[108] Espiritung nananahan sa alang alang.
[109] Alín man sa m~ga diosang nananahán sa tubig, sa m~ga gubat at sa
iba pa.
[110] Isáng semidios ó pan~galawang dios na ang calahati'y tao't
calahati'y cambíng.
[111] Dios na lumilikha n~g lahát n~g bagay, anáng m~ga gentil.
[112] Ang dalagang bukid.
[113] Elefante. Hindî malayong n~g caunaunaha'y nagcaroon n~g elefante
dito sa Filipinas, caya sa wicà natin ay may sadyáng tawag, gadya;
samantalang napagkikilalang dito'y talagáng dating waláng cabayo, cayâ
sa wicà natin ay waláng sariling pan~galan ang hayop na itó na di gaya
n~g áso, baboy, manóc at iba pa.
[114] Isáng larawang cahoy, bató, tansô ó kacal.
[115] Guintô pa panahóng iyón ang salapi sa Filipinas.
=VI.=
=CAPITANG TIAGO=
_Sundin namán ang loob mo dito sa lupa_!
Samantalang natutulog ó nag-aagahan ang ating m~ga guinoo'y si Capitang
Tiago ang ating pag-usapan. Cailán ma'y hindî tayo naguíng panauhín
niyá, walâ n~ga tayong catuwiran ó catungculang siyá'y pawaláng halagá
at huwág siyáng pansinín, cahi't sa mahalagáng capanahunan.
Palibhasa'y pandác, maliwanag ang culay, bilóg ang catawán, at ang
mukhâ, salamat sa saganang tabâ, na alinsunod sa m~ga nalúlugod sa
canyá'y galing daw sa lan~git, at anáng m~ga caaway niyá'y galing daw sa
m~ga dukhâ, siyá'y mukháng bátà cay sa tunay niyáng gulang: sino ma'y
maniniwalang tatatlompo't limang taón lamang siyá. Táong banál ang
laguing anyô n~g canyáng pagmumukhâ n~g panahóng nangyayari ang
sinasaysay namin. Ang báo n~g canyáng úlong bilóg, maliit at
nalalaganapan n~g buhóc na casing itím n~g luyong, mahabà sa dacong
harapán at totoong maiclî sa licuran; hindî nagbabago cailán man n~g
anyô ang canyáng m~ga matang malilíit man ay dî singkít na gaya n~g sa
insíc, mahayap na hindî sapát ang canyáng ilóng, at cung hindî sana
puman~git ang canyáng bibíg, dahil sa napacalabís na pagmamascada niyá
at pagn~gàn~gà, na sinisimpan ang sapá sa isáng pisn~gí, na siyáng
nacasisirà n~g pagcacatimbang n~g tabas n~g mukhâ, masasabi naming
totoong magalíng ang canyáng paniniwalà at pagpapasampalatayáng siyá'y
magandáng lalaki. Gayón mang napapacalabis ang canyáng pananabaco't
pagn~gàn~gà ay nananatiling mapuputî ang canyáng m~ga sariling n~gipin,
at ang dalawang ipinahirám sa canyá n~g dentista, sa halagáng
tiglalabing dalawang piso ang bawa't isá.
Ipinalalagay na siyá'y isá sa m~ga lalong m~ga mayayamang
"propietario"[116] sa Binundóc, at isá sa lalong m~ga pan~gulong
"hacendero"[117], dahil sa canyáng m~ga lúpà sa Capampan~gan at sa
Laguna n~g Bay, lalonglalò na sa bayan n~g San Diego, na doo'y itinataas
taón taón ang buwis n~g lúpà. Ang San Diego ang lalong naiibigan niyáng
báyan, dahil sa caligaligayang m~ga páliguan doon, sa balitang
sabun~gán, ó sa m~ga hindî niyá nalilimot na canyáng naaalaala: doo'y
nátitira siyá n~g dalawáng buwán sa bawa't isáng taón, ang cadalian.
Maraming m~ga báhay si Capitang Tiago sa Santo Cristo, sa daang Anloague
at sa Rosario. Siyá't isáng insíc ang may hawác n~g "contrata" n~g opio
at hindî n~ga cailan~gang sabíhing silá'y nan~gagtutubò n~g lubháng
malakí. Siyá ang nagpapacain sa m~ga bilanggô sa Bilibid at nagpapádala
n~g damó sa maraming m~ga pan~gulong báhay sa Maynilà; dapat unawâing sa
pamamag-itan n~g "contrata." Casundô niyá ang lahát n~g m~ga pinunò,
matalinò, magalíng makibagay at may pagcapan~gahás, pagcâ nauucol sa
pagsasamantalá n~g m~ga pagcâ iláng n~g ibá; siyá ang tan~ging
pinan~gan~ganibang capan~gagáw n~g isáng nagn~gan~galang Perez, tungcól
sa m~ga "arriendo" at m~ga "subasta" n~g m~ga sagutin ó
pan~gan~gatungculang sa towi na'y ipinagcacatiwálâ n~g Gobierno n~g
Filipinas sa m~ga camáy n~g m~ga "particular"[118]. Cayâ n~ga't n~g
panahóng nangyayari ang m~ga bagay na itó, si Capitang Tiago'y isáng
taong sumasaligaya; ang ligaya bagáng macacamtan sa m~ga lupaíng iyón
n~g isáng táong maliit ang báo n~g úlo: siyá'y mayaman, casundô n~g
Dios, n~g Gobierno at n~g m~ga táo.
