[99] Ang balbás na sumisibol sa babà, na pinapag aanyong pera--Ang pera
ay ang caraniwang tawaguing "peras." "Pera" pagcâ íisa; "peras" pagcâ
dalawá ó marami, ito'y cung sa wícang castilàs sa pagcá't sa wícà natin
ay hindî nagbabago ang tawag cung íisa ó marami man. Ipinaliliwanag co
itó sa pagca't marami sa m~ga tagalog na sa dî caalaman ay tinatawag na
"pera" ó "pira" ang isáng céntimo, sa pagtulad sa m~ga castilàng
tinatawag na "perra chica" ang caniláng cuartang ang halaga'y isáng
céntimo natin ó "perra grande" pagcâ halagang dalawang céntimo. Asong
babae ang cahulugan n~g sabing "perra," at ganito ang itinawag n~g
castilà sa canilang cuarta, dahil doo'y may napapanood na isáng leóng
ang camukha'y aso.--P.H.P.
[100] Catutubong hiyas n~g espíritu n~g tao na siyang tagaacay sa
paggawâ niyá n~g anó man. Pagcakilalang tunay n~g casamaang dapat nating
pan~gilagan at n~g cagalin~gang dapat nating gawín--P.H.P.
[101] Nang panahóng nacapangyayari ang Gobierno n~g España sa Filipinas,
hindî ipinahihintulot na ang m~ga castilang lalaki't babae'y gumawâ n~g
anó mang may cabígatán, gaya bagá n~g mag-araro, mag-asaról, mag-pahila
n~g carretón, magpas-an, ang lalaki, at ang babae namá'y hindi namimilí
n~g pagcain sa m~ga pamilihan, hindi naglulutò, hindi naglalácad n~g
maláyò; inaacala n~g m~ga castilang isáng casiraan n~g caniláng puri
cung mapanood n~g m~ga filipinong sila'y gumagawa n~g mabigat, at
nakikigaya namán sa canilá ang m~ga lahing castilà. Naguíng casabihán
tulóy sa catagalugan, dahil sa bagay na itó ang "para ca namáng
castila", "para ca namáng señora," sa m~ga lalaki't babaeng tagalog na
aayaw magtrabajo n~g mabigát.--P.H.P.
[102] N~g panahóng sinasabi ni "Rizal" na nangyari ang sinasaysay sa
librong itó, ang tawag sa bahay-bayan (Casa municipal) ay tribunal at
ang tawag sa Presidente Municipal ay Gobernadorcillo (maliit na
Gobernador) panglibác na pan~galan. Ang Gobernadorcillo'y tagapamahalà
n~g bayan, hucóm sa m~ga mumuntíng bagay na usapín, tagausig sa
masasamáng tao, taga panin~gíl as m~ga cabeza de barangay, nacaaalam n~g
correo at ibá pa.--P.H.P.
[103] Waláng anó mang calabisán. Lubhà n~gang catotohanan ang sinasabing
itó ni Rizal na sucat na ang alalahanín cung bakit hinatulang mapresidio
ang iláng maririlag na guinoong filipino, n~g 1872 dahil sa
sinapantahang sila'y m~ga cainalám sa m~ga nangyari sa arsenal n~g
Tan~guay n~g taóng iyón. Ang isá sa lalong m~ga calaguímlaguím na
sumbóng na guinawâ laban cay Don Antonio Maria Regidor ay ang pagcacuha
sa isáng "aparador" n~g canyáng bahay, na "punong-punô n~g alaboc," n~g
dalawampong "ejamplar" n~g librong _La Cuestión Colonial_ na sinulat ni
Labra. Basahin ang folletong "Carain~gang ipinadalá sa mahál na Hari ni
Don Antonio María Regidor, na sinulat ni Don Manuel Silvela: Madrid
1872. Pinagdusahan sa Marianas ni Don Antonio María Regidor ang gayong
cakilakilabot na "casalanan."
