, ang mahírap, na bahagyâ nanacacakita upang may
maipag-agdóng-búhay, at nan~gangailán~gang sumúhol sa m~ga
"directorcillo," m~ga escribiente at m~ga sundalo, upang pabayaan siláng
mamúhay n~g tahimic, ang táong iyá'y hindî tumutulog n~g panatag, na
gaya n~g inaacála n~g m~ga poeta sa m~ga palacio, palibhasa'y hindî pa
silá maráhil nacapagtitiis n~g m~ga hagpós n~g carálitâan. Malungcót at
nag-iisíp-ísip ang dukhâ. Nang gabíng iyón, cung cácauntí ang canyáng
dinasál ay malakíng lubhâ ang canyáng dalán~gin, tagláy ang hírap sa
m~ga matá at ang m~ga lúha sa púsò. Hindî siyá nagsísiyam, hindî siyá
marunong n~g m~ga "jaculatoria", n~g m~ga tulâ at n~g m~ga "oremus," na
cathâ n~g m~ga fraile, at iniuucol sa m~ga táong waláng sariling
caisipán, waláng sariling damdámin, at hindî rin namán napag-uunawà ang
lahát n~g iyón. Nagdárasal siyá n~g áyon sa pananalitâ n~g canyáng
caralitaan; ang cálolowa niyá'y tumatan~gis dáhil sa canyáng sariling
calagayan, at dáhil namán sa m~ga namatáy, na ang pagsintá nilá sa
canyá'y siyáng canyáng cagalin~gan. Nangyayaring macapagsaysáy ang m~ga
lábì niyá n~g m~ga pagbátì; n~guni't sumísigaw ang canyang ísip n~g m~ga
daing at nagsásalitâ n~g m~ga hinanakít. ¿Cayó bagá'y man~gasísiyahan.
Icáw na pumuri sa carukhâan, at cayó namán, m~ga aninong pinahihirapan,
sa waláng pamúting panalan~gin n~g dukhâ, na sinasaysay sa haráp n~g
isáng estampang masamâ ang pagcacágawâ, na liniliwanagan n~g ílaw n~g
isáng timsím, ó bacâ cayâ ang ibig ninyo'y ang may m~ga candílang
malalakí sa haráp n~g m~ga Cristong sugatán, n~g m~ga Virgeng malilíit
ang bibíg at may m~ga matáng cristal, m~ga misang wícang latíng
ipinan~gun~gusap n~g m~ga sacerdoteng hindî inuunawà ang sinasabi? At
icáw, Religióng ilinaganap na talagáng úcol sa sangcataohang
nagdaralità, ¿nalimutan mo na cayâ ang catungculan mong umalíw sa naaapi
sa canyáng carukhâan, at humiyâ sa macapangyarihan sa canyáng
capalalûan, at n~gayó'y may laan ca lamang na m~ga pan~gácò sa m~ga
mayayaman, sa m~ga táong sa iyó'y macapagbabayad?
Ang caawaawang tao'y nagpúpuyat sa guitnâ n~g canyáng m~ga anác na
nan~gatutulog sa canyáng síping; iniisip ang m~ga bulang dapat bilhín
upang mápahin~galáy ang m~ga magulang at ang namatáy na esposo.--"Ang
píso--anyá--ang píso'y isáng linggóng caguinhawahan n~g aking m~ga anác;
isáng linggóng m~ga tawanan at m~ga catuwâan, ang aking inimpóc sa bóong
isáng buwan, isáng casuutan n~g aking anác na babaeng nagdádalaga
na."--Datapuwa't kinacailan~gang patayín mo ang m~ga apóy na itó--ang
wícà n~g voces na canyáng nárinig sa sermón--kinacailan~gang icáw ay
magpacahírap." ¡Tunay n~gâ! ¡kinacailan~gan! Hindî ililigtas n~g Iglesia
n~g waláng bayad ang m~ga pinacasisinta mong cálolowa: hindî
ipinamímigay na waláng báyad ang m~ga bula. Dápat mong bilhín ang bula,
at hindî ang pagtulog cung gabí ang iyóng gágawin, cung dî ang
pagpapagal. Samantala'y mailálantad n~g iyóng anác na babae ang bahágui
nang catawáng dapat ilíhim sa nanonood; ¡magpacagútom ca, sa pagca't
mahál ang halagá n~g lán~git! ¡Tunay na túnay n~gâ yátang hindî
pumapasoc sa lán~git ang m~ga dukhâ!
Nan~gagliliparan ang m~ga caisipáng itó sa alang-alang na pag-itang mulâ
sa sahíg na kinalalatagan n~g magaspáng na baníg, hanggáng sa palupong
kinatatalîan n~g dúyang pinag-úuguyan sa sanggól na laláki. Ang
paghin~gá nitó'y maluág at payápà; manacânacang n~ginun~guyâ ang láway
at may sinasabing dî mawatasan: nananaguinip na cumacain ang sicmurang
gutóm na hindî nabusóg sa ibinigáy sa canyá n~g m~ga capatíd na
matatandâ.
Ang m~ga culiglíg ay humuhuning hindî nagbabago ang tínig at isinasaliw
ang caniláng waláng humpáy at patupatuloy na írit sa m~ga patlángpatláng
na tin-ís na húni n~g cagaycáy na nacatagò sa damó ó ang butiking
lumálabas sa canyáng bútás upang humánap n~g macacain, samantalang ang
tucô, na wala n~g pinan~gan~ganibang túbig ay isinusun~gaw ang canyáng
ulo sa gúang n~g bulóc na púnò n~g cáhoy. Umaatun~gal n~g lubháng
mapanglaw ang m~ga áso doon sa daan, at sinasampalatayanan n~g
mapamahíing nakikinig na silá'y nacacakita n~g m~ga espíritu at n~g m~ga
anino. Datapuwa't hindi nakikita n~g m~ga áso at n~g ibá pang m~ga háyop
ang m~ga pagpipighatî n~g m~ga tao, at gayón man, ¡gaano carami ang
canilang m~ga cahirapang tinítiis!
Doon sa maláyò sa bayan, sa isáng láyong may isáng horas, nátitira ang
iná ni Basilio at ni Crispín, asáwa n~g isáng laláking waláng puso, at
samantalang ang babae nagpipilit mabúhay at n~g macapag-arugà sa m~ga
anác, nagpapagalâgala at nagsasabong namán ang lalaki. Madalang na
madálang silá cung magkíta, n~guni't lágui n~g kahapishapis ang
nangyayari pagkikita. Unti-unting hinubdán n~g lalaki ang canyáng asáwa
n~g m~ga híyas upang may maipagvicio siyá at n~g walâ nang caanoano man
si Sisa, upang magugol sa masasamáng m~ga hingguíl n~g canyáng asawa,
pinagpasimulâan nitóng siyá'y pahirapan. Mahinà, palibhasà, ang loob,
malakí ang cahigtán n~g púsò cay sa pag-iísip, walâ siyáng nalalaman
cung dî sumintá at tumán~gis. Sa ganáng canyá'y ang canyáng asawa ang
siyáng dios niyá,; ang m~ga anác niyá'y siyáng canyang m~ga ángel. Sa
pagca't talastás n~g lalaki cung hanggáng saan ang sa canya'y pag-íbig
at tacot, guinágawa namán niyá ang catulad n~g asal n~g lahát n~g m~ga
diosdiosan: sa aráw-áraw ay lumálalâ ang canyáng calupitan, ang pagca
waláng áwà at ang pagcapatupatuloy n~g bawa't maibigan.
N~g múhang tanóng sa canyá si Sisa n~g minsang siyá'y sumipót sa báhay,
na ang mukha'y mahiguít ang pagdidilim cay sa dati, tungcól sa
panucalang ipasoc n~g sacristan si Basilio, ipinatúloy niyá ang
paghahagpós n~g manóc, hindî siyá sumagot n~g oo ó ayaw. Hindî nan~gahás
si Sisang ulítin ang canyang pagtatanong; datapuwa't ang lubháng
mahigpít na casalatán n~g caniláng pamumúhay at ang han~gád na ang m~ga
báta'y man~gag-áral sa escuelahan n~g bayan n~g pagbasa't pagsúlat, ang
siyang sa canya'y pumílit na ipalútoy ang panucalà niya. Ang canyang
asawa'y hindî rin nagsabi n~g anó man.
Nang gabíng yaon, icasampó't calahatî ó labíng-isá ang horas, n~g
numiningning na ang m~ga bituin sa lan~git na pinaliwanag n~g unós,
nacaupô si Sisa sa isáng bangcóng cahoy na pinagmamasdan ang ilang m~ga
san~gá n~g cahoy na nagninin~gasnin~gas sa calang may tatlóng
batóng-buhay na may m~ga dunggót. Nacapatong sa tatlóng batóng itó ó
tungcô ang isang palayóc na pinagsasain~gan, at sa ibabaw n~g m~ga
bága'y tatlóng tuyóng lawlaw, na ipinagbíbili sa halagang tatló ang
dalawang cuarta.
Nacapan~galumbabà, minámasdan ang madilawdilaw at mahinang nín~gas n~g
cawayang pagdaca'y naguiguing abó ang canyang madalíng malugnaw na bága;
malungcót na n~gitî ang tumatanglaw sa canyang mukhâ. Nagugunità niya
ang calugodlugód na bugtóng n~g palayóc at n~g apóy na minsa'y pinaturan
sa canya ni Crispin. Ganitó ang sinabi n~g batà:
"Naupô si Maitím, sinulót ni Mapula.
Nang malao'y cumaracara."
Batà pa si Sisa, at napagkikilalang n~g dacong úna'y siya'y maganda at
nacahahalina cung cumílos. Ang canyang m~ga mata, na gaya rin n~g
canyang calolowang ibibigay niyang lahat sa canyang m~ga anac, ay sacdal
n~g gaganda, mahahabà ang m~ga pilíc-mata at nacauukit cung tumin~gín;
mainam ang hayap n~g ilóng; marikít ang pagcacaanyô n~g canyang m~ga
labing namumutlâ. Siya ang tinatawag n~g m~ga tagalog na "cayumanguing
caligatan," sa macatuwid baga'y cayumangguí, n~guni't isang cúlay na
malínis at dalísay. Baga man batà pa siya'y dahil sa pighatî, ó dahil sa
gútom, nagpapasimulâ na n~g paghupyac ang canyang namumutlang m~ga
pisn~gí; ang malagóng buhóc na n~g úna'y gayac at pamuti n~g canyang
cataóhan, cung cayâ husay hindî sa pagpapaibiíg, cung dî sa pagca't
kinaugalîang husayin: ang pusód ay caraniwan at walang m~ga "aguja" at
m~ga "peineta."
May ilang araw nang hindî siya nacacaalis sa bahay at canyang tinatapos
tabìin ang isang gawang sa canya'y ipinagbiling yarîin sa lalong
madalíng panahóng abót n~g caya. Sa pagcaibig niyang macakita n~g
salapî, hindî nagsimba n~g umagang iyón, sa pagca't maaabala siya n~g
dalawang horas ang cauntian sa pagparoo't parito sa bayan:--¡namimilit
ang carukhâang magcasala!--N~g matapos ang canyang gawa'y dinala niya sa
may-arì, datapuwa't pinan~gacuan siya nitó sa pagbabayad.
