[326] Contr. der N. C. met de Zeeuwen dd. 19 Mrt. 1617, in:
Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.--In 1617, 18 en 25, dus in
gevaarlijke tijden, ontmoeten wij dan ook op Spitsbergen
Nederlandsche walvischvaarders met 10, 12, 14, 16, 18, eens zelfs
met 22 stukken geschut. (Edge, Dutch disturbance, bij: Purchas,
Pilgrimes. III p. 468.--Br. v. Salmon aan Sherwin dd. 24 Juni 1618,
bij: Purchas l. c. III p. 733.--Wassenaer, Hist. verh. IX fol. 124.)
[327] Req. der N. C. aan de Stn. v. Holl. (v. 1642), in: Stn. N. C.
v. d. Hrl. gedeput. R.-A.--Luzac, Hollands rijkdom. I p. 847.
[328] Aitzema, Saken v. Staet. II p. 629.--Zie hiervóor p. 99.
Maar wanneer de walvischvaarders geheel opgetuigd en van het noodige
voorzien waren, bleef nog het moeielijkste gedeelte van de taak der
reederij over: de bemanning moest gehuurd worden. In de tijden der
compagnie, toen, zooals wij reeds zeiden, een schip, dat meer dan 80 man
voerde, geene zeldzaamheid was, ofschoon men er ook van 70, enkelen van
60 vond[329], was niet alleen het vinden van bekwame, maar ook van
genoeg manschappen eene zaak van belang. Het was van het uiterste
gewicht, dat er niemand te kort schoot: ieder had in de visscherij zijne
aangewezene plaats. De bemanning werd in twee afdeelingen verdeeld: de
eerste, de eigenlijke scheepsgezellen en visschers, hield zich bijna
alleen met de vischvangst zelve in de sloepen bezig; de overige
personen, die door de Engelschen »land-men” genoemd werden[330], gingen
dadelijk na aankomst aan land en hielden zich daar voor de bewerking van
het gevangene bereid[331]. Wij willen ons voorloopig alleen met het
scheepsvolk bezighouden[332]. Twee personen trekken daaronder de
aandacht: de schipper en de harpoenier, die beiden evenals enkele
anderen[333] boven hun loon nog een »partgeldt” naar evenredigheid der
vangst verdienden en daarom veelal als »parteniers” van de overigen,
»maandgelders” genaamd, werden onderscheiden[334]. De schipper, door
elke kamer op hare eigene vaartuigen aangesteld, had aanvankelijk alleen
het bevel over het schip en het scheepsvolk, met de visscherij zelve
mocht hij zich niet inlaten; maar toen langzamerhand de kunst van het
harpoeneeren en vangen der visschen meer algemeen bekend werd en de
harpoeniers dus personen van minder belang werden, aarzelde men niet ook
de visscherij onder zijn bevel te stellen. Met den titel van commandeur
kreeg de bevelhebber van het schip toen onbeperkt gezag op zijnen
bodem[335]; soms vervulde hij zelf den post van harpoenier[336]. Dat was
echter in veel latere tijden; in de eerste jaren der walvischvangst zou
zulk eene vereeniging van betrekkingen onmogelijk geweest zijn. Bij de
geheele onbekendheid der Nederlanders met de walvischvangst hadden de
reeders zich toch reeds in 1613 genoodzaakt gezien, eenige der met de
walvischvangst sinds eeuwen bekende Basken naar Amsterdam te ontbieden.
