[175] "Quos vult perdere Jupiter domentat prius", casabihang wicang
lating cung tatagalugui'y: Ang m~ga ibig ipahamac ni Jupiter ay
pinasisimulaáng sirain muna ang ísip.--P.H.P.
[176] Ang cometa'y tulad sa bituing manacanacang napapanood natin sa
lan~git. Ang Cometa'y ma'y buntot na makinang na cung minsa'y isá at
cung minsa'y marami. Palibhasa'y ang galaw na painóg n~g cometa'y
hiwaláy na hiwaláy sa caraniwang liniliguiran n~g m~ga planeta, caya
hindî nalalao't ang pagkakita natin sa canya. Isáng casinun~galin~gang
ilinalaganap n~g m~ga han~gal na ang pagsicat n~g cometa'y nagbabalita
n~g m~ga sacunang mangyayari.--Tinatawag ding "cometa" n~g m~ga castilà
ang sarangolang papel na pinalílipad n~g m~ga bátà.
[177] Ang masasama at magagaspang na cagagawán n~g m~ga fraile.
=X.=
=ANG BAYAN=
Hálos sa pampáng n~g dagátan ang kinálalagyan n~g báyang San Diego[178],
na sumasaguitnâ n~g m~ga capatágang hálamanan at m~ga paláyan.
Nagpápadala sa ibáng m~ga báyan n~g asúcal, bigás, café at m~ga búngang
haláman, ó ipinagbíbili cayâ n~g múrangmúra sa insíc na nagsasamantalá
n~g cawal-áng málay ó n~g pagcahilig sa m~ga masasamang pinagcaratihan
n~g magsasacá.
Pagcá áraw na mabúting panahón at umáacyat ang m~ga batà sa caitaasan
n~g campanario n~g simbahan, na napapamutihan n~g lúmot at n~g damóng
hatíd n~g hán~gin; pagcacágayo'y masayáng nan~gagsisigawan, sa udyóc n~g
cagandáhan n~g nátatanaw na humáhandog sa caniláng m~ga matá. Sa guìtná
n~g caráming m~ga bubun~gáng páwid, tísà, "zinc" at yúnot, na
napapaguitnaan n~g m~ga bulaclác natátalastas n~g bawa't isá ang paraan
n~g pagcakita sa canícanilang báhay na maliliit, ang canilá bagáng
malilingguít na púgad. Nagagamit niláng panandâ ang lahát: isáng cáhóy,
isáng sampáloc na may maliliit na dáhon, ang nióg na puspós n~g m~ga
búco, tulad sa maanaking si Astarté[179] ó cay Diana[180] sa Efeso[181]
na may maraming súso, isáng humáhabyog na cawáyan, isáng bún~ga, isáng
cruz. Naroroón, ang ílog, calakilakihang ahas na cristal na natutulog sa
verdeng alfombra: pinaaalon ang canyáng ágos n~g m~ga pirápirasong
malalakíng batóng nagcacapatlángpatláng sa mabuhan~ging inaagusan n~g
túbig; cumikipot ang ílog sa dáco roón, at may m~ga pangpáng na matatáas
na kinacapitang nangpapalícò-lícò n~g m~ga cahoy na nacalitáw ang m~ga
ugát, at sa dáco rito'y lumálaylay ang m~ga panabí at lumuluang at
tumitining ang ágos. May nátatanaw sa dácong maláyong isáng maliit na
bahay, na itinayô sa pangpáng na hindî natacot sa cataasan, sa han~ging
malacás at sa pinanununghang ban~gíng malálim, at masasabi, dahil sa
canyáng malilíit na haligui, na siyá'y isáng cálakilakihang zancuda[182]
na nag-aabang n~g ahas upang daluhún~gin. M~ga catawán n~g púnò n~g nióg
ò n~g cahoy na may balát pa, na gumágalaw at gumiguiwang ang siyang
naghúhugpong n~g magcabilang ibayo, at cahi't sila'y masasamáng tuláy,
datapuwa't maiínam namáng cagamitán sa circo sa pagpapatiwatiwáric,
bagay na hindî dapat pawal-áng halagá: nan~gagcacatwâ ang m~ga bátà,
búhat sa ílog na pinaliliguan, sa m~ga pagcalaguím n~g nagdaraang
babaeng may súnong na bacol, ó n~g matandáng lalaking nan~gín~ginig sa
paglácad at pinababayâang mahúlog ang canyang tungcód sa túbig.
