D. God als de Heilige._Gereformeerde dogmatiek. Tweede deel.

11. Onder de ethische deugden komt de eerste plaats toe aan de goedheid

Gods. Ook uit de natuur is deze bekend. Bĳ Plato was de idee van het

goede met de Godheid één. Maar het woord goed heeft verschillenden

zin. De oorspronkelĳke en eerste beteekenis van goed schĳnt geen

innerlĳke qualiteit maar eene relatie tot iets anders aan te duiden.

Bĳ Socrates was het goede identisch met het nuttige, met wat goed,

bruikbaar, nuttig was voor een ander, Xen., Memor. IV 6, 8 v.; een

absoluut goed is er dus niet, er is alleen een relatief goed; nut en

schade zĳn de maatstaf van goed en kwaad. De grieksche ethiek bleef

op dit standpunt staan; de vraag naar het hoogste goed valt saam met

die naar het geluk; goed is dat, wat allen begeeren, Plato, Symp. 204

E. v. Arist. Nic. Eth. I 2. Vandaar de gewone definitie: bonum est id

quod omnia appetunt, b. v. bĳ Dionys., de div. nom. c. 4. Thomas, S.

Theol. I qu. 5 art. 1. qu. 16 art. 1 en 3. S. c. Gent. I c. 38. 40.

Sent. I dist. 8 art. 3. De utilistische moraal houdt zich aan deze

beteekenis van het woord goed, en grondt daarop hare leer, cf. Paulsen,

System der Ethik 1889 S. 171 f. Wundt, Ethik 1886 S. 18 f. En Fr.

Nietzsche heeft daarop heel zĳne revolutie der moraal gebouwd; goed was

oorspronkelĳk zooveel als voornaam, sterk, machtig, schoon, en slecht

was de benaming van den schlichten, gemeinen Mann, Zur Genealogie der

Moral S. 6. Nu heeft het woord goed inderdaad dikwerf deze beteekenis,

als wĳ spreken van een goed huis, een goede vriend enz., en daarmede

aanduiden, dat een persoon of zaak zekere eigenschappen bezit en ergens

voor deugt. Goed heeft dan geen eigen inhoud, maar ontvangt dien

van het doel, waartoe iemand of iets dienen moet, en wisselt daarom

bĳ de verschillende volken in beteekenis. De Griek denkt er bĳ aan

schoonheid, καλοκαγαθια, de Romein aan voorname geboorte en rĳkdom, de

Germaan aan wat passend en tüchtig is; en daarmee in verband verschilt

ook de beteekenis van ἀρετη, virtus, deugd. Dit goede in algemeenen

zin bevat onder zich het nuttige, het aangename, het aesthetisch en

het ethisch goede, bonum utile, bonum delectabile en bonum honestum,

Thomas, S. Theol. I qu. 5 art. 6, I 2 qu. 99 art. 5 enz. In al deze

beteekenissen is goed nog een relatief begrip en duidt aan id quod

omnia appetunt. Maar toch gaat het woord in deze beteekenis niet op.

Wĳ spreken ook van een bonum in se. De beteekenis van goed als bonum

morale of honestum vormt daartoe den overgang. Het zedelĳk goede is

op zichzelf goed, afgedacht van alle voor- of nadeelige gevolgen; het

heeft absolute waarde. Volgens de Schrift is God het inbegrip van alle

volmaaktheden. Alle deugden zĳn in absoluten zin in Hem aanwezig. De

Schrift noemt Hem slechts enkele malen goed in absoluten zin, Οὐδεις

ἀγαθος ¡ει μη εἱς ὁ θεος, Mr. 10:18, Luk. 18:19; Hĳ is τελειος, Mt.

5:48. Maar welke deugd zĳ Gode ook toeschrĳft, zĳ gaat altĳd van de

onderstelling uit, dat deze Hem toekomt in volstrekten zin. Kennis,

wĳsheid, macht, liefde, gerechtigheid enz. komen Hem toe op geheel

eenige, d. i. Goddelĳke wĳze. Deze zĳne goedheid is dus één met zĳne

absolute volmaaktheid. In Hem is idee en realiteit één. Hĳ is louter

εἰδος, actus purissimus. Hĳ behoeft niets te worden, maar is wat Hĳ

is eeuwiglĳk. Hĳ heeft geen doel buiten zich, maar is zelfgenoegzaam,

ἐξαρκης, παναρκης, αὐταρκης, Ps. 50:9 v., Jes. 40:28 v., Hab. 2:20.

Hĳ ontvangt niets maar geeft alleen. Alles heeft Hem, Hĳ heeft niets

of niemand van noode. Hĳ bedoelt altĳd zichzelf, omdat Hĳ in iets

minder dan zichzelf niet rusten kan. Wĳl Hĳzelf is de absoluut-goede,

de volmaakte, kan en mag Hĳ iets anders niet beminnen dan in en om

zichzelven. Hĳ kan en mag met minder dan de absolute volmaaktheid niet

tevreden zĳn. Waar Hĳ anderen bemint, bemint Hĳ in hen zichzelven, zĳn

eigen deugden, werken, gaven. Over de goedheid Gods, in den zin van

volmaaktheid, cf. August., de nat. boni c. Manich. 1, de trin. VIII 3.

Pseudodion., de div. nom. c. 13. Thomas, S. Th. I qu. 4-6, c. Gent. I

28. Petavius, de Deo VI c. 1 sq. Gerhard, Loc. II c. 8 sect. 10. 17.

Zanchius, Op. II 138 sq. 326 sq. Polanus, Synt. theol. II c. 9 enz.

Daarom is Hĳ ook absoluut zalig in zichzelven, als het inbegrip van

alle goed, van alle volmaaktheid. Aristoteles zeide reeds, dat God

daarom de zalige was, wĳl Hĳ de eenheid was van denken en gedachte en

boven alle begeeren, streven, willen, volkomen verheven was, Zeller

III³ 367 f. En ten allen tĳde hebben zĳ, die het primaat stelden in

het verstand, bĳ Aristoteles zich aangesloten en de zaligheid in het

denken, het kennen, de contemplatie gezocht, cf. Thomas S. Theol. I

2 qu. 3 art. 4. Er lag hierin waarheid, inzoover absolute zaligheid

een toestand is van rust, met geen streven naar een doel vereenigbaar

is en ook het bewustzĳn onderstelt. Zaligheid is alleen eigen aan

redelĳke wezens. Het onbewuste bĳ von Hartmann, is, evenals de wil

bĳ Schopenhauer, absolute onzaligheid, die zelf verlossing behoeft,

Hartmann, Philos. des Unbew. II⁹ 434. Religionsphilosophie II 152 f.

Drews zegt dan ook, dat de eigenschap der volmaaktheid Gode niet kan

worden toegekend; een volmaakte God ware een totes Abstraktum en zou

de wereld niet kunnen verklaren; een God, die alles had, die volkomen

zalig en zichzelf genoeg was, heeft geen verandering, geen wereld

van noode, Die deutsche Spekulation seit Kant, II 593 f. Maar juist

deze leer van de absolute onzaligheid Gods maakt behoedzaam, om bĳ

God en mensch het primaat toe te schrĳven aan den wil, gelĳk Duns

Scotus en velen na hem deden. Veel juister is daarom het standpunt

van Bonaventura, die de zaligheid stelde in beide, in verstand en

wil, Sent. IV dist. 49 pars 1 art. 1 qu. 4, 5. Gelĳk de zaligheid des

menschen ziel en lichaam en al zĳne vermogens omvatten zal, zoo bestaat

ze bĳ God niet alleen in zĳne volmaakte kennis maar eveneens in zĳne

volmaakte macht, goedheid, heiligheid enz. Beatitudo status est omnium

bonorum aggregatione perfectus, Boethius, de cons. philos. 4. Over de

zaligheid Gods, August. de civ. Dei XII 1. Thomas, S. Theol. I qu. 26,

Gerhard, Loc. II c. 8 sect. 19. Zanchius, II 155 sq. Polanus, II c. 17.

Maar wat goed is in zichzelf, is goed ook voor anderen. En God is als

de volmaakte en zalige het hoogste goed voor zĳne schepselen, bonum

summum quod omnia appetunt; fons bonorum omnium; bonum omnis boni;

bonum unum necessarium et sufficiens, finis bonorum omnium, Ps. 4:7, 8,

73:25, 26. Hĳ alleen is het bonum quo sit fruendum, maar schepselen zĳn

bona, quibus sit utendum, August. de doctr. chr. I c. 3 sq. de trin. X

10. Lombardus, Sent. I dist. 1. Bonaventura, Sent. I dist. 1. Vooral

Augustinus heeft God dikwerf zoo als summum bonum voorgesteld, de trin.

VIII 3, Enarr. in Ps. 26, de doctr. chr. I 7, cf. Anselmus, Prosl. c.

23-25. In Hem is alles en in Hem is alleen, wat alle schepselen zoeken

en noodig hebben. Hĳ is het summum bonum voor alle schepselen, schoon

voor deze in verschillende mate, naar gelang ze meer of minder aan zĳne

goedheid deel hebben, Hem meer of minder genieten kunnen. Hĳ is het,

naar wien alle schepselen bewust of onbewust, willens of onwillens

streven, het voorwerp van aller begeeren. En het schepsel vindt geen

rust dan in God alleen, August. Conf. I 1. Zoo werd het hoogste goed

door de christelĳke theologie ten allen tĳde in God gesteld, en het

kwam in de gedachte niet op, om dat hoogste goed te zoeken in eenige

zedelĳke daad of deugd van het schepsel, in den plicht (Kant), in het

rĳk Gods (Ritschl), in de liefde (Drummond) of in eenig ander creatuur.

Maar voorts als summum bonum is God ook de overvloedige fontein van

alle goeden, Ned. Gel. art. 1. Deus, cum perfecte bonus sit, perpetuo

beneficus est, Athenagoras, Leg. pro christ. n. 26. Er is geen goed

in eenig schepsel dan uit en door Hem. Hĳ is de causa efficiens,

exemplaris et finalis van alle goed, hoe onderscheiden dit ook in de

schepselen moge zĳn. Al het natuurlĳk, zedelĳk en geestelĳk goed heeft

zĳn oorsprong in Hem. De H. Schrift is een lofzang op de goedheid des

Heeren. Uit haar wordt de schepping afgeleid, en alle leven en zegen

voor mensch en voor beest, Ps. 8, 19, 36:6-8, 65:12, 147:9, Mt. 5:45,

Hd. 14:17, Jak. 1:17. Zĳ breidt zich uit over al zĳne werken, Ps.

145:9 en duurt in eeuwigheid, Ps. 136. Telkens wordt heel de schepping

opgeroepen, om Gods goedheid te loven, 1 Chr. 16:34, 2 Chr. 5:13, Ps.

