[160] Ang namamaguitnâ sa pagbilí, pagbibili, ang nakikialam sa m~ga
almoneda at iba pa.
[161] Ang nagpapaupa n~g pagdadalá n~g ano mang bagay na mabigat.
[162] Ang bahay na nagpapacain sa sino mang nagbabayad sa may ari, at
ang papatuloy sa bawa't magbayad.
[163] Wicang francés na ang cahuluga'y "fonda:" cacanán at tuluyan. Cung
ipan~gusap ay "restorán."
[164] Estátua ó larawang cáhoy, bató, tansô ó bacal na inilalagay na
pinacahaligui n~g anó man.
[165] Tuláy n~g España.
[166] Isáng carruajeng ganitó cung tawaguin.
[167] Tinatawag n~g catagalugang "carretela" ang isáng sasacyáng anyóng
carretong marami ang lulan, n~guni't mahirap sa sumásacay; dalawá ang
gulong at isáng cabayo ang humihila.--Ang tinatawag na carretela n~g
m~ga castilà ay isáng mainam na carruajeng apat ang gulóng at dalawang
cabayo ang humihila.
[168] Tinatawag na Sabána [hindî Sábana, cumot] ang daang macalampás n~g
Jardin Botánico, hangang sa m~ga unang báhay n~g Ermita, na tinatawag na
daang Real.
[169] Tinatawag n~g m~ga castilàng guindilla ang m~ga policía municipal
sa sa España.--Ang sili ó ang bun~ga n~g tinatawag na "guindillo de
India."
[170] Ang lupang iniuucol sa pagtatanim n~g sarisaring cahoy at m~ga
halaman upang doo'y mapag-aralan ang m~ga carunun~gang nauucol sa bagay
na ito.
[171] Tila mandín naguguniguni na ni Rizal na sa pinagpatayaang iyón sa
paring canyáng sinasabi, na sa acalà co'y waláng ibá cung dî si Pari
Burgos, doon din siya pápatayin.
[172] Ang tan~ging ibong pinaniniwalaan n~g m~ga tao sa unang mulíng
nabubuhay, pagcatapos na masunog, sa ibabaw n~g canyáng m~ga abó.
[173] Ang alín may sa dalawáng panig na malapit sa Ecuador ó
calaguitnaan n~g lupa, tinatawag ang isáng panig na "trópico de Cancer"
sa hemisfercio boreal, at "trópico de Capriconio" de "hemisfercio
austral".
[174] Sásacyang waláng gulóng na siyáng guinagamit pagca hielo ang
dinaraanan; cahawig n~g canggâ ó n~g paragos natin.
=IX.=
=MANGA CAUGALIAN NG BAYANG ITO=
Hindî nagcámalî si Ibarra; nalululan n~ga si "victoriang" iyón si parì
Dámaso at tumutun~go sa báhay na canyáng bágong caíiwan.
--¿Saan bâ cayó paroroon?--ang tanóng n~g fraile cay María Clara at cay
tía Isabel, na man~gagsisisacay na sa isáng cocheng may m~ga pamuting
pílac, at tinatampîtampì ni párì Dámaso ang m~ga pisn~gí ni María Clara,
sa guitnâ n~g canyang m~ga caguluhan n~g ísip.
--Cucunin co sa beaterio ang aking m~ga bagaybagay roon--ang sagót ni
María Clara.
¡Aháaá! ¡ahá! tingnán natin cung sino ang mananalo sa amin, tingnan
natin!--ang ipinagbububulóng na hindî nápapansin ang sinasabi, na anó
pa't nagtacá, ang dalawang babae. Tinún~go ang hagdanan at nanhíc doon
si párì Dámasong nacatun~gó ang úlot't madálang-dalang ang hacbáng.
¡Marahil siya'y magsésermon at canyáng isinasaulo ang canyáng
ipan~gan~garal!--aní tía Isabel;--sacáy na María at tatanghalíin tayo
n~g pagdatíng.
Hindî namin masábi cung magsesermón n~gâ ó hindî; datapuwa't inaacala
naming m~ga dakílang bagay ang m~ga pinag-íisip-ísip niyá, sa pagcá't
hindî man lamang naiabot niyá, ang canyáng camáy cay capitang Tiago,
cayá't napilitang yumucód pa itó n~g cauntî upáng hagcán ang camáy na
iyón.
--¡Santiago!--ang únang sinabi niyá--may pag-uusapan tayong mahahalagang
bagay; tayo na sa iyong oficina.