Walâ siyang inísip sa boong maghapon cung dî ang m~ga ligayang tatamuhin
niya pagdatíng n~g gabí: canyang nabalitaang óowî ang canyang m~ga anac,
at canyang inísip na sila'y canyang pacaning magalíng. Bumilí n~g m~ga
lawlaw, pinitas sa canyang malíit na halamanan ang lalong magagandang
camatis, sa pagca't nalalaman niyang siyang lalong minamasarap ni
Crisping pagcain, nanghin~gî sa canyang capit bahay na si filósofo
Tasio, na tumitira sa may m~ga limangdaang metro ang layò sa canyang
tahanan, n~g tapang baboy-ramó, at isang hità n~g patong-gubat, na
pagcaing lalong minamasrap ni Basilio. At puspós n~g pag-asa'y isinaing
ang lalong maputíng bigas, na siya rin ang cumúha sa guiícan. Yaón n~ga
nama'y isang hapúnang carapatdapat sa m~ga cura, na canyang handâ sa
caawaawang m~ga batà.
Datapuwa't sa isang sawîng palad na pagcacatao'y dumatíng ang asawa
niya't kinain ang canin, ang tapang baboy ramó, ang hità n~g pato,
limang lawlaw at ang m~ga camatis. Hindî umiimic si Sisa, baga man ang
damdam niya'y siya ang kinacain. Nang busóg na ang lalaki'y naalaalang
itanóng ang canyang m~ga anac. Napan~gitî si Sisa, at sa canyang
catowâa'y ipinan~gacò sa canyang sariling hindî siya maghahapunan n~g
gabíng iyón; sa pagca't hindî casiya sa tatló ang nalabi. Itinanóng n~g
ama ang canyang m~ga anac, at ipinalalagay niya itóng higuít sa siya'y
cumain.
Pagcatapos ay dinampót n~g lalaki ang manóc at nag-acalang yumao.
--¿Ayaw ca bang makita mo sila?--ang itinanóng na nan~gan~gatal;--sinabi
ni matandang Tasiong sila'y malalaon n~g cauntî; nacababasa na si
Crispin ... marahil ay dalhín ni Basilio ang canyang sueldo.
N~g marinig itóng huling cadahilanan n~g pagpiguil sa canya'y humintô,
nag-alinlan~gan, n~guni't nagtagumpay ang canyang mabuting angel.
--¡Cung gayó'y itira mo sa akin ang piso!--at pagcasabi ay umalis.
Tuman~gis n~g bóong capaitan si Sisa; n~guni't pagcaalaala sa canyang
m~ga anac ay natuyô ang m~ga luhà. Mulî siyang nagsaing, at inihandâ ang
tatlong lawlaw na natira: bawa't isa'y magcacaroon n~g isa't calahatì.
--¡Darating silang malakí ang pagcaibig na cumain!--ang iniisip
niya:--malayò ang pinangagalin~gan at ang m~ga sicmúrang gutóm ay walang
púsò.
Pinakingan niyang magalíng ang lahat n~g in~gay, masdan natin at
hinihiwatigan niya ang lalong mahinang yabag:
--Malacas at maliwanag ang lacad ni Basilio; marahan at hindî
nacacawan~gis ang cay Crispin--ang iniisip n~g ina.
Macaalawa ó macaatló n~g humúni ang calaw sa gúbat, mulâ n~g tumilà ang
ulan, at gayón ma'y hindî pa dumarating ang canyang m~ga anac.
Inilagay niya ang m~ga lawlaw sa loob n~g palayóc at n~g huwag lumamig,
at lumapit sa pintuan n~g dampâ upang siya'y malibang ay umawit n~g
marahan. Mainam ang canyang voces, at pagcâ narìrinig nilang siya'y
umaawit n~g "cundiman", nan~gagsisiiyac, ayawan cung bakit. N~gúni't n~g
gabing iyó'y nan~gan~gatal ang canyang voces at lumalabas n~g pahirapan
ang tínig.
Itiniguil ang canyang pag-awit at tinitigan niya ang cadiliman. Sino
ma'y walang nanggagaling sa bayan, liban na lamang sa han~ging
nagpapahulog n~g tubig sa malalapad na m~ga dahon n~g m~ga saguing.
Caracaraca'y biglang nacakita n~g isang ásong maitím na sumipót sa harap
niya; may inaamoy ang hayop na iyón sa landas. Natacot si Sisa, cumúha
n~g isang bató at hinaguis. Nagtatacbó ang asong umaatun~gal n~g
pagcapanglawpanglaw.
Hindî mapamahîin si Sisa, n~guni't palibhasa'y maráming totóo ang
canyáng nárinig na m~ga sinasabi tungcol sa m~ga guníguní at sa m~ga
ásong maiitím' caya n~ga't nacapangyári sa canyá ang laguím. Dalidaling
sinarhán ang pintô at naupô sa tabí n~g ílaw. Nagpapatíbay ang gabí n~g
m~ga pinaniniwalaan at pinupuspos n~g panimdím ang aláng-álang n~g m~ga
malicmátang aníno.
Nag-acálang magdasál, tumáwag sa Vírgen, sa Dios, upang calin~gáin nilá
ang canyáng m~ga anác, lálonglalò na ang canyáng bunsóng si Crispín. At
hindî niyá sinásadya'y nalimutan niyá ang dasál at napatun~go ang bóong
pag-iisip niyá sa canilá, na anó pa't canyáng naaalaala ang m~ga
pagmumukhâ n~g báwa't isá sa canilá, yaóng m~ga mukháng sa towî na'y
n~gumín~gitî sa canyá cung natutulog, at gayón din cung nagíguising.
Datapuwa't caguinsaguinsa'y naramdaman niyáng naninindíg ang canyáng
m~ga buhóc, nangdidilat n~g maínam ang canyáng m~ga matá, malicmátà ó
catotohanan, canyáng nakikitang nacatìndíg si Crispin sa tabí n~g calan,
doón sa lugar na caraníwang canyáng inúup-an upang makipagsalitaan sa
canyá. N~gayó'y hindî nagsasabi n~g anó mán; tinititigan siyá niyóng
m~ga matáng malalakí at n~gumín~gitî.
--¡Nánay! ¡bucsán ninyó! ¡bucsán ninyó, nánay!--ang sabi ni Basilio,
búhat sa labás.
Kinilabútan si Sisa at nawalâ ang malícmatà.
=XVII.=
=BASILIO=
Bahagyâ pa lamang nacapapasoc si Basiliong guiguirayguiray,
nagpatínghulóg sa m~ga bísig n~g canyáng iná.
Isáng dî masábing panglalamíg ang siyáng bumálot cay Sisa n~g makita
niyáng nag-íisang dumatíng si Basilio. Nagbantáng magsalitâ ay hindî
lumabás ang canyáng voces; iníbig niyáng yacápin ang canyáng anác ay
nawal-án siyá n~g lacás; hindî namán mangyaring umiyác siyá.
N~guni't n~g makita niyá ang dugóng pumapalígò sa noo n~g bata'y siyá'y
nacasigáw niyáng tínig na wári'y nagpapakilala n~g pagcalagót n~g isáng
bagtìng n~g púsò.
--¡M~ga anác co!
--¡Howág pô cayông mag-ala ala n~g anó man, nánay!--ang isinagót ni
Basilio;--nátira pô sa convento pô si Crispin.
--¿Sa convento? ¿nátira sa convento? ¿Buháy?
Itinin~galâ n~g bátà sa canyáng iná ang canyáng m~ga matá.
--¡Ah!--ang isinigaw, na anó pa't ang lubháng malaking pighati'y naguing
lubháng malaking catowâan. Si Sisa'y umiyác, niyácap ang canyáng anác at
pinuspós n~g halíc ang may dugóng nôo.
--¡Buháy si Crispin! Iniwan mo siyá sa convento ... at ¿bákit may súgat
ca, anác co? ¿Nahúlog ca bâ?
At siniyasat siyá n~g boong pag-iín~gat.
--N~g dalhín pô si Crispin n~g sacristan mayor ay sinábi sa áking hindî
raw acó macaaalis cung dî sa icasampóng horas, at sa pagcá't malálim na
ang gabí, acó'y nagtánan. Sa baya'y sinigawán acó n~g m~ga sundalo n~g
"Quien vive," nagtatacbó acó, bumaríl silá at nahilahisan n~g isáng bála
ang áking nóo. Natatacot acóng mahuli at papagpupunásin acó n~g cuartel,
na abóy n~g pálò, na gaya n~g guinawâ cay Pablo, na hanggá n~gayó'y may
sakít.
--¡Dios co! ¡Dios co!--ang ibinulóng n~g ináng kiníkilig--¡Siyá'y iyóng
iniligtas!
At sacâ idinugtóng, samantalang, humahanap n~g panaling damit, túbig,
súcà, at balahibong maliliit n~g tagác:
--¡Isáng dálì pa at nápatay ca sana nilá, pinatáy sana nilá ang aking
anác! ¡Hindî guinúgunitâ n~g m~ga guardia civil ang m~ga iná!
--Ang sasabihin ninyó'y nahulog acó sa isáng cáhoy; huwág pô sánang
maalaman nino mang acó'y pinaghágad.
--¿Bákit bâ nátira si Crispin?--ang itinanóng ni Sisa pagcatapos magawâ
ang paggamot sa anác.
Minasdán ni Basiliong isáng sandalî ang canyáng iná, niyácap niyá itó at
sacâ, untiunting sinaysáy ang úcol sa dalawáng onza, gayón ma'y hindî
niyá sinabi ang m~ga pagpapahirap na guinagawà sa canyáng capatíd.
Pinapaghálò n~g mag-iná ang caniláng m~ga lúhà.
--¡Ang mabaít cong si Crispin! ¡pagbintan~gán ang mabaít cong si
Crispin! ¡Dahiláng tayó'y dukhâ, at ang m~ga dukháng gáya natin ay dapat
magtiís n~g lahát!--ang ibinulòng ni Sisa, na tinitingnan n~g m~ga
matáng punô n~g lúhà ang tinghóy na nauubusan n~g lan~gís.
Nanatiling malaónlaón ding hindî silá nag-imican.
--¿Naghapunan ca na bâ?--¿Hindî? May cánin at may tuyóng lawláw.
--Walâ acóng "ganang" cumain; túbig, túbig lámang ang íbig co.
--¡Oo!--ang isinagót n~g iná n~g boong lungcót;--nalalaman co n~g hindî
mo ibig ang tuyóng lawláw; hinandâan catá n~g ibáng bágay; n~guni't
naparíto ang iyòng tátay, ¡caawaawang anác co!
--¿Naparito ang tátay?--ang itinanòng ni Basilio, at hindî kinucusa'y
siniyasat ang mukhâ at ang m~ga camáy n~g canyang iná. Nacapagsikíp sa
púsò ni Sisa ang tanóng n~g canyáng anác, na pagdaca'y canyáng
napag-abót ang cadahilanan, cayá't nagdumalíng idinugtóng:
--Naparito at ipinagtanóng cayó n~g mainam, ibig niyáng cayó'y makita;
siya'y gutóm na gutóm. Sinabing cung cayó raw ay nananatili sa
pagpapacabaít ay mulî siyáng makikisama sa átin.
--¡Ah!--ang isinalabat ni Basilio, at sa samâ, n~g canyáng lóob ay
inin~giwî ang canyáng m~ga labî.
--¡Anác co!--ang ipínagwícà ni Sisa.