Na siyá'y casundô n~g Dios, itó'y isáng bagay na hindî
mapag-aalinlan~ganan: halos masasabing marapat sampalatayanan: waláng
cadahilanan upang mácagalit n~g mabaít na Dios, pagcâ magalíng ang
calagayan sa lúpà, pagcâ sa Dios ay hindî nakikipag-abot-usap cailán
man, at cailán ma'y hindî nagpapautang sa Dios n~g salapî. Cailán ma'y
hindî nakipag-usap sa Dios, sa pamamag-itan n~g m~ga pananalan~gin,
cahi't siyá'y na sa lalong malalakíng m~ga pagcaguipít; siyá'y mayaman
at ang canyáng salapî ang sa canyá'y humahalili sa pananalan~gin. Sa
m~ga misa at sa m~ga "rogativa'y" lumaláng ang Dios n~g m~ga
macapangyarihan at m~ga palalong m~ga sacerdote. Lumaláng ang Dios, sa
canyáng waláng hanggáng cabaitan, n~g m~ga dukhâ, sa iguiguinhawa n~g
m~ga mayayaman, m~ga dukháng sa halagáng piso'y macapagdarasal n~g
cahi't labing anim na m~ga misterio at macababasa n~g lahát n~g m~ga
santong libro, hanggáng sa "Biblia hebráica" cung daragdagan ang bayad.
Cung dahil sa isáng malakíng caguipita'y manacánacáng kinacailan~gan ang
m~ga saclolo n~g calan~gitan at waláng makita agád cahi't isáng
candilang pulá n~g insíc, cung magcagayo'y nakikiusap na siyá sa m~ga
santo at sa m~ga santang canyáng pintacasi, at ipinan~gan~gacò sa canilá
ang maraming bagay upang silá'y mapilitan at lubós mapapaniwalaang tunay
na magalíng ang canyáng m~ga han~gád. Datapuwa't ang totoong lálò niyáng
pinan~gan~gacuan at guináganapan n~g m~ga pan~gacò ay ang Virgen sa
Antipolong Nuestra Señora de la Paz y Buen Viaje; sapagcá't sa iláng may
caliliitang m~ga santo'y hindî n~ga lubháng gumáganap at hindî rin
totoong nag-uugaling mahál ang táong iyón; ang cadalasa'y pagcâ kinamtán
na niyá ang pinipita'y hindî na muling nágugunítà ang m~ga santong iyón;
tunay n~ga't hindî na namán silá mulíng liniligalig niyá, at cung
sacali't napapanaho'y talastás ni Capitáng Tiagong sa calendario'y
maraming m~ga santong waláng guinágawâ sa lan~git marahil. Bucód sa
roo'y sinasapantáhà niyáng malakí ang capangyariha't lacás n~g Virgen de
Antipolo cay sa m~ga ibáng Virgeng may dalá mang bastóng pilac, ó m~ga
Niño Jesús na hubó't hubád ó may pananamít, ó m~ga escapulario, m~ga
cuintás ó pamigkís na cuero ("correa"): marahil ang pinagmumulaàn nitó'y
ang pagcâ hindi mápalabirô ang Guinoong Babaeng iyón, mápagmahal sa
canyáng pan~galan, caaway n~g "fotografía"[119], ayon sa sacristán mayor
sa Antipolo, at sacâ, pagca siya'y nagagalit daw ay nan~gín~gitim na
cawan~gis n~g luyong, at nanggagaling namán sa ang ibáng m~ga Virgen ay
may calambután ang púsò at mapagpaumanhin: talastás n~g may m~ga táong
iniibig pa ang isáng haring "absoluto"[120] cay sa isáng haring
"constitucional"[121], cung hindî náriyan si Luis Catorce[122] at si
Luis Diez y Seis[123], si Felipe Segundo[124] at si Amadeo Primero[125].
Sa cadahilanan ding itó marahil cayâ may nakikitang m~ga insíc na di
binyagan at sampóng m~ga castilang lumalacad n~g paluhód sa balitang
sambahan; at ang hindî lamang napag-uusísà pa'y ang cung bakit
nan~gagtatanan ang m~ga curang dalá ang salapî n~g casindácsindác na
Larawan, napasa sa América at pagdatíng doo'y napacácasal.
Ang pintuang iyán n~g salas, na natátacpan n~g isáng tabing na sutlâ ay
siyáng daang patun~gó sa isáng maliit na capilla ó pánalan~ginang dî
dapat mawalâ sa alin mang báhay n~g filipino: naririyan ang m~ga "dios
lar"[126] ni capitan Tiago, at sinasabi naming m~ga "dios lar," sa
pagca't lalong minamágaling n~g guinoong ito ang "politeismo"[127] cay
sa "monoteismo"[128] na cailan ma'y hindî niyá naabót n~g pag-iisip.
