Daer hi dicke omme waecte,
Hem vernoyede so haerde,
Dat davonturen van Reinaerde
In Dietsce onghemaket bleven, 5
(Die hi hier hevet vulscreven)
Dat hi die vite dede soeken,
Ende hise naden walscen boeken
In Dietsce dus hevet begonnen.
God moete ons siere hulpe onnen! 10
Nu keret hem daer toe mijn sin,
Dat ic bidde in dit beghin,
Beide den dorpren enten doren,
Oft si comen daer si horen
Dese rime ende dese wort, 15
Die hem onnutte sijn ghehort,
Dat sise laten ombescaven.
Te vele slachten si den raven,
Die emmer es al even malsc:
Si maken sulke rime valsc, 20
Daer si niet meer af en weten
Dan ic doe, hoe dat si heten,
Die nu in Babilonien leven.
Daetsi wel, si souts begheven.
Dan segghic niet dor minen wille; 25
Mijns dichtens ware een ghestille,
Ne hads mi ene niet ghebeden,
Die in groter hoveschede
Gherne keret hare saken:
Soe bat mi, dat ic soude maken 30
Dese avonture van Reinaerde.
Al begripic die grongaerde
Ende die dorpren entie doren,
Ic wille dat die ghene horen,
Die gherne pleghen der ere, 35
Ende haren sin daer toe keren,
Dat si leven hoofschelike,
Sijn si arem, sijn si rike,
Diet verstaen met goeden sinne.
Nu hort, hoe ic hier beghinne. 40
Het was in enen Sinxendaghe
Dat beide bosch ende haghe
Met groenen loveren waren bevaen:
Nobel, die coninc, hadde ghedaen
Sijn hof craieren over al, 45
Dat hi waende, hadde hijs gheval,
Houden te wel groten love.
Doe quamen tes coninx hove
Alle die diere, groot ende clene,
Sonder vos Reinaert allene. 50
Hi hadde te hove so vele mesdaen,
Dat hire niet ne dorste gaen:
Die hem besculdich kent ontsiet.
Also was Reinaerde ghesciet;
Ende hier omme scuwedi sconinx hof, 55
Daer hi in hadde cranken lof.
Doe al dat hof versamet was,
Was daer niemen, sonder die das,
Hine hadde te claghene over Reinaerde,
Den fellen metten roden baerde. 60
Nu gaet hier up ene claghe.
Isengrijn ende sine maghe
Ghinghen vor den coninc staen.
Isengrijn begonste saen
Ende sprac: »Coninc here, 65
Dor edelheit ende dor ere,
Dor recht, ende dor ghenade,
Ontfermt u miere scade,
Die mi Reinaert heeft ghedaen,
Daer ic af dicke hebbe ontfaen 70
Groten lachter ende verlies.
Vor al dandre ontferme u dies,
Dat hi mijn wijf hevet verhoert,
Ende mine kindre so mesvoert,
Dat hise besekede, daer si laghen, 75
Datter twee noint meer ne saghen,
Ende si worden staerblint:
Nochtan honedi mi sint.
Het was sint so verre comen,
Datter een dach af was ghenomen, 80
Ende Reinaert soude hebben ghedaen
Sine onsculde: ende also saen
Alse die heleghe waren brocht,
Was hi andersins bedocht,
Ende ontvoer in sine veste. 85
Here, dit kennen noch die beste
Die te hove sijn comen hier:
Mi hevet Reinaert, dat felle dier,
So vele te lede gedaen,
Ic weet wel, al sonder waen, 90
Ware al tlaken perkement,
Dat men maket nu te Ghent,
Inne ghescreeft niet daer an.
Dies swijghic nochtan;
Neware mijns wives lachter 95
Ne mach niet bliven achter
Onghebetert, no onghewroken."
Doe Isengrijn dit hadde ghesproken,
Stont op een hondekijn, hiet Cortois,
Ende claghede den coninc in Fransois, 100
Hoet so aerm was, wilen ere,
Dat alles goets en hadde mere,
In enen wintre, in enen vorst,
Dan allene ene worst,
Ende hem Reinaert, die felle man, 105
Die selve worst stal ende nam.