--¡Ipatáwad pô ninyó, nánay!--ang mulíng isinagót na matigás ang
anyô--¿Hindî bâ cayâ lálong magalíng na táyong tatlò na lámang, cayó, si
Crispin at acó?--N~guni't cayó po'y umíiyac; ipalagáy ninyóng walâ acóng
sinabing anó man.
Nagbuntóng-hinin~gá si Sisa.
Sinarhán ni Sisa ang dampâ at tinabunan n~g abó ang caunting bága sa
calán at n~g huwág mapugnáw, túlad sa guinagawâ n~g táo sa m~ga damdámin
n~g cálolowa; tacpán ang m~ga damdaming iyán n~g abó n~g búhay na
tinatawag na pag-wawalang-bahálâ, at n~g huwág mapugnáw sa pakikipanayám
sa aráw-áraw sa áting m~ga capowâ.
Ibinulóng ni Basilio ang canyáng m~ga dasál, at nahigâ sa tabí n~g
canyáng iná na nananalan~gin n~g paluhód.
Nacacaramdam n~g ínit at lamíg; pinagpilitang pumíkit at ang iniisip
niyá'y ang canyáng capatîd na bunsô, na nag-aacalang tumulog sana n~g
gabíng iyón sa sinapupunan n~g canyáng iná, at n~gayó'y marahil umíiyac
at nan~gan~gatal n~g tácot sa isáng súloc n~g convento. Umaalin~gawn~gaw
sa canyáng m~ga taín~ga ang m~ga sigáw na iyón, túlad sa pagcárinig niyá
n~g siyá'y dóroon pa sa campanario; datapuwa't pinasimulâang pinalábò
ang canyáng ísip n~g pagód na naturaleza at nanáog sa canyáng m~ga matá
ang "espíritu", n~g panaguimpán.
Nakita niyá ang isáng cuartong tulugán, at doo'y may dalawáng candílang
may nín~gas. Pinakíkinggán n~g curang madilím ang pagmumukhâ at may
hawac na yantóc ang sinasabi sa ibáng wicà n~g sacrístan mayor, na
cakilakilabot ang m~ga kílos. Nan~gán~gatal si Crispin, at
palin~gaplin~gap ang matáng tumatan~gis sa magcabicabilâ, na párang may
hinahanap na táo, ó isáng tagúan. Hinaráp siyá n~g cura at tinatanong
siyáng malakí ang gálit at humaguinît ang yantóc. Ang bata'y tumacbó at
nagtagò sa licuran n~g sacristan; n~guni't siyá'y tinangnán nitó at
inihandâ ang canyáng catawán sa sumusubong gálit n~g cura; ang
caawaawang báta'y nagpupumiglás, nagsísicad, sumísigaw, nagpápatinghigâ,
gumugulong, tumitindíg, tumatacas, nadudulas, nasusubasob at sinásangga
n~g m~ga camáy ang m~ga hampás na sa pagca't nasusugatan ay bigláng
itinatagò at umaatun~gal. Nakikita ni Basiliong namimilipit si Crispin,
iniháhampas ang úlo sa tabláng yapacán; nakikita niyá at canyáng
náririnig na humáhaguinit ang yantóc! Sa lakíng pagn~gan~galit n~g
canyáng bunsóng capatíd ay nagtindíg; sirâ ang isip sa dî maulatang
pagcacahirap ay dinaluhong ang canyáng m~ga verdugo, at kinagat ang cura
sa camáy. Sumigáw ang cura't binitiwan ang yantóc; humawac ang sacristan
mayor n~g isáng bastón at pinálò sa úlo si Crispin, natimbuang ang bátà
sa pagcatulíg; n~g makita n~g curang siyá'y may sugat ay pinagtatadyacán
si Crispin; n~guni't itô'y hindî na nagsásanggalang, hindî na sumísigaw:
gumugulong sa tabláng parang isáng bagay na hindî nacacaramdam at
nag-iiwan n~g bacas na basâ ...
Ang voces ni Sisa ang siyáng sa canyá'y gumísing.
--¿Anó ang nangyayari sa iyo? ¿Bakit ca umíiyac?
--¡Nanag-ínip acó!... ¡Dios!--ang mariíng sábi ni Basilio at humílig na
basâ n~g páwis. Panag-ínip iyón; sabihin pô ninyóng panag-ínip lámang,
nánay, iyón; panag-ínip lámang!
--¿Anó ang napang-ínip mo?
--Hindî sumagót ang bátà. Naupô upang magpáhid n~g lúhà at n~g páwis.
Madilím sa loob n~g dampâ.
--¡Isáng panag-ínip! ¡isáng panag-ínip!--ang inuulit-úlit ni Basilio sa
marahang pananalitâ.
--¡Sabihin mo sa akin cung anó ang iyóng pinanag-ínip; hindî acó
mácatulog!--ang sinábi n~g iná n~g mulíng mahigâ ang canyáng anác.
--Ang napanag-ínip co, nánay,--ani Basilio n~g maráhan--camí raw ay
namumulot n~g úhay sa isáng tubigang totoong maraming bulaclác, ang m~ga
babae'y may m~ga daláng bacol na punô n~g m~ga úhay ... ang m~ga
lalaki'y may m~ga dalá ring bácol na punô n~g úhay ... at ang m~ga
bátang lalaki'y gayón din ... ¡Hindî co na natatandâan, nánay; hindî co
na natatandâan, nánay, ang m~ga ibá!
Hindî na nagpílit n~g pagtatanóng si Sisa; hindî niyá pinápansin ang
m~ga panag-ínip.
--Nánay, may naisip acó n~gayóng gabíng itó,--ani Basilio pagcaraan n~g
iláng sandalíng hindî pag-imíc.
--¿Anó ang naisip mo?--ang itinanóng niyá.
Palibhasa'y mapagpacababà si Sisa sa lahát n~g bágay, siyá'y
nagpapacababà patí sa canyáng m~ga anác; sa acálà niyá mabuti pa ang
caniláng pag-iísip cay sa canyá.
--¡Hindî co na ibig na magsacristan!
--¿Bákit?
--Pakinggán pô ninyó, nánay, ang aking náisip. Dumatíng pô ritong galing
sa España ang anác na lalaki n~g nasirang si Don Rafael, na inaacalà
cong casingbaít din n~g canyáng amá. Ang mabuti pô, nánay, cúnin na
ninyó búcas si Crispin, sin~gilín ninyó ang aking sueldo at sabihin
ninyóng hindî na acó magsasacristan. Paggalíng co'y pagdaca'y
makikipagkita acó cay Don Crisóstomo, at ipakikiusap co sa canyáng acó'y
tanggapíng tagapagpastól n~g m~ga vaca ó n~g m~ga calabaw; malakí na
namán acó. Macapag-aaral si Crispin sa báhay ni matandáng Tasio, na
hindî namamalò at mabaít, cahit ayaw maniwálà ang cura. ¿Maaarì pa bang
tayo'y mapapaghírap pa n~g higuít sa calagayan natin? Maniwalà, pô cayó,
nánay, mabaít ang matandâ; macáilang nakita co siyá sa simbahan, pagcâ
síno ma'y walâ roon; nalúluhod at nananalan~gin, maniwalà pô cayó.
Nalalaman na pô ninyó, nánay, hindî na acó magsasacristan: bahagyâ na
ang pinakikinabang ¡at ang pinakikinabang pa'y naoowî lámang sa
kinamumulta! Gayón din ang idináraing n~g lahát. Magpapastol acó, at
cung aking alagaang magalíng ang ipagcacatiwalà sa akin, acó'y
calúlugdan n~g may-arì; at marahil ay ipabáyang ating gatásan ang isáng
vaca, at n~g macainom tayo n~g gátas; íbig na íbig ni Crispin ang gátas.
¡Síno ang nacacaalam! marahil bigyán pa pô cayó n~g isáng malíit na
"guyà," cung makita nilá ang magalíng cong pagtupád; aalagaan nátin ang
guya at áting patatabaíng gáya n~g áting inahíng manóc. Man~gun~guha acó
n~g m~ga bun~gang cáhoy sa gúbat, at ipagbíbili co sa báyang casama n~g
m~ga gúlay sa ating halamanan, at sa ganito'y magcacasalapî táyo.
Maglalagay acó n~g m~ga sílò at n~g m~ga balatíc at n~g macahuli n~g
m~ga ibon at m~ga alamíd, man~gin~gisdâ acó sa ílog at pagcâ acó'y
malakí na'y man~gan~gáso namán acó. Macapan~gan~gahoy namán acó upang
maipagbilí ó maialay sa may-árì n~g m~ga vaca, at sa ganyá'y matótowâ sa
atin. Pagcâ macapag-aararo na acó'y aking ipakikiusap na acó'y
pagcatiwalâan n~g capirasong lúpà at n~g áking matamnan n~g tubó ó mais,
at n~g hindî pô cayó manahî hanggang hating gabí. Magcacaroon táyo n~g
damít na bágong úcol sa bawa't fiesta, cacain táyo n~g carne at
malalakíng isdâ. Samantala'y mamumuhay acóng may calayâan, magkikita
táyo sa aráw-áraw at magsasalosalo táyo sa pagcain. At yamang sinasabi
ni matandáng Tasiong matalas daw totóo ang úlo ni Crispin, ipadalá natin
siyá sa Maynílà at n~g mag-aral; siyá'y paggugugulan n~g bún~ga n~g
aking pawis; ¿hindî ba, nánay?
--¿Anó ang aking wiwicain cung dî oo?--ang isinagót ni Sisa niyacap ang
canyáng anác.
Nahiwatigan ni Sisang hindî na ibinibilang n~g anác sa hináharap na
panahón, ang canyáng amá, at itó ang nagpatulò n~g m~ga lúhà niyá sa
pagtan~gis na dî umíimic.
Nagpatuloy si Basilio n~g pagsasaysay n~g canyáng m~ga binabantá sa
hináharap na panahón, tagláy iyang ganáp na pag-asa n~g cabataang waláng
nakikita cung dî ang hinahan~gad. Walang sinasabi si Sisa cung dî "oo"
sa lahát, sa canyáng acala'y ang lahát ay magalíng. Untiunting nanaog
ang pagcáhimbing sa pagál na m~ga bubông n~g matá n~g bátà, at n~gayo'y
binucsán n~g Ole-Lukoie, na sinasabi ni Anderson, at isinucob sa ibabaw
niyá ang magandáng payong na puspós n~g masasayáng pintura.
Ang acálà niyá'y siya'y pastol n~g casama n~g canyáng bunsóng capatíd;
nan~gun~guha silá n~g bayabas, n~g alpáy at n~g ibá pang m~ga paroparó
sa calicsihán; pumapasoc silá sa m~ga yun~gíb at nakikita niláng
numiningning ang m~ga pader; naliligò silà sa m~ga bucál, at ang m~ga
buhán~gin ay alabóc na guintô at ang m~ga bato'y túlad sa m~ga bató n~g
corona n~g Vírgen. Silá'y inaawitan n~g m~ga maliliit na isdâ at
nan~gagtatawanan; iniyuyucayoc sa canila n~g m~ga cahoy ang canilang
m~ga san~gang humihitic sa m~ga salapî at sa m~ga bún~ga. Nakita niya
n~g matapos ang isang campanang nacabitin sa isang cahoy, at isang
mahabang lubid upang tugtuguin: sa lubid ay may nacataling isang vaca,
na may isang púgad sa guitnâ n~g dalawang sun~gay, at si Crispin ay nasa
loob n~g campanà at iba pa. At nagpatuloy sa gayóng pananaguinip.