Maligalig ang lóob ni Capitang Tiago, hindî nacaimíc n~guni't sumunód sa
napacalakíng sacerdote, at sinarhán ang pintô pagcapásóc nilá.
Samantalang nagsasalitaan silá n~g líhim, siyasatin nátin cung anó ang
kinaratnan ni Fr. Sybila.
Walâ sa canyang convento ang pantás na dominico; maagang maaga,
pagcapagmisa, siyá'y napatun~go sa convento n~g canyáng capisanang na sa
macapasoc n~g pintuan ni Isabel Segunda, ó ni Magallanes, alinsunod sa
naghaharing familia, sa Madrid.
Hindî niya pinansin ang masaráp na amóy-chocolate, at gayón ding dî niya
ininó ín~gay n~g m~ga cajón at ang salapìng náririn~gig mulâ, sa
Procuración, at bahagyâ n~g sumagót sa mapitagan at maguíliw na batì n~g
uldóg na procurador, nanhíc si Fr. Sybila, tinahac ang ilang m~ga
"corredor" at tumuctóc n~g butó n~g m~ga dalírì sa isáng pintûan.
--¡Tulóy!--anang isáng voces na wari'y dumaraing.
--¡Pagalin~gin nawâ cayó n~g Dios sa inyóng sakít!--ang siyáng batì n~g
batang dominico pagpasoc.
Nacaupo sa isáng malaking sillón ang isáng matandáng párì, culubót at gá
namúmutlâ na ang balát n~g mukhâ, cawan~gis n~g isá riyán sa m~ga
santong ipinintá ni Rivera. Nan~glálalalim ang m~ga matáng napuputun~gan
n~g lubháng málalagong kilay, na palibhasa'y láguing nacacunót ay
nacapagdáragdag n~g ningníng n~g paghíhin~galô n~g canyang m~ga matá.
Nabábagbag ang lóob na pinagmasdán siyá ni párì Sibilang nacahalukipkíp
ang m~ga camáy sa ilalim n~g cagalanggalang na escapulario ni Santo
Domingo. Inilun~gayn~gay pagcatapos ang úlo, hindî umíimic at wari'y
naghíhintay.
--¡Ah!--ang buntóng hinin~gá n~g maysakít--inihahatol sa akin, Hernando;
na akin daw ipahíwà! ¡Ipahiwà sa tandâ co n~g itó! ¡Itóng lupaíng ito!
¡Ang cagulatgulat na lupaíng itó! ¡Muhang ulirán ca sa nangyayari sa
akin, Hernando!
Dahándáhang itinàas ni Fr. Sybila ang canyáng m~ga matá at itinitig sa
mukhà n~g may sakít:
--At ¿anó pô ang inyóng minagaling?--ang itinanóng.
--¡Mamatáy! ¡Ay! ¿May nálalabi pa bagá sa aking ibáng bágay? Malábis na
totoo ang aking ipinaghihirap; datapuwa't.... pinapaghirap co namán ang
marami.... ¡nagbabayad-útang lamang acó! At icáw, ¿cumustá ca? ¿anó ang
sadyâ mo?,
--Naparíto pô acó't sasabihin co sa inyó ang ipinagcatiwalang bílin sa
akin.
--¡Ah! ¿at anó ang bagay na iyón?
--¡Psh!--sumagót na may samâ ang loob, umupô at ilinin~gón ang mukhâ, sa
ibáng panig,--m~ga cabulastigan ang sinabi sa atin; ang binatang si
Ibarra'y isang matalínong bagongtao; tila mandín hindì halíng; n~guni't
sa acálà co'y isáng mabaít na bagongtao.
[Larawan:--....Mananatili ang ating capangyarihan hanggang sa
capangyarihang iya'y nananalig......]
--¿Sa acálà mo?
--¡Nagpasimulâ cagabí ang caniláng pagcacáalit!
--¡Nagpasimulâ na! ¿at bákit?
Sinaysay ni Fr. Sibyla, sa maiclíng pananalitâ, ang nangyari cay párì
Dámaso at cay Crisóstomo Ibarra.
--Bucód sa rito--ang idinugtóng na pangwacás--mag-aasawa ang binatà sa
anác na babae ni Capitang Tiago, na nag-aral sa colegio n~g ating m~ga
capatid na babae; siyá'y mayaman at dî n~ga niyá iibiguing magcaroon n~g
m~ga caaway upang siyá'y mawal-án n~g caligayahán at cayamanan.