N~guni't ang lálong nacahihicayat n~g pagmamasíd ay ang isáng matatawag
nating náiimos na gúbat sa dágat na iyón n~g m~ga lúpang lináng. Diya'y
may m~ga cátandâtandàang m~ga cáhoy, na guáng ang catawán, at cayâ
lámang namámatay ay pagcâ tinámâan n~g lintíc ang matàas na dúlo at
nasusunog: ang sabihana'y hindî lumalakit sa îbá ang apóy na iyón at
namámatay doón din; diyá'y may m~ga pagcálalaking m~ga batóng dináramtan
n~g terciopelong lúmot n~g panahón at n~g "naturaleza": humíhimpil at
nagpapatongpatong sa caniláng m~ga gúang ang alabóc na pinacacapit n~g
ulán at ang m~ga íbon ang siyáng nagtátanim n~g m~ga binhî. Malayang
lumalagô ang m~ga cacahuyan: m~ga damó, m~ga dawag, m~ga tabing na
damóng gumagapang na nan~gagsasalasalabat at nagpapalipatlipat sa isá't
isáng cahoy, bumibitin sa m~ga san~gá, cumacapit sa m~ga ugát, sa lupà,
at sa pagcá't hindî pa mandin nasisiyahan sa ganitó si Flora[183], ay
nagtátanim siyá n~g m~ga damó sa ibábaw n~g damó; nabubuhay ang lúmot at
ang cábuti sa m~ga gahác-gahác na balát n~g cáhoy, at ang m~ga damóng
dápò, m~ga cawilíwíling manunuluyan, ay napapagcamal-an sa canilang m~ga
pagcâyacap sa cahoy na mápagpatuloy.
Iguinagalang ang gúbat na iyón: may m~ga sali't-sáling sabing sinásalitâ
tungcól doon; n~guni't ang lâlong malápit sa catotohanan, at sa pagca't
gayó'y siyang hindî lubhang pinaniniwalaan at hindî naman napag-aalaman,
ay ang sumusunod:
Nang ang baya'y walâ cung dî isang walang halagang tumpóc n~g m~ga
dampâ, at saganang sumísibol pa sa pinacalansan~gan ang damó; n~g
panahóng yaóng pagcagabi ay nanasoc doón ang m~ga usá at m~ga
baboy-ramó, dumatíng isáng áraw ang isáng matandáng castilang malalálim
ang m~ga matá at totoong magalíng magwícang tagalog. Pagcatápos na
matingnán at malíbot ang m~ga lúpà sa magcabicabilà, ipinagtanóng niyá
cung sinosino ang may arì n~g cagubatang inaagusan n~g tubig na
malacúcò. Nan~gagsiharáp ang iláng nan~gagsabing umanó'y silá raw ang
may árì, at ang guinawâ n~g matandá'y binilí sa canilá ang gúbat na
iyón, sa pamamag-ítan n~g m~ga damít, m~ga híyas at cauntíng salapî.
Nawalâ pagcátapos ang matandâ na hindî maalaman cung paáno.
Pinananaligan na n~g táong siyá'y "encantado", n~g máino n~g m~ga pastól
ang isáng caan~gutáng nagbubuhat sa carátig na gúbat; caniláng binacás,
at ang násumpun~gan nila'y ang matandáng lalaking bulóc na at nacabítin
sa san~gá n~g isáng "balítì". Nacatatacot na siyá n~g panahóng buháy pa,
dáhil sa canyáng malalim at malagunlóng na voces, dáhil sa malalim
niyang m~ga matá at dáhil sa táwa niyáng waláng ín~gay; n~guni't
n~gayóng siyá'y magbigtí ay lumiligalig siyá sa pagtulog n~g m~ga babae.