N~guni't ang inang hindî gaya niyang musmós at hindî nagtatacbó sa loob
n~g isang horas ay hindî tumutulog.
=XVIII.=
=MGA CALOLOWANG NAGHIHIRAP=
Magcacaroon na n~g icapitong horas n~g umaga n~g matapos ni Fr. Salví
ang canyang catapusáng misa: guinawà niyá ang tatlóng misa sa loob n~g
isáng oras.
--May sakít ang párì--anang madadasaling m~ga babae; hindî gaya n~g
dating mainam at mahinhín ang canyáng kílos.
Naghubad n~g canyáng m~ga suot na di umíimic, hindî tumitin~gin sa
canino man, hindî bumabatì n~g cahi't anó.
--¡Mag-in~gat!--anáng bulungbulun~gan n~g m~ga sacristan;--¡lumulúbhâ
ang samâ n~g úlo! ¡Uulan ang m~ga multa, at ang lahát n~g ito'y pawang
casalanan n~g dalawáng magcapatíd!
Umalís ang cura sa sacristía upang tumun~go sa convento; sa sílong
nitó'y nan~gacaupô sa bangcô ang pitó ó walóng m~ga babae at isáng
lalaking nagpapalacadlacad n~g paroo't parito. Nang makita niláng
dumarating ang cura ay nan~gagtindigan; nagpauna sa pagsalubong ang
isáng babae upang hagcán ang canyang camáy; n~guni't gumamit ang cura
n~g isáng anyóng cayamután, caya't napahintô ang babae sa calaguitnaan
n~g canyáng paglacad.
--¿Nawalan yatà n~g sicapat si Curiput?--ang mariíng sabi n~g babae sa
salitáng patuyâ, na nasactán sa gayóng pagcá tanggáp. ¡Huwag pahagcán sa
canyá ang cama'y, sa gayóng siyá'y celadora n~g "Hermandad", gayóng
siya'y si Hermana Rufa! Napacalabis namang totóo ang gayóng gawâ.
--¡Hindî umupô n~gayóng umaga sa confesonario!--ang idinugtóng ni
Hermana Sípa, isáng matandáng babaeng walâ n~g n~gipin;--ibig co sanang
man~gumpisal at n~g macapakinabang at n~g magcamit n~g n~ga
"indulgencia".
--Cung gayo'y kinahahabagan co cayó!--ang sagót n~g isang babaeng batà
pa't ma'y pagmumukhang tan~ga; nagcamít acó n~gayóng umaga n~g tatlóng
indulgencia plenaria na aking ipinatungcól sa calolowa n~g aking asawa.
--¡Masamang gawâ, hermana Juana!--ang sabì n~g nasactán ang loob na si
Rufa.--Sucat na ang isang indulgencia plenaria upang mahan~gò siya sa
Purgatorìo; hindî dapat ninyóng sayan~gin ang m~ga santa indulgencia;
tumúlad cayó sa akin.
--¡Lalong magalíng ang lalong marami: ang sabi co!--ang sagót n~g waláng
málay na si hermana Juana, casabáy ang n~gitî.
Hindî agád sumagót si hermana Rufa: nanghin~gî muna n~g isáng hitsó,
n~ginán~gà, minasdán ang nagcacabilog na sa canyá'y nakikinig n~g dî
cawasà, lumurâ sa isáng tabí, at nagpasimulâ, samantalang n~gumán~gatâ
n~g tabaco:
--¡Hindî co sinasayang cahi't isáng santong araw! Nagcamít na acó, búhat
n~g acó'y mapanig sa Hermandad, n~g apat na raa't limampo't pitóng m~ga
indulgencia plenaria, pitóng daá't anim na pong libo, limáng daa't siyám
na po't walóng taóng m~ga indulgencia. Aking itinátalâ ang lahát n~g
aking m~ga kinácamtan, sa pagca't ang ibig co'y malinis na salitaan;
ayaw acóng mangdáyà, at hindî co rin ibig na acó'y dayâin.
Tumiguil n~g pananalitâ si Rufa at ipinatuloy ang pagn~guyâ; minámasdan
siyá, n~g boong pagtatacá n~g m~ga babae; n~guni't humintô sa
pagpaparoo't parito ang lalaki, at nagsalitâ cay Rufa n~g may anyóng
pagpapawalang halagá.
--Datapuwa't nacahiguít acó sa inyó, hermana Rufa, n~g taóng itó lamang
sa m~ga kinamtan co, n~g apat na indulgencia plenaria at sangdaang taón
pa; gayóng hindî lubhang nagdárasal acó n~g taóng itó.
--¿Higuít cay sa ákin? ¿Mahiguít na anim na raa't walompo't siyám na
plenaria, siyám na raa't siyám na po't apat na libo walóng daa't
limampo't ánim na taón?--ang ulit ni hermana Rufang wari'y masamâ n~g
cauntî ang loob.
--Gayón n~gâ, walóng plenaria at sangdaa't labing limáng taón ang aking
cahiguitán, at itó'y sa íilang buwán lamang--ang inulit n~g lalaking sa
líig ay may sabit na m~ga escapulario at m~ga cuintas na punô n~g libág.
--¡Hindî dapat pagtakhan--ani Rufang napatalo na;--cayó pô ang maestro
at ang púnò sa lalawigan!
N~gumin~gitî ang lalaking lumakí ang loob.
--Hindî n~gâ dapat ipagtacáng acó'y macahiguít sa inyó n~g pagcacamit;
halos masasabi cong cahi't natutulog ay nagcácamit acó n~g m~ga
índulgencia.
--¿At anó pô bâ ang guinágawâ ninyó sa m~ga indulgenciang iyán?--ang
tanóng na sabáysabáy n~g apat ó limáng voces.
--¡Psh!--ang sagót n~g lalaking umanyô n~g labis na pagpapawalang
halagá;--aking isinasabog sa magcabicabilà!
--¡Datapuwa't sa bágay n~gang iyán hindî co mangyayaring cayó'y puríhin,
mâestro--ang itinutol ni Rufa,--¡Cayó'y pasasa Purgatorio, dahil sa
inyóng pagsasayáng n~g m~ga indulgencia. Nalalaman na pô ninyóng
pinagdurusahan n~g apat na pong áraw sa apóy ang bawa't isáng salitáng
waláng cabuluhán, ayon sa cura; ánim na pong áraw sa bawa't isáng
dangcal na sinulid; dalawampo, bawa't isáng patác na tubig. ¡Cayó'y
pasasa Purgatorio!
--¡Malalaman co na cung paano ang paglabás co roôn!--ang sagót ni
hermano Pedro, tagláy ang dakilang pananampalataya.--Lubháng marami ang
m~ga cálolowang hinán~gò co sa apóy! ¡Lubháng marami ang guinawâ cong
m~ga santo! At bucód sa rito'y "in articulo mortis" (sa horas n~g
camatayan) ay macapagcácamit pa acó, cung aking ibiguìn, n~g pitóng m~ga
"plenaria", ¡at naghihín~galô na'y macapagliligtas pa acó sa m~ga ibá!
At pagcasalitâ n~g gayó'y lumayóng tagláy ang malakíng pagmamataas.
--Gayón ma'y dapat ninyóng gawín ang catulad n~g aking gawâ, na dî acó
nagsásayang cahit isáng áraw, at magalíng na bilang ang aking guinágawâ.
Hindî co ibig ang magdayâ, at áyaw namán acóng marayà nino man.
--¿At paano pô, bâ ang gawâ ninyó?--ang tanóng ni Juana.
--Dapat n~gâ pô ninyóng tularan ang guinágawâ co. Sa halimbawà: ipalagáy
pô ninyóng nagcamít acó n~g isáng taóng m~ga indulgencia: itinatalâ co
sa aking cuaderno at aking sinasabi:--"Maluwalhating Amáng Poong Santo
Domingo, pakitingnán pô ninyó cung sa Purgatorio'y may nagcacailan~gan
n~g isáng taóng ganáp na waláng labis culang cahi't isáng
áraw."--Naglálarô acó n~g "cara-y-cruz;" cung lumabás na "cara" ay walâ;
mayroon cung lumabás na "cruz." N~gayó'y ipalagáy nating lumabás n~g
"cruz", pagcágayo'y isinusulat co: "násin~gil na;" ¿lumabás na "cara"?
pagcágayó'y iniin~gatan co ang indulgencia, at sa ganitóng paraa'y
pinagbubucodbucod co n~g tigsasangdaaag taóng itinátalâ cong magalíng.
Sayang na sayang at hindî magawâ sa m~ga indulgencia ang cawan~gis n~g
guinágawâ sa salapî: ibibigay cong patubuan: macapagliligtas n~g lalong
maraming m~ga cálolowa. Maniwálà cayó sa akin, gawín ninyó ang áking
guinágawâ.
--¡Cung gayó'y lalong magalíng ang áking guinágawâ!--ang sagót ni
hermana Sípa.
--¿Anó? ¿Lálong magalíng?--ang tanóng ni Rufang nagtátaca.--¡Hindî
mangyayari! ¡Sa guinágawâ co'y walâ n~g gágaling pa!
--¡Makiníg pô cayóng sandalî at paniniwalâan ninyó ang áking sábi,
hermana!--ang sagót ni hermana Sípang matabáng ang pananalitâ.
--¡Tingnán! ¡tingnán! ¡pakinggán natin!--ang sinabi n~g m~ga ibá.
Pagcatapos na macaubó n~g boong pagpapahalaga'y nagsalitâ ang matandáng
babae n~g ganitóng anyô:
--Magalíng na totoo ang inyóng pagcatalastas, na cung dasalín ang
"Bendita-sea tu Pureza," at ang "Señor-mio Jesu cristo,--Padre
dulcísimo-por el gozo," nagcacamit n~g sampóng taóng indulgencia sa
bawa't letra..
--¡Dálawampo!--¡Hindî!--¡Cúlang!--¡Lima!--ang sabi n~g iláng m~ga voces.
--¡Hindî cailan~gan ang lumabis ó cumulang n~g isá! N~gayón: pagca
nacababasag ang aking isáng alilang lalaki ó isáng alilang babae n~g
isáng pinggán, váso ó taza, at ibá pa, ipinapupulot co ang lahát n~g
m~ga piraso, at sa bawa't isá, cahi't sa lalong caliitliitan,
pinapagdárasal co siyá n~g "Bendita-sea-tu-Pureza" at n~g "Señor-mio-Jesu
cristo Padre dulcísimo por el gozo", at ipinatútungcol co sa m~ga
cálolowa ang m~ga indulgenciang kinácamtan co. Nalalaman n~g lahát n~g
taga báhay co ang bagay na itó, tán~gì lamang na hindî ang m~ga púsà.
--N~guni't ang m~ga alilang babae ang siyáng nagcácamit n~g m~ga
indulgenciang iyán, at hindî cayó, Hermana Sipa--ang itinutol ni Rufa.
--At ¿sínong magbabayad n~g aking m~ga taza at n~g aking m~ga pinggan?
Natótowa ang m~ga alilang babae sa gayóng paraang pagbabayad, at acó'y
gayón din; silá'y hindî co pinapálò; tinutuctucan co lamang ó
kinúcurot....
--¡Gagayahin co!--¡Gayón din ang aking gágawin!--¡At acó man!--ang
sabihan n~g m~ga babae.