Itinan~gô n~g may sakít ang canyang úlo, sa pagpapakìlalang siyá'y
sang-áyon.
--Siyâ n~gâ, gayón din ang áking acálà ... Sa pamamag-itan n~g gayóng
babae at isáng bianáng lalaking gayón, maguiguing atin ang canyáng
catawá't cálolowa. At cung hindî ¡lálong magalíng cung siya'y
magpakitang kaaway natin!
Minamasdáng nagtátaca ni Fr. Sibyla ang matandâ.
--Unawàing sa icagagaling n~g ating Santong Capisanan--ang idinugtóng na
naghihirap n~g paghin~gá.--Minámagaling co pa ang makilaban sa átin, cay
sa m~ga halíng na pagpupuri at paimbabáw na panghihinuyò n~g m~ga
caibigan.... tunay at silá'y may m~ga bayad.
--¿Inaacalà pô bâ ninyóng gayón?
Tiningnán siyá n~g boong lungcót n~g matandâ.
--¡Tandaân mong magalíng!--ang isinagót na nagcácangpapagál--Manacatilî
ang ating capangyarihan samantalang sa capangyarihang iya'y nananalig.
Cung táyo'y labánan, ang sasabihin n~g Gobierno'y: "Nilalabanan silá, sa
pagca't ang m~ga fraile'y isáng hadláng sa calayaan n~g m~ga filipino;
at sa pagca't gayo'y papanatilihin natin ang m~ga fraile."
--At ¿cung silá'y pakinggán? Manacânacang ang Gobierno'y....
--¡Hindî silá pakíkingan!
--Gayón man, cung sa udyóc n~g casakimá'y nasáin n~g Gobiernong maowî sa
canyá ang ating inaani ... cung magcaroon n~g isáng pan~gahás at walang
gúlat na....
--Cung magcágayo'y ¡sa abâ niyá!
Capuwâ hindî umimíc.
--Bucód sa roón--ang ipinatúloy n~g may sákít--kinacailan~gan nating
tayó'y labánan, táyo'y pucáwin: nagpapakilala sa atin ang m~ga labanáng
ito n~g cung saan naroon ang ating cahinaan, at ang gayó'y
nacapagpapagalíng sa atin. Nacararayà sa átin at nacapágpapahimbing ang
malábis na m~ga pagpúri: datapowa't sa lábás ay nacapagpapapan~git n~g
ating anyô, at sa araw na mahúlog táyo sa capan~gitang anyô, táyo'y
mapapahamac, na gáya n~g pagcapahamac natin sa Europa. Hindî na papasoc
ang salapí sa ating m~ga simbahan; sino ma'y walâ n~g bíbili n~g m~ga
escapulario, n~g m~ga correa at n~g anó man, at pagcâ hindî na tayo
mayaman, hindî na natin mapapapanalig ang m~ga budhî.
--¡Psh! Mananatili rin sa atin ang ating m~ga "hacienda," ang ating m~ga
báhay!
--¡Mawáwala sa ating lahát, na gaya n~g pagcawalâ sa átin sa Europa! At
ang lálong masamá'y nagpapagal táyo at n~g táyo'y mangguípuspós. Sa
halimbáwà: iyáng nápacalabis na pagsusumakit na dagdagan sa taóntaón,
ayon sa ating maibigan, ang halagá n~g buwís n~g ating m~ga lúpà, ang
pagsusumakit na iyáng aking sinalansáng sa lahát n~g m~ga malalaking
pulong natin; ¡ang pagsusumakit na iyán ang siyáng macapapahamac sa
atin! Napipilitan ang "indiong" bumilí sa ibang daco n~g m~ga lúpang
casíng galíng din n~g ating m~ga lupà ó lálò pang magalíng.
Nan~gan~ganib acóng bacâ táyo'y nagpapasimulâ na n~g pagbabâ: "Quos vult
perdere Jupiter dementat prius."[175] Dahil dito'y huwág n~gâ nating
dagdagán ang ating bigát; ang báya'y nagbububulóng na. Mabúti ang inisip
mo: pabayâan natin ang ibáng makikipaghusay doón n~g canícanilang
sagutin; papanatilihin natin ang sa ati'y pagpipitagang nálalabi, at sa
pagcá't hindî malalao't makíkiharáp táyo sa Dios, linísin nátin ang
ating m~ga cama'y ... ¡Maawà nawâ sa áting m~ga kahinàan ang Dios n~g
m~ga pagcahabág!
--Sa macatuwíd ay inaaacalà pó bâ ninyóng ang buwís ay ...