Tibert, die cater, hi wart gram:
Aldus hi sine tale began,
Ende spranc midden in den rinc,
Ende seide: »Here coninc, 110
Dor dat ghi Reinaerde sijt onhout,
So en es hier jonc no out,
Hine hebbe te wroeghene jeghen u.
Dat Cortois claghet nu,
Dats over menich jaer ghesciet: 115
Die worst was mine, al en claghic niet.
Ic hadse bi miere list ghewonnen,
Daer ic bi nachte quam gheronnen
Omme bejach in ene molen,
Daer ic die worst in hadde ghestolen 120
Enen slapenden molenman.
Hadder Cortois iewet an,
Dat was bi niemene dan bi mi.
Hets recht dat omberet si
Die claghe, die Cortois doet." 125
Pancer sprac: »Dinct u goet,
Tibert, dat men die claghe ombere?
Reinaert es een recht mordenere,
Ende een trekere, ende een dief:
Hine heeft ooc niemene so lief, 130
No den coninc, minen here,
Hine wilde dat hi lijf ende ere
Verlore, mocht hire ane winnen
Een vet morseel van ere hinnen.
Wat sechdi van omberen claghe? 135
En dedi ghistren in den daghe
Ene die meeste overdaet
An Cuwaerde, die hier staet,
Die noit enich dier ghedede?
Want hine, binnen sconinx vrede 140
Ende binnen sconinx ghelede,
Ghelovede te leerne sinen crede,
Ende soudene maken capelaen.
Doe dedine sitten gaen
Vaste tusschen sine been: 145
Doe begonstsi over een
Spellen ende lesen bede,
Ende lude singhen crede.
Mi gheviel, dat ic tien tiden
Ter selver stede soude liden. 150
Doe hoordic haerre beider sanc,
Ende maecte daerwaert minen ganc
Met ere harde snelre vaert:
Doe vandic daer meester Reinaert,
Die siere lesse hadde begheven, 155
Die hi te voren up hadde gheheven,
Ende diende van sinen ouden spele,
Ende hadde Cuwaerde bi der kelen,
Ende soude hem thooft hebben ghenomen,
Waer ic hem niet te hulpe comen 160
Bi aventure in dien stonden.
Siet hier noch die verssce wonden
Ende die tekine, her coninc,
Die Cuwaert van hem ontfinc.
Laetti dit bliven onghewroken, 165
Dat u verde es dus tebroken,
Ghine wreket, alse u manne wisen,
Men salt uwen kindren noch mesprisen
Hier naer, over wel menich jaer."
--»Bi Gode, Pancer, ghi secht waer! 170
Sprac Isengrijn, daer hi stoet:
Waer Reinaert doot, het waer ons goet,
Also behoude mi God mijn leven!
Neware, wert hem dit vergheven,
Hi sal noch honen binder maent 175
Sulken, dies niet ne bewaent."
Doe spranc up Grimbert, die das,
Die Reinaerts broeder sone was,
Met ere verbolghenlike tale:
»Here Isengrijn, men weet dat wale, 180
Ende hets een out bispel:
Viants mont seit selden wel.
Verstaet, nemt miere tale goom:
Ic wilde, hi hinghe an enen boom
Bi siere kelen, alse een dief, 185
Die andren heeft ghedaen meest grief.
Here Isengrijn, wildi anegaen
Soendinc, ende dat ontfaen,
Daer toe willic helpen gherne:
Mijn oom en salt ooc niet wernen; 190
Entie meest andren heeft mesdaen
Sal den andren in bate staen,
Van minen oom ende van u.
Al ne comt hi niet claghen nu,
Ware mijn oom wel te hove, 195
Ende stonde in sconincx love,
Here Isengrijn, als ghi doet,
En soude niemen dinken goet,
Ende ghine bleves onbegrepen,
Dat ghi sijn vel so hebt ghenepen 200
Dicwile met uwen scerpen tanden,
Dat hi niet ne conde gheanden."
Isengrijn sprac: »Hebdi gheleert
An uwen oom dus lieghen apeert?"