Doo'y may napapanood na m~ga larawan n~g "Sacra Familia"[129] na pawang
garing mulâ, sa ulo hangang dibdib, at gayon din ang m~ga dacong dulo
n~g m~ga camáy at paa, cristal ang m~ga matá, mahahabà ang m~ga pilíc
matá at culót at culay guintô ang m~ga buhóc, magagandáng yárì n~g
escultura sa Santa Cruz. M~ga cuadrong pintado n~g óleo n~g m~ga
artistang taga Pácò at taga Ermita, na ang naroroo'y ang m~ga
pagpapasakít sa m~ga santo, ang m~ga himalâ n~g Vírgen at iba pa; si
Santa Lucíang nacatitig sa lan~git, at hawác ang ísáng pinggáng
kinalalagyan n~g dalawá pang matáng may m~ga pilìc-matá at may m~ga
kílay, na catulad n~g napapanood na nacapintá sa "triángulo" n~g
Trinidad ó sa m~ga "sarcófago egipcio"[130]; si San Pascual Baylon, San
Antonio de Padua, na may hábitong guingón at pinagmámasdang tumatan~gis
ang isáng Niño Jesús, na may damit Capitan General, may tricornio[131],
may sable at may m~ga botang tulad sa sayáw n~g m~ga musmós na batà sa
Madrid: sa ganáng cay Capitan Tiago, ang cahulugan n~g gayóng anyó'y
cahi't idagdág n~g Dios sa canyáng capangyarihan ang capangyarihan n~g
isáng Capitang General sa Filipinas, ay paglalaruan din siyá n~g m~ga
franciscano, na catulad n~g paglalarò sa isáng "muñeca" ó larauang
taotauhan. Napapanood din doon ang isáng San Antonio Abad, na may isáng
baboy sa tabí, at ang ísip n~g carapatdapat na Capitan, ang baboy na
iyó'y macapaghihimalâng gaya rin ni San Antonio, at sa ganitóng
cadahilana'y hindî siyá, nan~gan~gahás tumawag sa hayop na iyón n~g
"baboy" cung dî "alágà n~g santo señor San Antonio;" isáng San Francisco
de Asís na may pitông pacpác at may hábitong culay café, na nacapatong
sa ibabaw n~g isáng San Vicente, na walâ cung dî dádalawang pacpac,
n~guni't may dalá namáng isáng cornetín; isáng San Pedro Mártir na biyác
ang ulo, at tan~gan n~g isáng dî binyagang nacaluhod ang isâng talibóng
n~g tulisán, na na sa tabi n~g isáng San Pedro na pinuputol ang tain~ga
n~g isáng moro, na marahil ay si Malco, na nan~gan~gatlabi at
napapahindîc sa sakít, samantalang tumatalaoc at namamayagpag ang
sasabun~ging nacatuntong sa isáng haliguing "dórico"[132], at sa bagay
na ito'y inaacalà ni Capitang Tiago, na nacararating sa paguiguîng santo
ang tumagâ at gayon din ang mátagà. ¿Sino ang macabibilang sa hucbóng
iyón n~g m~ga larawan at macapagsasaysay n~g m~ga canicanyáng tún~go't
m~ga cagalin~gang doo'y natitipon?!Hindî n~ga magcacasiyang masabi sa
isáng capítulo lamang! Gayón ma'y sasabihin din namin ang isáng
magandang San Miguel, na cahoy na dinorado at pinintahán, halos isáng
metro ang táas: nan~gan~gatábì ang arcángel, nanglilisic ang m~ga mata,
cunót ang noo at culay rosa ang m~ga pisn~gí; nacasuot sa caliwáng camay
ang isáng calasag griego, at iniyayambâ n~g canan ang isang kris
joloano, at handang sumugat sa namimintacasi ó sa lumapit sa canyá, ayon
sa nahihiwatigan sa canyáng acmâ at pagtin~gíng hindî ang tun~go'y sa
demoniong may buntót at may m~ga sun~gay na ikinacagat ang canyáng m~ga
pan~gil sa bintíng dalaga n~g arcángel. Hindî lumalapit sa canyá cailán
man si Capitang Tiago, sa tacot na bacâ maghimalâ. ¿Mamacailán bagáng
gumaláw na parang buháy ang hindî lamang iisáng larawan, cahi't anóng
pagcapan~gitpan~git ang pagcacágawang gaya n~g m~ga nanggagaling sa m~ga
carpintería sa Paete, at n~g man~gahiyâ at magcamít caparusahán ang m~ga
macasalanang hindî nananampalataya? Casabiháng may isáng Cristo raw sa
España, na nang siyá'y tawaguing sacsí n~g m~ga nan~gacò sa pagsinta,
siyá'y sumang-ayo't nagpatotoo, sa pamamag-itan n~g minsang pagtan~gô
n~g úlo sa haráp n~g hucóm; may isáng Cristo namáng tinanggál sa
pagcapácò ang canang camáy upang yacapin si Santa Lutgarda; at ¿anó?