Dat jaar kwamen er 13 over[337], en naarmate de walvischvangst zich
ontwikkelde, nam ook hun getal natuurlijk toe. Iedere sloep werd met
drie Basken bezet[338] en op ieder schip waren dan ook gewoonlijk ten
minste drie harpoeniers[339], die tevens de betrekkingen van speksnijder
en kapper vervulden[340]; bovendien had men nog een of meer Baskische
»maitres de chaloupe,” een »maitre de la ligne[341]” en in het begin ook
verscheidene traankokers[342]. De vreemdelingen wisten zich
onontbeerlijk te maken en stelden hunne eischen: onafhankelijk van den
schipper moesten zij hun werk verrichten[343] en hun loon moest
geëvenredigd zijn aan hunne moeite. Behalve hunne vaste bezoldiging,
die trouwens behalve de kosten van vervoer en onderhoud niet meer dan
ƒ 50 schijnt bedragen te hebben[344], kreeg dus elke harpoenier als
»schietgelt” voor iedere levende of doode door hem in zee gevangen visch
40 rijksdaalders of ƒ 100[345], elke stuurman van een sloep ƒ 50;
voor elke doode visch uit het schip gezien ontving de »eerste siender” 1
pond vlaamsch of ƒ 6[346]. Het lag in den aard der zaak, dat men
trachten zou zulke veeleischende bedienden door goedkoopere te
vervangen, en reeds in 1616 zien wij dan ook de Noordsche Compagnie
pogingen aanwenden om de Basken door Nederlandsche harpoeniers te
vervangen. Op vier sloepen, door haar met Basken bemand, besloot zij
toen, al was misschien daardoor voor het oogenblik de winst geringer,
een vijfde met Nederlanders bemand uit te rusten[347]. De proefneming
beantwoordde aanvankelijk niet aan de verwachting: den Engelschen, die
hunnen scheepsgezellen dadelijk hadden gelast den Basken de kunst af te
zien[348], was het mislukt, en ook de Nederlanders hadden moeite een
bedrijf aan te leeren, dat niet minder bekwaamheid dan moed vorderde.
Maar door volharding kwam men toch de moeielijkheden te boven: in 1630
werd reeds de helft der sloepen met Nederlanders bezet[349] en hoewel
zich nog in 1636 Basken op de Nederlandsche schepen bevonden[350],
worden daarna toch meer en meer Nederlandsche harpoeniers genoemd[351].
Eindelijk werden de Basken geheel verdrongen; kort na den val der
Noordsche Compagnie was hunne aanwezigheid op Nederlandsche
walvischvaarders eene zeldzaamheid geworden[352].
[329] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 220.--Lindeman, Arkt. Fisch. p.
9.--Edge, Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III p.
468.--Tijdens zee- en ijsvisscherij werd de dubbele bemanning
natuurlijk afgeschaft; de schepen voerden toen 30 à 40 man.
(Dooregeest, Rijper zee-postil. p. 353.)
[330] Pellham, Gods power and Providence, in: White, Spitzbergen and
Greenland, p. 283.
[331] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 220.--De walvischvangst. I p.
28.
[332] Zie eene opgave der bemanning van een walvischvaarder in 1700
bij: Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 344, 45.
[333] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 339.
[334] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 215, 312.
[335] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 127.--De walvischvangst. I p.
27.--Van der Brugge, Journael vande Seven Matroosen. p. 46.--Req. v.
Vrolicq aan de Stn.-Gen. dd. 11 Mrt. 1633, in: Stn. N. C. v. d. Hrl.
gedeput. R.-A.
[336] Dat de betrekking van harpoenier en speksnijder ook nog later
in aanzien bleef, blijkt o. a. uit het voorbeeld van Jacob Hardebil,
die eerst commandeur, later speksnijder werd. (Zorgdrager, Groenl.
vissch. p. 256.)
[337] Wassenaer, Hist. verh. VIII fol. 88.--Hist. de Spitsberghe. p.
11.
[338] Br. v. Catcher aan Heley dd. 17 Juni 1620, bij: Purchas,
Pilgrimes. III p. 735.
[339] Drie Voyagien na Groenlandt. p. 15.--Opschriften der
getuigenissen van D’Hallegorey c. s. en Gasteloser c. s., in:
Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.
[340] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 346.
[341] Opschr. der getuigenissen van D’Hallegorey c. s. en Gasteloser
c. s., in: Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.
[342] Hist. de Spitsberghe. p. 11.
[343] Scoresby, Account. II p. 39.--De walvischvangst. I p.
27.--Luzac, Hollands rijkdom. I p. 346.--Tegenw. Staat. I p.
588.--Lindeman, Arkt. Fisch. p. 7.
[344] Een Duinkerksche reederij betaalde aan 6 Basken in 1616 voor
loon „100 Croonen,” eene som die echter, waarschijnlijk door de
kosten van vervoer en onderhoud, tot ƒ 700 verhoogd werd. (Sent.
v. de H. R. in zake Lampsius c. Clarcque dd. 31 Juli 1620.)