--Datapuwa't ¿cung ang pinggán ay nagcacádalawa ó nagcácatatatlong
piraso lamang? ¡Cacauntî ang inyóng cácamtan!--ang ipinaunawà pa n~g
maulit na si Rufa.
--Itulot pô ninyóng ipagtanóng co sa inyó ang isáng pinag-aalinlan~ganan
co--ang sinabi n~g totoong cakimîan n~g bátà pang si Juana.--Cayó pô
m~ga guinoong babae ang nacacaalam na magalíng n~g m~ga bagay na itóng
tungcól sa Lan~git, Purgatorio at Infierno,.... ipinahahayag cong acó'y
mangmang.
--Sabihin ninyó.
--Madalás na aking nakikita sa m~ga pagsisiyám (novena) at sa m~ga ibá
pang m~ga libro ang ganitong m~ga bilin: "Tatlóng amánamin, tatlóng
Abáguinoong Maria at tatlóng Gloria patri.."
--¿At n~gayón?....
--At n~gayó'y ibig cong maalaman cung paano ang gágawing pagdarasal: ¿Ó
tatlóng Amanaming sunôd-sunód, tatlóng Abaguinoong Mariang sunôd-sunód;
ó macaatlóng isáng Amanamin, isáng Abaguinoong María at isáng Gloria
Patri?
--Gayó n~gâ ang marapat, macaitlóng isáng Amanamin....
--¡Ipatawad ninyó, hermana Sípa!--ang isinalabat ni Rufa: dapat dasaling
gaya n~g ganitóng paraan: hindî dapat ilahóc ang m~ga lalaki sa m~ga
babae: ang m~ga Amanamin ay m~ga lalaki, m~ga babae ang m~ga Abaguinoong
María, at ang m~ga Gloria ang m~ga anác.
--¡Ee! ipatawad ninyó, hermana Rufa; Amanamin, Abaguinoong-María at
Glorìa ay catulad n~g canin, ulam at patís, isáng súbò sa m~ga santo ...
--¡Nagcácamalî cayó! ¡Tingnán na pô lamang ninyó, cayóng nágdárasal n~g
paganyán ay hindî nasusunduan cailán man ang inyóng hiníhin~gî!
--¡At cayóng nagdárasal n~g paganyá'y hindî cayó nacacacuha n~g anó man
sa inyóng m~ga pagsisiyám!--ang mulíng isinagót n~g matandáng Sípa.
--¿Sino?--ang wicà ni Rufang tumindíg--hindî pa nalalaong nawalan acó
n~g isáng bíic, nagdasál acó cay San Antonio ay aking nakita, at sa
catunaya'y naipagbilí co sa halagang magalíng, ¡abá!
--¿Siya n~ga ba? ¡Cayâ palá sinasabi n~g inyóng capit-bahay na babaeng
inyó raw ipinagbilí ang isang bíic niya!
--¿Sino? ¡Ang waláng hiyâ! ¿Acó ba'y gaya ninyó ...?
Nacailan~gang mamaguitnâ ang maestro upang silá'y payapain: sino ma'y
walâ n~g nacágunitâ n~g m~ga Amanamin, walang pinag-uusapan cung dî m~ga
baboy na lamang.
--¡Aba! ¡aba! ¡Huwág cayong mag-away dahil sa isáng bíic lamang!
Binibigyan tayo n~g m~ga Santong Casulatan n~g halimbáwà; hindî
kinagalitan n~g m~ga hereje at n~g m~ga protestante ang ating
Pan~ginoong Jesucristo na nagtapon sa tubig n~g isáng càwang m~ga baboy
na caniláng pag-aarì, at tayong m~ga binyagan, at bucod sa roo'y m~ga
hermano n~g Santísimo Rosario pa, ¿táyo'y man~gag-aaway dahil sa isáng
bíic lamang? ¿Anóng sasabihin sa atin n~g ating m~ga capan~gagaw na m~ga
hermano tercero?
Hindî nan~gagsi-imîc ang lahat n~g m~ga babae at canilang tinátakhan ang
malalím na carunun~gan n~g maestro, at caniláng pinan~gan~ganiban ang
masasabi n~g m~ga hermano tercero. Násiyahan ang maestro sa gayóng
pagsunód, nagbágo n~g anyô n~g pananalitâ, at nagpatuloy:
--Hindî malalao't ipatatawag tayo n~g cura. Kinacailan~gang sabihin
natin sa canya cung sino ang íbig nating magsermon sa tatlong sinabi
niyá sa atin cahapon: ó si párì Dámaso, ó si párì Martin ó cung ang
coadjutor. Hindî co maalaman cung humírang na ang m~ga tercero;
kinacailan~gang magpasiyá.
--Ang coadjutor--ang ibinulong ni Juanang kimingkimî.
--¡Hm! ¡Hindî marunong magsermón ang coadjutor!--ang wíca ni
Sipa;--mabuti pa si párì Martin.
--¿Si párì Martin?--ang maríing tanong n~g isang babae, na anyóng
nagpápawaláng halagâ;--siyá'y waláng voces; mabuti si párì Dámaso.
--¡Iyán, iyan n~gâ!--ang saysáy ni Rufa.--¡Si párì Dámaso ang tunay na
marunong magsermon, catulad siya n~g isang comediante; iyan!
--¡Datapuwa't hindî natin maunáwà ang canyáng sinasabi!--ang ibinulong
ni Juana.
--¡Sa pagcá't totoong malalim! n~guni't magsermon na lamang siyang
magaling....
Nang gayó'y siyáng pagdatíng ni Sisang may sunong na bacol,
nag-magandang araw sa m~ga babae at pumanhíc sa hagdanan.
--¡Pumápanhic iyón! ¡pumanhíc namán tàyo!--ang sinabi nilá.
Náraramdaman ni Sisang tumítiboc n~g bóong lacás ang canyáng púsò,
samantalang pumapanhíc siyá sa hagdanan; hindî pa niyá nalalaman cung
anó ang canyáng sasabihin sa párì upang mapahupâ ang galit, at cung anó
ang m~ga catuwirang canyáng isasaysay upang maipagsanggaláng ang canyáng
anác. Nang umagang iyon, pagsilang n~g m~ga unang sínag n~g liwáywáy,
nanaog siya sa canyáng halamanan upang putihin ang lalong magagandáng
gúlay, na canyáng inilagay sa canyang bacúlang sinapnan n~g dáhong
ságuing at m~ga bulaclac. Nan~guha siyá sa tabíng ilog n~g pacô, na
talastas niyang naiibigan n~g curang cáning ensalada. Nagbihis n~g
lalong magagalíng niyáng damít, sinunong ang bacol at napasabayang hindî
guinising muna ang canyang anác.
Nagpapacarahan siyá n~g boong cáya upang huwag umin~gay, untî-unting
siyá'y pumanhíc, at nakikinig siya n~g mainam at nagbabacâ-sacaling
marinig niyá ang isáng voces na kilalá, voces na sariwà voces batà.
N~guni't hindî niyá nárinig ang sino man at sino ma'y hindî niyá
nasumpungán, caya't napatun~go siya sa cocínà.
Diya'y minasdán niyá ang lahát n~g m~ga súloc; malamíg ang
pagcacátanggap sa canyá n~g m~ga alilà at n~g m~ga sacritan. Bahagyâ na
siyá sinagot sa báti niyá sa canilá.
--¿Saan co mailálagay ang m~ga gúlay na itó?--ang itinanóng na hindî
nagpakita n~g hinanakit.
--¡Diyán..! sa alin mang lugar.--ang sagot n~g "cocinero", na bahagyá na
sinulyáp ang m~ga gúlay na iyón, na ang canyáng guinágawa ang siyáng
totoong pinakikialaman: siya'y naghihimulmol n~g isáng capón.
Isinalansáng mahusay ni Sisa sa ibabaw n~g mesa ang m~ga talòng, ang
m~ga "amargoso", ang m~ga patola, ang zarzalida at ang m~ga múrang
múrang m~ga talbós n~g pacô. Pagcatápos ay inilagáy ang m~ga bulaclác sa
ibabaw, n~gumitî n~g bahagyâ at tumanóng sa isáng alílà, na sa tingín
niya'y lalong magalíng causapin cay sa cocinero.
--¿Maaarì bang macausap co ang párì?
--May sakít--ang sagót na marahan n~g alílà.
--At ¿si Crispin? Nalalaman pô bâ ninyo cung na sa sacristía.
Tiningnán siyá n~g alílang nagtátaca.
--¿Si Crispin?--ang tanóng na pinapagcunót ang m~ga kílay.--¿Walâ ba sa
inyóng bahay? ¿Ibig ba ninyóng itangguí?
--Nasabáhay si Basilio, n~guni't nátira rito si Crispin--ang itinútol ni
Sisa;--ibig co siyáng makita....
--¡Abá!--anáng alílà;--nátira n~gâ rito; n~guni't pagcatapos ...
pagcatapos ay nagtanan, pagcapagnacaw n~g maraming bagay. Pinaparoon acó
n~g cura sa cuartel pagca umagang umaga n~gayón, upang ipagbigáy sabi sa
Guardia Civil. Marahil silá'y naparoon na sa inyóng bahay upang hanapin
ang m~ga bátà.
¡Tinacpán ni Sisa ang m~ga tain~ga, binucsán ang bibíg, n~guni't
nawalang cabuluhán ang paggaláw n~g canyáng m~ga lábì: waláng lumabás na
anó mang tíni!
--¡Tingnán na n~gâ ninyó ang inyóng m~ga anác!--ang idinugtóng n~g
cocinero. ¡Napagkikilalang cayó'y mápagtapat na asawa; nagsilabás ang
m~ga anác na gaya rin n~g caniláng amá! ¡At mag-in~gat cayó't ang maliit
ay lálampas pa sa amá!
Nanambitan si Sisa n~g boong capaitan, at nagpacáupô sa isáng bangcô.
--¡Howág cayóng manán~gis dito!--ang isinigáw sa canyá n~g
cocinero:--¿hindî ba ninyó alám na may sakít ang párì? Doon cayó
manan~gis sa lansan~gan.
Nanaog sa hagdanan ang abang babaeng halos ipinagtutulacan, samantalang
nagbubulungbulun~gan ang m~ga "manang" at pinagbabalacbalac nilá ang
tungcól sa sakit n~g cura.
Tinacpán n~g panyô n~g culang pálad na iná ang canyáng mukhâ at piniguil
ang pag-iyác.
Pagdatíng niyá sa dâan, sa pag-aalinlan~ga'y nagpalín~gaplín~gap sa
magcabicabilà; pagcatapos, tîla mandin may pinacsâ na siyáng gágawin,
cayá't matulin siyáng lumayô.
=XIX.=
=MGA KINASAPITAN NG ISANG MAESTRO SA ESCUELA=
_Caraniwang tao'y haling ang isípan
at sa pagca't silá'y nagbabayad mandin,
carampatang silá'y pag-salitang han~gál
n~g upang matowa sa ga-yóng pagbágay._
(Lope de Vega.)