hindî ba nababasa ni Capitang Tiago sa isáng maliit na librong hindî pa
nalalaong inilalathalà, tungcol sa isáng pagsesermong guinawâ sa
pamamag-itan n~g tinan~gòtan~gô at kinumpáscumpás n~g isáng larawan ni
Santo Domingo sa Soriano? Waláng sinabing anó man lamang salitâ ang
santo; n~guni't naacalà ó inacalà n~g sumulat n~g librito, na ang sinabi
ni Santo Domingo sa canyáng m~ga tinan~gòtan~gô at kinumpáscumpás ay
ipinagbibigay alâm ang pagcatapos n~g santinacpán[133] ¿Hindi ba
sinasabi namáng malaki ang pamamagà n~g isáng pisn~gi cay sa cabilâ n~g
Virgen de Luta n~g bayan n~g Lipá at capol n~g putic ang m~ga laylayan
n~g canyáng pananamít? ¿Hindi bâ itó'y lubós na pagpapatotoong ang m~ga
mahál na larawa'y nagpapasial din namá't hindî man lamang itinataas ang
caniláng pananamít, at sinásactan din namán silá n~g bagang, na cung
magcabihira'y tayo ang dahil? ¿Hindi bâ namasdán n~g canyáng sariling
matang maliliit ang lahát n~g m~ga Cristo sa sermón n~g "Siete
Palabra"[134] na gumágalaw ang úlo at tumatan~gong macaitló, na siyáng
nacaaakit sa pagtan~gis at sa m~ga pagsigáw n~g lahát n~g m~ga babae at
n~g m~ga calolowang mahabaguing talagáng m~ga taga lan~git? ¿Anó pa?
Napanood din namán naming ipinakikita n~g pári sa m~ga nakíkinig n~g
sermón sa canyá sa oras n~g pagpapanaog sa Cruz cay Cristo ang isáng
panyóng punô n~g dugô, at camí sana'y tatan~gis na sa malaking pagcaáwà,
cung di lamang sinabi sa amin n~g sacristan, sa casaliwang palad n~g
aming cálolowa, na iyón daw ay birò lamang: ang dugóng iyon-anya-ay sa
inahíng manóc, na pagdaca'y inihaw at kinain, baga ma't Viernes Santo
... at ang sacristan ay matabâ. Si Capitang Tiago n~ga, palibhasa'y
taong matalinò at banál, ay nag-iin~gat na huwag lumapit sa Krís ni San
Miguel.--¡Lumayô tayo sa m~ga pan~ganib!--ang sinasabi niyá sa canyáng
sarili--nalalaman co n~g isáng arcángel; ¡n~guni't hindî, walâ acong
tiwalà! ¡walâ acong tiwalà!
Hindî dumaráan ang isáng taóng hindî siyá nakikidaló sa pagpasa
Antipolong malaki ang nagugugol, na ang dalá'y isáng orquesta: cung
nároroon na'y pinagcacagulan niyá ang dalawá sa lubháng maraming m~ga
misa de graciang guinágawâ sa boong tatlóng siyám, at sa m~ga ibáng araw
na hindî guinágawâ ang pagsisiyám, at nalíligò pagcatapos sa bantóg na
"batis" ó bucál, na ayon sa pinasasampalatayana'y naligò roon ang mahál
na larawan. Nakikita pa n~g m~ga mapamintacasing táo ang m~ga bacás n~g
m~ga páa at ang hilahis n~g buhóc n~g Vírgen de la Paz sa matigás na
bató, n~g pigaín niyá ang m~ga buhóc na iyón, anó pa't waláng pinagibhan
sa alín mang babaeng gumagamit n~g lan~gis n~g niyóg, at para manding
patalím ang canyáng m~ga buhóc, ó cung dili cayá'y diamante at waláng
pinag-ibhán sa may sanlibong tonelada ang bigát. Ibig sana naming
ihaplít n~g cagulatgulat na larawan ang canyáng mahál na buhóc sa m~ga
matá n~g m~ga táong mapamintacasing itó, at canyáng tuntun~gan ang
caniláng dilà ó úlo.--Doón sa tabí rin n~g bucál na iyón ay dapat cumain
si Capitang Tiago n~g inihaw na lechón, dalág na sinigáng sa m~ga dahon
n~g alibangbang, at ibá pang m~ga lutong humiguít cumulang ang saráp.
Mahiguíthiguít sa apat na raang piso ang nagugugol sa canyá sa dalawáng
misang iyón, datapuwa't maipalálagay na múra, cung pag-iisip-isipin ang
capuriháng tinatámo n~g Iná n~g Dios sa m~ga ruedang apóy, sa m~ga
cohete, sa m~ga "berso," at cung babalacbalakin ang pakinabang na
kinákamtan sa bóong isáng taón dahil sa m~ga misang itó.
N~guni't hindî lamang sa Antipolo guinagawâ niyá ang canyáng main~gay na
pamimintacasi. Sa Binundóc, sa Capampan~gan at sa bayan n~g San Diego:
pagcâ magsasabong n~g manóc na may malalakíng pustahan, nagpápadala siyá
sa cura n~g m~ga salapíng guintóng úcol sa m~ga misang sa canyá'y
magpapálà, at tulad sa m~ga romanong nan~gagtátanong muna sa caniláng
m~ga "augur"[135] bago makipaghamoc, na pinacacaing magalíng ang
caniláng m~ga sisiw na iguinagalang; pinagtatanun~gan din ni Capitang
Tiago ang canyáng sariling m~ga "augur"; n~guni't tagláy ang m~ga
pagbabagong hatol n~g m~ga panahón at n~g m~ga bagong catotohanan.
