[147] Hiyas na pinacasingsíng sa camau-o.
[148] Libritong ganito ang pan~galan.--"Pangligtas sa sacunà."
[149] Isáng halamang ang caraniwang bulaclac ay puláng-pulá.
[150] Mahinhin ó mahinang han~gin.
[151] Ipinan~gun~gusap n~g "ada".--Isáng hiwagang babaeng may
cahimahimalang m~ga capangyarihan, anáng m~ga di binyagan.
[152] Unawaing hindî tinatawag ni Rizal na Inang Bayan, cung dî Inang
España, dalawang pan~galang totoong nan~gagcacaiba.
[153] Isáng malaki't mataas na cahoy, matibay at macúnat. Ang tawag sa
bun~ga n~g cahoy na ito'y "hayuco".--Aya, ang pagbasa.
[154] Cahoy na masan~gá, may m~ga n~gipin-n~gipín ang m~ga dahon.
"Bellota" ang tawag sa bun~ga n~g cahoy na itó.
[155] Ibong mainam humuni. Sa Europa'y marami n~g ibong itó.
[156] Tubig na tumítigas na halos parang bató dahil sa totoong
calamigàn.
[157] Alamo: cahoy na tumataas n~g mainam: may tatlóng bagay na álamo:
ang álamong putî na ang m~ga daho'y verde ang isang mukhâ at ang
cabiláng mukha'y putîan--Ang álamong itím, na verde ang magcabicabilà
n~g dahon.--At ang "amo altemblón" na ang m~ga daho'y waláng tiguil n~g
paggaláw.
[158] Isá sa magagandáng diosa.
[159] Casaysayan n~g m~ga kinikilalang m~ga Dios n~g m~ga dî binyagan.
=VIII.=
=MANGA ALAALA=
Pinagdaraanan n~g coche ni Ibarra ang bahagui n~g lálong masayáng nayon
n~g Maynilà; ang nacapagbíbigay pangláw sa canyá n~g gabíng nagdaan, sa
liwanag n~g araw ay nacapagpapan~gitî sa canyá cahi't sìyá'y áayaw.
Ang casayahang hindî naglílicat sa lahát n~g panig, ang lúbháng maraming
cocheng nagpaparoo't paritong sacdal n~g tutulin, ang m~ga carromata,
ang m~ga calesa, ang m~ga europeo, ang m~ga insíc, ang m~ga dalisay na
tagarito, na bawa't isá'y may canícanyang sariling pananamit, ang m~ga
naglalacô n~g m~ga bun~gang-cahoy at halaman, m~ga corredor[160], hubád
na cargador[161], m~ga tindá n~g m~ga cacanín, m~ga fonda[162], m~ga
restaurant[163], m~ga tindahan, sampô n~g m~ga carretóng híla n~g m~ga
mápagpaumanhin at waláng damdaming calabáw na tila mandín naglílibang sa
paghìla n~g m~ga "bulto" samantalang naglilíninglining, ang lahát n~g
ín~gay at calugcóg, pati n~g araw, isáng amó'y na tán~gì, ang sarisaring
m~ga culay, pawang pumupucaw sa canyáng alaala n~g isáng daigdig na
nagugupiling na m~ga gunità.