[345] Drie Voyagien na Groenlandt. p. 15.
[346] Sent. v. h. Hof v. Holl. in zake Moutmaker c. Coman, dd. 31
Juli 1641.--Martens, Voyage into Spitzb., in: White, Spitzbergen and
Greenland. p. 126.
[347] Instr. der Stn.-Gen. voor Schrobop, dd. 23 Mei 1616, in:
Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.
[348] Comm. der Mosc. Comp. voor Edge voor de reis van 1611, bij:
Purchas, Pilgrimes. III p. 710.
[349] Sent. v. de H. R. in zake de N. C. Hoorn c. Enkh. dd. 4 Apr.
1637.
[350] Versl. der 1^{e} confer. met de N. C. dd. 14 Febr. 1636, in:
Stn. N. C. v. d. Hrl. gedeput. R.-A.
[351] In 1635 in de Sent. v. h. Hof v. Holl. in zake Moutmaker c.
Coman, dd. 31 Juli 1641;--in 1639 bij: Dooregeest, Rijper
zee-postil. p. 351;--in 1646 in de: Twee Journalen der Matroosen die
overwinterden. p. 24.
[352] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 126.
Wanneer alles voor de reis gereed gemaakt was, verzamelden zich de
schepen der verschillende kamers op de hun aangewezene plaatsen. Men
heeft de jaarlijksche uitrustingen der Noordsche Compagnie op ongeveer
30 schepen begroot[353]. Deze berekening is gegrond op het feit, dat de
Friezen, die voor 1/9 in de compagnie participeerden, 3 schepen
uitrustten. Men heeft echter daarbij niet gelet op de omstandigheid, dat
de bedoelde uitrusting der Friezen plaats had in 1635, dus voor hunne
opneming in de compagnie, en dat het dus nog de vraag blijft of men den
concurrenten, die er blijkbaar zeer op gesteld waren om leden der
vereeniging te worden, een deel heeft ingeruimd zoo groot als zij met
het oog op hunne finantiëele krachten misschien wel zouden gewenscht
hebben. Ook geloof ik niet, dat de uitrustingen der Noordsche Compagnie
gewoonlijk zelfs het lage cijfer van 30 schepen bereikt hebben. Ter
bevestiging mijner meening volgt hier eene statistieke opgave, die, hoe
uiterst onvolledig ook, toch eenigszins een denkbeeld geeft van de
doorgaande sterkte der vloten.
~Spitsbergen~. ~Jan Mayen-eiland~.
Schepen. Schepen.
1612 2 geene.
1613 5 geene.
1614 11[354] 3 (ter ontdekking.)
1615 11 2 (ter ontdekking.)
1616 4 9 (2 N. C.--5 kl. N. C.--2
uit Zeeland.)
1617 3 (alle uit Zeeland.) ? (7? N. C.[355]--? kl. N.
C.--geene uit Zeeland.)
1618 23? (5 Zeel.--2 Noorderkwart.-- ? (geene uit Zeeland.)
1 Delft.[356])
1619 11? (11 Ned. sch. in Fairhaven. ? (geene uit Zeeland.)
[357])
1620 2? (2 Ned. sch. in Fairhaven) ? (geene uit Zeeland.)
1621 ? ? (geene uit Zeeland.)
1622 ? ?
1623 5[358] ?
1624 20? (2 sch. uit Zeeland.) ?
1625 3 4 (2 andere schepen naar
elders.[359])
1626 ? ?
1627 ? ?
1628 ? 12
1629 ? ?
1630 6? (34 sloepen.) 9? (51 sloepen[360])
1631 ? ?
1632 ? (1 sch. Hoorn, geen sch. ? (2 sch. Amst., 1 sch.
Enkh.) Enkh., geen sch. Hoorn.)
1633 ? ?
1634 6 ?
1635 ? (1 sch. Harl., 2 sch. ?
Stav.)
1636 ? ?
1637 ? ?
1638 ? ?
1639 ? (1 sch. Hoorn, 1 sch. ? (2 sch. Amst., 2 sch.
Harl.) Hoorn, 1 sch. Harl. in de
opene zee.[361])
1640 ? ?
1641 ? ?
1642 ? ? (2 sch. Stav. in de opene
zee.)
[353] Scoresby, Account of the arctic regions. II p. 144.