--»In hebbe daer an niet gheloghen. 205
Ghi hebt minen oom bedroghen
Harde dicke in menegher wise:
Ghi misleettene vanden pladisen,
Die hi u warp vander kerren,
Doe ghi hem volghedet van verre, 210
Ende ghi die pladise uplaset;
Doe ghi u daer ane hadt versadet,
Ghine gaeft hem no goet no quaet,
Sonder allene een pladisengraet,
Die ghi hem te jeghen brochtet, 215
Dor dat ghine niet ne mochtet.
Sint hoondine van enen bake,
Die vet was, ende van goeder smake,
Dien ghi leit in uwen museel.
Doe Reinaert eschede sijn deel, 220
Antwordi hem in scerne:
»U deel willic u gheven gherne,
Reinaert, scone jonghelinc:
Die wisse, daer die bake an hinc,
Becnause, soe es so vet." 225
Reinaerde was lettel te bet,
Dat hi den goeden bake ghewan,
In sulker sorghe dattene een man
Vinc, ende warp in sinen sac:
Dese pine ende dit onghemac 230
Hevet hi leden dor Isengrine,
Ende hondert werven mere pine.
Ghi heren, dinct u dit ghevoech
Nochtan, oft meer onghevoech,
Dat hi claghet om sijn wijf, 235
Die Reinaert hevet al haer lijf
Ghemint? so doet hi hare;
Al ne maecten sijt niet mare,
Ic dart wel segghen over waer,
Dat langher es dan VII jaer, 240
Dat Reinaert hevet hare trouwe.
Om dat Hersint, die scone vrouwe,
Dor minne ende dor quade sede
Reinaerde sinen wille dede,
Wattan? soe was sciere ghenesen: 245
Wat talen mach daer omme wesen!
Nu maket hier Cuwaert, die hase,
Ene claghe van ere blase;
Oft hi den Crede niet wel en las,
Reinaert, die sijn meester was, 250
Mochte in sinen clerc niet blouwen?
Dat ware onrecht, entrouwen!
Cortois claghet om ene worst,
Die hi verloos in enen vorst:
Die claghe ware bet verholen. 255
En hoordi dat soe was ghestolen?
Male quesite male perdite:
Om recht wert men qualic quite
Dat men hevet qualic ghewonnen.
Wie sal Reinaerde dat veronnen, 260
Dat hi ghestolen goet ghinc an?
Niemen die recht versceden can.
Reinaert es een gherecht man:
Sint dat die coninc sinen ban
Hevet gheboden, ende sinen vrede, 265
So wetic wel, dat hine dede
Dinc neghene, dan oft hi ware
Hermite ofte clusenare.
Naest siere huut draecht hi die hare.
Binnen desen naesten jare 270
Sone at hi vleesc, no wilt no tam;
Dat seide die ghistren dane quam.
Malcrois hevet hi begheven
Sijn casteel, ende hevet up heven
Ene cluse, daer hi leghet in. 275
Ander bejach, no ander ghewin
So wanic wel dat hine hevet,
Dan caritate, die men hem ghevet.
Hijs bleec ende magher vander pine;
Hongher, dorst, scerpe carine 280
Doghet hi vor sinen sonden
Recht te desen selven stonden."
Doe Grimbert stont in deser tale,
Saghen si van berghe te dale
Canticleer comen ghevaren, 285
Ende brochte up ere bare
Ene dode hinne, hiet Coppe,
Dier Reinaert hadde bi den croppe
Hooft ende hals af ghebeten.
Dit moeste nu die coninc weten. 290
Cantecleer quam vore gaende,
Sine vederen sere slaende.
In wedersiden vander bare
Ghinc ene hane wide mare:
Die een hiet Cantaert, 295
Daer wilen na gheheten waert
Vrouwe Alenten goede hane;
Die ander hiet, na minen wane,
Die goede hane Craiant,
Die scoonste diemen vant 300
Tusschen Portaengen ende Polanen.
Elkerlijc van desen hanen
Droech een bernende stallecht,
Dat lanc was ende recht.