34:9, 106:1, 107:1, 118:1, 136:1, Jer. 33:11 enz. Schultz, Altt. Theol.

545 f. Dionysius, de div. nom. c. 4, die de goedheid Gods op verheven

wĳze schildert en vergelĳkt bĳ de zon, die alles verlicht, Thomas, S.

Theol. I qu. 6, vooral art. 4. c. Gent. I c. 40, 41. Petavius, de Deo

VI c. 3. Gerhard, Loc. II c. 8 sect. 10. Polanus, Synt. Theol. II c.

20. Zanchius, Op. II col. 326-342 enz. Deze goedheid Gods treedt in

verschillende vormen op, naar gelang van de objecten, waarop zĳ zich

richt. Nauw verwant met haar is de _goedertierenheid_, ‎‏חֶסֶד‏‎ a.

v. ‎‏חסד‏‎, stringere, binden, χρηστοτης, verwant met πραυτης, 2 Cor.

10:1. Soms wordt ze in algemeenen zin gebruikt, 1 Chr. 16:34, maar

meest duidt ze aan Gods bĳzondere gunst tot zĳn volk, de genegenheid,

waarmee Hĳ gebonden is aan zĳne gunstgenooten, aan Jozef, Gen. 39:21,

Israel, Num. 14:19, David, 2 Sam. 7:15, 22:51, Ps. 18:51, 1 Chr. 17:13,

de vromen, Ps. 5:8. Zĳ staat in verband met Gods verbond, Neh. 1:5,

is principe van vergeving, Ps. 6:5, 31:17, 44:27, 109:26, Klaagl.

3:22, van genade, Ps. 51:3, van troost, Ps. 119:76, duurt eeuwig,

Jes. 54:8, 10 en is beter dan het leven, Ps. 63:4. In al haar rĳkdom

heeft zĳ zich geopenbaard in Christus, Rom. 2:4, 2 Cor. 10:1, Ef. 2:7,

Col. 3:12, Tit. 3:4 en betoont zich nu aan de geloovigen, leidende

hen tot bekeering, Rom. 2:4, 11:22, Gal. 5:22, cf. Delitzsch op Ps.

4:4. Cremer s. v. ἐλεος. De goedheid Gods heet, als ze bewezen wordt

aan ellendigen, barmhartigheid, ‎‏רָחֲמִים‏‎, σπλαγχνα, viscera,

misericordia, N. T. ἐλεος, οἰκτιρμος. Van deze barmhartigheid Gods

maakt de Schrift ieder oogenblik gewag, Ex. 34:6, Deut. 4:31, 2 Chr.

30:9, Ps. 86:15, 103:8, 111:4, 112:4, 145:8 enz., in tegenstelling met

de menschen, 2 Sam. 24:14, Spr. 12:10, Dan. 9:9, 18. Zĳ is veelvuldig,

2 Sam. 24:14, Ps. 119:156, groot, Neh. 9:19, Ps. 51:13, zonder einde,

Klaagl. 3:22, teeder als van een vader, Ps. 103:13, wordt bewezen

aan duizenden, Ex. 20:6 en keert na kastĳding weer, Jes. 14:1, 49:13

v., 54:8, 55:7, 60:10, Jer. 12:15, 30:18, 31:20, Hos. 2:22, Mich.

7:19 enz. In het N. T. heeft God, de Vader der barmhartigheid, 2 Cor.

1:3, zĳne barmhartigheid geopenbaard in Christus, Luk. 1:50 v., die

een barmhartig hoogepriester is, Mt. 18:27, 20:34 enz. Hebr. 2:17

en Hĳ toont voorts den rĳkdom zĳner barmhartigheid, Ef. 2:4 in de

behoudenis der geloovigen, Rom. 9:23, 11:30, 1 Cor. 7:25, 2 Cor. 4:1,

1 Tim. 1:13, Hebr. 4:16, enz., cf. Thomas, S. Theol. I qu. 21 art. 3.

Zanchius, Op. II 370 sq. Polanus, Synt. theol. II c. 23. Gerhard, Loc.

II c. 8 sect. 11. De sparende goedheid Gods tegenover strafwaardigen

heet _lankmoedigheid_, ‎‏רוּחַ‏‎ of ‎‏אֹרֶך אַפַּיִם‏‎, μακροθυμια,

ἀνοχη, χρηστοτης. Meermalen is ook van deze deugd Gods sprake in de

Schrift, Ex. 34:6, Num. 14:18, Neh. 9:17, Ps. 86:15, 103:8, 145:8,

Jon. 4:2, Joel 2:13, Nah. 1:3. Zĳ heeft zich betoond in heel den tĳd

vóór Christus, Rom. 3:25, en wordt ook nu nog naar het voorbeeld van

Christus, 1 Tim. 1:16, 2 Petr. 3:15, menigmaal aan zondaren bewezen,

Rom. 2:4, 9:22, 1 Petr. 3:20, Polanus, Synt. Theol. II c. 24. Veel

rĳker is de goedheid Gods, waar ze bewezen wordt aan zulken, die niets

goeds maar alle kwaads hebben verdiend; dan draagt ze den naam van

_genade_, ‎‏חֵן‏‎, ‎‏תְחִנָּה‏‎ a. v. ‎‏חָנַן‏‎ zich buigen, neigen,

χαρις, v. χαριζομαι Dit woord duidt ook aan de gunst, welke door den

eenen mensch bĳ den ander gevonden of aan den ander geschonken wordt,

Gen. 30:27, 33:8, 10, 47:29, 50:4 enz., Luk. 2:52. Van God gebezigd,

heeft ze echter nooit de schepselen in het algemeen noch ook de

Heidenen maar alleen zĳn volk tot object. Zĳ wordt bewezen aan Noach,

Gen. 6:8, Mozes, Ex. 33:12, 17, 34:9, Job, cap. 8:5, 9:15, Daniel, cap.

1:9, aan de zachtmoedigen en ellendigen, Spr. 3:34, Dan. 4:27, en dan

vooral aan Israel als volk. Zĳne verkiezing en leiding, zĳne uitredding

en verlossing en al de weldaden die het in onderscheiding van andere

volken ontving, zĳn alleen aan Gods genade te danken, Ex. 15:13, 16,

19:4, 33:19, 34:6, 7, Deut. 4:37, 7:8, 8:14, 17, 9:5, 27, 10:14 v.

33:3, Jes. 35:10, 42:21, 43:1, 15, 21, 54:5, 63:9, Jer. 3:4, 19, 31:9,

20, Ezech. 16, Hos. 8:14, 11:1 enz. In historie en wet, in psalmodie en

profetie is altĳd de grondtoon: niet ons, o Heer, maar Uwen naam geef

eer, Ps. 115:1. Hĳ doet alles om zĳns naams wil, Num. 14:13 v., Jes.

43:21, 25 v., 48:9, 11, Ezech. 36:22 enz. En daarom wordt die genade

ook telkens geroemd en verheerlĳkt, Ex. 34:6, 2 Chron. 30:9, Neh. 9:17,

Ps. 86:15, 103:8, 111:4, 116:5, Jon. 4:2, Joel 2:13, Zach. 12:10. In

het N. Test. blĳkt die genade nog rĳker en dieper van inhoud te zĳn.

Χαρις beteekent in objectieven zin schoonheid, bevalligheid, gratie,

Luk. 4:22, Col. 4:6, Ef. 4:29, en subjectief gunst, genegenheid van de

zĳde van den gever en dank, vereering van de zĳde van den ontvanger. In

God duidt zĳ aan zĳne vrĳwillige, ongehoudene, onverdiende genegenheid,

die bewezen wordt aan schuldige zondaren en in plaats van het vonnis

des doods hun de δικαιοσυνη en de ζωη schenkt. Als zoodanig is zĳ een

deugd en eigenschap Gods, Rom. 5:15, 1 Petr. 5:10, die zich betoont

in de zending van Christus, die vol is van genade, Joh. 1:14 v.,

1 Petr. 1:13 en voorts in de schenking van allerlei geestelĳke en

lichamelĳke weldaden, die alle gaven der genade en zelve genade zĳn,

Rom. 5:20, 6:1, Ef. 1:7, 2:5, 8, Phil. 1:2, Col. 1:2, Tit. 3:7 enz.

en alle verdiensten van ’s menschen zĳde ten eenenmale uitsluiten,

Joh. 1:17, Rom. 4:4, 16, 6:14, 23, 11:5 v., Ef. 2:8, Gal. 5:3, 4,

Schultz, Altt. Theol. 425 f. Cremer s. v. De leer der genade werd in

de christelĳke kerk het eerst ontwikkeld door Augustinus, maar men

dacht daarbĳ gewoonlĳk niet aan de genade als deugd Gods, maar aan de

weldaden, die door God uit genade in Christus aan de gemeente werden

geschonken. Onder de eigenschappen Gods wordt de genade gewoonlĳk niet

behandeld. Wel ontbreekt dit begrip der genade, nl. als virtus Dei

niet; Thomas zegt b. v. quandoque tamen gratia Dei dicitur ipsa aeterna

dilectio, secundum quod dicitur etiam gratia praedestinationis, in

quantum Deus gratuito et non ex meritis aliquos praedestinavit sive

elegit, S. Theol. II 1 qu. 110 art. 1., cf. Schwetz, Theol. dogm.

cath. I 1851 p. 193. Gerhard, Loc. II c. 8 sect. 11 qu. 4. Musculus,

Loci Communes 1567 p. 317 sq. Polanus, Synt. theol. II c. 21. Zanchius

Op. II 342-358, maar terstond wordt de genade toch genomen in ruimer

zin, gelĳk ze eerst later in de dogmatiek, in den locus de salute

ter sprake moet komen. Cf. ook Lange, art. Gnade in Herzog², Dogm.

II § 18. Voorts treedt de goedheid Gods als _liefde_ op, als zĳ niet

enkele weldaden slechts, maar zichzelve geeft. In het O. Test. is er

nog niet zoo dikwerf van deze liefde als eigenschap Gods sprake, maar

toch ontbreekt ze volstrekt niet, Deut. 4:37, 7:8, 13, 10:15, 23:5, 2

Chron. 2:11, Jes. 31:3, 43:4, 48:14, 63:9, Jer. 31:3, Hos. 11:1, 4,

14:5, Zef. 3:17, Mal. 1:2. En niet alleen deugden en eigenschappen,

zooals het recht en de gerechtigheid, Ps. 11:7, 33:5, 37:28, 45:8,

maar ook personen zĳn haar object, Ps. 78:68, 146:8, Spr. 3:12, Deut.