Walâ pang latag na m~ga bató ang m~ga daang iyón. Dalawâng araw lamang
sunód na uminít, ang m~ga daa'y naguiguíng alabóc n~g tumátakip sa
lahát, nag-papaubò at bumubulag sa m~ga naglálacad: isáng araw lamang
umulán ay naguiguing láwà na, ano pa't cung gabí ay naaanino roon ang
m~ga farol n~g m~ga coche at tumítilamsic buhát sa limáng metrong layò
sa m~ga naglálacad sa m~ga makikipot na m~ga acera. ¡Gaano caraming m~ga
babae ang nan~gag-iwan sa m~ga along putic na iyón n~g caniláng m~ga
chinelas na bordado! Pagcacágayo'y nan~gapapanood na pìnípison ang m~ga
daan n~g hanáyhanáy na m~ga presidiarong ahit ang ulo, na ang m~ga
mangás n~g baro'y maíiclî at tòcong ang salawál na may m~ga número at
may m~ga letrang azul, sa m~ga binti'y may m~ga tanicaláng halos
nababalot n~g maruruming m~ga basahan upang huwag na totoong macasakít
ang pagkiskís ó ang lamig marahil n~g bacal; dalawa't dalawá ang
pagcacácabit, m~ga sanág sa araw, m~ga hapóng-hapô sa init at sa pagod,
pinapagmámadalî at silá'y hináhampas n~g pamalò n~g isáng presidiario
ring marahil nagcácámit casayahan, sa pagca't sa ganáng canyá nama'y
nacapagpapahirap sa m~ga cawan~gis din niyáng presidiario. Matatangcád
silá, madidilím ang pagmumukháng cailán ma'y hindî námasdang lumiliwanag
sa pagsilang n~g isáng n~gitî; numíningning, gayón man ang caniláng m~ga
balingtataó, pagccâ dumarapò sa caniláng m~ga balicat ang humahaguing na
pamálò, ó pagcâ hinahaguisan silá n~g isáng naglálácad n~g upós n~g
isáng tabacong basâ-basâ at nacácalas na, dinárampot ang upós n~g lalong
nálalapit at itinatagò sa canyáng salacót: ang m~ga ibá'y minámasdan ang
m~ga nagdaraan n~g pagtin~gíng cacaibá. Warî'y náririn~gíg pa niyá ang
caniláng cain~gayang guinágawâ sa pagduduróg n~g batóng itatabon sa m~ga
lubác at ang nacalálaguim na calansíng n~g mabibigát na m~ga tanicalâ sa
namámagà na niláng m~ga bucóng-búcong. Kinikilabutan si Ibarra cung
naaalaala niyá ang isáng nangyaring sumugat sa canyáng pag-iisip-musmós;
niyó'y catánghalian at ibinábagsac n~g araw sa lúpà ang canyáng lalong
maiinit na m~ga sínag. Sa lílim n~g isáng carretóng cahoy nacabulagtâ
ang isá sa m~ga táong iyón, waláng malay táo, bucás n~g cauntî ang m~ga
matá; pinagbubuti naman n~g dalawáng presidiario rin ang isáng hihigáng
cawayan, waláng galit, waláng pighatî, waláng yamót, anó pa't waláng
pinag-ibhán sa sinasabing caugalia't anyô n~g dalisay na m~ga tagarito.
"N~gayó'y icáw, búcas nama'y camí," marahil siyáng sinasabi sa
canícanilá. Hindî pinápansin n~g m~ga táong nagdudumaling dumaraan ang
bagay na iyón; nagdaraan ang m~ga babae, tinítingnan silá at
nan~gagpapatuloy n~g paglacad, caraniwan n~g mapanood ang m~ga bagay na
yaón, linipacán na ang m~ga púsò; nan~gagtatácbuhan ang m~ga coche,
ipinaaanino sa caniláng catawáng may barniz ang m~ga sínag n~g araw na
iyóng maningníng sa isáng lan~git na waláng alapaap; sa canyá lamang,
batang may labíng isáng taón at bágong carárating na galing sa canyáng
bayan, nacalálaguim ang napapanood na iyón; sa canyá lamang nacapagbigáy
ban~gun~got n~g kinágabihan.
Walâ na ang mabaít at may wagás na puring "Puente de Barcas," yaóng
tuláy filipinong-mabaít na nagsusumakit maglingcód, bagá man tagláy niya
ang catutubong m~ga capintasang tumataas at bumábabâ alinsunod sa
maibigan n~g ilog Pasig na dî miminsang nagpahirap at gumibâ sa tuláy na
iyon.