Daer waren Coppen broeders twee, 305
Die riepen owi ende wee.
Om haerre suster Coppen doot
Dreven si claghe ende jamer groot.
Pinte ende Sproete droeghen die bare:
Hem was te moede harde sware 310
Vander suster, die si hadden verloren.
Men mocht harde verre horen
Haerre tweer caerminghe.
Dus sijn si comen int ghedinghe.
Cantecleer spranc in den rinc, 315
Ende seide: »Here coninc,
Dor God ende dor ghenade,
Nu ontfarmet miere scade,
Die mi Reinaert heeft ghedaen,
Ende minen kindren, die hier staen 320
Sere tharen onwille.
Ten ingane van Aprille,
Doe die winter was vergaen,
Ende men sach die bloemen staen
Over al die velde groene, 325
Doe was ic fier ende coene
Van minen groten gheslachte:
Ic hadde jongher sonen achte,
Ende jongher dochtren sevene,
Dien wel luste te levene, 330
Die mi Rode die vroede
Hadde brocht tenen broede.
Si waren alle vet ende starc,
Ende ghinghen in een sconen parc,
Dat was beloken in ere mure; 335
Hier binnen stoet ene scure,
Daer vele honden toe horden.
Dat si menich dier fel scorden,
Dies waren mine kindre onvervaert.
Dit benijdde dus Reinaert, 340
Dat sire waren so vaste binnen,
Dat hire negheen ne conste ghewinnen.
Want Reinaert, die felle ghebure,
Hoe dicke ghinc hi om die mure
Ende leide ons sine laghen! 345
Alsene dan die honde saghen,
Liepen si na met haerre cracht.
Ene warf wart hi uptie gracht
Bi avonture daer belopen,
Dat ic hem sach een deel becopen 350
Sine diefte ende sinen roof,
Dat hem die pelse sere stoof.
Nochtan quam hi bi barate
Dane; dattene God verwate!
Doe waerwi sijns langhe quijt. 355
Sint quam hi als een hermijt,
Die moordadeghe dief,
Ende brochte mi seghele ende brief
Te lesene, here coninc,
Daer u seghele ane hinc. 360
Doe ic die letteren lesen began.
Dochte mi ghescreven daer an,
Dat ghi haddet coninclike
Over al uwen rike
Allen dieren gheboden vrede, 365
Ende ooc allen voghelen mede.
Ooc brochte hi ander niemare,
Ende seide, dat hi ware
Een begheven clusenare,
Ende hadde ghedoghet, twaren, 370
Vor sinen sonden meneghe pine;
Hi toochde mi palster ende slavine,
Die hi brochte vander Elmare,
Daer onder ene scerpe hare.
Doe sprac hi: »Here Cantecleer, 375
Nu moghedi wel vorwaertmeer
Van mi sonder hoede leven:
Ic hebbe bi der scole vergheven
Al vleesc ende vleeschsmout.
Ic bem vortmeer so out, 380
Ic moet miere siele telen.
Gode willic u bevelen!
Ic ga daer ic hebbe te doene:
Ic hebbe middach ende noene
Ende prime te segghene vanden daghe." 385
Doe nam hi neven ere haghe
Sinen wech, ende tien ghescede
Ghinc hi lesen sinen crede.
Ic wart blide ende onvervaert,
Ende ghinc te minen kindrenwaert, 390
Ende was so wel al sonder hoede,
Dat ic ghinc met minen broede
Sonder sorghe al buten mure:
Daer gheviel mi quade avonture;
Want Reinaert, die felle saghe, 395
Was ghecropen dor die haghe,
Ende hadde die porte ondergaen:
Doe waert miere kindre saen
Een ghepronden uten ghetale,
Dat leide Reinaert in sine male. 400
Mesval mi doe nakede:
Want sint dat hise smakede
In sinen ghiereghen mont,
Ne conste ons wachtre nochte hont
No bewachten, no bescaermen. 405
Here, des laet u ontfaermen!