[354] Dit geeft op: Wassenaer, Hist. verh. VIII fol. 94.--Edge
(Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III p. 466) noemt er
14.
[355] Vlg. Edge (Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III p.
467) meende een Zeeuwsch kapitein tien schepen op Spitsbergen te
zullen vinden; drie Zeeuwen waren op het eiland, de overige 7
(Hollanders) waren dus op Jan Mayen-eiland. Waarschijnlijk waren er
daar echter met de reeds dadelijk daarheen bestemde schepen meer: de
N. Z. 26 Jan. 1617 noemen 14 of 15 schepen voor de geheele
uitrusting.
[356] Uit de uitrustingen der enkele kamers kan men met behulp der
boven (p. 81, 82) opgegeven verhouding van de krachten der kamers,
de sterkte der geheele vloot ~nagenoeg~ berekenen. Het cijfer van 23
schepen, door Edge (Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III
p. 469) opgegeven, komt mij dan ook veel te hoog voor.
[357] De Corte Deductie der N. C. dd. 18 Sept. 1624 (Noordsche
togten. 4. Loop. N. C. R.-A.) verzekert, dat de Zeeuwen van 1619-22
hunne uitrustingen ter walvischvangst geheel staakten. Dat dit
onjuist is, blijkt uit: R. S.-G. 7 Mei 1616, 15 Febr., 23 Mrt., 13
Apr. 1620, 8 Jan., 3, 4, 20 Febr., 3 Mrt., 28 Mei, 5 Nov. 1622.--N.
Z. 4 Febr. 1620, 9 Mrt. 1621, 22 Febr., 17 Mrt. 1622.--Br. v. Salmon
aan Heley dd. 5 Juli 1619, bij: Purchas, Pilgrimes. III p. 735.
[358] Dit getal geeft Wassenaer (Hist. verh. V fol. 157); Fanne
(bij: Purchas, Pilgrimes. III p. 736) zegt verkeerdelijk, dat er na
die 5 nog 2 verwacht werden.
[359] Waarschijnlijk naar straat Davis. cf. hierna Hfdst. V.
[360] Deze berekening berust op het boven medegedeelde feit, dat 1
schip 4 à 6 sloepen voerde.
[361] Deze opgaven zijn te vinden bij: Wassenaer, Hist. verh VIII
fol. 86, 88, 94, 95, IX fol. 124, X fol. 106, XVI fol. 26.--R. S.-G.
19 Mei, 9 Juni 1635, 24 Oct. 1642.--Hist. de Spitsberghe. p.
11.--Edge, Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III p. 467,
68.--Baffin, Iournall, en: Brieven der Eng. walvischv., bij: Purchas
l. c. III p. 716 vlg.--Instr. der Stn.-Gen. voor Schrobop, dd. 23
Mei 1616.--Sent. v. de H. R. in zake de N. C. Hoorn c. Enkh. dd. 4
Apr. 1637.--Sent. v. h. Hof v. Holl. in zake Moutmaker c. Coman, dd.