Natutulog n~g tahímic, na tagláy iyáng pagpapaimbabaw n~g m~ga
elemento[252], ang dagatang nalilibot n~g canyang m~ga cabunducan, na
anó pa't tila mandin hindî siyá nakialam sa malacás na unós n~g gabíng
nagdâan. Sa m~ga únang sínag n~g liwánag na pumupucaw sa túbig nang m~ga
nagkintábkintáb na m~ga lamáng-dágat, naaaninagnagán sa maláyò, hálos sa
wacás n~g abót n~g tanáw, ang abó-abóng m~ga aníno: yaó'y ang m~ga
bangcâ n~g m~ga mán~gin~gisdang naglíligpit n~g caniláng lambát; m~ga
cascó at m~ga paráw na nan~gagláladlad n~g caniláng m~ga láyag.
Pinagmámasdan ang túbig n~g dalawáng táong capuwà páwang lucsâ, ang
pananamít mulâ sa isáng mataas na kinálalagyan: si Ibarra ang isá sa
canilá, at ang isá'y isáng binatang mápagpacumbabâ ang anyô at mapanglaw
ang pagmumukhâ.
--¡Dito n~gâ--ang sabi nitóng hulí--dito iniabsáng ang bangcáy n~g
inyóng amá. Dito camí n~g teniente Guevara at acó ipinagsama n~g
tagapaglibíng!
Pinisíl ni Ibarra n~g boong pag-íbig ang camáy n~g binátà.
--¡Walâ pô cayóng súcat kilanlín sa áking útang na lóob!--ang mulíng
sinabi nitó.--Marámi pong totoo ang utang na lóob co sa inyóng amá, at
ang tan~ging guinawâ co'y ang makipaglibíng sa canyá. Acó'y naparitong
walâ acóng cakilala síno man, waláng tagláy na anó mang súlat upang may
magtangkílic sa ákin, salát sa carapatán, waláng cayamanang gaya rin
n~gayón. Iníwan n~g áking hinalinhán ang escuela upang maghánap búhay sa
pagbibilí n~g tabaco--Inampón acó n~g inyóng amá, inihanap acó n~g isáng
báhay at binigyán acó n~g lahát cong kinacailan~gan sa icasusulong n~g
pagtutúrò; siyá'y napapasa escuela at namamahagui sa m~ga bátang
mahihírap at mapagsakit sa pag-aaral n~g iláng m~ga cuadro; silá'y
biníbigyan niyá n~g m~ga libro't m~ga papel. Datapuwa't itó'y hindî
naláon, cawán~gis din n~g lahát n~g bágay na magalíng!
Nagpugay si Ibarra't anaki'y nanalan~ging mahabang horas. Hinaráp
pagcatapos ang canyáng casama at sa canya'y sinabi:
--Sinasabi pô ninyóng sinasaclolohan n~g aking amá ang m~ga batang
dukhâ, at ¿n~gayón pô?
--N~gayó'y guinagawâ nilá ang boong cáya, at sumusulat silá cailán man
at macasusulat,--ang isinagót n~g binatà.
--At ang dahil?
--Ang dahil ay ang caniláng gulanít na m~ga bárò at nan~gahihiyang m~ga
matá.
Hindî umimíc si Ibarra.
--¿Ilán bâ ang inyóng m~ga batang tinuturuan n~gayón?--ang tanóng na
wari'y may han~gád na macatalós.
--¡Mahiguít pong dalawáng dâan sa talâan, at dalawampò at limá ang
pumapasoc!
--¿Bákit nagcacáganyan?
Mapangláw na n~gumitî ang maestro sa escuela.
Cung sabíhin co po sa inyó ang m~ga cadahilana'y cailan~gang magsalitâ
acó n~g isáng mahábà at nacayáyamot na casaysayan--ang sinabí niyá.
--Huwág po ninyóng ipalagay na ang tanóng co'y dahil sa isang han~gad na
walang catuturán--ang muling sinabi ni Ibarra n~g boong cataimtiman, na
canyáng minámasdan ang maláyong abot n~g tanâw.--Lálong mabuti ang aking
mapaglining, at sa acala co'y cung áking ipatúloy ang láyon n~g aking
amá ay lalong magalíng cay sa siyá'y tan~gisan, lálò pa mandin cay sa
siya'y ipanghigantí. Ang libin~gan niya'y ang mahál na Naturaleza, at
ang bayan at isáng sacerdote ang siyáng canyáng m~ga caaway: pinatatawad
co ang bayan sa canyáng camangman~gán, at iguinagalang co ang sacerdote
dahil sa canyáng catungculan at sa pagcá't ibig cong igálang ang
Religióng siyáng nagturò sa m~ga namamayan. Ibig cong gawíng patnubay
ang panucalà n~g sa aki'y nagbigáy búhay, at dáhil dito'y ibig co sánang
maunáwà ang m~ga nacaháhadlang dito sa pagtutúrò.
[Larawan:--At cayóng nacacakita n~g casam-an, ¿anó't hindî ninyo
pinag-isip na bigyang cagamutan?--Imp. de M Fernandez, Paz 447, Sta.
Cruz.]
--Pacapupurihin at dî po cayó calilimutan n~g bayan cung inyóng
papangyarihin ang magagandang m~ga panucálà n~g inyóng nasírang
amá!--anáng maestro.--¿Ibig pô bâ ninyóng mapagkilála cung anó ang m~ga
hadláng na natatalisod n~g pagtutúrò? Cung gayó'y tantuin ninyóng cailan
ma'y hindî mangyayari ang pagtuturong iyán sa m~ga calagayan n~gayón
cung waláng isáng macapangyarihang túlong; unauna'y cahi't magcaroon,
itó'y sinisira n~g caculan~gán n~g m~ga sucat na magamit at n~g maraming
panírang malíng caisipan. Sinasabing sa Alemania'y nag-aaral daw sa
escuela n~g bayan sa loob n~g walóng taón ang anác n~g tagabúkid; ¿sino
ang macacaibig ditong gumámit n~g calahatì man lamang n~g panahông iyán
sa gayóng lubháng bábahagyâ ang inaaning m~ga bún~ga? Nan~gagsisibasa,
nan~gagsisisulat at caniláng isinasaulo ang malalakíng bahagui at n~g
madalás pang isinasaulo ang m~ga boong librong wícang castílà, na hindî
nawawatasan ang isá man lamang salitâ n~g m~ga librong iyón? ¿anó ang
pinakikinabang sa escuela n~g anác n~g ating m~ga tagabúkid?
--At cayóng nacacakita n~g casam-an, ¿anó't hindî ninyó pinag-ísip na
bigyáng cagamutan?
--¡Ay!--ang isinagót na iguinágalaw n~g boong calungcutan ang
úlo:--hindî lámang nakikibunô ang isáng abáng maestro sa m~ga malíng
caisipán, cung dî namán sa m~ga tan~ging lakás na macapangyarihan. Ang
unang kinacailan~ga'y magcaroón n~g escuelahan, isáng báhay, at hindî
gáya n~gayóng doón acó nagtutúrò sa tabí n~g coche n~g párì cura, sa
sílong n~g convento. Doo'y ang m~ga bátang talagáng maibiguíng bumasa
n~g malacás, nacaliligalig n~ga namán sa párì, na cung minsa'y nananaog
na may daláng gálit, lalonglálò na cung sumásakit ang úlo, sinísigawan
ang m~ga bátà at madalás na acó'y linalait. Inyóng natatalastas na sa
ganyá'y hindî maaaring macapagtúrò at macapag-áral; hindî iguinagalang
n~g bátà ang maestro, mulâ sa sandalíng nakikitang linalapastan~gan at
hindî siyá pinagbíbigyang catuwiran. Upang pakinggán ang maestro, n~g
hindî pag-alinlan~ganan ang canyáng capangyarihan, nagcacailan~gang
siyá'y caaláng-alan~gánan, magcaroón n~g dan~gal, magtagláy n~g lacás
dahil sa pagpipitagan sa canyá, magcaroon n~g calayâang tán~gì, at
ipahintulot pô ninyóng sa inyó'y ipahayag ang m~ga malulungcót na
nangyayari. Inacálà cong magbagong palácad ay acó'y pinagtawanán. Upang
mabigyáng cagamutan ang casamâang sa inyó'y sinasabi co, aking
minagalíng na magtúrò n~g wícang castílà sa m~ga bátà, sa pagca't bucód
sa ipinag-uutos n~g Gobierno, inacálà co namáng itó'y isáng cagalin~gan
n~g lahát. Guinamit co ang paraang lalong magaang, na m~ga salitâ at
m~ga pan~gálan, na anó pa't hindî co isinangcap ang m~ga dakílang
palatuntunan, at ang talagá co'y sacâ co na itúrò ang "gramática", pagca
nacauunawà na silá n~g wícang castílà.
Nang macaraan ang iláng linggo'y halos nawawatasan na acó n~g lalong
matatalas ang ísip at silá'y nacapag-uugnay-ugnay na n~g iláng m~ga
salitâ.
Humintô ang maestro at tila nag-aalinlan~gan; pagcatapos, tila mandin
minagaling niyá ang sabihing lahat, caya't nagpatuloy:
--Hindî co dapat icahiyâ ang pagsasaysay n~g m~ga caapiháng aking
tinítiis, sino mang málagay sa kinálalagyan co'y gayón din maráhil ang
uugalîin. Ayon sa sinábi co, ang pasimula'y magalíng; datapowa't n~g
macaráan ang iláng áraw, ipinatawag acó sa sacristan mayor ni pári
Dámaso, na siyáng cura n~g panahóng iyón. Palibhasa'y talastas co ang
canyáng ásal at nan~gan~ganib acóng siyá'y papaghintáy-hintayin,
pagdaca'y nanhíc acó at nagbìgay sa canyá n~g magandáng áraw sa wicang
castílà. Ang cura, na ang boong pinacabatì ay ang paglalahad sa akin n~g
camáy upang áking hagcán, pagdaca'y iniurong itó at hindî acó sinagót,
at ang guinawa'y ang magpasimulâ n~g paghalakhác n~g halakhac-libác.
Nápatan~ga acó; náhaharap ang sacristan mayor. Sa sandaling iyó'y walâ
acóng maalamang sabihin; natigagal acó n~g pagtitig sa canyá; datapuwa't
siyá'y nagpatúloy n~g pagtatawá. Aco'y nayáyamot na, at nakikinikinita
cong acó'y macagagawâ n~g isáng dî marapat; sa pagca't hindî n~gâ
nangagcacalaban ang maguing mabuting cristiano at ang matutong magmahál
n~g sariling caran~galan. Tatanun~gin co na sána siyá, n~g di
caguinsaguinsa'y inihalíli sa táwa ang pag-alimura, at nagsabi sa ákin
n~g patuyâ:--"Buenos dias palá, ha? ¡buenos dias! ¡nacacatawá ca!
¡marunong ca n~g magwicang castílà palá!"--At ipinatuloy ang canyáng
pagtatawa.
Hindî napiguil ni Ibarra ang isáng n~gitî.
--Cayô po'y nagtátawa--ang mulíng sinabi n~g maestro na nagtátawa rin
namán:--ang masasabi co pô sa inyó'y hindî acó macatawa n~g mangyari sa
akin ang bagay na iyón. Nacatindíg acó; náramdaman cong umaacyát sa
aking úlo ang dugô at isáng kidlát ang nagpapadilím sa aking ísip.
Nakita cong maláyò ang cura, totoong maláyò; lumapit aco't upang tumútol
sa canyá, na dî co maalaman cung anó ang sa canyá'y aking sasabihin.
Namaguitnâ ang sacristan mayor, nagtinig ang cura at sinabi sa akin sa
wícang tagalog na nagagalit:--"Howág mong paggamitan acó n~g hirám na
m~ga damít; magcásiya ca na lámang sa pagsasalitâ n~g iyóng sariling
wícà, at howág mong sirâin ang wícang castilang hìndî ucol sa inyó.