Pinagmámasdan niyá ang nin~gas n~g m~ga candílà, ang úsoc n~g incienso,
ang voces n~g sacerdote at ibá pa, at sa lahát n~g bagay pinagsisicapan
niyáng mahiwatigan ang canyáng maguiguing palad. Pinaniniwalaang
bihirang matalo si Capitáng Tiago sa m~ga pakikipagpustahan, at ang
canyáng manacânacang pagcatalo'y nagmúmulâ sa m~ga cadahilanang ang
nagmisa'y namámalat, cacaunti ang m~ga ílaw, masebo ang m~ga
"cirio"[136], ó napahalò cayâ ang isáng achoy sa m~ga salapîng
ipinagpamisa, at ibá pa: ipinaaninaw sa canyá n~g celadon n~g isáng
Cofradía, na ang gayóng pagcápalihis n~g palad ay m~ga pagtikím lamang
sa canyá n~g Lan~git, at n~g lalong mapapagtibay siyâ sa canyáng
pananampalataya at pimimintacasi. Kinalúlugdan n~g m~ga cura,
iguinagalang n~g m~ga sacristán, sinusúyò n~g magcacandiláng insíc at
n~g m~ga castillero, si Capitang Tiago'y lumiligaya sa religión dito sa
lupà, at sinasabi n~g m~ga matataas at banal na m~ga táong sa lan~git
man daw ay malakí rin ang lacás n~g canyáng capangyarihan.
Na siyá'y cásundò n~g Gobierno, ang baga'y na itó'y hindî dapat pag
alinlan~ganan, bagá man tíla mandín may cahirapang itó'y mangyari.
Waláng cáyang umísip n~g anó mang bagong bagay, nagágalac na sa canyáng
casalucuyang pamumuhay, cailán ma'y laguing laang tumalima sa
catapustapusang Oficial quinto sa lahát n~g m~ga oficina, maghandóg n~g
m~ga hítang jamón, m~ga capón, m~ga pavo, m~ga bun~gang cáhoy at
halamang gáling sa Sunsông sa alin mang panahón n~g isáng taón. Cung
náririn~gig niyáng sinasabing masasamâ ang m~ga tunay na lahing
filipino, siyáng hindî nagpapalagay sa sariling dî siyá dalisay na
tagalog, nakikipintas siyá at lálò pa manding masamâ ang canyáng
guinagawang pagpulà; sacali't ang pinipintasa'y ang m~ga mestizong insíc
ó mestizong castilà, siyá nama'y nakíkipintas, marahil sa pagca't
inaacalà na niyáng siyá'y dalisay na "ibero"[137]: siyá ang unaunang
pumupuri sa lahát n~g m~ga pagpapabuwís, lalo't cung sa licuran nitó'y
naáamo'y niyáng may "contrata" ó isáng "arriendo." Lágui n~g may handâ
siyáng m~ga orquesta upang bumatì at tumapát sa canino mang m~ga
gobernador, m~ga alcalde, m~ga fiscal, at iba pa, sa caniláng m~ga
caarawán n~g santong calagyô, caarawán n~g capan~ganacan, pan~gan~ganác
ó pagcamatáy n~g isáng camag-anac, sa maiclíng salitá'y ang anó mang
pagbabagong lacad n~g pamumuhay na caraniwan. Nagpápagawâ n~g m~ga
tuláng pangpuri sa m~ga táong sinabi na, n~g m~ga himnong ipinagdíriwang
ang "mabait at mairog na Gobernador; matapang at mapagsicap na Alcalde,
na pinaghahandaan sa lan~git n~g palma n~g m~ga banál" (ó palmeta) at
iba't iba pang m~ga bagay.
Naguíng Gobernadorcillo siyá n~g "gremio" n~g m~ga "mestizong sangley",
bagá man maraming nagsitutol, sa pagca't hindî siya nilá ipinalálagay na
mestizong insic. Sa dalawáng taóng canyáng pan~gan~gapita'y nacasirà
siyá n~g sampóng frac, sampóng sombrerong de copa at anim na bastón: ang
frac at sombrero de copa'y sa Ayuntamiento, sa Malacanyáng at sa
cuartel; ang sombrero de copa at ang frac ay sa sabun~gan, sa pamilihan,
sa m~ga procesión, sa m~ga tindahan n~g m~ga insíc, at sa ilalim n~g
sombrero at sa loob n~g frac ay si Capitang Tiagong nagpapawis at
nag-eesgrima n~g bastóng may borlas, na nag uutos, naghuhusay at
guinugulo ang lahát, tagláy ang isáng cahan~gahan~gàng casipagan at
isáng pagcamatimtimang lalò pa manding cahan~gahan~gà. Cayâ n~ga't
ipinalalágay n~g m~ga punong macapangyarihang siyá'y isáng magaling na
táo, cagandagandahan ang púso, payápà, mápagpacumbabâ, masunurin,
mapagpakitang loob, na hindî bumabasa n~g anó mang libro ó periódicong
galing sa España, bagá man magalíng mag-wícang castílà; ang tin~gin sa
canyá, nilá'y tulad sa pagmamasíd n~g isáng abáng estudiante sa gasgás
na tacón n~g canyáng lumà n~g zapato, pakilíng dahil sa anyô n~g canyáng
paglacad:--Naguiguing catotohanan, sa calagayan niyá, ang casabihán n~g
m~ga cristianong "beati pauperis spiritu"[138] at ang caraniwang
casabiháng "beati possidentes"[139], at mangyayaring maipatungcol sa
canyá yaóng m~ga sabing griego na anáng ibá'y malî ang pagcacahulog sa
wicang castilà: "¡Gloria á Dios en las alturas y paz á los hombres de
buena voluntad"[140]! sa pagca't ayon sa makikita natin sa m~ga susunod
dito, hindî casucatáng magcaroon ang táo n~g magandáng calooban upang