4:37, 7:8, 13, 23:5, 2 Chron. 2:11, Jer. 31:3, Mal. 1:2. Veel klaarder

treedt deze liefde Gods in het N. T. aan het licht, nu God zichzelven

gegeven heeft in den Zoon zĳner liefde. Het Hebr. ‎‏אַהֲבָה‏‎ wordt

niet weergegeven door ἐρως, hetwelk de gewone naam voor de zinnelĳke

liefde is, noch ook door φιλια, het woord voor de liefde tusschen

bloedverwanten, maar door ἀγαπη, hetwelk aan het gewone grieksch vreemd

is en ook bĳ Philo en Josephus niet voorkomt maar juist geschikt is om

de volle, reine, Goddelĳke liefde aan te duiden, evenals het latĳnsche

caritas (dilectio) in onderscheiding van amor. De verhouding van Vader

en Zoon wordt als een leven der liefde geteekend, Joh. 3:35, 5:20,

10:17, 14:31, 15:19, 17:24, 26. Maar in Christus, die zelf liefheeft

en zĳne liefde bewezen heeft in zĳne overgave, Joh. 15:13, openbaart

die liefde zich ook jegens de menschen, niet alleen de wereld of de

gemeente in het algemeen, Joh. 3:16, Rom. 5:7, 8:37, 1 Joh. 4:9, maar

ook individueel en persoonlĳk, Joh. 14:23, 16:27, 17:23, Rom. 9:13,

Gal. 2:20. Ja, God heeft niet lief, maar Hĳ is liefde, 1 Joh. 4:8, en

zĳne liefde is grondslag, bron, voorbeeld van de onze, 1 Joh. 4:10.

Nu kan er wel van Gods liefde in het algemeen tot de schepselen en

tot de menschen gesproken worden, φιλοκτισια, amor complacentiae en

φιλανθρωπια, amor benevolentiae, maar de Schrift bezigt daarvoor toch

meest het woord goedheid, en spreekt in den regel van Gods liefde

evenals van zĳne genade alleen in betrekking tot het volk of de

gemeente, die Hĳ verkoren heeft, ἐλεκτοφιλια, amor amicitiae, Oehler,

Theol. des Alt. Test. § 81. Schultz, Altt. Theol. 545 f. Smend, Altt.

Religionsgesch. 197 f. Cremer, s. v. Deze liefde is nu wel niet in dien

zin het wezen Gods, dat zĳ het middenpunt en het hart daarin uitmaakt

en de andere eigenschappen hare modi zĳn, Schleiermacher, Chr. Gl.

§ 167. Schoeberlein, Princip u. System der Dogm. 1881 S. 129. Dorner,

Glaub. I 437. Oosterzee, Dogm. § 50, want alle eigenschappen zĳn zĳn

wezen in gelĳken zin; in God is geen hooger en lager, geen minder en

meer, Lange, Dogm. II 203. Thomasius, Christi Person und Werk, I³ S.

105. Doedes, Leer van God 231. Maar toch is de liefde zeer zeker met

het Goddelĳk wezen identisch. Zĳ is onafhankelĳk, eeuwig, onveranderlĳk

als God zelf. Zĳ heeft in Hem haar oorsprong en keert ook door de

schepselen heen tot Hem weder. Pseudodionysius sprak daarom van de

Goddelĳke liefde tamquam sempiternus circulus, propter bonum, ex bono,

in bono, et ad bonum indeclinabili conversione circumiens, in eodem et

secundum idem et procedens semper et manens et remeans, de div. nom.

c. 4 § 14. Cf. Augustinus, de trin. VIII 6-12. IX 6. X 1. Conf. IV 12.

Solil. I 2. de vera relig. c. 46. Lombardus, Sent. III dist. 32, 1.

Thomas, S. Theol. I qu. 20. S. c. Gent. I c. 91. Scheeben, Dogm. I 692

f. Gerhard, Loci theol. loc. II c. 8 sect. 11 qu. 2. Zanchius, Op. II

359 sq. Polanus, Synt. theol. II c. 22.

12. Met de goedheid ten nauwste verwant is de heiligheid Gods. Vroeger

werd zĳ omschreven als ab omni scelere libera et omnino perfecta et

omni ex parte immaculata puritas, Pseudodion., de div. nom. c. 12

§ 2, cf. verder Suicerus, s. v. ἁγιος. Dikwerf wordt ze naast de

bonitas, perfectio en pulchritudo Dei niet afzonderlĳk behandeld; noch

Lombardus, noch Thomas brengen haar ter sprake. Bĳ de Protestantsche

theologen was de omschrĳving der heiligheid Gods wezenlĳk dezelfde;

zĳ bestond in moralis perfectio, puritas, Polanus, Synt. theol. II

c. 28. Synopsis, VI 40. Mastricht, Theor. pract. theol. II c. 19. L.

Meyer, Verh. over de Goddel. eigensch. III 115 v. en werd nu eens

meer met de gerechtigheid, dan met de goedheid, en ook wel met de

waarachtigheid en wĳsheid Gods in verband gebracht, Heppe, Dogm. der

ev. ref. K. S. 73, cf. Bretschneider, Syst. Entw. 382 f. Hase, Hutt.

Rediv. § 63. Het onderzoek van het bĳbelsch begrip heilig heeft echter

allengs eene andere opvatting doen opkomen. Allen erkennen thans, dat

het begrip heiligheid in O. en N. T. eene verhouding van God tot de

wereld uitdrukt. Maar er is verschil over, van wat aard en karakter

die relatie is. Menken dacht daarbĳ met het oog op teksten als Hos.

11:9, Jes. 57:15, Ezech. 20:9 v. aan Gods nederbuigende goedheid en

genade, Versuch einer Anleitung zum eigenen Unterricht in den Wahrh.

der h. S. 3te Aufl. 1833 cap. 1 § 9. Baudissin meende echter, dat in

de heiligheid Gods veeleer zĳne volstrekte verhevenheid en macht boven

alle creaturen werd uitgedrukt, Stud. zur semit. Religionsgesch., 2tes

Heft, Leipzig 1878 S. 3-142, en werd in dit gevoelen gesteund door

Ritschl, Rechtf. u. Vers. II² 89 f., en ook door Prof. H. P. Smith,

Presb. and Ref. Rev. Jan. 1890 p. 42 etc. met beroep op plaatsen als

Num. 20:13, Jes. 5:16, Ezech. 20:41, 28:25, 36:20-24, en de verbinding

van heerlĳk, verheven met heilig in plaatsen als Jes. 63:15, 64:11,

Jer. 17:12, Ezech. 20:40 enz. Verwant is daarmede de opvatting van

Schultz, die bĳ de heiligheid Gods denkt aan Gods verterende majesteit,

aan zĳne ongenaakbaarheid en onschendbaarheid, aan den oneindigen

afstand, die hem scheidt van alle schepsel, en daarvoor verwĳst naar

Ex. 15:11, 1 Sam. 2:2, 6:20, Jes. 6:3, 8:14, 10:17, Altt. Theol.⁴ 554

f., cf. ook Kuenen, G. v. Isr. I 47 v. Hofmann, Schriftbeweis I² 83,

in hoofdzaak ook Smend, Altt. Religionsgesch. 333 f. Omdat er zoo

het grootste verschil over was, welke eigenschap Gods er toch wel

door de heiligheid werd aangeduid, hebben anderen gemeend, dat dit

begrip hoegenaamd geen innerlĳke, wezenlĳke qualiteit, maar alleen

eene relatie aanduidt, en dus zuiver en alleen een Verhältnissbegriff

is. Het eerst werd de heiligheid zoo opgevat door Diestel, Jahrb. f.

d. Theol. 1859 S. 3-62, en sedert wordt zĳ door velen als de juiste

aangenomen, vooral door Otto Schmoller, Die Bedeutung von ‎‏קדשׁ‏‎ im

A. T., in Festgruss an Rudolf von Todt zum Dr. jubiläum, von seinen

Freunden u. Schülern, Stuttgart 1893 S. 39-43, cf. ook Delitzsch art.

Heiligkeit in Herzog². Cremer, Wörterbuch s. v. Issel, Der Begriff

der Heiligkeit im N. T. Leiden, 1887. R. Schröter, Der Begriff der

Heiligkeit im A. u. N. T. Leipzig, Fock 1892. Hoekstra, Wĳsg. Godsd. II

260-280.

De stam ‎‏קדשׁ‏‎, verwant met ‎‏הדשׁ‏‎, wordt meest afgeleid van den

wortel ‎‏קד‏‎ met de beteekenis van snĳden, scheiden en drukt dus

uit: afgesneden, afgezonderd zĳn. Het verb. komt voor in ni. pi. hi.

hithp., het adj. is ‎‏קָדוֹשׁ‏‎ en het subst. ‎‏קֹדֶשׁ‏‎; het oppositum

is ‎‏חֹל‏‎, κοινος van ‎‏חִלֵּל‏‎, κοινον facere, Lev. 10:10, 1 Sam.

21:5, 6, Ezech. 48:14, 15. Het is verwant met maar toch ook duidelĳk

onderscheiden van ‎‏טָהוֹר‏‎, rein, dat tot oppositum heeft ‎‏טָמֵא‏‎,

Lev. 10:10. Het woord heilig wordt nu allereerst gebezigd van allerlei

personen en zaken, die van het algemeen gebruik zĳn afgezonderd en

in eene bĳzondere relatie tot God en zĳn dienst zĳn gesteld. Zoo is

er sprake van heilig land, Ex. 3:5, heilige verzameling, Ex. 12:16,

heilige sabbat, Ex. 16:23, heilig volk, Ex. 19:6, heilige plaats,

Ex. 29:31, heilige zalf, Ex. 30:25, heilige rok, Lev. 16:4, heilig

jubeljaar, Lev. 25:12, heilig huis, Lev. 27:14, heilige akker, Lev.

27:21, heilige tiende, Lev. 27:30, heilig water, Num. 5:17, heilige

vaten, Num. 16:37, heilige koe, Num. 18:17, heilig leger, Deut. 23:14,

heilig goud, Jos. 6:19, heilig brood, 1 Sam. 21:4, heilige ark, 2

Chron. 35:3, heilig zaad, Ezra 9:2, heilige stad, Neh. 11:1, heilig

verbond, Dan. 11:28, heilig woord, Ps. 105:42, van den tempel als

heiligdom, Ex. 15:17 met zĳn heilige en heilige der heiligen, en ook

van de engelen of de kinderen Israels als de heiligen, Deut. 33:2,

3, Job 5:1, 15:15, Ps. 16:3, 10, 32:6, 89:6, 8, 20, Spr. 9:10, 30:3,

Dan. 4:17, 7:18, 22, 25, 27, 7:21, Hos. 12:1, Zach. 14:5. In al deze

gevallen drukt het begrip heilig nog niet eene inwendige, zedelĳke

eigenschap uit, maar duidt slechts aan, dat de zoo aangeduide personen

of voorwerpen aan den Heere zĳn gewĳd en in eene bĳzondere verhouding

staan tot zĳn dienst, en dus van het gemeene terrein zĳn afgezonderd.

