[215] Isáng cruz na catulad n~g guinagamit n~g una sa Bizancio pa
n~gayo'y Constantinopla.
=XIV.=
=ANG ULOL NA SI TASIO Ó ANG FILOSOFO=
Naglálacad sa m~ga lansán~gang waláng tinutun~go't waláng iniisip ang
cacaibáng matandáng lalaki.
Nag-aral siyá n~g una n~g Filosofía, at iníwan niya ang pag-aáral sa
pagsunód sa canyáng ináng matandâ na; at hindî niyá ipinagpatuloy ang
pag-aaral, hindî sa caculan~gan n~g magugugol at hindî rin sa
caculan~gan n~g cáya n~g pag-iísip: tumíguil siyá n~g pag-aáral, dahilán
n~gâ sa pagcá't mayaman ang canyáng iná, at dahilan sa ayon sa sabiha'y
matalas ang canyáng ísip. Natatacot ang mabaít na babaeng maguíng pantás
ang canyáng anác at macalimot sa Dios, cayâ n~ga't siyá'y pinapamilì, sa
siyá'y magpárì ó íwan niyá ang colegio n~g San José. Nang panahón pa
namáng iyó'y siyá'y may naiibigang babae, cayá't pinilì niyá ang íwan
ang colegio at nag-asawa siyá. Hindî lumampás ang isáng taón at siyá'y
nabáo at naulila; guinawâ niyáng aliwan ang m~ga libro upang siyá'y
macaligtás sa calungcutan, sa sabong at sa pagca waláng guinágawâ.
Datapowa't lubháng nawili sa m~ga pag aaral at sa pamimilí n~g m~ga
libro, hanggáng sa mapabayaan niyá ang sariling pamumuhay, cayá't siyá'y
unti-unting naghírap.
Tinatawag siyáng Don Anastasio ó filósofo Tasio n~g m~ga táong may
pinagaralan, at ang m~ga masasamâ ang tûrò, na siyáng lalong marami,
tinatawag siyáng Tasiong ul-ól, dahil sa hindî caraniwang canyáng m~ga
caisipán at cacaibang pakikipagcapowa-táo.
Ayon sa sinabi na namin, ang hapo'y nagbabalang magca unôs;
liniliwanagan ang abó abóng lan~git n~g iláng kidlát; mabigát ang
aláng-álang at totoong maalis-ís ang han~gin.
Wari'y nalimutan na n~g filósofo Tasio ang canyáng kinalúlugdang bun~gô
n~g ulo; n~gayó'y n~gumin~giting pinagmámasdan ang maiitim na
pan~ganurin.
Sa malapít sa simbaha'y nasalubong niyá ang isáng táong naca chaqueta
n~g alpaca at daladala sa camáy ang may mahiguít na isáng arrobang
candílà at isáng bastóng may borlas, bílang saguísag n~g punong may
capangyarihan.
--¿Tila po cayo'y natótowâ?--ang tanóng nitó sa wícang tagalog.
--Siya n~ga pô, guinoong capitan; natótowâ acó sa pagcá't may isá acóng
inaasahan.
--¿Ha? ¿at alin ang inyóng inaasahang iyán?
--¡Ang unós!
--¡Ang unós! ¿Nag-aacálà bâ cayóng maligò?--ang tanóng n~g
gobernadorcillo n~g palibác, na minamasdan ang dukháng pananamít n~g
matandáng lalaki.
--Malígò acó ... ¡hindî masamâ, lalong lalô na pagcâ nacatitisod n~g
isáng dumi!--ang sagôt ni Tasio, na palibác din namán ang anyô n~g
pananalita, bagá man may pagca pagpapawaláng halagá sa canyáng
causap--n~guni't naghíhintay acó n~g lálong magalíng.
--¿At anó pô bâ iyón?
--Iláng m~ga lintíc na pumatáy n~g m~ga táo at sumúnog n~g m~ga báhay.
--¡Hin~gín na ninyóng paminsanan ang gúnaw!