Ang isá pang nagdusa sa presidio dahil sa m~ga gayón ding casalanan ay
si Don Máximo Paterno, na ipinagsanggalang n~g hindî malilimot na si Don
Germán Gamazo sa ganitóng pananalitâ: "Gayon ma'y hindî piniit ó
pinag-usig sa haráp n~g m~ga tribunal si Don Máximo Paterno, sa m~ga
sandaling malapit na una ó hulí sa panghihimagsíc (sa Tan~guay). Panatag
at umaasa sa canyáng sariling pagcawalang malay-sala, nan~gasiwang
hayág, sa canyáng m~ga hanap buhay, mulâ n~g ica 21 n~g Enero, nangyari
ang panghihimagsic, hangang sa ica 20 n~g Febrero na siya'y dinakíp sa
canyáng bahay at inihatid sa cutà n~g Santiago. Pinag-usig siyá sa harap
n~g m~ga Tribunal na hindî nacapágligtas sa canyá ang canyáng ganitóng
pag-asa at capayapaan n~g loob, na nagpapakilalang maliwanag na hindi
siyá sinasalaguimsiman n~g cahi't muntíng panimdín, palibhasa'y
talastás, niyang siyá'y walang sala; at ang lalong cahapishapis ay
siya'y hinatulang magdusa. Ang siyá'y nasamsamán n~g isáng bilang n~g
"El Eco Filipino" (pamahayagang nagsásanggaláng sa Madrid n~g m~ga
catuwiran n~g m~ga páring clérigo); ang siya'y umambág n~g caunting
salapî sa pagtatatag n~g (pamahayagang) "El Correo de Ultramar" ... ang
siyáng m~ga tan~ging cadahilanan mandin n~g hatol na siyá'y magdusa."
(Basahin ang folleto: "Carain~gang ipinadalá sa Consejo Supremo de la
Guerra ni Don Máximo Paterno na sinulat ni Don Germán Gamazo:" Madrid,
1873.)
Sa "El Correo de Ultramar" ay nan~gagsisulat ang m~ga pantás at
macabayang castilang sina D. Ramón Mesonero Romanos, D. Mariano
Urrabieta, D. Juan Miguel de Arrambide, D. José González de Tejada,
Pedro Antonio de Alarcón, D. José Selgas, Baldomero Mendez, D.
V. Guimera, D. José Ferrer de Coute, D. J. M. Bello, D. Luis Mariano de
Larra at iba. ¿Naglalathalà bagá, ang "El Correo de Ultramar" n~g ano
mang laban sa m~ga castilà? Ito'y catulad cung tanun~gíng: ¿sumulat baga
si Rizal, si Marcelo Hilario del Pilar, si Mabínì, si López Jaena n~g
ano mang laban sa catagalugan? Gayón ma'y pinag-uusig n~g m~ga fraile
bawa't bumabasa n~g "El Correo Ultramar" dahil sa ang pamahayagang iyo'y
hindi catoto n~g cadilimán n~g isip na dito'y pinipilit laganap n~g m~ga
"cahalili n~g Dios."
Ang isá pang napapresidio ay ang sacerdoteng si Don Agustín Mendoza, na
naramay rin sa nangyari sa Tan~guay. ¿M~ga cadahilanan? Dingguín ninyó
ang canyáng abogadong si Don Rafael Maria de Labra: "ang lahat n~g m~ga
sumbong n~g Fiscal laban sa nagsasaysay n~gayón ay maioowi sa dalawá
lamang: ang una'y ang paglalaganap n~g isáng lihim na pamahayagang ang
pamagát ay "El Globo," na sino may waláng nacapagharáp n~g cahi't isá
man lamang na "ejemplar," at ang icalawa'y ang pagpapanucálà n~g m~ga
lihim na pagpupulong, bagay na waláng nagbabalitâng policía ó sino mang
táo n~g cahi't bahagya man lamang. Basahin ang folleto: "Carain~gang
ipinadalá sa Poder Ejecutivo ni D. Agustin Mendoza", na sinulat ni Don
Rafael María de Labra: Madrid, 1878.
Sa isáng salita: "antiespañol" (laban sa castilà) "filibustero" at iba
pa ang lahát n~g filipinong sa canyáng lupain ay may tagláy n~g m~ga
caisipang nauucol sa m~ga calayaan; n~guni't lalonglalò na cung ang m~ga
caisipáng iya'y sumasacanyáng bahay sa pamamag-itan n~g m~ga libro ó n~g
m~ga pahayagan, cailan ma't dumating ang isang capanahunan, dapat
samantalahín ang capanahunang itó upang mapapresidio ang gayóng
filipino.
Ang ibáng nan~gatitic sa itaas ay sinipi co sa "Vida y Escritosa n~g Dr.