In deze eigenaardige verhouding tot God staan de personen en zaken, die

heilig worden genoemd, echter niet vanzelf. Er is veeleer van nature

een afstand en verwĳdering, een onderscheid en tegenstelling tusschen

God en zĳn schepsel. In zichzelve is heel de wereld ‎‏חֹל‏‎, profaan,

niet staande in de gemeenschap met God en niet geschikt tot zĳn dienst.

Ook kunnen de personen en zaken zichzelven niet heiligen en in die

bĳzondere relatie tot God zich stellen, welke door het woord heilig

wordt uitgedrukt. De heiliging gaat alleen van God uit. Hĳ is het, die

Israel, priesterschap, tempel, altaar, bĳzondere plaatsen, personen

en voorwerpen heiligt, in zĳn dienst en gemeenschap overbrengt, en

van het onheilige afzondert. Ik ben de Heere, die u heilig, Ex.

31:13, Lev. 20:8, 21:8, 15, 23, 22:9, 16, 32, Ezech. 20:12, 37:28.

Deze heiliging van personen of zaken door den Heere geschiedt nu op

tweeërlei wĳze: negatief door een volk, persoon, plaats, dag, voorwerp

uit te verkiezen en van alle andere af te zonderen, en positief door

deze personen of zaken naar bepaalde regelen te wĳden en te doen

leven. God heiligt den sabbat, niet alleen door hem af te zonderen

van de andere dagen der week maar ook door daarop te rusten en hem te

zegenen, Gen. 2:2, 3, Ex. 20:11, Deut. 5:12. Hĳ heeft het gansche

volk van Israel geheiligd, door het te verkiezen uit alle volken der

aarde, door het op te nemen in zĳn verbond en het zĳne wetten bekend

te maken, Ex 19:4-6. De heiligheid Gods is het principe van heel de

wetgeving, van de zedelĳke en van de ceremonieele geboden, van de

gansche heilsopenbaring aan Israel, want deze bedoelt niet anders dan

dat Israel heilig zĳ, Ex. 19:4-6, Lev. 11:44, 45, 19:2, 20:26. Israel

is heilig, doordat God het tot zĳn eigendom neemt, tot het volk komt,

onder hen woont en hun tot een God is, Ex. 19:4-6, 29:43-46. En binnen

dezen kring heiligt Hĳ nu weer in het bĳzonder de eerstgeborenen, door

ze zich toe te eigenen, Ex. 13:2, het volk, doordat ze zich wasschen

en alzoo zich voorbereiden, om God te ontmoeten, Ex. 19:10, 14, den

berg, door hem af te palen, Ex. 19:23, de priesterschap door zalving,

offerande, bloedsprenging en bĳzondere kleeding, Ex. 28:3, 41, 29:1 v.

21, den tabernakel en het altaar door zalving, Ex. 29:37, 40:9 v. Lev.

8:10, 11, Num. 7:1, de zalfolie, door ze op bĳzondere wĳze te laten

bereiden, Ex. 30:22 v., de Nazireers, door hen naar bepaalde regelen te

doen leven, Num. 6:2 v. enz. En wat zoo heilig is, deelt in een eigen

leven, draagt een eigen karakter, is van ’t gemeene leven en de gemeene

wet onderscheiden; het mag b. v. niet aangeroerd, Ex. 19:23, 24, niet

gegeten, Ex. 29:33, niet gebruikt worden, Ex. 30:32 v., het heiligt

datgene, wat er mede in aanraking komt, Ex. 30:29, Lev. 10:2 v., Num.

1:51, 53, 3:10, 38, Jes. 8:14. Nu is de positieve handeling, waardoor

iets heilig wordt, niet altĳd uitgedrukt; soms schĳnt de heiliging in

niets anders te bestaan dan in afzondering, Lev. 25:10, 27:14, Joz.

7:13, 20:7, Rich. 17:3, 1 Sam. 7:1, 2 Sam. 8:11, 1 Chron. 18:11 enz.

Maar heiligen is toch iets meer dan alleen afzonderen, het is door

middel van wassching, zalving, offerande, bloedsprenging enz. iets

ontdoen van dat karakter, hetwelk het met alle dingen gemeen heeft, en

er een anderen, eigen stempel op drukken, dien het overal dragen en

vertoonen moet. Nu wĳzen de ceremoniën, die ter heiliging noodig waren,

duidelĳk aan, dat ook de onreinheid en zondigheid van het schepsel

hierbĳ in aanmerking komt, welke juist op die wĳze moest weggenomen

worden. Wassching, offerande, bloedsprenging, zalving dienden ter

ontzondiging en toewĳding, Lev. 8:15, 16:16, Job 1:5 enz. Heilig en

rein zĳn daarom synoniemen, Ex. 30:35, Lev. 16:19. Maar daarom gaat

het begrip heilig in die zedelĳke reinheid niet op. Wel is deze niet

uitgesloten, maar zĳ is niet de eenige noch zelfs de eerste beteekenis.

Heilig is in het O. T., vooral in de wet, veel ruimer van zin. Heel de

onderscheiding en tegenstelling van uitwendige en inwendige reinheid

enz. is van uit een later standpunt op dat der Mozaische wetgeving

overgedragen. Maar heilig is datgene, wat door Ihvh verkoren en

afgezonderd is, wat door bĳzondere ceremoniën van het gemeen karakter

is ontdaan en een eigen karakter heeft ontvangen, en nu in dezen

nieuwen toestand naar de daarvoor gestelde wetten leeft. Israel is een

heilig volk, omdat het door God is verkoren en afgezonderd, in een

verbond is opgenomen en nu naar al zĳne wetten, ook de ceremonieele

enz. heeft te leven. Heilig is datgene, dat in alles beantwoordt aan

de speciale wetten, die God daarvoor heeft gegeven; heiligheid is

volkomenheid, niet in zedelĳken zin alleen, maar in dien ganschen zin,

waarin de eigenaardige wetgeving van Israel ze opvat, in religieusen,

ethischen, ceremonieelen, in- en uitwendigen zin.

Dit begrip der heiligheid wordt echter dan eerst ten volle duidelĳk

wanneer we nagaan, in welken zin het op God wordt toegepast. Cremer

heeft er terecht op gewezen, dat de heiligheid niet allereerst eene

verhouding aanduidt van beneden naar boven, maar van boven tot beneden,

en dat ze in de eerste plaats Gode toekomt en daarna in afgeleiden

zin ook aan schepselen. Schepselen zĳn niet heilig in zichzelf. Zĳ

kunnen ook zichzelf niet heiligen. Alle heiliging en alle heiligheid

gaat van God uit. Ihvh is heilig, en daarom wil Hĳ een heilig volk,

eene heilige priesterschap, eene heilige woning enz., Ex. 19:6, 29:43,

Lev. 11:44, 45, 19:2, 20:26, 21:8, Deut. 28:9, 10. Meermalen wordt

aan Ihvh dit praedikaat toegekend, Lev. 11:44, 45, 19:2, 20:26, 21:8,

Joz. 24:19, 1 Sam. 2:2, 6:20, Ps. 22:4, 99:5, 9, Jes. 5:16, 6:3 enz.

Jesaia gebruikt dikwerf den naam van Heilige Israels, cap. 29:23,

40:25, 43:15, 49:7, 62:12, cf. 2 Kon. 19:22, Ezech. 39:7, Hab. 1:12,

3:3. En voorts wordt er ook gesproken van Gods heiligen naam, Lev.

20:3, 22:32, 1 Chron. 16:35, Ps. 99:3, 103:1, 111:9 enz., heiligen

arm, Jes. 52:10, heilige majesteit, 2 Chr. 20:21. Nu heet Ihvh in de

eerste plaats zoo, wĳl Hĳ zich in eene bĳzondere relatie tot Israel

gesteld heeft; heilig is ook bĳ God allereerst een Verhältnissbegriff.

Jahveh’s heiligheid openbaart zich daarin, dat hĳ Israel tot zĳn volk

heeft aangenomen, zichzelf aan Israel gaf en onder hen wonen ging, Ex.

29:43-46, Lev. 11:44, 45, 20:26, Ps. 114:1, 2. Doch deze relatie is

geen abstractie, maar is rĳk van inhoud. God heeft zelf deze relatie

geregeld in de wetten, die Hĳ aan Israel gaf. Heel de wetgeving van

Israel heeft haar principe in de heiligheid van Ihvh en haar doel

in de heiliging des volks. Wat de heiliging van Ihvh inhoudt, wordt

openbaar in de gansche wet; en het volk is heilig, wanneer het daaraan

beantwoordt. Als Heilige is Hĳ degene, die zich aan Israel gaf en

onder Israel woont, maar nu ook verder zich houdt aan zĳn woord, trouw

blĳft aan zĳn verbond, Ps. 89:35 v. en Israel telkens weer uitredt

en verlost. God is de Heilige Israels, die Israel toebehoort en die

zoo is, als zĳne wet Hem kennen doet. Uit zĳne heiligheid vloeit voor

Israel voort: redding, Ps. 22:4, 5, 89:19, 98:1, 103:1, 105:3, 145:21,

gebedsverhooring, Ps. 3:5, 20:7, 28:2, troost, Jes. 5:16, Hab. 1:12,

vertrouwen, Ps. 22:4, 5, 33:21, Jes. 10:20. Zĳne heiligheid laat

niet toe, dat Hĳ Israel verderve. Als de Heilige is Hĳ de Schepper,

Verlosser en Koning Israels, Jes. 43:14, 15, 49:7, 54:5, 62:12. En

zoo wordt Hĳ door zĳn volk, dat verlost is, als de Heilige gedankt en

geprezen, Ps. 30:5, 71:22, 97:12, 1 Chron. 16:10, 35. Maar tegelĳk is

deze heiligheid Gods ook principe van straf en kastĳding. Als Israel

zĳn verbond verbreekt, zĳn naam ontheiligt, zĳne wetten overtreedt,

dan is het juist de heiligheid Gods, die Hem tot straf aanspoort; zĳne

heiligheid eischt dat Israel heilig zĳ en Hem heilige, Lev. 11:44, 45,

19:2, 20:7, 26, 21:8. Ingeval van ongehoorzaamheid, kastĳdt Hĳ Israel,

1 Kon. 9:3-7, 2 Chron. 7:16-20. Dezelfde heiligheid, die principe is

van verlossing en voorwerp van lof, is voor de overtreders beginsel van

verderving en voorwerp van vreeze. Heilig is dan synoniem van ĳverig,

Joz. 24:19, groot en vreeselĳk, Ex. 15:11, Ps. 99:3, 111:9, van heerlĳk

en verheven, Jes. 6:3, 57:15. Niemand is Hem als Heilige gelĳk, Ex.