--¡Nararapat tayong lahát, cayó at acóng gunawin! Dalá pô ninyó riyan,
guinoong capitan, ang isáng arrobang candílang gáling sa tindahan n~g
insíc; may mahiguít n~g sampóng taóng aking ipinakikiusap sa bawa't
bágong capitang bumíbili n~g pararrayos[216], at pinagtatawanan acó n~g
lahát; gayón ma'y bumibili n~g m~ga "bomba" at m~ga "cohete", at
nan~gagbabayad n~g m~ga repique n~g m~ga campánà. Hindî lamang itó:
kinábucasan n~g pakikiusap co sa inyó, nagbilin pô cayó sa m~ga
magtutunáw na insíc n~g isáng "esquilang" álay cay Santa Bárbara, gayóng
nasiyasat na n~g carunun~gang mapan~ganib ang tumugtóg n~g m~ga campanà
sa m~ga araw na may unós. At sabihin pô ninyó sa akin, ¿bakit pô bâ n~g
taóng 70 n~g mahulog ang isáng lintíc sa Binyáng, doon pa namán nahúlog
sa campanario at iguinibâ ang relój sacâ isáng altar? ¿Anó ang guinagawâ
n~g esquilita ni Santa Bárbara?
Nang sandalíng iyo'y cumisláp ang isáng kidlát.
--¡Jesús, María y José! ¡Santa Bárbarang mahál!--ang ibinulóng n~g
capitang namutlâ at nagcruz.
Humalakhác si Tasio.
--¡Cayó'y carapatdapat sa pan~galan n~g inyóng pintacasi!--aní Tasio sa
wicang castilà, tinalicdán ang capitan at tumún~go sa simbahan.
Nagtátayo ang m~ga sacristan sa loob n~g simbahan n~g isáng
"túmulo"[217] na nalilibot n~g m~ga malalaking candilang natitiric sa
m~ga candelabrong cáhoy. Ang túmulong yao'y dalawáng mesang malalakíng
pinagpatong at natátacpan n~g damít na maitím, na may m~ga listóng puti;
sa magcabicabila'y may napipintang m~ga bun~gô n~g úlo.
--¿Iyán ba'y patungcól sa m~ga cálolowa ó sa m~ga candilâ?--ang
itinanóng.
At n~g makita niyá ang dalawáng batang lalaking may sampóng taón ang isá
at ang isá'y may malapit sa pitó, lumapit sa caniláng hindî na hinantay
ang sagót n~g m~ga sacristán.
--¿Sasama ba cayó sa akin, m~ga báta?--ang itinanóng sa canilá. May
handâ sa inyó ang inyóng nanay na isáng hapunang marapat sa m~ga cura.
--¡Aayaw po caming paalisin n~g sacristan mayor hanggang hindî
tumutugtog ang icawalóng horas--ang sagót n~g pinacamatandâ.--Hinihintay
co pong másin~gil ang aking "sueldo" upang maibigay co sa aking iná.
--¡Ah! at ¿saán bâ cayó paparoon?
--Sa campanario pô upang dumublás sa m~ga cálolowa.
--¿Pasasacampanario cayó? ¡cung gayó'y cayó'y mag-in~gat! ¡howág cayóng
lalapit sa m~ga campanà hanggáng umúunos!
Umalís sa simbahan, pagcatapos na masundán n~g isáng titíg na may habág
ang dalawáng batang pumapanhic sa m~ga hagdanang patun~go sa coro.
Kinuscós ni Tasio ang m~ga matá, tumin~gín ulî sa lan~git at bumulóng:
--N~gayó'y dáramdamin cong mahulog ang m~ga lintíc.
At nacatun~góng pumaroon sa labás n~g báyang nag-iisip-isip.
Dumáan pô muna cayó!--ang sabi sa canyá sa wicang castílà n~g isáng
matimyás na voces mulâ sa isáng bintanà.