sumapáyapà. Ang m~ga dî gumagalang sa religió'y ipinalálagay siyáng
halíng; ipinalálagay siyá n~g m~ga dukháng waláng awà, tampalasan,
mapagsamantala n~g cahirapan n~g capuwà, at ipinalálagay naman n~g m~ga
mabababà sa canyáng siyá'y totoong malabis umalipin at mapagpahirap. At
¿ang m~ga babae? ¡Ah, ang m~ga babae! Umaalin~gawn~gaw n~g dî cawasà ang
m~ga paratang, na naririnig sa m~ga mahihirap na m~ga báhay na pawid, at
pinagsasabihang may naririnig daw na m~ga taghóy, m~ga hagulhól, na
manacànacang may casamang m~ga uhâ n~g isáng bagong caaanác. Hindî
lamang íisang dalaga ang itinuturò n~g daliring mapagsapantahà n~g m~ga
namamayan: malamlám ang matá at looy na ang dibdib n~g gayóng dalaga.
N~guni't hindî nacabábagabag n~g canyáng pagtulog ang lahát n~g itó;
hindî nacaliligalig n~g canyáng catahimican ang sino mang dalaga; isáng
matandáng babae ang siyang nacapagpapahirap n~g canyáng loob, isáng
matandáng babaeng nakikipagtaasan sa canyá n~g pamimintacasi na naguíng
dapat magtamò sa maraming cura n~g lalong malalaking pagpupuri at
pagpapaunlác cay sa m~ga kinamtán niyá n~g panahóng siyá'y guinágaling.
May banál na pag-uunaháng ikinágagaling n~g Iglesia si Capitang Tiago at
sacâ ang babaeng baong itóng pagmamanahan n~g m~ga capatíd at n~g m~ga
pamangkín, tulad namán sa pag-aagawán n~g m~ga vapor sa Capangpan~gang
pinakikinaban~gan n~g m~ga táong báyan. ¿Naghandóg si Capitang Tiago sa
isáng Vírgeng alín man n~g isang bastóng pílac na may m~ga esmeralda at
m~ga topacio? Cung gayó'y pagdaca'y nagpapagawâ namán si Doña Patrocinio
sa platerong si Gaudinez n~g isáng bastóng guintô na may m~ga brillante.
¿Na nagtayô si Capitang Tiago n~g isáng arcong may dalawáng mukhâ, may
balot na damít na pinabintógbintóg, may m~ga salamín, m~ga globong
cristal, m~ga lâmpara at m~ga araña, handóg sa procesión nang naval?
Cung gayó'y magpapatayô namán si Doña Patrocinio n~g isáng arcong may
apat na mukhâ, matáas n~g dalawáng vara sa arco ni Capitang Tiago at
lalong marami ang m~ga bítin at ibá pang sarisaring m~ga pamuti. Pagcâ
nagcágayo'y guinagamit namán ni Capitang Tiago ang canyáng lalong
nagágawang magalíng, ang bagay na canyáng ikinatatan~gì: ang m~ga misang
may m~ga bomba't ibá pang pangpasayáng guinagamitan n~g pólvora, at
pagnangyari itó'y kinácagat ni Doña Patrocinio n~g canyáng m~ga
n~gidn~gid ang canyáng lábì, sa pagca't palibhasa'y totoong mayamutin ay
hindî niyá matiis ang "repique" n~g m~ga campanà, at lalò n~g
kinalúlupitan niyá ang ugong n~g m~ga putucan. Samantalang si Capitang
Tiago'y n~gumín~gitì ay nag-iisip naman si Doña Patrocinio n~g paggantí,
at pinagbabayaran niyá n~g salapì n~g m~ga ibá ang lalong magagaling na
magsermóng hirang sa limáng m~ga capisanan n~g m~ga fraile sa Maynilà,
ang lalong m~ga balitang m~ga canónigo sa Catedral, at sampô n~g m~ga
Paulista, at n~g man~gag sermón sa m~ga dakilang araw tungcól sa m~ga
saysayin sa Teología[141], na lubhang malalalim sa m~ga macasalanang
waláng nalalaman cung dî wicang tindá lamang. Námasid n~g m~ga cacampí
ni Capitang Tiago, na si Doña Patrocinio'y nacacatulog samantalang
nagsesermon, at sinaságot namán silá n~g m~ga cacampi ni Doña
Patrocinio, na ang sermó'y bayád na, at sa ganang canyá'y ang pagbabayad
ang siyáng lalong mahalagá. Sa cátapustapusa'y lubós na iguinupò si
Capitang Tiago ni Doña Patrocinio, na naghandóg sa isáng simbahan n~g
tatlóng andas na pilac, na dinorado, na ang bawa't isa'y pinagcagugulan
niyá n~g mahiguít na tatlóng líbong piso. Hinihintay ni Capitang Tiago
na bawa't araw ay titiguil n~g paghin~ga ang matandáng babaeng itó, ó
matatalo cayâ ang limá ó anim na usapín sa paglilincód lamang sa Dios;
ang casamaang palad ay ipinagcásanggalang ang m~ga usaping iyón n~g
lalong magagalíng na abogado sa Real Audiencia, at tungcól sa canyáng
búhay, waláng sucat na mapanghawacan sa canyá ang sakít, ang cawan~gis
niyá'y cawad na patalím, marahil n~g may mapanghinularan ang m~ga
cálolowa, at cumacapit dito sa bayan n~g luhang gaya n~g mahigpit na
pagcapit n~g galís sa balát n~g táo. Umaasa ang m~ga cacampí ni Doña
Patrociniong pagcamatáy nito'y maguiguing "canonizada"[142], at si
Capitang Tiago ma'y sásamba sa canyá sa m~ga altar, bagay na
sinasang-ayunan ni Capitang Tiago at canyáng ipinan~gan~gaco, mamatáy
lamang agád.