Reinaert leide sine laghe
Beide bi nachte ende bi daghe,
Ende roofde emmer mine kindre;
So vele es tghetal nu mindre, 410
Dant ghewone was te sine,
Dat die XV kindre mine
Sijn ghedeghen al tote viere,
So suver heeftse die onghiere
Reinaert in sinen mont verslonden: 415
Noch ghistren wart hem metten honden
Ontjaghet Coppe, die hinne mare,
Die hier leghet up deser bare.
Dit claghic u met groten sere:
Ontfaermt u mijns, wel soete here!" 420
Die coninc sprac: »Grimbaert
U oom, die clusenare waert,
Hi hevet ghedaen so goede carine!
Levic een jaer, het sal hem scinen.
Nu hort hier, Cantecleer, 425
Wat sal der talen meer?
U dochter leghet alhier verslegen:
(God moet haerre siele pleghen!)
Wine moghense niet langher houden,
(God moeter af ghewouden!) 430
Ende sullen onse vigilien singhen;
Daerna sullen wise bringhen,
Den lichame, ter eerden met ere.
Dan sullen wi met desen heren
Ons beraden ende bespreken, 435
Hoe wi ons best ghewreken
An Reinaerde van deser mort."
Doe hi ghesprac dese wort,
Beval hi jonghen ende ouden,
Dat si vigilien singhen souden. 440
Dat hi gheboot was sciere ghedaen.
Doe mochtemen horen ane slaen
Ende beghinnen, harde ho,
Dat placebo Domino,
Ende die verse die daer toe horden. 445
Ic seide ooc, in waren worden,
Neware het ware ons te lanc,
Wie daer der siele vers sanc,
Ende wie die sielelesse las.
Doe die vigilie ghehent was, 450
Doe leidemen Coppen in dat graf,
Dat bi engiene ghemaket was,
(Onder die linde in een gras,)
Van marberstene, die slecht was:
Die letteren, die men daer ane sach, 455
Ane den sarc, die daer up lach,
Deden ane tgraf bekinnen,
Wie daer lach begraven binnen.
Dus spraken die boecstave
Anden sarc upten grave: 460
»Hier leghet Coppe begraven,
Die so wale conste scraven,
Die die vos Reinaert verbeet,
Ende haren gheslachte was te wreet."
Nu leghet Coppe onder moude. 465
Die coninc sprac te sinen ouden,
Dat si hem alle bespraken,
Hoe si alrebest ghewraken
Dese grote overdade.
Doe wartsi alle te rade 470
Dat si den coninc rieden,
Dat hine soude ombieden,
Dat hi te hove soude comen;
No dor scade, no dor vrome
Ne liete, hine quame int ghedinghe, 475
Ende men Brunen van dien dinghe
Die bodscap soude laden.
Dies was hi sciere beraden,
Dat hi dus sprac te Bruun den bere:
»Here Bruun, dit segghic vor dit here, 480
Dat ghi dese bodscap doet:
Ooc biddic u, dat ghi sijt vroet,
Dat ghi u wacht van baraet;
Reinaert es fel ende quaet:
Hi sal u smeken ende lieghen, 485
Mach hi, hi sal u bedrieghen
Met valscen worden ende met sconen;
Mach hi, bi Gode, hi sal u honen."
--»Here, seit hi, laet u castien!
So moete mi God vermalendien, 490
Oft mi Reinaert so sal honen,
Inne salt hem wederlonen,
Dat hijs an den dulsten si;
Nu ne sorghet niet om mi!"
Nu nemt hi orlof, ende sal naken 495
Daer hi sere sal mesraken.
Nu es Brune uptie vaert,
Ende hevet in siere herten onwaert,
Ende het dochte hem overdaet,
Dat iemen soude sijn so quaet, 500
Ende hem Reinaert honen soude.
Dor den keer van enen woude
Quam hi ghelopen in ene woestine,
Daer Reinaert hadde die pade sine
Ghesleghen crom ende menichfoude, 505
Also als hi uten woude
Hadde ghelopen om sijn bejach.
Beneden der woestinen lach
Een berch, hooch ende lanc,
Daer moeste Brune sinen ganc 510
Te middewaerde over maken,
Sal hi te Maupertuus gheraken.