Tumungháy ang filósofo, at canyáng nakita ang isáng lalaking may
tatlompô ó tatlompo't limang taóng sa canyá'y n~gumitî.
--¿Anó pô bâ ang inyóng binabasa riyán?--ang tanóng ni Tasio, na
itinuturò ang isáng librong hawac n~g lalaki.
--Isáng librong pangcasalucuyan: ¡"Las penas que sufren las benditas
ánimas del Purgatorio!"[218]--ang isinagót n~g causap na n~gumin~gitî.
--¡Nacú! ¡nacú! ¡nacú!--ang wicâ n~g matandáng lalaki sa sarisaring
"tono" n~g voces, samantalang pumapasoc sa báhay;--totoong matalas ang
ísip n~g cumathâ niyán.
Pagcapanhíc niyá n~g hagdanan ay tinanggáp siyá n~g boong
pakikipag-ibigan n~g may báhay na lalaki at n~g canyáng asawa. Don
Filipo Lino ang pan~galan n~g lalaki at Doña Teodora Viña namán ang
babae. Si Don Filipo ang siyáng teniente mayor at siyáng púnò n~g isáng
"partidong" halos ay "liberal"[219], sacali't matatawag itó n~g gayón,
at cung sacaling mangyayaring magcaroon n~g m~ga "partido" sa m~ga bayan
n~g Filipinas.
--¿Nakita pô ba ninyó sa libin~gan ang anác n~g nasirang si Don Rafael
na bagong carárating na galing sa Europa?
--Opò, nakita co siyá, n~g siyá'y lumúlunsad sa coche.
--Ang sabihana'y naparoo't upang hanapin ang pinaglibin~gán sa canyáng
amá ... Marahil cakilakilabot ang canyáng pighatî n~g maalaman....
Ikinibít n~g filósofo ang canyáng m~ga balicat[220].
--¿Hindî pô bà dináramdam ninyó ang casaliwâang palad na iyan?--ang
tanóng n~g guinoong babaeng bátà pa.
--Talastás na pô ninyóng acó'y isá sa anim na nakipaglibing sa bangcáy;
acó ang humarap sa Capitan General n~g aking makitang ang lahát dito'y
hindî umíimic sa gayóng calakilakihang capusun~gán, gayóng cailán ma'y
minamagaling co ang paunlacán ang táong mabait cung nabubuhay pa cay sa
cung patáy na.
--¿Cung gayó'y bakit?
--Datapuwa't hindî pô acó sang-ayon sa pagmamanamana n~g caharîan.
Alang-álang sa caunting dugong insíc na bigáy sa akin n~g aking iná,
sumasang-ayon acó n~g cauntî sa caisipan n~g m~ga insíc: pinaúunlacan co
ang amá dahil sa anác, n~guni't hindî ang anác dahil sa amá. Na ang
bawa't isá'y tumanggáp n~g gantíng pálà ó n~g caparusahán dahil sa
canyáng m~ga gawâ; datapuwa't hindî dahil sa m~ga gawà n~g ibá.
--¿Nagpamisa pô bâ cayó n~g patungcol sa inyóng nasírang asawa,
alinsunod sa hatol co sa inyó cahápon?--ang itinanóng n~g babae nagbago
n~g pinasasalitaanan:
--¡Hindî!--ang sagót n~g matandáng lalaking n~gumin~giti.
--¡Sayang!--ang isinagót n~g babaeng tagláy ang túnay na
pagpipighatî;--casabiháng hanggang sa icasampong oras n~g umaga búcas,
ang m~ga calolowa'y malayang naglilibot at naghihintay n~g sa canilá'y
pagbibigáy guinhawa n~g m~ga buháy; na ang isáng misa sa m~ga panahóng
itó'y catimbáng n~g limá ó anim na misa sa m~ga ibáng araw n~g isáng
taón, ayon sa sabi n~g cura, caninang umaga.
--¡Mainam! ¿Sa macatuwíd ay mayroon tayong isáng caaliw-alíw na taning
na dapat nating samantalahin?