Gayón n~gâ ang calagayan ni Capitang Tiago n~g panahóng iyón. Tungcól sa
panahóng nacaraa'y siyá'y bugtóng na anác n~g isáng mag-aasucál sa
Malabóng mayaman din namán ang pagcabuhay, n~guni't nápacaramot, na anó
pa't hindî nagcagugol n~g isáng cuarta man lamang sa pagpapaaral sa
canyáng anác, caya't naguíng alilâ si Santiaguillo n~g isang mabaít na
dominico na pinagsicapang iturò ang lahát n~g maituturò at nalalaman
niyá. N~g magtátamo na si Santiago n~g caligayaháng siyá'y tawaguing
"lógico", sa macatuwíd bagá'y n~g siyá'y mag-aaral na n~g "Lógica",[143]
ang pagcamatáy n~g sa canyá'y nagtatangkilíc, na sinundán n~g pagcamatáy
n~g canyáng amá, ang siyáng nagbigáy wacás n~g canyáng m~ga pag-aaral,
at n~g magcágayo'y napilitang siyáng man~gasiwà sa paghahanap-buhay.
Nag-asawa siyá sa isáng magandáng dalagang taga Santa Cruz, na siyáng
tumulong sa canyá sa pagyaman, at siyáng sa canyá'y nagbigáy n~g
pagcaguinoo. Hindî nagcásiya si Doña Pia Alba sa pamimili n~g azúcal,
café at tínà: ninais niyáng magtaním at umani, at bumilí ang dalawáng
bagong casál n~g m~ga lúpà sa San Diego, at mulâ niyao'y naguíng
caibigan na siyá ni párì Dámaso at ni Don Rafael Ibarra, na siyáng
lalong mayamang mámumuhunan sa bayan.
Naguiguing isáng gawáng dapat sisihin ang malabis niláng pag-susumakit
sa pagpaparami n~g cayamanan, dahil sa silá'y hindî nagcacaanác, mulâ
n~g silá'y mácasal na may anim na taón na, at gayón ma'y matuwid, matabâ
at timbáng na timbáng ang pan~gan~gatawán ni Doña Pia. Nawaláng
cabuluhán ang canyáng m~ga pagsisiyám, ó "novenario," ang canyáng
pagdalaw sa Virgeng Caysasay sa Taal, sa hatol n~g m~ga mapamintacasi;
ang pagbibigay niyá, n~g m~ga limós, ang pagsasayáw niyá sa procesión
n~g Virgeng Turumbá, sa Pakil, sa guitnâ n~g mainit na araw n~g Mayo.
Nawal-ang cabuluháng lahát, hanggang sa siyá'y hinatulan ni párì
Dámasong pumaroon sa Obando, at pagdatíng doo'y sumayáw sa fiesta ni San
Pascual Baylón, at humin~gî n~g isáng anác. Talastás na nating sa
Obando'y may tatlóng nagcacaloob n~g m~ga anác na lalaki at n~g m~ga
anác na babae; ang ibiguin: Nuestra Señora de Salambaw, Santa Clara at
San Pascual. Salamat sa hatol na ito'y nagdaláng táo si Doña Pía ...
¡ay! tulad sa mán~gin~gisdáng sinasabi ni Shakespeare sa Macbeth, na
tumiguil n~g pag-aawít n~g siyá'y macasumpong n~g isáng cayamanan;
pumanaw cay Doña Pia ang catowaan, namangláw n~g dî anó lamang at hindî
na nakita nino mang n~gumitî.--¡Talagáng ganyán ang m~ga naglílihi--ang
sinasabi n~g lahát, sampô ni Capitang Tiago. Isáng lagnát na dumapò sa
canyá pagcapan~ganác (fiebre puerperal) ang siyáng nagbigáy wacás sa
canyáng m~ga calungcutan, na anó pa't naiwan niyáng ulila ang isáng
magandáng sanggól na babae, na inanác sa binyág ni Fr. Dámaso rin; at sa
pagca't hindî ipinagcaloob ni San Pascual ang batang lalaking sa canyá'y
hiníhin~gì, pinan~galanan ang sanggól n~g Maria Clara, sa pagbibigáy
unlác sa Virgen de Salambáw at cay Santa Clara, at pinarusahan ang may
dalisay na capuriháng si San Pascual Baylón, sa hindî pagbangguît n~g
canyáng pan~galan.