15:11, 1 Sam. 2:2, Jes. 40:25. Hem heiligen is Hem vreezen, Jes. 8:13,

29:23. Als menschen zĳn naam en zĳn verbond ontheiligen, dan heiligt

Hĳ zichzelf door recht en gerechtigheid, Jes. 5:16, Ezech. 28:22.

Maar ook dan vergeet Hĳ zĳn volk niet. Zĳne heiligheid blĳft voor

Israel de oorzaak der verlossing, Jes. 6:13, 10:20, 27:13, 29:23, 24,

43:15, 49:7, 52:10 enz. Jer. 51:5, Hos. 11:8, 9, en zal zich eindelĳk

daarin openbaren, dat Hĳ de Heidenen zal doen weten dat Hĳ de Heere

is, Jer. 50:29, Ezech. 36:23, 39:7 en Israel verlost en reinigt van

alle ongerechtigheden, Ezech. 36:25 v., 39:7. Dit laatste leidt nu

rechtstreeks henen naar de heiligheid in Nieuw-Testamentischen zin.

Reeds de keuze van het grieksche woord is van beteekenis. Σεμνος van

σεβομαι, duidt aan wat eerwaardig is, Phil. 4:8, 1 Tim. 3:8, 11, Tit.

2:2; ἱερος drukt alleen eene relatie uit tot de Godheid, 1 Cor. 9:31,

2 Tim. 3:15, Hebr. 8:2, 9:8 enz.; ἁγνος heeft de beteekenis van rein,

kuisch, 2 Cor. 11:2, Tit. 2:5 enz. Deze woorden worden nimmer van God

gebruikt. God wordt in het N. T. alleen genoemd ὁσιος, Op. 15:4, 16:5,

cf. Hebr. 7:26 en vooral ἁγιος, Luk. 1:49, Joh. 17:11, 1 Joh. 2:20,

1 Petr. 1:15, 16, Op. 4:8, 6:10. In het O. Test. is de heiligheid

Gods nog niet duidelĳk naast en in onderscheiding van alle andere

volmaaktheden Gods bepaald. Zĳ duidt daar nog aan de gansche relatie,

waarin de Heere tot Israel en Israel tot den Heere staat. Daarom kan

Ihvh de Heilige Israels heeten, die zich geheel en al aan Israel

gegeven heeft en het langs allerlei wegen als zĳn eigendom handhaaft

en bewaart. Daarom is ook van de zĳde des volks de heiliging niet

alleen religieus en ethisch maar ook ceremonieel, burgerlĳk, politiek

van aard. Gelĳk de heiligheid in God nog niet naast andere deugden is

begrensd, zoo is zĳ ook aan de zĳde van Israel heel het volk naar alle

zĳden omvattend. Maar als in het N. T. ὁ ἁγιος του θεου verschĳnt,

Mk. 1:24, Luk. 4:34, Hd. 3:14, 4:27, die met de wereld de diepste

tegenstelling vormt, Joh. 15:18 en zichzelven in absoluten zin Gode

heiligt en wĳdt, Joh. 17:19, dan houdt de heiligheid Gods op beginsel

van straf en kastĳding te wezen, en wordt zĳ in den Heiligen Geest, die

in het O. T. nog maar enkele malen zoo heet, Ps. 51:13, Jes. 63:10,

doch thans geregeld dien naam draagt, het principe van de heiliging

der gemeente. Deze is thans het ἐθνος ἁγιον, 1 Petr. 2:5, 9, Ef. 2:19,

5:27, bestaande uit ἐκλεκτοι, ἁγιοι, ἀμωμοι, Ef. 1:1, 4, Col. 1:2, 22,

3:12, 1 Cor. 7:24, geheel en al van de zonde bevrĳd en gereinigd en

eeuwiglĳk met ziel en lichaam Gode gewĳd. De heiligheid, welke Ihvh

zich geven doet aan Israel en Israel geheel en al opeischt voor zĳn

dienst, openbaart zich ten slotte het hoogste daarin, dat God zich

in Christus aan de gemeente geeft en deze verlost en reinigt van alle

ongerechtigheden.

13. Bĳ de heiligheid Gods behoort ook zĳne heerlĳkheid. De Schrift

bezigt daarvoor de woorden ‎‏כָּבוֹד‏‎ en δοξα; ‎‏כָּבוֹד‏‎ van het

verbum ‎‏כבד‏‎, zwaar, gewichtig zĳn, is de verschĳning van hem, die

gewichtig, voornaam is; daarnaast is ook in gebruik ‎‏הוֹד‏‎, dat

de heerlĳke verschĳning aanduidt van hem, wiens naam wĳd verbreid

is, en ‎‏הָדָר‏‎, hetwelk die verschĳning aanduidt in haar glans en

schoonheid, Delitzsch op Ps. 8:6. Het grieksche woord daarvoor in

LXX en N. T. is δοξα, de erkenning, die iemand geniet of waarop hĳ

aanspraak heeft, subjectief dus de erkenning, die iemand toekomt of

feitelĳk geschonken wordt, de roem of eer, waarin hĳ deelt, syn. met

τιμη en εὐλογια, Op. 5:12, opp. ἀτιμια, 2 Cor. 6:8; en objectief de

verschĳning, gestalte, het aanzien, de pracht, glans, heerlĳkheid van

een persoon of zaak, die zich vertoont, of de persoon of zaak zelf in

hunne heerlĳke verschĳning, en dan verwant met εἰδος, εἰκων, μορφη,

Jes. 53:2, 1 Cor. 11:7. De ‎‏כָּבוֹד יהוה‏‎, δοξα του θεου geeft daarom

te kennen de glans en heerlĳkheid, die van alle deugden Gods en van

heel zĳne zelfopenbaring in natuur en bovenal in genade onafscheidelĳk

is, de heerlĳke gestalte, waarin Hĳ allerwege tegenover schepselen

optreedt. Deze heerlĳkheid en majesteit, waarmede God bekleed is en

die al zĳn doen kenmerkt, 1 Chron. 16:27, Ps. 29:4, 96:6, 104:1,

111:4, 113:4 enz., openbaart zich in de gansche schepping, Ps. 8,

Jes. 6:3, maar wordt toch vooral gezien op het terrein der genade.

Zĳ verschĳnt aan Israel, Ex. 16:7, 10, 24:16, 33:18 v. Lev. 9:6, 23,

Num. 14:10, 16:19 enz. Deut. 5:24. Zĳ vervulde den tabernakel en

den tempel, Ex. 40:34, 1 Kon. 8:11 en deelde zich mede aan heel het

volk, Ex. 29:43, Ezech. 16:14 enz. Bovenal wordt ze aanschouwd in

Christus, den Eeniggeborene, Joh. 1:14 en door Hem in de gemeente,

Rom. 15:7, 2 Cor. 3:18, welke verwacht de zalige hope en verschĳning

der heerlĳkheid van den grooten God en van haren Zaligmaker Jezus

Christus, Tit. 2:13. Meermalen wordt zĳ met de heerlĳkheid Gods in

verband gebracht. Ex. 29:43, Jes. 6:3 en daarom ook beschreven als een

vuur, Ex. 24:17, Lev. 9:24 en als eene wolk, 1 Kon. 8:10, 11, Jes. 6:4.

Zonder twĳfel denkt de Schrift bĳ die wolk en dat vuur aan zinnelĳk

waarneembare, creatuurlĳke vormen, waaronder zich Gods tegenwoordigheid

kenbaar maakte, cf. deel I 249. Iets anders is het echter met het

licht, waarmede de heerlĳkheid Gods dikwerf vergeleken en waaronder

ze telkens voorgesteld wordt. Licht is in de Schrift het beeld van

waarheid, heiligheid en zaligheid, Ps. 43:3, Jes. 10:17, Ps. 97:11.

Deze vergelĳking is zoo eenvoudig en natuurlĳk, dat er waarlĳk de

onderstelling niet voor noodig is, dat Ihvh oorspronkelĳk een zonnegod

was, Kuenen, G. v. I. I 48 v. 240 v. 249. 267, evenmin als de benaming

rotssteen op eene vroegere periode van steendienst behoeft te wĳzen,

Kuenen, I 392-395. Het licht der zon en het vuur des hemels leveren

aan den Israeliet de stof voor de beschrĳving der deugden van Iahveh,

maar hĳ is zich duidelĳk daarbĳ bewust, in beeld te spreken. Gelĳk de

donder zĳne stem is, Ps. 104:7, Am. 1:2, Jes. 30:30, zoo is het licht

der natuur zĳn kleed, Ps. 104:2. Wat het licht in de natuur is, bron

van kennis, van reinheid, van vreugde, dat is God in het geestelĳke. Hĳ

is het licht der vromen, Ps. 27:1, zĳn aangezicht, zĳn woord verspreidt

licht, Ps. 44:4, 89:16, 119:105, in zĳn licht alleen zien zĳ het licht,

Ps. 36:10. Hĳ zelf is louter licht, zonder duisternis en vader van

al wat licht is, 1 Joh. 1:5, 1 Tim. 6:16, Jak. 1:17, en is naar de

belofte, Jes. 9:1, 60:1, 19, 20, Mich. 7:8, in Christus als het licht

verschenen, Mt. 4:16, Luk. 2:32, Joh. 1:4, 3:19, 8:12, 1 Joh. 2:20,

zoodat nu zĳne gemeente licht is in Hem, Mt. 5:14, Ef. 5:8, 1 Thes.

5:5, en het volle licht tegemoet gaat, Op. 21:23 v. 22:5, Col. 1:12.

De Joden dachten later bĳ deze ‎‏כָּבוֹד יהוה‏‎ aan een geschapen,

zichtbaren glans, aan een Lichtleib, waardoor Hĳ zĳne tegenwoordigheid

in de schepping kenbaar maakte en vatten haar in de schechina zelfs op

als een persoonlĳk subject, Weber, System der altsyn. pal. Theol. 1880

S. 160, 179-184. Uit de Joodsche theologie is deze meening overgegaan

in de theosophie. Böhme beschrĳft de heerlĳkheid Gods als een Leib des

Geistes, als een Reich der Herrlichkeit Gottes, das ewige Himmelreich,

worin die Kraft Gottes wesentlich ist, tingiert vom Glanz und Kraft

des Feuers und des Lichts, als een ongeschapen hemel, een paradĳs,

Joh. Claassen, Jakob Böhme, sein Leben und seine theos. Werke I 157,

II 61, en zoo ook Baader, Joh. Claassen, Fr. v. Baaders Leben u.

theos. Werke II 90 f. Oetinger, Die Theol. aus der Idee des Lebens,

herausgeg. von J. Hamberger 1852 S. 113 f. 117 f. Delitzsch, Bibl.