--¡N~guni't Doray!--ang isinabad ni Don Filipo;--talastas mo n~g hindî
naniniwálà si Don Anastasio sa Purgatorio.
--¿Na hindî acó naniniwalà sa Purgatorio?--ang itinutol n~g matandáng
lalaking tumitindig na sa canyáng upuan.--¡Diyata't pati n~g "historia"
n~g Purgatorio'y aking nalalaman!
--¡Ang historia n~g Purgatorio!--ang sinabing puspós n~g pagtatacá n~g
mag-asawa. ¡Tingnán n~gâ natin! ¡Saysayin ninyó sa amin ang historiang
iyán!
--¿Hindî palá ninyó nalalaman ay bakit cayo'y nan~gagpapadalá roon n~g
m~ga misa at inyóng sinasabi ang m~ga pagcacahirap doon? ¡Magaling!
yamang nagpapasimulâ na n~g pag-ulán at tíla mandín tátagal,
magcacapanahón tayo upang howag tayong mayamót--ang isinagót ni Tasio,
at saca nag-isíp-ísip.
Itiniclóp ni Don Filipo ang librong canyáng tan~gan, at umupô sa canyáng
tabi si Doray, na náhahandang huwag maniwálà sa lahát n~g sasabihin ni
Tasio. Nagpasimulâ itó sa paraang sumusunod:
--Malaon pang totoo bago manaog ang ating Pan~ginoong Jesucristo'y may
Purgatorio na, at ito'y na sa calaguitnaan n~g lúpà, ayon cay párì
Astete, ó sa malapit sa Cluny, ayon sa monjang sinasabi ni párì Girard,
datapuwa't hindî ang may cahulugan dito'y ang kinalalagyan. Magaling,
¿sinosino ang m~ga nasásanag sa apoy na iyóng nag-aalab mulâ n~g
lalan~gín ang sanglibutan? Pinapagtitibay ang caunaunahang pagcacatatág
n~g Purgatorio n~g Filisofía Cristiana na nagsasabing walâ raw
guinágawang bagong anó man ang Dios mulâ n~g magpahin~galáy siyá.
--Mangyayaring nagcaroong "in potentia"[221]; datapuwa't hindî "in
actu"[222], ang itinutol n~g teniente mayor.
--¡Magalíng na magalíng! Gayón ma'y sasagutin co cayóng may iláng
nacakilala n~g Purgatorio na talagang mayroon na "inactu", ang isá sa
canilá'y si Zarathustra ò Zoroastro[223], na siyang sumulat n~g isáng
bahagui n~g "Avestra"[224] at nagtatag n~g isáng religióng sa m~ga
tan~ging bagay nacacahawig n~g atin at alinsunod sa m~ga pantas, si
Zarathustra'y sumilang na nauna cay Jesucristo n~g walóng daang taón ang
cauntian. Ang cauntian ang wícà co, sa pagca't pagcatapos na masiyasat
ni Platón[225], Xanto de Lidia Plinio[226], Hermipos at Eudoxio,[227]
inaacalà niláng nauna si Zarathustra cay Jesucristo n~g dalawang libo at
limáng daan taón. Sa papaano mang bagay, ang catotohana'y sinasabi na ni
Zarathustra ang isáng bagay na nawawan~gis sa Purgatoria, at naghahatol
siyá n~g m~ga paraan upang macaligtás doon. Matútubos n~g m~ga buháy ang
m~ga calolowang namatáy sa casalanan, sa pagsasalitâ n~g m~ga nasasaysay
sa "Avestra" at gumawâ n~g m~ga cagalin~gan; datapuwa't kinacailan~gang
ang mananalan~gin ay isáng camág-ánac n~g nasírà hanggang sa icaapat na
salin. Ang panahóng táning sa bágay na itó'y sa taón taón, tumátagal n~g
limáng áraw. Nang malaon, n~g tumibay na sa bayan ang gayóng
pananampalataya, napagwárì n~g m~ga sacerdote sa religióng iyóng