31 Juli 1641.--Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 265.
Zoodra men bijeen was, maakte men zich tot het vertrek gereed. Meestal
voeren een paar kamers gezamenlijk uit[362]; wanneer de nood der tijden
het wenschelijk maakte, zeilde men in admiraalschap en onder geleide van
een of meer oorlogschepen om zich tegen mogelijke aanvallen te
beschermen[363]. De vrees voor de Duinkerkers was zoo groot, dat de
Noordsche Compagnie tot haren val toe dezen maatregel moest doorzetten
en »met eene gecombineerde macht bereijt staen tot affweringe van alle
gewelt ende ouervallinge[364].” De vloot was in den beginne gesteld
onder bevel van den Commissaris-generaal, die, door de Staten-Generaal
aangesteld maar door de compagnie van last voorzien, het toezicht had op
alles wat tot de reis en de vischvangst betrekking had, terwijl alle
krijgszaken aan den Commandeur-generaal van het konvooi en zijn raad
waren overgelaten[365]. De post van Commissaris-generaal, in 1614 door
den bewindhebber Antonie Monier zelven[366], het volgende jaar door den
in de geschiedenis van Nieuw-Nederland bekenden Adriaan Block
bekleed[367], geraakte echter weldra in onbruik. De zelfstandige plaats
van de beide hoofden der vloot, die dagelijks met elkander in aanraking
moesten komen, gaf misschien aanleiding tot oneenigheid; hoe dit zij,
reeds in 1616 besloten de Staten-Generaal den Commandeur-generaal van
het konvooi, Jan Jacobsz. Schrobop, tevens tot Commissaris-generaal aan
te stellen[368]. Alle scheepsbevelhebbers, de kapiteins der
oorlogschepen zoowel als de schippers der compagnie, waren dus nu aan
den Commandeur-generaal ondergeschikt. Bij deze regeling schijnt het
voorloopig gebleven te zijn. Maar toen de konvooischepen sinds 1621 niet
meer geregeld de visschersvloot vergezelden en de schepen op hunne
eigene verdediging bedacht werden, werd het natuurlijk onmogelijk, dat
de bevelhebber van het konvooi de vloot aanvoerde. Toch duurde ook toen
de vereeniging van krijgs- en handelszaken onder éen hoofd voort: het
oppertoezicht over de geheele vloot bleef overgelaten aan éen persoon,
die den titel van Commandeur-generaal (of eenvoudig »Generael”)
behield.[369]
[362] Twee Journalen der Matroosen. p. 19.
[363] Contr. der N. C. met de Zeeuwen, in: Noordsche togten. 4.
Loop. N. C. R.-A.--Sent. v. de H. R. in zake de N. C. Noorderkwart.
c. Amst. dd. 31 Mrt. 1635.--Conc.-Instr. der Stn.-Gen. voor Schrobop
dd. 18 Mei 1616, in: Noordsche togten. 4. Loop. N. C.
R.-A.--Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 313.
[364] Req. der N. C. aan de Stn. v. Holl. (v. 1642), in: Stn. N. C.
v. d. Hrl. gedeput. R.-A.--Wassenaer, Hist. verh. VIII fol. 86.
[365] Instr. der Stn.-Gen. voor Quast dd. 29 Apr. 1614.
[366] Wassenaer, Hist. verh. VIII fol. 94.--Instr. der Stn.-Gen.
voor Quast dd. 29 Apr. 1614.
[367] Req. der N. C. aan de Stn.-Gen. (dd. 2 Sept. 1615) in:
Noordsche togten. 3 Ontd. v. Jan Mayen-eiland. R.-A.--Wassenaer,
Hist. verh. VIII fol. 95.
[368] Conc.-Instr. voor Schrobop dd. 19 Mei 1616, in: Noordsche
togten. 4. Loop. N. C. R.-A.
[369] Vgl. o. a. Van der Brugge, Journael der Seven Matroosen. p.
46.--Stn. gewisseld tusschen Ys en Vrolicq (1633), in: Noordsche
togten. 4. Loop. N. C. R.-A.--Het is niet onwaarschijnlijk, dat de
bevelhebber van eene afdeeling schepen, die aan éene kamer
toebehoorden, ook soms den titel van Commandeur-generaal droeg.
De walvischvaarders verlieten gewoonlijk, hetzij gezamenlijk, hetzij
afzonderlijk, tegen het einde van April de Nederlandsche havens[370].
Evenals bij de Engelsche walvischvangst[371], zoo werd ook den
Nederlanders vóor hun vertrek de plaats aangewezen, waar zij visschen
zouden[372], en ieder begaf zich dus dadelijk naar de hem aangewezene
plaats in de Mauritiusbaai op Spitsbergen of naar Jan Mayen-eiland[373],
waar de Nederlandsche walvischvangst weldra hare hoofdzetels vestigde.
Op het eind van Mei of in het begin van Juni kwam men gewoonlijk op
Spitsbergen aan[374]. Zoodra het ijs losraakte, zeilde men dan naar het
land; in latere tijden poogde men zelfs moedig door de vaste ijsvelden
in de baaien door te dringen, zoodat soms verscheidene schepen der
Noordsche Compagnie in het ijs vastraakten en verongelukten[375].
[370] R. S.-G. 11 Mrt. 1639.--Getuigenissen in zake den aanval der
Eng. in 1617, in: Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.--De schepen
zeilden echter soms vroeger, soms later uit. (1 Apr.: Confer. v. 14
Febr. 1636, in: Stn. N. C. v. d. Hrl. gedeput. R.-A.--Half Mei:
Instr. der Stn.-Gen. voor Burch en Coenders, dd. 14 Mei 1639.)