Reinaert hadde so menich huus;
Maer die casteel van Maupertuus
Was die beste van sinen borghen: 515
Daer trac hi in, als hi in sorghe
Ende in node was bevaen.
Nu es Brune die bere ghegaen
Dat hi te Maupertuus es comen.
Doe hi die porte hevet vernomen, 520
Daer Reinaert ute plach te gane,
Doe ghinc hi vor die barbecane
Sitten over sinen staert,
Ende sprac: »Sidi in huus, Reinaert?
Ic bem Brune, des coninx bode, 525
Die hevet ghesworen bi sinen goden,
Ne comdi niet ten ghedinghe,
Ende ic u niet vor mi bringhe,
Recht te nemene ende te ghevene,
Ende in vrede vort te levene, 530
Hi doet u breken ende raden.
Reinaert, doet dat ic u rade,
Ende gaet met mi te hovewaert."
Dit verhorde al nu Reinaert,
Die vor sine porte lach, 535
Daer hi vele te ligghene plach
Dor warmhede vander sonnen.
Bi der tale, die Brune heeft begonnen,
Bekenden altehant Reinaert,
Ende tart bet te dalewaert, 540
In sine donkerste haghedochte:
Menichfout was sijn ghedochte,
Hoe hi vonde sulken raet,
Daer hi Brune, den fellen vraet,
Te scerne mede mochte driven, 545
Ende selve bi siere ere bliven.
Doe sprac Reinaert over lanc:
»Uus goets raets hebbet danc,
Here Bruun, wel soete vrient;
Hi hevet u qualike ghedient, 550
Die u beriet desen ganc,
Ende u desen berch lanc
Over te lopene dede bestaen;
Ic soude te hove sijn ghegaen,
Al haddet ghi mi niet gheraden; 555
Maer mi es die buuc so gheladen
In so utermaten wise,
Met ere vremder niewer spise,
Ic vruchte, in sal niet moghen gaen:
Inne mach sitten no ghestaen, 560
Ic bem so utermaten sat."
--»Reinaert, wat aetstu? wat?"
--»Here Brune, ic at cranke have,
Arem man dannes gheen grave:
Dat moghedi bi mi wel weten. 565
Wi arme liede, wi moeten eten,
Hadden wijs raet, dat wi node aten:
Goeder versscer honichraten
Hebbic coever harde groot:
Die moetic eten, dor den noot, 570
Als ic el niet mach ghewinnen.
Nochtan als icse hebbe binnen
Hebbicker af pine ende onghemac."
Dit horde Brune, ende sprac:
»Helpe, lieve vos Reinaert, 575
Hebdi honich dus onwaert?
Honich es ene soete spise,
Die ic vore allen gherechten prise,
Ende vore allen gherechten minne.
Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne! 580
Edele Reinaert, soete neve,
Also langhe als ic sal leven
Willic u daer omme minnen:
Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!"
--»Ghewinnen, Bruun? ghi hout u spot!" 585
--»In doe, Reinaert; so waric sot,
Hildic spot; neen ic niet."
Reinaert sprac: »Bruun, mochtijs iet?
Oft ghi honich moghet eten,
Bi uwer trouwe, laet mi weten; 590
Mochtijs iet, ic souts u saden.
Ic sals u also vele beraden,
Ghine atet niet met u tiene,
Waendic u hulde daer met verdienen."
--»Met mi tiene? hoe mach dat wesen? 595
Reinaert, hout uwen mont van desen;
Ende sijts seker ende ghewes,
Haddic al thonich, dat nu es
Tusscen hier ende Portegale,
Ic aet al up, tenen male." 600
Reinaert sprac: »Wat sechdi?
Een dorper, heet Lamfroit, woont hier bi,
Hevet honich so vele, te waren,
Ghine atet niet in VII jaren.
Dat soudic gheven in u ghewout, 605
Here Bruun, wildi mi wesen hout,
Ende vor mi dinghen te hove."
Doe quam Brune, ende ghinc gheloven
Ende sekerde Reinaerde dat,
Wildine honichs maken sat, 610
(Des hi cume ombiten sal)
Hi wilde wesen over al
Ghestade vrient ende goet gheselle.