malakíng dî anó lamang ang pakikinaban~gin sa gayóng pananampalataya,
caya't kinalacal nilá yaóng m~ga "bilangguang n~gitn~git n~g dilím na
pinaghaharìan n~g m~ga pagn~gan~galit sa nagawang casalanan", ayon sa
sabi ni Zarathustra. Ipinaalam n~gâ niláng sa halagáng isáng "derem",
salapíng bahagyâ na ang halagá'y nababawas sa calolowa ang isáng táong
pagcacasakit n~g dî cawásà; n~guni't sa pagca't ayon sa religiong iyó'y
may m~ga casalanang pinarurusahan n~g tatlóng daan hanggáng isáng libong
taón, gaya n~g pagsisinun~galíng, n~g pangdaráyà, at n~g hindî pagganáp
sa naipan~gacò, at ibá pa, ang nangyari'y tumátanggap ang m~ga balawîs
na sacerdote n~g maraming millong "derems." Dito'y mapag-wawari na ninyó
ang caunting bagay na nawawan~gis sa Purgatorio natin, bagá man
mapagtatantò na ninyóng ang pinagcacaibha'y ang m~ga religión.
Isáng kidlát na may casunód agád agád na isáng maugong na culóg ang
siyáng nagpatindig cay Doray na nagsalitáng nagcucruz:
--¡Jesús, Maria y José! Maiwan co muna cayó; magsusunog acó n~g
benditang palaspás at n~g m~ga "candilang perdón".
Nagpasimulâ n~g pag-uláng tila ibinubuhos. Nagpatúloy n~g pananalitâ ang
filósofo Tasio, samantalang sinusundan niyá n~g tin~gín ang paglayô n~g
may asawang babáeng bátà pa.
--N~gayóng walâ na siyá'y lalong mapag-uusapan na natin n~g boong
caliwanagan ang dahil n~g áting salitaan. Cahi't may cauntíng
pagcamapamahîin si Doray, siyá'y magalíng na católica, at hindî co íbig
na pumacnít sa púsò n~g pananampalataya: naíiba ang isáng
pananampalatayang dalísay at wagás sa halíng na pananampalataya, túlad
sa pagcacaiba n~g nín~gas at n~g úsoc, wán~gis sa caibhán n~g música sa
isáng gusót na cain~gayan: hindî napagkikilala ang ganitong pagcacaiba
n~g m~ga halíng, na túlad sa m~ga bin~gí. Masasabi náting sa ganáng átin
ay magalíng, santo at na sa catuwiran ang pagcacahácà n~g Purgatorio;
nananatili ang pagmamahalan n~g m~ga patáy at n~g m~ga buháy at siyáng
nacapipilit sa lálong calinisan n~g pamumuhay. Ang casam-a'y na sa
tacsil na paggamit n~g Purgatoriong iyán.
N~guni't tingnán natin n~gayón cung bakit pumasoc sa catolicismo ang
adhicáng itóng walâ sa Biblia at walâ rin sa m~ga Santong Evangelio.
Hindî binábangguit ni Moisés at ni Jesucristo caunti man lamang ang
Purgatorio, at hindî n~ga casucatán ang tan~ging saysay na canilang
sabing na sa m~ga Macabeo, sa pagca't bucód sa ipinasiyá sa Concilio n~g
Laodicea, na hindî catotohanan ang librong ito, ay nitó na lamang huling
panahón tinanggap n~g Santa Iglesia Católica. Walâ ring nacacatulad n~g
Purgatorio sa religión pagana. Hindî mangyayaring panggalin~gan n~g
pananampalatayang itó ang casaysayang "Aliæ panduntor inanies" na
totoong madalás bangguitín ni Virgilio[228] na siyáng nagbigáy dahil sa
dakilang si San Gregorio[229] na magsalitâ n~g tungcól sa m~ga
cálolowang nalunod, at idagdág ni Dante[230] ang bagay na itó sa canyáng
"Divina Comedia".