Psych². S. 49 f. Keerl, Der Mensch das Ebenbild Gottes II 17 f. 113.

Id. Die Lehre des N. T. von der Herrlichkeit Gottes, Basel 1863. Onder

de Luthersche theologen was er vroeger reeds strĳd over, of God in

eigenlĳken (Dannhauer, Chemniz) dan wel in oneigenlĳken (Musaeus e. a.)

zin licht werd genoemd, M. Vitringa, Doctr. chr. relig. I 139. In de

Oostersche kerk hechtte zelfs het concilie van Constantinopel in 1431

zĳne goedkeuring aan de leer van een ongeschapen, Goddelĳk licht, dat

van het wezen Gods onderscheiden was, Kurtz, Lehrb. der Kirchengesch.

§ 69, 2. Toch kan deze meening niet worden goedgekeurd. De Schrift leert

duidelĳk de geestelĳkheid en de onzichtbaarheid Gods. Het aannemen van

een heerlĳkheid Gods, als eene plaats, ‎‏מקום‏‎, gestalte, ‎‏תמונה‏‎,

εἰδος, μορφη, als een ‎‏פנים‏‎, van een lichaam, een rĳk, een hemel,

die zĳ het dan ook ongeschapen, toch van zĳn wezen onderscheiden zou

zĳn, is met bovengenoemde eigenschappen en evenzoo met de eenvoudigheid

Gods in strĳd. Ook als de Schrift van Gods aangezicht, heerlĳkheid en

majesteit gewaagt, spreekt ze in beeld. Maar gelĳk alle volmaaktheden,

zoo komt ook deze in zĳne schepselen uit. Zĳ is mededeelbaar. Er is in

het geschapene een zwakke glans van de onuitsprekelĳke heerlĳkheid en

majesteit, die God bezit. Gelĳk de schepselen ons opleiden, om van Gods

eeuwigheid en alomtegenwoordigheid, van zĳne gerechtigheid en genade te

spreken, zoo doen zĳ ons iets kennen van de heerlĳkheid Gods. Toch is

ook hier de analogie geen identiteit. Reeds in de taal komt dit uit. Bĳ

de schepselen spreken we van mooi, schoon, fraai; maar de Schrift heeft

voor de schoonheid Gods een eigen naam, dien van heerlĳkheid. Daarom

verdient het ook geen aanbeveling, om met de kerkvaders, scholastici

en Roomsche theologen van de pulchritudo Dei te spreken. Augustinus

sprak reeds in dien zin. Hĳ ging uit van de grondstelling: Omne quod

est, in quantum est, verum, bonum, pulchrum est. Nu is er in het zĳn

en dus ook in het ware, goede en schoone onderscheid, rangordening,

opklimming. Naarmate iets meer zĳn heeft, heeft het ook meer waarheid,

goedheid en schoonheid. Alles is schoon in zĳn soort. Singula opera

Dei.... inveniuntur habere laudabiles mensuras et numeros et ordines

in suo quaeque genere constituta, de Gen. c. Manich. I 21. Inest enim

omnibus quoddam naturae sui generis decus, de Gen. ad litt. III 14.

Alle schepselen dragen daarom bĳ tot de schoonheid van het geheel.

Maar alle schoonheid der schepselen is vergankelĳk en veranderlĳk;

ze zĳn niet schoon door zichzelve, maar door participatie aan eene

hoogere, absolute schoonheid. Ondervraag alle schepselen: Respondent

tibi omnia: ecce, vide, pulchra sumus. Pulchritudo eorum, confessio

eorum, Serm. 241. Die hoogste schoonheid, waarheen alle schepselen

wĳzen, is God. Hĳ is summum esse, summum verum, summum bonum en ook de

hoogste onveranderlĳke schoonheid. Ista pulchra mutabilia quis fecit,

nisi incommutabilis pulcher? ib. God is de hoogste schoonheid, wĳl in

zĳn wezen absolute eenheid en maat en orde is. Hem ontbreekt niets,

en er is niets overtolligs in Hem, de ord. I 26. II 51. de beata vita

34. c. Acad. II 9. Ritter, Gesch. der christl. Philos. II 289 f. Ook

in deze opvatting van Augustinus is de invloed van het neoplatonisme

niet te miskennen, dat de Godheid eveneens beschouwde als de hoogste

schoonheid en de oorzaak van al het schoone, Zeller V² 483 f. Maar zoo

heeft deze gedachte van Augustinus toch ingang gevonden bĳ Dionysius,

de div. nom. c. 4 § 7. Bonaventura, Breviloquium Pars I c. 6. Petavius,

Theol. dogm. VI c. 8. Scheeben, Kath. Dogm. I 589 f. enz. Daarentegen

spraken de Prot. theologen liefst van de majestas en gloria Dei,

Gerhard, Loci theol. I c. 8 sect. 18. Polanus, Synt. theol. II c. 31.

Mastricht, Theor. pract. theol. II c. 22. Synopsis pur. theol. VI 43.

In de heerlĳkheid Gods komt zĳne grootheid en verhevenheid uit, gelĳk

ze zoo menigmaal in de psalmen en profeten geschilderd wordt, Ps.

104, Jes. 40, Hab. 3. Ze heet grootheid en verhevenheid, inzoover ze

in het schepsel eerbiedige bewondering en aanbidding wekt. Ze wordt

heerlĳkheid genoemd, in zoover ze stemt tot dank en roem en eere.

Ze wordt majesteit geheeten, inzoover zĳ in verband staat met zĳne

absolute dignitas en onderwerping eischt van alle creatuur.

14. Aan God als den Heilige komt ten slotte nog toe de deugd der

gerechtigheid. De woorden ‎‏צַדִּיק‏‎, ‎‏צֶדֶק‏‎, ‎‏צְדָקָה‏‎ duiden

aan den staat van iemand, die met eene wet overeenkomt. De eerste

beteekenis schĳnt eene forensische te wezen; ‎‏צַדִּיק‏‎ is hĳ, die in

een proces voor den rechter gelĳk heeft en daarom vrĳgesproken moet

worden, ‎‏הִצְדִּיק‏‎ oppos. ‎‏הִרְשִׁיעַ‏‎ Deut. 25:1. Het is ook het

woord voor hem, die gelĳk heeft in een twist of woordenstrĳd, Job 11:2,

33:12, 32, Jes. 41:26; en het substantief kan daarom ook aanduiden de

juistheid of waarheid van eene bewering of uitspraak, Ps. 52:5, Spr.

16:13, Jes. 45:23. Vervolgens beteekent het dan in het algemeen, dat

iemand gelĳk heeft, al komt er ook geen proces en geen rechtbank bĳ

te pas; dat hĳ het recht aan zĳne zĳde heeft, rechtvaardig en goed

is en met de wet overeenstemt, Gen. 30:33, 38:26, 1 Sam. 24:18, Ps.

15:2. Van hier wordt het ook op religieus terrein overgebracht en

op God toegepast. In den Pentateuch wordt God nog slechts tweemaal

‎‏צַדִּיק‏‎ genoemd, Ex. 9:27, Deut. 32:4. Gods gerechtigheid komt

eerst uit in de geschiedenis, in zĳne regeering der wereld en in zĳne

leiding van Israel, en wordt daarom ook het meest door de psalmisten

en profeten ontwikkeld. Zĳ openbaart zich over heel de wereld, tot

zelfs in de dieren des velds, Ps. 36:7. God is een Rechter der gansche

aarde, Gen. 18:25. Zĳ bestaat daarin, dat God een iegelĳk vergeldt

naar zĳn werk, den rechtvaardige en den goddelooze onderscheiden

behandelt, Gen. 18:25. Maar nu is het opmerkelĳk, dat de eene zĳde

dezer gerechtigheid, n.l. die, naar welke God den goddelooze straft,

de justitia vindicativa, in de Schrift veel minder op den voorgrond

treedt dan die andere, waarnaar Hĳ den rechtvaardige bevestigt. Diestel

in zĳn artikel, Die Idee der Gerechtigheit vorzüglich im A. T., Jahrb.

f. deutsche Theol. V 1860, 2tes Heft, S. 173-253 heeft hierop terecht

de aandacht gevestigd en heeft bĳ velen, vooral bĳ Ritschl, Rechtf.

u. Vers. II² 102-119, instemming gevonden. De zaak zelve, die later

in de dogmatiek als justitia vindicativa werd uitgedrukt, ontbreekt

niet. Integendeel, God houdt den schuldige geenszins onschuldig, Ex.

20:7, Nah. 1:3. Hĳ verschoont niet, Ezech. 7:4, 9, 27, 8:18, 9:10.

Hĳ neemt geen persoon en geen geschenk aan, Deut. 10:17, en oordeelt

onpartĳdig, Job 13:6-12, 22:2-4, 34:10-12, 35:6, 7. Hĳ is rechtvaardig

en al zĳne oordeelen zĳn recht, Ps. 119:137, 129:4; ook wordt het

straffen der goddeloozen meer dan eenmaal met zĳne gerechtigheid in

verband gebracht, Ex. 6:5, 7:4, Ps. 7:12, 9:5-9, 28:4, 62:13, 73,

96:10, 13, 2 Chron. 12:5-7, Neh. 9:33, Kl. 1:18, Jes. 5:16, 10:22,

Dan. 9:14, Rom. 2:5, 2 Thess. 1:5-10. Maar toch is het waar, dat het

straffen der goddeloozen meest uit den toorn Gods wordt afgeleid en

dat de gerechtigheid in de Schrift vooral optreedt als principe

des heils voor het volk Gods. De toorn Gods wordt in het hebr. door

vele woorden aangeduid, ‎‏אַף‏‎, ‎‏הָרוֹן‏‎, ‎‏כַּעַס‏‎, ‎‏זַעַם‏‎,

‎‏רֹגֶז‏‎, ‎‏קֶצֶף‏‎, meest vertaald door toorn, toornigheid, ‎‏חֵמָה‏‎

meest weergegeven door grimmigheid, ‎‏עֶבְרָם‏‎ meest overgezet door

verbolgenheid, LXX en N. T. door θυμος, den inwendigen, en ὀργη,

den naar buiten zich openbarenden toorn, samen verbonden, Rom. 2:8.

Deze toorn, waarvan de grondwoorden deels met het begrip branden

samenhangen, deels eene heftige, niet te bedwingen beweging des gemoeds

uitdrukken, wordt dikwĳls vergeleken bĳ een vuur, Lev. 10:6, Deut.