Rizal," sinulat ni G. Wenceslao E. Retana. Salamat sa casipagan at
catalinuhan n~g guinoong itó'y maraming catotohanang hindî kilala ang
n~gayo'y lumilitaw at numiningning.--P.H.P.
[104] Ang pagtiguil ó pagcapásalà n~g anomang bagay na m~ga "humor" sa
alin mang bahagui n~g catawan.
[105] Sirâ ang isip.
[106] N~g panahóng iyo'y naititipon sa alcalde ang m~ga catungculang
pagca hucóm, gobernador civil administrador n~g Hacienda, Subdelegado
n~g Fondos Locales, administrador n~g Correos at iba pa.--P.H.P.
[107] Ang dalawang salamíng na sa m~ga tila bumbóng na tansô ó bacal, na
cung doon sumílip ang sinó man ay nacacakita n~g m~ga na sa
malayò.--P.H.P.
=V.=
=ISANG BITUIN SA GABING MADILIM=
Nanhíc si Ibarra sa canyáng cuarto, na nasadacong ilog, nagpatihulóg sa
isáng sillón, at canyáng pinagmasdán ang boong abót n~g tin~gin, na
malakí ang natatanaw, salamat sa nacabucás na bintanà.
Totoong maliwanag, sa caramihan n~g ilaw, ang catapát na báhay sa
cabiláng ibayo, at dumárating hanggáng sa canyáng "cuarto" ang m~ga
masasayáng tínig n~g m~ga instrumentong may cuerdas ang caramihan.--Cung
hindî totoong guló ang canyáng isip, at cung siyá sana'y maibiguíng
macaalam n~g m~ga guinágawâ n~g capowâ táo'y marahil ninais niyáng
mapanood, sa pamamag-itan n~g isáng gemelos[108], ang nangyayari sa
kinalalagyán n~g gayóng caliwanagan; marahil canyáng hinan~gâan ang isá,
riyán sa m~ga cahimáhimaláng napapanood, isá riyán sa m~ga talinghagang
napakikita, na maminsanminsang nátitingnan sa m~ga malalakíng teatro sa
Europa, na sa marahan at caayaayang tínig n~g orquesta ay nakikitang
sumisilang sa guitnâ n~g isáng ulán n~g iláw, n~g isáng bumúbugsong agos
n~g m~ga diamante at guintô, sa isáng cárikitdìkitang m~ga pamuti,
nababalot n~g lubháng manipís at nan~gan~ganinag na gasa ang isáng
diosa, ang isáng "silfide"[109] na lumalacad na halos hindî sumasayad
ang paa sa tinatapacan, naliliguid at inagaapayanan n~g maningning na
sinag: sa canyáng pagdatíng ay cusang sumisilang ang m~ga bulaclác,
nagbíbigay galác, ang m~ga sayáw, nan~gapupucaw ang matimyás na
tugtugan, at ang m~ga pulutóng n~g m~ga díablo, m~ga ninfa[110], m~ga
sátiro[111], m~ga génio[112], m~ga zagala[113], m~ga ángel m~ga pastor
ay sumásayaw, guinagalaw ang m~ga pandereta, nan~gagpapaliguidliguid at
inihahandog n~g bawa't isá sa paanan n~g diosa ang canícaniláng alay.
Napanood sana ni Ibarra ang cagandagandahang dalagang timbáng at matowíd
ang pan~gan~gatawán, tagláy ang mainam na pananamít n~g m~ga anác na
babae n~g Filipinas, na nangguíguitnâ sa nacaliliguid na sarisaring táo
na masasayáng cumikilos at nan~gagcucumpasan. Diyá'y may m~ga insíc,
m~ga castilà, m~ga filipino m~ga militar, m~ga cura, m~ga matatandáng
babae, m~ga dalaga, m~ga bagongtao, at ibá pa. Na sa tabí n~g diosang
iyón si párì Dámaso, at si párì Dámaso'y n~gumín~giting catulad n~g
isáng nasacaluwalhatîan; si Fr. Sibyla ay nakikipagsalitaan sa canyá, at
iniaayos ni Doña Victorina sa canyáng pagcagandagandang buhóc ang isáng
tuhog na m~ga perla at m~ga brillante, na cumíkislap n~g sarisaring
kináng n~g culay n~g bahaghárì. Siyá'y maputî, nápacaputî marahil, ang
m~ga matáng halos laguing sa ibabâ ang tin~gín ay pawang
nan~gagpapakilala n~g isáng cálolowang cálinislinisan, at pagcâ siyá'y
n~gumín~gitî at nátatanyag ang canyáng mapuputî at malilìt na m~ga
n~gípin, masasabing ang isáng rosa'y bulaclác lamang n~g cahoy, at ang
garing ay pan~gil n~g gadya[114] lamang. Sa pag-itan n~g nan~gan~ganinag
na damít na piña at sa paliguid n~g canyáng maputî at linalic na líig ay
"nan~gagkikisapan," gaya n~g sabi n~g m~ga tagalog, ang masasayáng m~ga
matá, n~g isáng collar na m~ga brillante. Isáng lalaki lamang ang tila
mandin hindî dumaramdam n~g canyáng maningníng na akit: itó'y isáng batà
pang franciscano, payát, nanínilaw, putlâin, na tinátanaw na dî
cumikilos ang dalaga, buhat sa maláyò, cawán~gis n~g isáng estátua[115],
na halos hindî humíhin~gá.