Walâ rin namáng nacacawan~gis n~g ganitóng caisipán sa m~ga
"brahman"[231], sa m~ga "budhista"[232] at sa m~ga egipcio mang nagbigáy
sa Roma n~g caniláng "Caronte"[233] at n~g caniláng "Averno"[234]. Hindî
co sinasaysay ang m~ga, religión n~g m~ga bayan n~g Ibabâ n~g Europa:
ang m~ga religióng itó, palibhasa'y religión n~g m~ga "guerrero"[235],
n~g m~ga "bardo"[236] at n~g m~ga mán~gan~gaso[237], datapuwa't hindî
religión n~g m~ga filósofo, bagá man nananatili pa ang caniláng m~ga
pananampalataya at patí n~g caniláng m~ga "rito"[238] na pawang
nangálangcap na sa religión cristiana; gayón ma'y hindî nangyaring
sumama silá sa hucbó n~g m~ga tampalasang nangloob sa Roma, at hindî rin
silá nangyaring lumuclóc sa Capitolio[239]: palibhasa'y m~ga religión
n~g m~ga úlap, pawang nan~gapápawì sa catanghaliang sícat n~g
araw.--Hindî n~gâ sumasampalataya sa Purgatorio ang m~ga cristiano n~g
m~ga unang siglo: nan~gamámatay siláng tagláy iyáng masayáng pag-asang
hindî na malalao't silá'y háharap sa Dios at makikita nilá ang mukhâ
nitó. Si San Clemente na taga Alejandría[240], si Orígenes[241] at si
San Irineo[242] ang siyáng m~ga unang m~ga párì n~g Iglesiang tila
bumábangguít n~g Purgatorio, marahil sa pagcadalá sa canilá n~g akit n~g
religión ni Zarathustra, na namumulaclac at totoong lumalaganap pa n~g
panahóng iyón sa boong Casilan~ganan, sa pagca't malimit nating nababasa
ang m~ga pagsisi cay Orígenes, dahil sa canyáng malabis na paghílig sa
m~ga bagay sa Casilan~ganan. Guinagamit ni San Irineong pangpatibay sa
pananampalataya sa Purgatorio, ang "pagcátira ni Jesucristong tatlóng
araw sa cailaliman n~g lúpà," tatlóng araw na pagcapasa Purgatorio, at
canyáng inaacála, dahil dito, na bawa't cálolowa'y dapat manatili sa
Purgatorio hanggáng sa mabuhay na mag-ulî ang catawán, bagá man tila
laban mandin sa bagay na itó ang "Hodie mecum eris in Paradiso[243]."
Nagsasaysay rin namán si San Agustín, tungcól sa Purgatorio; datapowa't
sacali't hindî niyá pinagtibay na tunay na mayroon n~gâ, gayón ma'y
ipinalálagay niyang mangyayari n~gang magcaróon, sa pag-aacálà niyáng
maipagpapatuloy hanggáng sa cabilang búhay ang tinátanggap nating m~ga
caparusahan sa búhay na itó, dahil sa ating m~ga casalanan.
--¡Nacú namán si San Agustin!--ang sinabi ni Don Filipo;--¡hindî pa siyá
magcacásiya sa tinitiis nating m~ga hirap sa búhay na itó't ibig pa niyá
ang magpatuloy hanggáng sa cabiláng-búhay!