32:22, Ps. 21:10, een brand, Deut. 32:22, 2 Kon. 23:26, Ps. 2:12, Jes.

30:27, Jer. 15:14, 17:4, en wordt daarom heet, hittig, Ps. 58:10,

Deut. 13:17, 2 Chron. 28:11, Job 20:23, Jes. 13:9, 13, en rookende

genoemd, Deut. 29:30, Ps. 74:1. Hĳ wordt opgewekt en ontstoken door

Israels theocratische zonden tegen het verbond Gods, zooals eedbreuk,

Jos. 9:20, ontheiliging van den dienst Gods, Lev. 10:6, Num. 1:53,

16:46, 18:5, afgoderĳ, Deut. 9:19, de zonde van Manasse, 2 Kon. 23:26,

David, 1 Chron. 27:24, en vooral door de zonden, waaraan het volk zich

schuldig maakte en waardoor het allerlei straffen heeft verdiend,

Jes. 42:24, 25, Jer. 7:20, 21:5, 32:31 enz. Kl. 2:2 v., 3:43, Ezech.

5:13 v., 7:3, 13:13 enz. Zach. 7:12 v. Deze toorn is schrikkelĳk, Ps.

76:8, en werkt schrik, Ps. 2:5, 90:7, smart, Job 21:17, Ps. 102:11,

straf, Ps. 6:2, 38:2, Jer. 10:24, verwoesting, Jer. 42:18, 2 Chron.

29:8 enz. cf. Job 9:5, Ps. 21:10, 56:8, 85:5. Blĳkens Deut. 6:15,

29:20, 32:21, Job 16:9, Nah. 1:2 is met dien toorn de haat, de wraak

en de ĳver verwant. De haat heeft bĳna altĳd de zondige daden, Deut.

16:22, Ps. 45:8, Spr. 6:16, Jer. 44:4, Hos. 9:15, Am. 5:12, Zach.

8:17, Op. 2:6, en slechts enkele malen de zondige personen, Ps. 5:6,

Mal. 1:3, Rom. 9:13, tot object. De wraak ‎‏נְקָמָה‏‎, ἐκδικησις, die

Gode wordt toegeschreven, Nah. 1:2, 1 Thess. 4:6 en Hem uitdrukkelĳk

wordt voorbehouden, Deut. 32:35, Rom. 12:19, Hebr. 10:30, openbaart

zich ook nu soms wel in oordeel en gericht, Num. 31:2, 3, Richt.

5:2, 11:36, 16:28, 2 Sam. 4:8, 22:48, Ps. 18:48, 99:8, maar zal zich

toch eerst in al haar kracht openbaren in de toekomst, in den dag

der wrake, Deut. 32:41, 42, Ps. 94:1, 149:7, Jes. 34:8, 35:4, 59:17,

61:2, 4, Jer. 46:10, 50:15, 28, 51:11, Ezech. 25:14v., Micha 5:14.

De ĳver Gods, ‎‏קִנְאָה‏‎ ζηλος, die meermalen voorkomt, Ex. 20:9,

34:14, Deut. 4:24, 5:9, 6:15, Jos. 24:19, Nah. 1:2 wordt daardoor

opgewekt, dat Israel, de bruid van Ihvh, zĳne rechten als bruidegom

en man krenkt door andere goden na te hoereeren, Deut. 32:16, 21,

2 Kon. 14:22, Ps. 78:58, Ezech. 8:3, 5 en openbaart zich daarin,

dat Ihvh nu ook zĳnerzĳds Israel tot jaloerschheid verwekt door een

ander volk te verkiezen, Deut. 32:21, Ps. 79:5, Ezech. 5:13, 16:38,

23:25, Rom. 10:19. Naast al deze deugden wordt nu de gerechtigheid

Gods meestentĳds in bonam partem opgevat en naar die zĳde beschreven,

naar welke zĳ de rechtvaardigen in het gelĳk stelt en tot eere en

heil verheft. Daarin bestaat vooral de ‎‏צְדָקָה‏‎ van Ihvh, dat Hĳ

de gerechtigheid der rechtvaardigen erkent, in het licht stelt en

triumfeeren doet. Hĳ is rechtvaardig omdat Hĳ heil beschikt aan de

vromen, hen bevestigt, Ps. 7:10, uithelpt, 31:2, antwoordt, 65:6,

verhoort, 143:1, uitredt, 143:11, levend maakt, 119:40, vrĳspreekt,

34:23, recht doet, 35:23 enz., terwĳl de goddeloozen niet komen tot

zĳne gerechtigheid, 69:28, 29. De gerechtigheid van Ihvh vormt daarom

geen tegenstelling met zĳne goedertierenheid, gelĳk de toorn doet, Ps.

69:25v., maar is daarmede verwant en synoniem, Ps. 22:32, 33:5, 35:28,

40:11, 51:16, 89:15, 145:7, Jes. 45:21, Jer. 9:24, Hos. 2:18, Zach.

9:9. De betooning der gerechtigheid Gods is tegelĳk betooning van zĳne

genade, Ps. 97:11, 12, 112:4, 116:5, 119:15-19. Zelfs de vergeving der

zonden is aan die gerechtigheid Gods te danken, Ps. 51:16, 103:17, 1

Joh. 1:9. De openbaringen van die gerechtigheid, ‎‏צִדְקוֹת‏‎, zĳn

daarom heilsweldaden, daden van redding en verlossing, Richt. 5:11,

1 Sam. 12:7, Ps. 103:6, Jes. 45:24, 25, Micha 6:5. Vooral bĳ Jesaia

komt dit soteriologisch karakter der gerechtigheid Gods treffend

uit. Israel is wel een zondig volk en is daarom ook zwaar gestraft,

43:26, 48:1, 53:11, 57:12, 59:4, 64:5, maar desniettemin is Israel

tegenover de Heidenen in zĳn recht; het heeft in weerwil van al zĳne

overtredingen eene rechtvaardige zaak voor, het heeft toch ten slotte

het recht aan zĳne zĳde. Als het dan ook genoeg is gekastĳd, zal Gods

gerechtigheid opwaken en Israel in dit zĳn recht erkennen en uit al

zĳn ellende verlossen, 40:1v., 54:5, 7v., 57:15v., 61:1v. enz. En zoo

is het met alle vromen. Persoonlĳk zĳn ze zondaren, staan ze schuldig

aan allerlei ongerechtigheid en zĳn ze een arm en ellendig volk. Maar

ze staan eene rechtvaardige zaak voor, zĳ vertrouwen op den Heere,

en zĳ maken er staat op, dat God hun recht doen zal, hun twistzaak

zal twisten en hen kronen zal met zĳn heil, Ps. 17:1v. 18:21, 22,

34:16, 103:6, 140:13. En ook in het N. Test. bestaat Gods δικαιοσυνη

bepaaldelĳk daarin, dat ze in Christus een zoenmiddel biedt, waardoor

Hĳ zoowel zelf δικαιος blĳkt als ook kan δικαιουν τον ἐκ πιστεως, en

voorts aan de zĳnen vergeving schenkt, 1 Joh. 1:9 en heil beschikt,

Joh. 17:25, 2 Tim. 4:8. Meer nog, ten slotte wordt zelfs de toorn

en ĳver, de haat en wraak aan de redding en verlossing van zĳn volk

dienstbaar. Zĳn toorn is na een weinig tĳds volbracht, Ps. 30:6,

78:38, 85:4, 103:9, Jes. 10:25, 48:9, 51:22, 54:8, Jer. 3:12v. 32:37,

Ezech. 43:7-9, Dan. 9:16, Hos. 14:5, Micha 5:18, en zĳn ĳver tegen

Israel heeft een einde, Ezech. 16:42, 36:6v. Zach. 8:2v. Dan zal zĳn

toorn en ĳver en wraak zich tegen de vĳanden zĳns volks keeren in den

grooten dag des toorns en der wrake, Deut. 32:41, 42. Jes. 13:2v.,

26:11, 30:27v., 34:8, 35:4, 42:11, 59:17, 61:2, 4, 63:3v., Jer. 10:25,

46:10, 50:15, 28, 51:11, Klaagl. 3:66, Ezech. 25:14v., 38:19, 39:25,

Micha 5:14, Nah. 1:2, Hab. 3:12, Zef. 1:15v., 2:2 enz., en daardoor

voor Israel ten zegen en ter verlossing verstrekken, 2 Kon. 19:31,

Jes. 9:6, 37:32, Joel 2:18, Zach. 1:14, 8:2. En evenzoo zegt het N.

T., dat, al rust Gods toorn nu reeds op de goddeloozen, Joh. 3:36, Ef.

2:3, 1 Thess. 2:16, toch die toorn in al zĳne schrikkelĳkheid eerst

openbaar worden zal in de toekomst, Mt. 3:7, Luk. 3:7, 21:23, Rom. 5:9,

1 Thess. 1:10, 5:9, Ef. 5:6, 3:6, Openb. 6:16, 17, 11:18, 14:10, 16:19,

19:15. Over de gerechtigheid Gods in de Schrift, cf. behalve Diestel en

Ritschl t. a. p., Ortloph in eene verhandeling over de gerecht. Gods,

Zeits. f. luth. Theol. u. Kirche 1860. Kautzsch, Ueber die Derivata

des Stammes ‎‏צדק‏‎ im altt. Sprachgebrauch, Tübingen 1881. Koenig,

De vi vocis ‎‏צדקה‏‎ in libris prophetarum, Paris 1894. Cremer, s.

v. Köstlin, in Herzog² 5, 311 en Stud. u. Krit. 1892, 3tes Heft S.

423-425. Oehler, Theol. des A. T. § 47. Schultz, Altt. Theol.⁴ S. 540

f. Smend, Altt. Religionsgesch. 363 f. 410 f. Kuenen, G. v. Isr. I 65v.

A. Fricke, Der paulin. Grundbegriff der δικαιοσυνη θεου, erörtert auf

Grund von Rom. 3:21-26. Leipzig Böhme 1888. H. Beck, Die δικ. θεου

bei Paulus, Neue Jahrb. f. deutsche Theol. 1895, 2tes Heft S. 249-261,

en verdere litt. later in den locus de justificatione. Over den toorn

Gods: Lactantius, de ira Dei. Tertull. de ira Dei. Bartholomäi, Vom

Zorne Gottes, Jahrb. f. d. Theol. 1861 v. 256-277. Weber, Vom Zorne

Gottes 1862. Ritschl, Rechtf. u. Vers. II² S. 119-156. Diestel, t. a.

p. S. 193 f. Lange art. in Herzog¹, Kübel in Herzog². Oehler § 48.

Schultz, S. 560 f. Smend S. 99 f. Cremer s. v. enz.