Hindî lumálagô ang m~ga talisay sa plaza n~g San Gabriel; nananatili
silá sa pagcacúyagutin.
Sa ganáng canya'y nagbawas ang gandá n~g Escolta, bagá man n~gayó'y may
isáng malaking bahay na may m~ga "cariatide"[164] sa dating kinatatayuan
n~g m~ga lumang camalig. Tinakhán niyá ang bagong "Puente de
España"[165]; nan~gagpaalaala sa canyá n~g m~ga maguiguináw na umaga,
cung doo'y dumaraang namamangcâ siláng patun~gó sa m~ga paliguan sa
Ulì-ulì, ang m~ga bahay na na sa pangpáng na dacong canan n~g ílog, na
napapag-itanan n~g m~ga cawayanan at m~ga punong cahoy, doon sa wacás
n~g Escolta at pasimulâ n~g Isla del Romero.
Nasasalubong niyá ang maraming m~ga cocheng hinihila n~g m~ga maiinam na
m~ga cabayong maliliít, lulan n~g m~ga coche ang m~ga empleadong
nacacatucatulog pa marahil ay pumapatun~go na sa caniláng m~ga oficina;
m~ga militar, m~ga insíc na may anyóng hambóg at catawatawá ang
pagcacaupô; m~ga fraileng hindî maimikin, m~ga canónigo at iba pa. Tila
mandin canyáng namataan sa isáng marikit na "victoria"[166] si párì
Dámasong mabalasíc ang mukhá't cunót ang m~ga kílay; n~guni't siyá'y
nacaraan na at n~gayo'y masayáng bumabati sa canyá, búhat sa canyáng
carretela[167] si Capitan Tinong na casacáy ang canyáng asawâ't dalawáng
m~ga anác na babae.
N~g macababâ na n~g tuláy, tumacbó ang m~ga cabayo't tinun~go ang paseo
n~g Sabána[168]. Sa caliwa'y ang fábrica n~g tabaco sa Arroceros, na
pinanggagalin~gan n~g malakíng úgong na guinágawa n~g m~ga cigarrera sa
pagpucpóc n~g m~ga dahon n~g tabaco. Napan~gitî si Ibarra, sa pagca
alaala n~g masangsáng na amóy na iyóng sa tuwíng icalimáng oras n~g
hapo'y lumalaganap sa tuláy n~g Barcas at humihilo sa canyá n~g panahóng
siyá'y musmós pa. Ang masasayáng m~ga salitâan, ang m~ga catatawanan ang
siyáng cahi't hindî niyá sinasadya'y nacapaghatíd sa canyáng guníguní sa
nayon n~g Lavapiés, sa Madrid, sampô n~g doo'y m~ga pangliligalig n~g
m~ga cigarrera, na totoong nacacapahamac sa sawíng palad na m~ga
"guindilla"[169] at iba pà.
Ipinagtabuyan, ang canyáng caayaayang m~ga naaalaala n~g Jardín
Botánico[170]; iniharáp sa canyáng pag-iísip ang demonio n~g m~ga
pagsusumagsumag; ang m~ga Jardín Botánico sa Europa, sa m~ga lupaing
nan~gagcacailan~gan n~g malacás na calooban at saganang guintô upang
mapasibol ang isáng dahon at mapabucás ang isáng bulaclác; hindî lamang
doon, cung dî sa m~ga "colonia" man ay may mabubuti ang alagà at m~ga
mahahalagáng Jardín Botánicong bucás na lagui sa sino mang ibig manood.
Inihiwaláy doón ni Ibarra ang canyáng m~ga matá at inilin~gap niyá sa
dacong canan, at doo'y canyáng nakita ang matandáng Maynilàng naliliguid
n~g m~ga cútà at m~ga bangbáng, tulad sa isáng dalagang culang sa dugô,
na nababalot n~g isáng pananamit n~g canyáng nunong babae n~g panahong
itó'y sumasacagarâan.