--Ganyán n~ga ang calagayan n~g bagay na ito: sumasampalataya ang ibá at
ang ibá'y hindî. Bagá ma't sumáng-áyon na si San Gregorio, alinsunod sa
canyáng "de quibusdam levibus culpis esse ante judicium purgatorius
ignis credendus est," hindî rin nagcaroon n~g patuluyang catibayan ang
Purgatorio, hanggang sa n~g ipasiyá n~g Concilio sa Florencia n~g taóng
1439, sa macatuwíd ay n~g macaraan na ang walóng daang taón, na dápat
magcaroon n~g isáng apóy na pangdalísay ó panglínis sa m~ga cálolowang
bagá ma't namatáy na sumísinta sa Dios, n~guni't hindî pa lubós
napagbabayaran ang Justicia n~g May Capal. Sa cawacasa'y ang Concilio
Tridentino[244], sa ilalim n~g pan~gun~gulo ni Pio IV n~g taóng 1563, sa
icalabinglimáng púlong ay ilinagdâ ang cautusán tungcól sa Purgatorio,
na ang pasimula'y: "Cum catholica ecclesia Spiritu Sancto edocta etc.,"
na doo'y sinasabing ang m~ga patungcól n~g m~ga buháy, ang m~ga
panalan~gin, ang m~ga paglilimós at iba pang m~ga gawáng cabanalan ay
siyáng mabibísang paraan upang mailigtás sa Purgatorio ang m~ga
cálolowa, bagá man sinasabing ang paghahayin n~g misa'y siyang lalong
cagalinggalin~gan sa lahat. Gayón ma'y hindî sumasampalataya ang m~ga
protestante[245] sa Purgatorio, at gayon dín ang m~ga páring
griego[246], sa pagca't walâ siláng nakikitang pagbibigay catotohanan
n~g Biblia[247], at sinasabi niláng binibigyáng wacás n~g camatayan ang
taning upang macagawâ n~g m~ga carapatán ó n~g m~ga laban sa m~ga
carapatán, at ang "Quodcumque ligaberis in terra" hindî ang cahulugá'y
"usque ad purgatorium" etc.; n~guni't dito'y maisásagot na sa pagcá't na
sa calaguitnàan n~g lúpa ang Purgatorio, talagáng dapat mapasailalim n~g
capangyarihan ni San Pedro. Datapuwa't hindî acó matatapos n~g
pagsasaysay, cung sasalitain co ang lahát n~g m~ga sabi tungcol sa bagay
ni ìtó. Isáng araw na ibiguin pô ninyóng pagmatuwiranan natin ang bagay
sa Purgatorio, magsadyâ, cayó sa aking báhay at doo'y babasahin natin
ang m~ga libro at tayo'y maláyà at payapang macapagpapalagayan n~g
canícanyang catuwiran. N~gayó'y yayao na acó: hindî co mapaghúlò cung
bakit itinutulot n~g cabanalan n~g m~ga crístiano ang pagnanacaw sa
gabíng itó.--Cayóng m~ga punong báyan ay nan~gagpapabayà sa ganitóng
gawâ, at aking ipinan~gan~ganib ang aking m~ga libro. Cung sana'y
nanacawin nilá sa akin upang caniláng basahin ay aking ipauubayà,
datapuwa't marami ang nan~gag-iibig na tupukin ang aking m~ga libro, sa
han~gád na gumanáp sa akin n~g isáng pagcacaawang gawâ, at dapat n~gang
catacutan ang ganitóng pagcacaawang gawang carapatdapat sa califa[248]
Omar[249]. Dahil sa m~ga librong itó'y ipinalálagay n~g ibáng linagdaan
na aco n~g parusa n~g Dios....
--¿N~guni't inaacalà cong cayó po'y sumasampalataya sa parusa n~g
Dios?--ang tanóng ni Doray na n~gumín~gitî at lumálabas na may dalang
lalagyán n~g m~ga bágang pinagsusunugan n~g m~ga tuyóng dahón n~g
palaspás, na pinagbubuhatan n~g nacayáyamot n~guni't masaráp na amóy na
úsoc.
--¡Hindî co po alám, guinoong babae, cung anó ang gágawin sa akin n~g
Dios!--ang isinagót ni matandáng Tasio na nag-iísip-ísip. Pagcâ acó'y
naghihin~galô na, iháhandog co sa canyá ang aking cataohang waláng
camuntî mang tacot; gawín sa akin ang bawa't ibiguin. N~guni't ma'y
naiisip aco ...