Datapuwa't hindî nakikita ni Ibarra ang lahát n~gitó: napapagmasdan n~g
canyáng m~ga matá ang ibáng bagay. Nacúculong ang isáng munting luang
n~g apat na hubád at maruruming pader; sa isá sa m~ga pader, sa dácong
itáas ay may isáng "reja"; sa ibabaw n~g maramí at casuclamsuclam na
yapacán ay may isáng baníg, at sa ibabaw n~g baníg ay isáng matandáng
lalaking naghíhin~galô; ang matandáng lalaking nahihirapan n~g paghin~gá
ay inililin~gap sa magcabicabilà ang m~ga mata at umiiyac na
ipinan~gun~gusap ang isáng pan~galan; nag-íisa ang matandáng lalaki;
manacanacang náririn~gig ang calansíng n~g isáng tanicalâ ó isáng
buntóng-hinin~gáng naglalampasan sa m~ga pader ... at pagcatapos, doon
sa maláyò'y may isáng masayáng piguíng, hálos ay isáng mahalay na
pagcacatowâ; isáng binata'y nagtátawa, ibinubuhos ang álac sa m~ga
bulaclác, sa guitnâ n~g m~ga pagpupuri at sa m~ga tan~ging tawanan n~g
m~ga ibá. At ¡ang matandáng lalaki'y catulad n~g pagmumukhà n~ga canyáng
amá! ¡ang binata'y camukhâ niyá at canyáng pan~galan ang pan~galang
ipinan~gun~gusap na casabáy ang tan~gis!
Itó ang nakikita n~g culang palad sa canyáng harapán.
Nan~gamatáy ang m~ga ílaw n~g catapát na báhay, humintô ang músìca at
ang cain~gayan, n~guni't náririnig pa ni Ibarra ang cahapishapis na
sigáw n~g canyáng amá, na hinahanap ang canyáng anác sa canyáng
catapusáng horas.
Inihihip n~g catahimicán ang canyáng hungcag na hinin~ga sa Maynilà, at
warì mandi'y natutulog ang lahát sa m~ga bísig n~g walâ; náririn~gig na
nakikipaghalínhinan ang talaoc n~g manóc sa m~ga relój n~g m~ga
campanario at sa mapangláw na sigáw na "alerta" n~g nayáyamot na
sundalong bantáy; nagpapasimulâ n~g pagsun~gaw ang capirasong bowán;
wari n~ga'y nan~gagpapahin~galáy na ang lahát; si Ibarra man ay
natutulog na ri't marahil ay napagál sa canyáng malulungcot na m~ga
caisipán ó sa paglalacbáy.
N~guni't hindî tumutulog, nagpúpuyat, ang batang franciscanong hindî pa
nalalaong nakita nating hindî cumikilos at hindî umíimic. Napapatong ang
síco sa palababahan n~g durun~gawan n~g canyáng "celda" at saló n~g
pálad n~g camáy ang putlai't payát na mukhâ, canyáng pinanonood sa
maláyò ang isáng bituing numíningning sa madilím na lan~git. Namutlâ at
nawalâ ang bituwin, nawalâ rin ang m~ga bahagyáng sínag nang nagpápatay
na bowán; n~guni't hindî cumilos ang fraile sa canyáng kinálalagyan:
niyao'y minamásdan niyá, ang malayong abót n~g tin~ging napapawî sa ulap
n~g umaga sa dacong Bagumbayan, sa dacong dagat na nágugulaylay pa.