¡Natanawan niyá ang dagat na hindî maabot n~g tanáw ang guilid na
lubháng maláyò!...
--¡Na sa cabiláng ibayo ang Europa!--ang inisip n~g binatà! ¡Ang
Europang may magagandáng m~ga nacióng hindî nan~gaglílicat n~g
pagsusumicap sa paghanap n~g caligayahán, nagsisipanaguinip pagcacaumaga
at nan~gagdáramdam cabiguan sa towíng lumúlubog ang araw ... lumiligaya
sa guitnâ n~g canyáng m~ga capahamacán! ¡Tunay n~gâ, sa cabilang ibayo
n~g dagat na dî maulata'y nan~garoroon ang m~ga nacióng mapagmahal sa
espíritu, at bagá man hindî nilá minámasamâ ang catawán, lálò pa mandíng
mápagmahal sa espíritu cay sa m~ga nagpapanggáp na lubháng umiirog sa
espíritu.
N~guni't nan~gagsitacas ang canyáng m~ga pagdidilidiling itó n~g canyáng
makita ang muntíng bundúc-bunducan sa capatagan n~g Bagumbayan. Ang
namûmucod na bundúc-bunducan sa isáng tabí n~g paseo n~g Luneta ang siyá
n~g yóng umaakit sa canyáng ísip at siyáng sa canyá'y nagpapagunamgunam.
Canyáng guinugunitâ ang táong nagbucás n~g canyáng pag-íisip at
nagpakilala sa canyá, n~g magalíng at n~g nasacatuwiran. Tunay n~ga't
cácauntî ang m~ga caisipáng sa canyá'y iniaral, n~guni't hindî ang m~ga
waláng cabuluháng pag-ulit lamang n~g m~ga sinabi n~g ibá; pawang m~ga
caisipáng galing sa pananalig na hindî nan~gagculabô sa liwanag n~g
lalong matitindíng ílaw n~g dakilang pagsulong. Ang táong yaó'y isáng
matandáng sacerdote, ang m~ga pan~gun~gusap na sa canyá'y sinabi n~g
siyá'y pagpaalaman ay umaalin~gawn~gaw pa sa canyáng m~ga tain~ga:
"Huwág mong calimutang bagá man pag-aarì n~g sangcataohan ang
carunun~gan, "minamana lamang ang carunun~gang iyán n~g m~ga táong may
púsò,?--ang paalaala niyá.--"Pinagsicapan cong ilipat sa iyo ang aking
tinanggáp sa aking m~ga maestro; ang cayamanang iyó'y pinagsicapan co
namáng dagdagán sa boong abót n~g aking cáya at inililipat co sa m~ga
táong humahalili; gayón din ang gágawin mo sa man~gagsisihalili sa iyo,
at mapagtátatlong ibayo mo, sa pagcá't icáw ay paparoon sa m~ga lubháng
mayayamang lupaín."--At n~gumín~giting idinagdág; "Nan~gagaisiparito
silá sa paghanap n~g guintô; ¡man~gagsiparoon namán cayó sa caniláng
lupaí't hanapin ninyó roon ang ibáng guintóng ating kinacailan~gan!
Alalahanin mo, gayón mang hindî ang lahát n~g cumíkinang ay guintô.