--At ¿anó po ang naíisip ninyóng iyán?
--Cung ang m~ga católico lamang ang tan~ging mapapacagaling, at limá
lamang sa bawa't isáng daang católico ang siyáng mápapacagaling, at sa
pagca't ang dami n~g m~ga católico'y icalabingdalawang bahagui n~g m~ga
nabubuhay na táo sa lúpà, sacali't paniniwalaan natin ang sinasabi sa
m~ga estadística[250], ¿ang mangyayari'y pagcatapos na mapacasamâ ang
yuta-yutang m~ga táong nabuhay sa daigdig sa boong dî mabilang na m~ga
siglong nagdaan, bago nanaog sa lúpà ang Mananacop, at pagcatapos na
mamatay dahil sa atin ang Anác n~g isáng Dios, n~gayó'y lílima lamang
ang mapapacagaling sa bawa't isáng libo't dalawáng daang táo? ¡Oh, tunay
na tunay na hindî! ¡Minámagaling co pa ang magsaysay at sumampalatayang
gaya ni Job: "¿Diyata't magpapacabagsíc icáw sa isáng inilílipad na
dahon at pag-uusiguin mo ang isáng tuyóng layác?" ¡Hindî, hindî
mangyayari ang gayóng casaliwaang pálad na calakilakihan! ¡Cung
sampalatayanan ito'y isáng capusun~gán; hindî, hindî!
--¿Anóng inyóng gágawin? Ang Justicia, ang cadalisayan n~g Dios ...
--¡Oh, datapuwa't nakikita n~g Justicia at n~g Cadalisayan n~g Dios ang
darating bago guinawâ ang paglikhâ sa Sangsinucob!--ang isinagót n~g
lalaking matandang nan~gin~gilabot na tumindíg.--Ang boong kinapal, ang
táo ay isáng linaláng sa isáng nais lamang n~g calooban; n~guni't hindî
niyá kinacailan~gan, cayá't hindî n~gâ marapat na likhaín niyá, hindî,
cung cacailan~ganing mapacasamâ sa waláng hanggáng casaliwaang palad ang
daándaáng táo upang mapaligaya ang isá lamang, at ang lahát n~g itó'y
dahil sa m~ga minanang casalanan ó sa sandalíng pagcacasala, ¡Hindî!
Cung iyá'y maguiguing catotohanan, sacalín na ninyo't patayin iyáng
inyóng anác na lalaking diya'y tumutulog; cung ang ganyáng
pananampalataya'y hindî isáng malaking capusun~gáng lában sa Dios na
iyáng dapat na maguíng siyáng Dakilang Cagalin~gan; pagcacágayó'y ang
Molok fenicio na ang kinacai'y ang inihahayin sa canyáng m~ga pinápatay
na táo at ang dugóng waláng-malay-sála, at sinususunog sa canyáng tiyán
ang m~ga sanggól na inagaw sa dibdib n~g caniláng m~ga iná, ang
mamamatay-táong dios na iyán, ang dios na iyáng calaguimlaguím, cung
isusumag sa Canyá'y masasabing isáng dalagang mahinà ang loob, isáng
caibigang babae, ang iná n~g Sangcataohan!
At puspós n~g panghihilacbót, umalís sa báhay na iyón ang ul-ól ó ang
filósofo, at tumacbó sa lansan~gan, bagá man umuulan at madilím.
Isáng nacasisilaw na kidlát na caacbáy n~g isáng cagutlaguitlang culóg
na nagsabog sa impapawid n~g pangpatáy na m~ga lintic ang siyáng
tumangláw sa matandáang lalaking nacataás ang m~ga camáy sa lan~git, at
sumísigaw:
--¡Tumututol icaw! ¡Talastas co nang hindî ca maban~gís; talastas co
nang ang dapat co lamang itawag sa iyo'y SI MABAIT!
Nag-iibayo ang m~ga kidlát, lalong lumálacas ang unós....