Itinapon n~g iláng babae sa ílog ang m~ga híyas at sinunog ang damít na
canyáng bigáy, at mulà n~g ilibíng ang bangcáy sa púnò n~g balítì ring
iyón, sino mang táo'y walâ n~g man~gahás na doo'y lumápit. Isáng pastól
na nagháhanap n~g canyáng m~ga hayop, ibinalitang nacakita raw siyá roón
n~g m~ga ílaw; nan~gagsiparoón ang m~ga bínatà at nacárinig na silá n~g
m~ga daíng. Isáng cúlang pálad na nan~gin~gibig, na sa pagmimithî niyáng
mápuna n~g sa canyá'y nagwáwalang bahálà, nan~gácong mátitira siyáng
magdamág sa lílim n~g cáhoy at ipupulupot niyá sa punò nitó ang isáng
mahabang yantóc, namatáy dahil sa matindíng lagnát na sa canya'y dumápò
kinabucasan n~g gabí n~g canyáng pakikipagpustahan. May
pinagsasalitaanan pang m~ga catha't sali't saling sabi tungcól sa gubat
na iyón.
Hindî nag-iláng buwán at naparoon ang isáng binatang wari'y mestizong
castílà, na ang sabi'y anác daw siyá n~g nasírà, at nanahán sa súloc na
iyón at nan~gasíwà sa pagsasaca, lalonglalò na sa pagtataním n~g tínà.
Si Don Saturnino'y isáng binatang malungcót ang asal at lubháng
magagalitín, at cung minsa'y malupít; datapuwa't totoong masipag at
masintahin sa paggawâ: binacuran n~g pader ang pinaglibin~gán sa canyáng
amá, na manacânacâ lamang dinadalaw. Nang may cagulan~gan na'y nag-asawa
sa isáng batang dalagang taga Maynílà, at dito'y naguíng anác niya si
Don Rafael, na amá ni Crisóstomo.
Batangbatà pa si Don Rafael ay nagpílit nang siyá'y calugdán n~g m~ga
táong bukid: hindî nalao't pagdaca'y lumagô ang pagsasacang dinalá at
pinalaganap n~g canyáng amá, nanahán doon ang maraming táo,
nan~gagsiparoon ang maraming insíc; ang pulô n~g m~ga dampá'y naguíng
isáng nayon, at nagcaroon n~g isáng curang tagalog; pagcatapos ay
naguíng isáng bayan, namatáy ang cura at naparoon si Fr. Dámaso;
n~guni't ang libin~ga't caratig na lupa'y pawang pinagpitaganan.
Nan~gán~gahas na maminsanminsan ang m~ga batang lalaking
man~gagsiparoong may m~ga daláng panghampás at m~ga bató, upang lumiguid
sa palibot libot at man~guha n~g bayabas, papaya, dúhat at iba pa, at
cung minsa'y nangyayaring sa casalucuyan n~g caniláng guinàgawà, ó cung
caniláng pinagmámasdang waláng imíc ang lubid na gagalawgalaw buhat sa
san~gá n~g cáhoy, lumálagpac ang isá ó dalawáng batóng hindi maalaman
cung saán gáling; pagcacagayo'y casabay n~g sigáw na:--¡ang matandâ!
¡ang matanda!--caniláng ipinagtatapunan ang m~ga bun~gang cáhoy at ang
m~ga panghampás, lumúlucso silá sa m~ga cáhoy at nan~gagtatacbuhan sa
ibabaw n~g malalakíng bató at sa m~ga cacapalán n~g damó, at hindî silá
tumitiguil hanggáng sa macalabás sa gubat, na nan~gamúmutlâ, humihin~gal
ang ibá, ang iba'y umíiyac, at cácauntî ang nan~gagtátawa.