Lumakí ang sanggól na babae sa m~ga pag-aalagà ni tia Isabel, ang
matandáng babaeng iyóng tulad sa fraile ang pakikipagcapuwà táo na
nakita natin sa pasimulâ nitó.
Hindî tagláy ni María Clara ang maliliit na m~ga matá, n~g canyáng amá:
gaya rin n~g canyáng ináng malalakí ang m~ga matá, maiitím, nalililiman
n~g mahahabang m~ga pilíc-matá, masasayá at caayaaya pagcâ naglálarô;
malulungcót, hindî mapagcurò at anyóng naggugunamgunam pagcâ hindî
n~gumín~gitî. Nang sanggól pa siyá'y culót ang canyáng buhác at halos
culay guintô; ang ilóng niyáng magandá ang hayap ay hindî totong
matan~gos at hindî namán sapát; ang bibíg ay nagpapaalaala sa maliliit
at calugodlugod na bibíg n~g canyáng iná, tagláy ang m~ga catowatowang
bíloy sa m~ga pisn~gî; ang balát niyá'y casíng nipís n~g pang-ibabaw na
balát n~g sibuyas at maputíng culay búlac, anáng m~ga nahihibáng na m~ga
camag-anac, na caniláng nakikita ang bacás n~g pagcâ si Capitang Tiago
ang amá, sa maliliit at magandáng pagcacaanyô n~g m~ga tain~ga ni María
Clara.
Ipinalálagay ni tía Isabél na cayâ may pagca mukháng europeo si María
Clara'y dahil sa paglilihí ni Doña Pía; natatandàang madalás nakita
niyáng itó'y tumatan~gis sa harapán ni San Antonio, n~g m~ga unang buwán
n~g canyang pagbubuntís; gayón din ang isipan n~g isáng pinsang babae ni
Capitang Tiago, ang pinagcacáibhan lamang ay ang paghirang n~g santo: sa
ganang canyá'y naglihi sa Virgen ó cay San Miguel. Isáng balitang
filósofong pinsan ni Capitang Tinong, at nasasaulo ang "Amat" [144],
hinahanap ang caliwanagan n~g gayóng bagay sa ikinapangyayari sa
calagayan n~g tao n~g m~ga "planeta"[145].
Lumakí si María Clarang pinacaiirog n~g lahát, sa guitnâ n~g m~ga n~giti
at pagsinta. Ang m~ga fraile ma'y linalarô siya pagcâ isinasama sa m~ga
procesióng puti ang pananamit, nalalala sa canyang malagô at culót na
buhóc ang m~ga sampaga at m~ga azucena, may dalawang maliliit na pacpac
na pilac at guintóng nacacabit sa licuran n~g canyang pananamít, at may
tan~gang dalawang calapating puting may m~ga taling cintas na azul. At
sacâ siya'y totoong masaya, may m~ga pananalitang musmós na
calugodlugod, na si Capitang Tiago, sa cahiban~gan n~g pag-ibig, ay
walang guinagawà cung di pacapurihin ang m~ga santo sa Obando at ihatol
sa lahat na sila'y umadhicâ n~g magagandang escultura nila.
Sa m~ga lupaing na sa dacong ilaya n~g daigdig, pagdating n~g batang
babae sa labing tatló ó labing apat na taón ay dinaratnan na n~g sa
panahon, tulad sa buco cung gabi na kinabucasa'y bulaclac na. Sa
calagayang iyang pagbabagong anyò, puspós n~g m~ga talinghagà at n~g
pagcamaramdamin ang puso, pumasoc si Maria Clara, sa pagsunód sa m~ga
hatol n~g cura sa Binundóc, sa beaterio n~g Santa Catalina[146] upang
tumanggap sa m~ga monja n~g m~ga turong banal. Tumatan~gis si Maria
Clarang nag-paalam cáy parì Dámaso at sa tan~ging catotong canyang
calaró-larô buhat sa camusmusan, cay Crisôtomo Ibarra, na pagcatapos ay
napa sa Europa naman. Doon sa conventong iyóng sacali't nakikipanayam sa
mundo'y sa pamamag-itan n~g m~ga rejang lambal, at sa ilalim pa n~g
pagbabantay n~g "Madre-Escucha", natira si María Clarang pitóng taón.
Taglay n~g bawa't isa ang canicanicalang inaacalang icagagalíng n~g
sariling pagcabuhay, at sa canilang pagcahiwatig n~g hilig n~g isa sa
isa n~g m~ga batà, pinagcayarîan ni Don Rafael at ni Capitang Tiago, ang
pagpapacasal sa canilang m~ga anac, at sila'y nan~gagtatag n~g samahan.
Ang pangyayaring itóng guinawâ n~g macaraan ang ilang taón buhat n~g
umalís si Ibarra'y ipinagdiwang n~g dalawang pusong na sa magcabilang
dúlo n~g daigdíg at na sa iba't ibang calagayang totoo.