[371] Edge, Dutch disturbance, bij: Purchas, Pilgrimes. III p.
467.--Fotherbye, Voyage of Discouerie, bij: Purchas I. c. III p.
721.
[372] Deze bepaling geschiedde natuurlijk door de N. C.; de
Stn.-Gen. deden het in 1616 waarschijnlijk om den gevaarlijken
toestand der vloot op Spitsbergen. (Instr. der Stn.-Gen. voor
Schrobop, dd. 23 Mei 1616, in: Noordsche togten. 4. Loop. N. C.
R.-A.)--In de eerste jaren, toen de N. C. over geheel Spitsbergen
beschikte, geschiedde die aanwijzing door verloting der
verschillende baaien. (Mémoire der N. C., bij: Muller, Mare Clausum.
p. 871.--R. S.-G. 5 Nov. 1622.--Sent. v. de H. R. in zake de N. C.
Noorderkwart. c. Amst. dd. 31 Mrt. 1635.--Br. der gedeput. aan de
Stn. v. Zeel. dd. 19 Oct. 1616, in: Arch. Zeel.)--De Amsterdammers
schijnen zich echter voortdurend in de Mauritiusbaai gevestigd te
hebben. (R. S.-G. 4 Nov. 1622.--Miss. v. Christ. IV aan de Stn.-Gen.
dd. 27 Mrt. 1630, in: L. D. 1630.--cf. R. S.-G. 5 Nov.
1622.--Aitzema, Saken v. Staet. I p. 1150.)
[373] Sent. v. de H. R. in zake de N. C. Hoorn c. Enkh. dd. 4 Apr.
1637.--Uit deze sententie blijkt in verband met andere
mededeelingen, dat niet alle kamers hare uitrustingen over beide
plaatsen verdeelden. Alleen het machtige Amsterdam schijnt jaarlijks
aan Spitsbergen en Jan Mayen-eiland beide gevischt te hebben,
terwijl de kamers van de Maas, Middelburg en Veere, evenals hier van
die van het Noorderkwartier blijkt, contracten schijnen gesloten te
hebben, waarbij zij hare uitrustingen voor gezamenlijke rekening
ieder naar een der beide eilanden zonden. Deze maatregel spaarde
kosten en voorkwam te groote drukte op éene plaats.
[374] Getuigenissen in zake den aanval der Eng. in 1617, in:
Noordsche togten. 4. Loop. N. C. R.-A.--Zorgdrager, Groenl. vissch.
p. 29.
[375] Zorgdrager, Groenl. vissch. p. 219, 29.--Wassenaer, Hist.
verh. XII fol. 9.
De schepen ankerden dadelijk aan het land, de sloepen werden uitgezet en
men maakte zich gereed den walvisch te vervolgen. Het duurde in die
eerste tijden der vangst gewoonlijk niet lang, voordat men er een hoorde
blazen. De harpoenier en zijn volk stortten zich dan ijlings in de
sloepen; de harpoen--een ijzeren staaf van drie voet, van een scherpe
punt met weerhaken voorzien--werd gereed gehouden, de voorganger en de
walvischlijn daaraan bevestigd en men voer op de prooi af. Zoodra men
genaderd was, wierp de harpoenier van den voorsteven zijn wapen met
kracht in het lichaam van den walvisch, die dan onmiddellijk in
pijlsnelle vaart naar de diepte dook. De lijn, des noods door
aanhechting van eene nieuwe verlengd, bleef echter steeds in handen van
den harpoenier, die de sloep alle bewegingen van den walvisch zooveel
mogelijk deed volgen. Andere sloepen voegden zich daarbij en zoodra de
walvisch na eenigen tijd weder bovenkwam om adem te scheppen, werden hem
nieuwe harpoenen in het lijf geworpen, zoodat hij stevig vastgelegd was.