--¡Howág na tayong mag-úsap n~g tungcól sa salapî!--ang isinalabat n~g
may sakít na masamâ ang lóob.--Sinasabi mong ipinan~gacò n~g teniente
cay párì Dámaso..?
--Opo, amá--ang sagot ni párì Sibylang gá n~gumín~gitî na. N~guni't
nakita co caninang umága ang teniente, at sinábi sa áking dináramdam daw
niyá ang lahat n~g nangyári cagabí, na umímbulog daw sa canyáng úlo ang
Jerez, at sa acálà niya'y gayón din ang nangyári cay párì Dámaso.--At
ang pan~gaco?--ang tanóng cong pabirô.--Padre cura ang
isinagót:--marunong pô acóng tumupád n~g áking wicâ, pagcâ sa pagtupád
na iya'y hindî co dinurun~gisan ang aking capurihán; cailan ma'y dî co
naguing ugálì ang magcanulô canino man, at dàhil dito'y teniente acó
hanggá n~gayón.
--N~g macapagsalitaan silá n~g m~ga ibá't ibáng bágay na waláng
cabuluhán, nagpaalam sì Fr. Sibyla.
Hindî n~ga namán naparoón ang teniente sa Malacanyáng; n~gunit naalaman
din n~g Capitan General ang nangyari.
Nang nakikipagsalitaan siyá sa canyáng m~ga ayudante tungcól sa m~ga
pagbangguít na sa canya'y guinágawá n~g m~ga páhayagan sa Maynilà, sa
ilalim n~g m~ga pamagat na m~ga "cometa"[176] at iba pang m~ga
napakikita sa lan~git, sinabí sa canyá n~g isá sa m~ga ayudanteng iyón
ang pakikipagcagalit ni párì Dámaso, na pinalubhâ pa ang cabigatán n~g
m~ga pananalitâ, bagá man pinakinis n~g cauntî ang m~ga bigcás n~g sabi.
--Síno ang sa iyo'y nagsábi--ang tanong n~g Capitán General na
n~gumin~gitî.
--Narin~gig co pô cay Laruja, na siyáng nagbabalità caninang umága sa
pásulatan n~g pámahayagan.
Mulíng n~gumitî ang Capitan General at idinagdág:
--¡Hindî nacasásakit ang babae't fraile! Ibig cong manahimic sa
nátitirang panahón n~g pagtirá co sa lupáng itó, at aayaw na acóng
makipag-alít sa m~ga lalaking gumagamit n~g sáya. At lálong lálò na
n~gayóng áking natalastás na pinaglalaruan lamang n~g provincial ang
aking m~ga útos; hinin~gi cong pinacaparusa ang paglilipat sa ibáng
bayan n~g fraileng iyán; at siyá n~ga namán, siya'y inilipat, n~guni't
doon siya inilagay sa lalong magaling na báyan: ¡frailadas![177] na
sinásabi natin sa España.
N~guni't humintô n~g pagn~gitì ang Capitan General n~g nagíisa na.
--¡Ah! ¡cung hindî sána nápacatan~gá ang báyang ito'y pasusucuin co ang
aking m~ga cagalanggalang na iyán!--ang ipinagbuntóng
hinin~gá.--Datapuwa't carapatdapat ang báwa't báyan sa kinasasapitan
niyá; gawin nátin ang inuugalì n~g lahát.
Samantala'y natápos si Capitang Tiago n~g pakikipulong cay pári Dámaso,
ó sa lalong magalíng na sabi, ang pakikipulong ni párì Dámaso cay
Capitang Tiago.
--¡N~gayo'y napagsabihan na catá!--ang sabi n~g franciscano n~g
magpaalam. Naílágan sana ang lahát n~g itó, cung nagtanóngtanóng ca múna
sa akin, cung dî ca sana nagsinun~galing n~g icáw ay tinatátanong co.
¡Pagsicapan mong howag ca nang gumawâ n~g m~ga cahalin~gán, at manálig
ca sa canyáng ináama!
Lumibot n~g macaalawa ó macaatló sa salas si Capitang Tiagong
nag-iísip-isip at nagbúbuntóng hinin~gá; di caguinsaguinsa'y párang may
naisip siyáng magalíng, tumacbó sa pánalan~ginan at pinatáy ang m~ga
candílà at ang lámparang canyáng pinasindihán upang siyáng macapagligtás
cay Ibarra.
--May panahón pa, sa pagca't totoong malayò ang linálacbay--ang
ibinulóng.