In de dogmatiek kreeg het begrip gewoonlĳk een ruimer zin. Soms werd

het zoo breed genomen, dat er ook de volmaaktheid of heiligheid Gods

onder viel; gerechtigheid was dan de deugd zelve en inbegrip van

alle deugden; bĳ God bestaande in de volmaakte overeenstemming met

zichzelven, justitia divina. Maar gewoonlĳk werd zĳ toch in navolging

van Aristoteles in enger zin opgevat. Deze omschreef ze in zĳne ethiek

als ἀρετη, δι’ ἡν τα αὑτων ἑκαστοι ἐχουσιν; ze is slechts mogelĳk in

eene maatschappĳ van wezens, die eene grootere of kleinere hoeveelheid

goederen kunnen bezitten; onder de goden bestaat zĳ niet, omdat er geen

mate is voor hun bezit, en onder de redelooze schepselen evenmin, omdat

er onder hen van geen eigendom sprake is. De justitia onderstelt dus

allereerst, dat er rechten bestaan, die door den wetgever geschonken

zĳn, justitia dominica, legislativa, dispositiva; vervolgens, dat die

rechten over en weer bĳ verdragen, contracten worden geëerbiedigd,

justitia commutativa; en eindelĳk dat die rechten, welke er bestaan,

worden gehandhaafd, justitia distributiva, en wel door loon, justitia

remunerativa, of door straf, justitia vindicativa; in al die deelen

was de gerechtigheid constans et perpetua voluntas jus suum cuique

tribuendi. Dit alles werd overgedragen op God; en zoo kreeg het begrip

der gerechtigheid in de dogmatiek een veel ruimer zin dan in de

Schrift. Nu is hiertegen geen overwegend bezwaar, mits het onderscheid

in het spraakgebruik maar in het oog gehouden wordt, want de zaken

zelve, die in de dogmatiek onder de justitia Dei worden behandeld,

komen alle klaar in de H. Schrift voor. Zelfs is er een voordeel aan

verbonden, omdat zĳ gelegenheid biedt, om de gerechtigheid Gods in heel

haar omvang tegen hare bestrĳders te handhaven. De Gnostieken in het

algemeen en vooral Marcion maakten eene scherpe tegenstelling tusschen

wet en evangelie, werken en geloof, vleesch en geest, en zoo ook

tusschen den God des toorns, der wrake, der gerechtigheid, die zich in

het O. T. openbaarde, en den God der liefde en der genade, die in het

N. T. in Christus zich bekend had gemaakt, Harnack, D. G. I 228 f.; en

later is wezenlĳk in denzelfden zin de gerechtigheid, bepaaldelĳk de

straffende gerechtigheid, als in strĳd met zĳne liefde, door velen aan

God ontzegd. Nu doen zich bĳ de justitia Dei vele moeilĳkheden voor; bĳ

God is er toch geen recht denkbaar, dat boven Hem staat en waaraan Hĳ

zich te houden heeft, want zĳn wil is de hoogste wet; rechten hebben

schepselen tegenover Hem niet, want zĳ hebben alles van Hem ontvangen

en Hem niets wedervergolden; op belooning kunnen zĳ geen aanspraak

maken, want ook, wanneer zĳ alles gedaan hebben wat zĳ schuldig waren

te doen, zĳn zĳ onnutte dienstknechten; en ook schĳnt niets in zĳne

natuur Hem tot straffen te dwingen; waarom zou Hĳ, die de Almachtige

is, niet kunnen vergeven zonder voldoening of straf? Om echter niet

te ver van het bĳbelsch begrip der gerechtigheid af te dwalen, is

het verkieslĳk, om al deze vragen niet hier maar straks bĳ den wil

en de vrĳheid Gods ter sprake te brengen. De gerechtigheid is in de

H. Schrift geen eigenschap van het dominium absolutum Gods maar rust

op zedelĳken grondslag. Al is het toch, dat een schepsel uitteraard

geen rechten tegenover God hebben kan, Rom. 11:35, 1 Cor. 4:7 en al

is er van eene justitia commutativa geen sprake, Thomas, S. Theol. I

qu. 21 art. 1, het is toch God zelf, die aan zĳne schepselen als het

ware rechten geeft. Ieder schepsel heeft in de creatie een eigen aard

ontvangen; er zĳn wetten en ordinantiën voor alle geschapene dingen;

er zĳn rechten, die in het bestaan en in de natuur van al het zĳnde

liggen opgesloten. Bovenal zĳn er zulke rechten gegeven aan de redelĳke

schepselen, en onder deze wederom voor alle terreinen, waarop zĳ zich

bewegen, voor verstand en hart, ziel en lichaam, kunst en wetenschap,

gezin en maatschappĳ, godsdienst en zedelĳkheid. En als die rechten

door den mensch verbeurd en verzondigd zĳn, dan richt God bĳ Noach een

foedus naturae en bĳ Abraham een foedus gratiae op, waarin Hĳ wederom

aan zĳne schepselen uit genade allerlei rechten toekent en zichzelven

onder eede tot handhaving dier rechten verbindt. Zoo is er door Gods

genade eene gansche rechtsorde gesteld, beide in natuur en genade,

met allerlei inzettingen, ordinantiën en wetten, die Hĳzelf handhaaft

en heerschen doet. Deze inzettingen en rechten worden echter in de

Schrift niet uit Gods gerechtigheid afgeleid,--welke gerechtigheid zou

Hem daartoe ook verplichten?--maar uit zĳne heiligheid en genade. En

zeker is dit juister, dan dat ze met den naam van justitia legislativa

worden aangeduid. Toch is dit niet verkeerd, als er maar niet bĳ

gedacht wordt, dat God krachtens eene of andere gerechtigheid alle die

rechten aan zĳne schepselen gaf en geven moest. Dit is er echter juist

in, dat God de Hoogste Wetgever is, en dat heel de rechtsorde op alle

gebied wortelt in Hem. Alle recht, wat het ook zĳ, heeft zĳn laatsten

en diepsten grond, niet in een contrat social noch in een zelfstandig

natuurrecht, noch in de historie, maar alleen in den wil Gods, en in

dien wil, niet als dominium absolutum gedacht, maar als een wil van

goedheid en genade. Gods genade is de bron van alle recht. Maar voorts

handhaaft God die rechtsorde ook op alle terrein des levens; Hĳ, die

de gerechtigheid zelve en de bron van alle recht is, is ook de judex,

de vindex justitiae. Zĳne justitia legislativa sluit de justitia

judicialis in. Recht is geen recht, wanneer het niet gehandhaafd wordt,

desnoods met dwang en straf. Wel is deze niet vanzelf met de rechtsorde

gegeven. Zonder zonde zou toch de rechtsorde hebben bestaan; maar

ze zou zonder dwang door alle schepsel vrĳwillig en uit liefde zĳn

gehoorzaamd. Het is de zonde, die het recht noodzaakt, overeenkomstig

zĳne natuur, zich met geweld en dwang te doen eerbiedigen. Niet het

recht op zichzelf maar wel het karakter van dwang, dat het thans dragen

moet, is door de zonde noodzakelĳk geworden. Maar zoo weinig is dit

karakter van dwang toevallig of willekeurig, dat er thans geen recht

zonder dat karakter denkbaar is en ons eigen geweten daaraan zelf

getuigenis geeft. De zedelĳke orde is zoo weinig met de rechtsorde in

strĳd, dat zĳ deze veeleer draagt, eischt en steunt. Het recht is een

belangrĳk stuk der moraal. De gerechtigheid is juist de weg, waarin de

genade en liefde Gods gehandhaafd en tot triumf verheven wordt. Zĳ,

die met Marcion tusschen gerechtigheid en genade eene tegenstelling

aannemen, miskennen het verband tusschen zedelĳke en rechtsorde, en

verstaan niet de majesteit en de heerlĳkheid van het recht. De justitia

Dei moet daarom krachtens haar aard eene justitia judicialis en dus

eenerzĳds eene justitia remunerativa en andererzĳds eene justitia

vindicativa zĳn. Niet alsof het schepsel ooit uit zichzelf op eenig

loon zou kunnen aanspraak maken of in zichzelf niet zonder straf

vergeving zou kunnen ontvangen; maar God is het aan zĳn verbond, aan

het eenmaal door Hem ingestelde recht, aan zĳn naam en eere verplicht,

om zĳn volk tot heil te brengen en de goddeloozen te straffen. Zoo kan

alleen het recht tot heerschappĳ en triumf komen. Er ligt waarheid in

het fiat justitia, pereat mundus; maar de Schrift stelt toch schooner

deze gedachte op den voorgrond, dat er recht geschieden moet, opdat

de wereld behouden worde. Cf. Irenaeus, adv. haer. III 25 IV 39 sq.

Tertullianus, adv. Marc. passim. Orig. de princ. II 5, 3. Pseudodion.

de div. nom. 8 § 7. Anselmus, Prosl. c. 9 sq. Lombardus, Sent. IV 46

en de comm. van Thomas en Bonaventura, Thomas, S. Theol. I qu. 21.

Gerhard, Loc. II c. 8 Sect. 12. Quenstedt I 292. Hollaz 268. Zanchius,

Op. II 394 sq. Polanus, Synt. II c. 26. Voetius, Disp. I 339-402. Owen,

on div. justice, Works 1862 X 481-624. Ex. v. h. Ontw. v. Tol. V. Moor

I 674 sq. 996 sq. Meĳer, De Godd. eigensch. IV 89v.

E. God als Souverein.

15. Bĳ al de behandelde deugden komen ten slotte nog die, welke Gode

eigen zĳn als Souverein. God is de Schepper, en dus de Eigenaar,

Bezitter, Heer van alles; niets bestaat of bezit iets buiten Hem;

Hĳ alleen heeft absolute zeggenschap; Zĳn wil beslist altĳd en over

alles. Van dien souvereinen wil, ‎‏חֵפֶץ‏‎, ‎‏צְבוּ רָצוֹן‏‎, Dan.

4:35, 6:18, θελημα, βουλημα is dan ook in de H. Schrift telkens

sprake. Die wil is de laatste oorzaak aller dingen, van hun zĳn en hun

zoo-zĳn. Daaruit wordt alles afgeleid, de schepping en onderhouding,

Op. 4:11, de regeering, Spr. 21:1, Dan. 4:35, Ef. 1:11, het lĳden van

Christus, Luk. 22:42, de verkiezing en verwerping, Rom. 9:15 v., de

wedergeboorte, Jak. 1:18, de heiligmaking, Phil. 2:13, het lĳden der

geloovigen, 1 Petr. 3:17, ons leven en lot, Jak. 4:15, Hd. 18:21,

Rom. 15:32, zelfs de kleinste en nietigste dingen, Mt. 10:29 enz. En

dienovereenkomstig werd ook in de christelĳke theologie en zichzelven