Namatáy riyán ang paring iyón."[171]
Sa m~ga gunità niyáng itó'y sumásagot siyá:
--¡Hindî, anó mang caratnan, ang una'y ang kinaguisnang lúpà, ang una'y
Filipinas, anác n~g España, ang una'y ang lupaíng castílà. ¡Hindî, ang
bagay na iyáng isáng casaliwaang palad ay hindî nacarurun~gis sa Bayang
kináguisnan, hindî. Hindî nacahahalina sa canyáng paggugunamgunam ang
Ermita, iyáng Fénix[172] na pawid, na mulîng sumisilang sa canyáng m~ga
abó sa anyóng m~ga bahay na may m~ga pintáng putî at azul at ang bubóng
ay zinc na may pintáng pulá. Hindî nacaaakit sa canyáng pagmamalasmalas
ang Maalat, ni ang cuartel n~g caballeríang may m~ga punong cahoy sa
tapát, ni ang m~ga tagaroon, ni ang m~ga maliliit na bahay na pawid na
may matitibong na bubun~gáng nan~gacúcubli sa m~ga púnò n~g saguing at
m~ga bun~ga, na guinagawang tulad sa m~ga pugad n~g bawa't amá n~g isáng
mag-anac.
Tulóy ang paggulong n~g coche: nacasasalubong n~g isáng carromatang híla
n~g isá ó dalawang cabayo, na napagkikilalang galing lalawigan, dahil sa
guarnición at iba pang cagamitáng pawang abacá. Pinagpipilitang makita
n~g carromatero ang naglálacbay na nacasacáy sa maningning na coche at
nagdaraang hindî nakikipagpalitan n~g cahi't isáng pananalitâ, n~g
cahi't isang pakikipagbatîan. Cung minsa'y isáng carretóng híla n~g
isáng calabaw na marahan ang lacad at parang waláng anó man ang siyáng
nacawawalâ n~g capanglawan n~g maluluang at maalicabóc na m~ga
lansan~gang napapaliguan n~g makináng na araw n~g m~ga "trópico"[173].
Nakikisaliw sa malungcót at dî nagbábagong anyô n~g awit n~g
namamatnugot na nacasacáy sa calabaw ang matinding calairit n~g tuyóng
rueda sa pag-íkit na casama ang kinsékinsé n~g mabigát na carretón; cung
minsan nama'y ang malagáslas na tunóg n~g gasgás na m~ga paa n~g isáng
paragos, niyáng trineong[174] sa Filipinas ay hinihilang napacabanayad
sa ibabaw n~g alabóc ó n~g m~ga lubác sa daan. Sa m~ga capatagan, sa
m~ga malilinis na lupang pinaghahalamanan ay nan~gin~ginain ang m~ga
hayop na casama n~g m~ga tagác, na payapang nacadapò sa ibabaw n~g m~ga
vacang capóng n~gumún~guyâ at linalasa ang m~ga sariwang damó n~g
parang, na ipinipikítpikít ang m~ga matá,; sa dacong malayo'y m~ga
babaeng cabayong nan~gagdadambahan, nan~gaglulucsuhan at
nan~gagtatacbuhang hagad n~g isáng masival na potrong mababà ang buntót
at malagô ang kilíng: humahalinghíng ang potro at pinasasambulat ang
lúpà n~g canyáng malalacás na m~ga cucó.
Pabayáan nating maglacbáy ang binatang nagdidilidili ó nacacatulog: ang
hiwagang malungcót ó masayá n~g catapan~gang hindî nacacaakit n~g
canyáng gunamgunam: ang araw na iyóng nagpapapakintab sa m~ga dulo n~g
m~ga cahoy at nagpapatacbò sa m~ga tagabukid na nan~gapapasò ang m~ga
paa sa nagbabagang lúpà, bagá mán silá'y may panyapác na m~ga lipác; ang
araw na iyóng pumipiguil sa isáng babaeng tagabukid sa lilim n~g isáng
talisay ó cawayanan, at sa canya'y nagpapaísip n~g m~ga bagaybagay na
walang catuturán at dî mapagwarì, ang isip na iyo'y hindi nacalulugod sa
ating binatà.
Bumalíc tayo sa Maynilà samantalang gumugulong ang coche't
nagpapaguiray-guiray, túlad sa isáng lasíng, sa buról-bùról na lupà, at
samantalang tumátawid sa tuláy na cawayan, pumapanhic sa mataríc na
ahunín ó bumábabâ sa totoong malalim na lusun~gín.