¿Nakikilala mo bâ si maestrong Ciruela? Unawain mong si Ciruela'y isáng
maestrong hindî marunong bumasa'y naglalagay n~g escuelahan."--Inacalà
cong siyá'y piguilin, n~guni't nasoc siyá sa canyáng cuarto at biglang
isinará n~g boong lacas ang pintô. ¿Anó ang aking magágawâ acóng bahagyâ
na magcásiya sa ákin ang áking sueldo, na upang másin~gil co ang
sueldong itó'y aking kinacailan~gan ang "visto bueno" n~g cura at
maglacbay acó sa "cabecera" (pan~gúlong báyan) n~g lalawigan; anó ang
magágawâ cong laban sa canyá, na siyang pan~gulong púnò n~g calolowa,
n~g pamamayan at n~g pamumuhay sa isáng báyan, linálampihan n~g canyáng
capisanan, kinatatacutan n~g Gobierno, mayaman, macapangyarihan,
pinagtatanun~gan, pinakikinggan, pinaniniwalâan at linilin~gap n~g
lahát? Cung inaalimura acó'y dapat acóng howág umimíc; cung tumutol
aco'y palalayasin acó sa áking pinaghahanapang-búhay at magpacailan ma'y
mawawalâ na sa akin ang catungculan co, datapuwa't hindî dahil sa
pagcacágayón co'y mápapacagaling ang pagtúturò, cung dî baligtád,
makikicampí ang lahát sa cura, caririmariman acó at acó'y tatawaguing
hambóg, palálò, mápagmataas, masamáng cristiano, masamâ, ang túrò n~g
magúlang, at cung magcabihirà pa'y sasabihing caaway acó n~g castilà at
"filibustero." Hindî hinahanap sa maestro sa escuela ang marunong at
masípag magtúrò; ang hiníhin~gî lámang sa canyá'y ang matutong magtiís,
magpacaalimura, huwág cumilos, at, ¡patawárin nawâ, acó n~g Dios cung
aking itinacuíl ang aking "conciencia" at pag-iísip! datapuwa't
ipinan~ganác acó sa lupaíng itó, kinacailan~gan cong mabuhay, may isáng
iná acó, caya't nakikisang-ayon na lámang acó sa aking capalaran, túlad
sa bangcáy na kinácaladcad n~g álon.
--¿At dahil po bâ sa hadláng na itó'y nanglupaypáy na cayó magpacailan
man?
--¡Cung acó n~ga disin ay nagpacadalâ!--ang isinagót;--¡hanggang doon na
lamang sána sa m~ga nangyaring iyón ang dinating cong m~ga casaliwàang
palad! Túnay n~ga't mulâ, niyaó'y totoong kinasusutan co na ang aking
catungculan; nag-isip acóng cumita n~g ibáng hánap-búhay na gáya n~g
aking hinalinhán, sa pagca't isáng pahírap ang gawâ, pagcâ guináganap
n~g masamâ sa loob at nacapagpapaalaala sa akin ang escuelahan sa
aráw-áraw n~g aking pagcaalimúra, na síyáng naguiguing dahil n~g aking
pag-lan~gap n~g totoong capaitpaitang m~ga pagpipighatî sa mahahábang
horas. N~guni't ¿anó ang aking gágawin? Hindî co mangyaring masabi ang
catotohanan sa aking iná; kinacailan~gang cong sabihing nacapagbíbigay
ligáya n~gayón sa akin ang canyáng tatlóng taóng m~ga pagpapacahírap
upang acó'y magcaroon n~g ganitóng catungculan; kinacailan~gang
papaniwalâin co siyáng ang hanap-búhay co'y totoong nacapagbíbigay
dan~gál; na ang pagpapacapagod co'y cawiliwíli; nasasabugan n~g m~ga
bulaclac ang landás; na waláng naguiguing bun~ga ang aking pagtupad n~g
m~ga catungculan cung dî ang pagcacaroon n~g m~ga caibigan; na aco'y
iguinagalang n~g bayan at pinupuspos n~g m~ga paglín~gap; sa pagca't
cung hindî gayón ang aking gawin, bucod sa acó'y na sa casawíang palad
na'y papagdadalamhatîin co pa ang ibá, bágay na bákit walâ na acóng
capakinaban~gan ay ipagcacasala co pa. Nananatili n~ga aco sa aking
calagayan at hindî co mìnagalíng na acó'y manglupaypáy: binantâ cong
makilában sa masamang pálad.
Tumíguil na sandali ang maestro, at saca nagpatúloy:
--Mulâ n~g aco'y maalimura n~g gayóng pagcágaspang-gaspáng, sinúlit co
ang áking sarili, at nakita kong tunay n~gâ namáng nápacahan~gal acó.
Pinág-arálan co áraw-gabi ang wicang castílà, at ang lahát n~g m~ga
nauucol sa áking catungculan; pinahihiram acó n~g m~ga libro n~g
matandáng filósofo, binabasa co ang lahát n~g áking násusumpong, at
sinisiyasat co ang lahát n~g áking binabasa. Dáhil sa m~ga bágong
caisipáng násunduan co sa isa't isá ay nagbágo ang áking palácad n~g
bait, at áking nakita ang maraming bagay na ibá ang anyô cay sa
pagcâtin~gin co n~g úna. Nakita cong m~ga camalian ang m~ga dating ang
boong acála co'y m~ga catotohanan, at nakita cong pawang m~ga
catotohanan ang m~ga ipinalálagay co n~g únang m~ga camalian. Ang m~ga
pamamálò, sa halimbawà, na búhat sa caunaunáhang mulá'y siyáng saguísag
n~g m~ga escuélahan, at ang ísip co n~g úna'y siyáng tan~ging paráang
lálong malacás sa pagcatuto,--binihasa tayo sa ganyáng ang
paniniwálà,--aking napagwarì n~g matápos, na dî lámang hindî
nacatutulong n~g pagsulong n~g bátà sa pag-aaral, cung dî bagcós pang
nacasisirà sa canyá n~g di anó lamang. Napagkilála cong maliwanag na
hindî n~gâ mangyayaring macapag-isip cung na sa m~ga mata ang "palmeta"
ó ang m~ga pamálò; ang tácot at ang pan~gin~gilabot ay nacagúgulo n~g
bait canino man, bucód sa ang panimdim n~g bátà, palibhasa'y lálong
guisíng ay lálò namáng madalíng cálimbagan n~g anó man. At sa pagcá't
n~g mangyáring malimbag sa úlo ang m~ga caisipán ay kinacailan~gang
maghári ang catiwasayan, sa labás hanggáng sa loob, na magcaroon n~g
catahimican ang isip, magtamasa n~g capayapaan ang catawán at ang
cálolowa at magtaglay n~g masigláng loob, inacála cong ang únang dápat
cong gawin ay ang maguing carayámà co ang m~ga bátà, sa macatuwid baga'y
huwag nilá acóng catacutan at ipalagáy nilá acóng caibigan, at ang
silá'y matutong magmahál sa caniláng saríli. Napagkilala co rin namáng
ang caniláng pagcakita sa araw-araw n~g pamamalo'y pumápatay sa caniláng
púsò n~g áwà, at pumúpugnaw niyáng nin~gas n~g dan~gal, macapangyaríhang
panggaláw n~g daigdig, at nálalakip sa gayón ang pagcawalâ n~g hiyâ, na
mahirap n~g totoong mulíng magbalíc. Naliwanagan co rin namang pagcâ
napapálo ang isá, nagtátamong caaliwan pagcâ napapalò namán ang m~ga
ibá, at n~gumin~gitî sa towâ pagcâ náririn~gig niyá ang canilang
pag-iyac; at ang pinapamámalò, bagá ma't masamâ sa loob ang pagsunód sa
únang áraw, nabibihása na cung matápos at ikinaliligaya ang cahapishapis
niyáng tungculin. Ikinalaguím co ang nagdaang panahón, aking
pinagsicapang pagbutihin ang casalucuyan sa pagbabago n~g dating
cagagawán. Pinacsâ cong calugdán at cawilihan ang pag-aáral, áking
tinícang ang "cartilla'y" huwág málagay na librong maitím na
napapaligûan n~g m~ga lúhà n~g camusmusán, cung dî isáng caibigang sa
canyá'y mag-uulat n~g caguiláguìlalas na m~ga líhim; na ang escuelaha'y
huwág maguíng púgad n~g m~ga capighatîan, cung dî isáng paraisong
liban~gan n~g ísip. Untîuntî n~gang inalís co ang m~ga pamamálò, dinalá
co sa áking báhay ang m~ga pamálò, at ang inihalíli co'y ang pagbíbigáy
unlác sa masisipag mag-áral at n~g caigayahan n~g ibá at ang
pagpapakilala n~g canícanílang sariling dan~gál. Cung hindî natututo sa
pinag-aaralan, ipinalálagay cong sa caculan~gán n~g pagsusumákit, cailan
ma'y hindî co sinasabing dahil sa capurulán n~g ísip; pinapaniniwalà co
siláng caniláng tagláy ang lálong masaganang cáya, cay sa tunay na abót
n~g caniláng lacás, at ang paniniwalang itóng caniláng pinagsisicapang
papagtibayin, ang siyáng sa canilá'y pumipilit na mag-áral, túlad namán
sa pagcacatiwálà sa sariling lacás na siyáng nagháhatid sa cabayaníhan.
N~g nagpapasimulâ pa lámang acó'y tíla mandín hindî lálabas na magalíng
ang áking bágong palácad: marámi ang hindî na nag-áaral; datapowa't
ipinatuloy co, at aking námasid na untî-unting sumásaya ang m~ga loob,
dumarami ang pumapasoc na m~ga bátà at lálong nagmamálimit, at ang
minsang mapuri sa harapán n~g lahát, kinabucasa'y nag-iibayo ang
natututuhan. Hindî nalao't cumalat sa bayang hindî acó namamalò;
ipinatawag acó n~g cura, at sa pan~gan~ganib cong bacâ mangyari na namán
ang gaya n~g úna, bumatì acó sa canyá n~g mapangláw sa wícang tagalog.
Nito'y hindî siyá nanglibác sa ákin. Sinábi sa áking pinasásamâ co raw
ang m~ga bátà; na sinasayang co ang panahón; na hindî acó gumáganap sa
áking catungculan; na ang amáng hindî namamálò ay napopoot sa canyáng
anác, ayon sa Espíritu Santo; na ang letra'y pumapasoc sa pamamag-itan
n~g dugô, at ibá't ibá pa; sinaysay sa ákin ang isáng buntóng m~ga
casabihán n~g panahón n~g m~ga catampalasanan, na anó pa't wari'y
casucatan n~g nasabi ang isáng bágay n~g m~ga táo sa úna upang huwág n~g
matutulan, at alinsunod sa ganitóng palácad n~g ísip ay dapat na n~gâ
marahil nating paniwalâang nagcaroon sa daigdíg n~g m~ga cakilakilabot
na anyô n~g m~ga háyop na kinathâ n~g ísip n~g m~ga táo n~g m~ga
panahóng iyón at caniláng iniukit sa caniláng m~ga palacio at m~ga
catedral. Sa cawacasa'y ipinagtagubilin sa áking aco'y magsípag at
manumbalic acó sa unang caugalîan, sa pagca't cung hindî, siya'y
magsusumbong sa alcalde lában sa ákin. Hindî humintô ríto ang áking
casaliwâang pálad: n~g macaraan ang iláng áraw ay nan~gagsirating sa
sílong n~g convento ang m~ga amá n~g m~ga bátà, at nan~gailan~gan acóng
pasaclólo sa boong aking pagtitiis at pagsang-ayon. Nan~gagpasimula n~g
pagpupuri sa m~ga panahóng únang ang m~ga maestro'y may matigás na loob
at ang pagtúturong guinagawa'y tulad sa pagtutúro n~g caniláng m~ga
núno."--¡Ang m~ga taóng yaón ang túnay na m~ga marurunong!--ang sábi
nilá;--ang m~ga táong yaó'y namamalò at tinútuwid ang licóng cáhoy.