Eenmaal zoover gekomen wachtte men den langzamerhand afgematten visch op
met de werp- en stootlenzen--scherp gepunte ijzeren wapenen aan lange
lijnen of stokken van 10 à 12 voet bevestigd[376]. Niet lang duurde het
dan, of de visch gaf door het uitblazen van bloed het bewijs, dat hij
doodelijk gewond was[377]; hevig slaande met de staart zwom hij op het
water rond. Dan moesten de sloepen ijlings ontwijken, want een enkele
slag met de staart verbrijzelde dikwijls een geheele sloep! Maar spoedig
werden de slagen flauwer en weldra stierf de visch van uitputting. Met
een paar booten werd hij dan naar het strand gesleept, waar hij een paar
dagen aan een touw vastgemaakt naast het schip bleef liggen: een begin
van bederf toch doet den visch vèr boven het water rijzen en maakt het
dus gemakkelijker het spek af te snijden[378].
[376] Zie afbeeldingen van harpoen en lens, bij: Zorgdrager, Groenl.
vissch. p. 348, 350.
[377] Men noemde dit in grove zeemans-scherts: „oranje blazen!”
[378] Eene vrij uitvoerige en gelijktijdige beschrijving der
walvischvangst vindt men in de: Drie Voyagien na Groenlandt. p.
13-15.--Vgl. ook: Scoresby, Account. II p. 178.--Hist. de
Spitsberghe. p. 17-19.--Martens, Voyage into Spitzb., bij: White,
Spitzbergen and Greenland. p. 116-25.--Le Long, Kooph. v. Amst. II
p. 159-61.
Zoodra de gelegenheid het toeliet, begon het tweede gedeelte van den
arbeid, het »flenzen.” Door twee lange sneden en verschillende
insnijdingen in de breedte werden door den speksnijder, die aan het
strand half in het water stond, groote stukken spek van 2 à 300 pond
van den dooden visch losgemaakt, en met zoogenaamde »spek-takels,” eene
soort van kraan, op het land gewonden. Onmiddellijk begon daarop het
derde gedeelte der walvischvangst, het zoogenaamde »afmaken.” In latere
jaren duurde het soms lang eer men daartoe den tijd vond; onder de
Noordsche Compagnie was echter de helft der bemanning, die dadelijk na
de aankomst aan land gegaan was, steeds gereed om de opbrengst der jacht
te ontvangen en verder te bereiden. Aan het strand stond een man gereed
om het spek in stukken te hakken, die dadelijk op eene berrie naar de
traanketels gebracht werden. Daar werden deze stukken, terwijl de staart
van den visch als hakbord diende, in nog kleiner gedeelten, »vinken”
genaamd, gesneden en in den traanketel geworpen.
In de vaste overtuiging, dat de walvischvangst in de baaien eerder zou
toe- dan afnemen, had de Noordsche Compagnie kostbare inrichtingen op
het strand doen verrijzen. De traanketel, een roodkoperen pan, die een
halve ton spek kon bevatten, was op den grond vastgemetseld; daaronder
bevond zich een fornuis, dat met hout en met den afval van den walvisch
gestookt werd. De ketel, waarin water was voor het aanbranden, werd
dadelijk gevuld met spek, dat gedurende twee uren onder gedurig roeren
gekookt werd. De traan werd daarna in een vat geschept, van onderen met
een houten rooster voorzien, dat allen afval van den walvisch terughield
en het zuivere gedeelte in een koelbak liet vloeien. Wanneer de traan
nog een paar malen in gedeeltelijk met water gevulde bakken of
vaten[379] verder afgekoeld en bezonken was, werd zij eindelijk in de
quarteelen gegoten. Deze quarteelen, in vlotten van twintig naar de
schepen gesleept, werden daar in ontvangst genomen door eenige personen,
die daartoe op het schip achtergebleven waren, en in het ruim
weggestuwd[380].
[379] De Engelschen gebruikten eenvoudig sloepen als koelbakken.
(Purchas, Pilgrimes. III p. 471.)
[380] Scoresby, Account. II p. 174-76.--Purchas, Pilgrimes. III p.
470, 71.--De wijze van traanbereiden veranderde door het overbrengen
van dit bedrijf naar Nederland bijna niet. (Zorgdrager, Groenl.
vissch. p. 369, 70.--De walvischvangst. I p. 43.--Martens, Voyage
into Spitzb., bij: White, Spitzbergen and Greenland. p. 125-30, 31,
33.)