¡Silá'y hindî m~ga bátà, silá'y matatandáng malakí ang pinagdanasan, may
m~ga buhóc na putî at mababalásic! Si Don Catalinong hárì niláng lahát
na nagtátag n~g escuélahang iyón, hindî nagcuculang sa dalawampo't limá
ang pálong ibinibigay, caya't naguing marurunong at m~ga pári ang
canyáng m~ga anác. ¡Ah! mahahalagá cay sa átin ang m~ga táo sa úna, ópò,
mahahalagá cay sa átin."--Hindî nan~gagcásiya ang m~ga ibá sa ganitóng
magagaspáng na m~ga pasáring; sinabi nilá sa áking maliwanag, na cung
ipatutuloy co ang aking palácad, ang caniláng m~ga anác ay hindî
matututo, at mapipilitan siláng alisín sa áking escuélahan. Nawalang
cabuluhan ang aking m~ga pagmamatuwíd sa canilá: palibhasa'y batà acó'y
hindî nila binibigyan n~g malaking catuwiran. ¡Gaano calaki ang aking
iaalay, magcaroon lamang acó n~g m~ga úban! Binábangguit nila sa akin
ang minamagalíng nilang pan~gan~gatuwiran n~g cura, ni Fulano, ni
Zutano, at binabangguit naman nila ang canilang saríling catawan, at
sinasabi nilang cung hindî sa m~ga pamamalò n~g canicanilang m~ga
maestro'y hindî sana sila nan~gatúto n~g anó man. Nacabawas n~g cauntî
n~g capaitan n~g capighatîan cong itó ang magandang paglín~gap na
ipinakita sa akin n~g ilan.
Dahil sa nangyaring itó, napilitan acóng huwag gumamit n~g isang
palacad, na pagcatapos n~g malaking pagpapagal ay nagpapasimulâ na n~g
pamumun~ga. Sa aking pagn~gan~galit, dinalá co kinabucasan sa escuelahan
ang m~ga pamalò, at mulíng sinimulâan co ang aking catampalasanang gawâ.
Nawalâ ang catiwasayan, at mulíng nagharì na naman ang capanglawan sa
m~ga mukhâ n~g m~ga batang nagpapasimulâ na n~g pagguíliw sa akin: sila
ang tan~ging m~ga carayamà co, ang tan~gi cong m~ga caibigan. Baga man
pinagsisicapan cong magdamót n~g pamamalò, at cung namamalò man aco'y
pinagágaang co hanggang sa abot n~g caya; gayón ma'y dinaramdam nila n~g
malabis ang canilang pagcaamís, ang canilang pagcaimbí at
nan~gagsisitan~gis n~g dî ugaling saclap. Dumarating sa aking púsò ang
bagay na iyón, at cahit nagn~gitn~gitn~git acó sa sariling calooban n~g
laban sa canilang halíng na magúgulang, gayón ma'y hindî acó
macapanghiganti sa m~ga walang malay-salang tinatampalasan n~g maling
m~ga caisipan n~g canilang m~ga ama. Nacapapasò sa akin ang canilang
m~ga lúhà: hindî magcasiya sa loob n~g aking dibdíb ang aking púsò, at
n~g araw na iyo'y iniwan co ang pagtuturò, baga man dî pa sumasapit ang
horas, at omowî acó sa aking bahay upang tuman~gis na nagíisa....
Marahil mamanghâ pô cayó sa aking pagcamaramdamin, n~guni't cung cayó'y
malagay sa aking catayua'y inyóng mapagcucúrò. Sinasabi sa akin n~g
matandang Don Anastasio:--"¿Humíhin~gî n~g palò ang m~ga ama? ¿Bakit
hindî ninyó sila ang pinalò?" Dahil dito'y nagsasakit acó.
Nakíkinig si Ibarrang nag-iisíp ísip.
--Bahagyâ pa lamang acóng gumágaling sa sakít ay nagbalíc acó sa
escuélahan at nasumpun~gan cong icalimang bahagui na lamang ang natitira
sa canila. Nan~gagsitacas ang m~ga pinacamagaling, dahil sa panunumbalic
n~g dating palacad, at sa m~ga natitira, sa ilang batang cayâ pumapasoc
sa escuélaha'y n~g hindî macagawâ sa canilang bahay, síno ma'y
walang bumatì sa akin sa aking paggalíng: sa ganang canila'y walang
malasakit ang gumalíng acó ó hindî; marahil lalong inibiig sana nila ang
acó'y manatili sa pagcacasakít, sa pagca't tunay n~ga't lalong mainam
mamalò ang maestrong panghalíli sa akin, n~guni't ang capalít naman
nito'y bihirang pumaroon sa pagtutúrò sa escuélahan. Ang m~ga ibang
tinuturuan co, yaóng m~ga batang napipilit n~g canilang m~ga magulang na
pumasoc sa escuelahan, ang guinagawa'y nan~gaglalagalag sa ibang daco.
Binibigyang casalanan nila acó, na sila'y aking pinagpakitaan n~g
mairuguíng loob at sinisisi nila acó n~g maínam. Gayón man, ang isang
anac n~g tagabúkid, na dumadalaw sa akin sa boong aking pagcacasakít,
cayâ hindî na pumapasoc ay dahil sa siya'y nagsacristan: sinasabi n~g
sacristan mayor na hindî raw marapat na magmaranî sa escuélahan ang m~ga
sacristan, sa pagca't bababà ang canilang urì.
--At ¿nagcásiya na pô bâ cayó sa inyóng m~ga bagong tinuturuan?
--¿May magagawâ pa pô ba acóng ibang bagay?--ang isinagót.--Gayón man sa
pagca't maraming nangyaring m~ga bagay-bagay, samantalang may sakít
acó'y nahalinhan camí n~g cura. Sumibol sa akin ang isang bagong
pag-asa, at guinawâ co na naman ang isang pamulíng pagtikím, at n~g
huwag malubos na totóo ang pagcasayang n~g panahón n~g m~ga batà at
pakinaban~gan hanggang sa abót n~g caya ang m~ga palò; na ang m~ga
pagcahiyang iyó'y mapag-anihan man lamang nilá n~g cahi't cacaunting
bún~ga, ang siya cong inísip. Yamang hindî nila acó mangyaring
caguiliwan n~gayón, ninais cong may maalaala sila sa aking hindî
napacasacláp cung may maisimpan silang anó mang bagay na
pakikinaban~gang acó ang may túrò. Talastas na po ninyóng na sa wícang
castílà ang m~ga libro sa caramihan n~g m~ga escuelahan, líban na lamang
sa catecismong tagalog na nagbabago, alinsunod sa samahan n~g m~ga
fraileng kinapapanigan n~g cura. Ang caraniwan n~g m~ga librong itó'y
m~ga "novena" m~ga, trisagio, ang catecismo ni pari Astete, na ang
nacucuba nilang cabanalan doo'y cawan~gis din cung naguing sa m~ga
hereje ang m~ga librong iyón. Sa pagca't hindî manyaring sila'y aking
maturuan n~g wicang castíla, at hindî co rin naman maisatagalog ang
gayóng caraming m~ga libro, pinapilitan cong halinhang untî-untî n~g
maiiclíng bahaguing sipi sa m~ga napapakinaban~gang m~ga librong
tagalog, gaya baga n~g maliit na casaysayan n~g pakikipagcapuwâ tao ni
Hortensio at ni Feliza[253], ilang m~ga maliliit na librong patnugot sa
pagsasaca, at iba pa. Manacanacang isinasatagalog co ang malilíit na
libro, gaya n~g Historia n~g Filipinas ni parî Barranera, at pagcatapos
ay aking idinídicta, upang canilang tipuning na sa m~ga cuaderno, at
cung minsa'y aking dinaragdagan n~g saríling m~ga pagpapahiwatig. Sa
pagca't walâ acong m~ga "mapa" upang sa canila'y macapagtúrô acó n~g
Geografía, sinalin co ang isang mapang nakita co sa "cabecera"
(pan~gúlong bayan n~g lalawigan), at sa pamamag-itan n~g sinalin cong
itó, at n~g m~ga baldosa n~g yapacan, na iulat co sa canila n~g cauntî
ang anyô nitông ating lupaín. N~gayó'y ang m~ga babae naman ang
nan~gagcaguló; nan~gagcasiya ang m~ga lalaki sa pag-n~gitî, dahil sa
gayóng gawâ co'y canilang namamasdan daw ang isa sa aking m~ga caululan.
Ipinatawag acó n~g bagong cura, at cahi't hindî acó pinag-wicâan, gayón
ma'y sinabi sa aking ang religión daw ang dapat cong pagsicapan, at bago
co iturò ang m~ga bagay na itó'y dapat na ipakilala n~g m~ga batà, sa
pamamamag-itan n~g isang pagsusulit, na totoong nasasaulo na nila ang
m~ga Misterio, ang Trisagio at ang Catolicismo n~g Doctrina Cristiana.
Samantala'y nagpapagal n~ga acô at n~g maguíng "papagayo"[254] ang m~ga
batà, at canilang masaulo ang lubhang maraming bagay na hindî
napagtatalós isa man lamang salitâ[255]. Marami sa canila ang
nacasasaulo n~g m~ga "Misterio" at "Trisagio", datapuwa't nan~gan~ganib
acóng masáyang ang áking m~ga pagpupumilit tungcól sa cay párì Astete,
sa pagca't hindî pa totoong napag-wawarì n~g marámi sa áking m~ga
tinuturúan ang pagcacaiba't ibá n~g m~ga tanóng at n~g m~ga sagót, at
ang dapat na maguíng cahulugán n~g dalawáng itó. ¡At sa ganitóng
calagaya'y mamámatay táyo, at ganyán din ang gágawin n~g m~ga
ipan~gán~ganac, samantalang sa Europa'y pinag-uusapan ang nauucol sa
pagsúlong.
--¡Howág bagá namán táyong napacamahiliguín sa pag-ásang dito sa átin ay
walâ n~g cagalin~gang mangyayári!--ang itinútol ni Ibarra, at sacâ
nagtindíg. Pinahatdán acó n~g isáng anyáya n~g teniente mayor upang
acó'y dumaló sa isáng púlong sa tribunal ... ¿Síno ang nacaaalam cung
doo'y magcacaroon pô cayó n~g sagót sa inyóng m~ga tanóng?
Nagtindig din ang maestro sa escuela, n~guni't umíiling, tandâ n~g
pagcuculang tiwála, at sumagót:
--Makikita ninyo't matutulad sa aking m~ga binálac ang láyong caniláng
sinábi sa akin, at cung hindî, ¡tingnan natin!