Hier omme loech Reinaert, die felle,
Ende sprac: »Bruun, helet mare, 615
Vergave God, dat mi nu ware
Also bereit een goet gheval,
Alse u dit honich wesen sal,
Al wildijs hebben VII amen!"
Dese wort sijn hem bequame, 620
Bruun, ende daden hem so sochte!
Hi loech, dat hi nemmee ne mochte.
Doe peinsde Reinaert, daer hi stoet:
Bruun, es mi davonture goet,
Ic wane u daer noch heden laten, 625
Daer ghi lachen sult te maten."
Na dit peinsen ghinc hi uut,
Ende sprac al overluut:
»Oom Bruun, gheselle, willecome!
Het staet so, suldi hebben vrome, 630
Hier ne mach sijn gheen langher staen.
Volghet mi, ic sal vore gaen:
Wi houden desen crommen pat.
Ghi sult noch heden werden sat:
Salt na minen wille gaen, 635
Ghi sult noch hebben, sonder waen,
Also vele alse ghi moghet ghedraghen."
Reinaert meende van groten slaghen:
Dit was dat hi hem beriet.
Die keitijf ne wiste niet 640
Waer hem Reinaerts tale keerde,
Die hem honich stelen leerde,
Dat hi wel sere sal becopen.
Al sprekende quam dus ghelopen
Reinaert met sinen gheselle Brunen, 645
Tote Lamfroits, bi den tune.
Wildi horen van Lamfreide?
Dat was, eist waer so men mi seide,
Een temmerman van goeden love,
Ende hadde bi sinen hove 650
Ene eke brocht uten woude,
Die hi ontwee clieven soude,
Ende hadde twee wegghen daer in ghesleghen
Also temmermans noch pleghen.
Die eke was ontaen wel wide, 655
Dies was Reinaert harde blide.
Te Brunen sprac hi, ende loech:
»Siet hier u grote ghevoech,
Brune, ende nemt wel goom!
Hier in desen selven boom 660
Es honichs utermaten vele;
Proeft, oft ghijs in uwe kele
Ende in uwen buuc moghet bringhen.
Nochtan suldi u selven dwinghen,
Al dinket u goet die honichrate; 665
Etet te seden, ende te maten,
Dat ghi u selven niene verdervet:
Ic ware onteert ende ontervet,
Wel soete oom, mesquame u iet."
Bruun sprac: »Reinaert, ne sorghet niet. 670
Waendi dat ic bem onvroet?
Mate es tallen spelen goet."
--»Ghi secht waer, sprac Reinaert,
Waer omme bem ic ooc vervaert?
Gaet toe, ende cruupter in!" 675
Bruun peinsde om sijn ghewin,
Ende liet hem so verdoren,
Dat hire thooft over die oren
Ende die vordere voete in stac.
Reinaert poghede, dat hi brac 680
Die wegghen beide uter eken.
Dien hi te voren ghinc so smeken,
Hi bleef ghevanghen in den boom.
Nu hevet die neve sinen oom
Met looshede brocht in sulker achte, 685
Dat hi met liste, no met crachte,
In ghere wijs ne can ontgaen,
Ende bi den hoofde staet ghevaen.
Wat raeddi Brunen te doene?
Dat hi was sterc ende coene 690
Sal hem niet ghehelpen moghen.
Hi sach wel, hi was bedroghen:
Hi began briesscen ende dulen;
Hi was begrepen bi siere mulen
So vaste, ende bi den voeten vore, 695
Al dat hi pijnde was verloren;
Hine waende nemmermeer ontgaen.
Van verre was Reinaert ghestaen
Ende sach Lamfroit comen onsochte,
Die up sinen hals brochte 700
Een scarpe aex, ene baerde.
Hier moghedi horen van Reinaerde,
Hoe hi sijn oom ghinc rampineren:
»Oom Brune, vaste gaet mineren!
Hier comt Lamfroit, ende sal u scinken; 705
Haddi gheten, so soudi drinken."
Na der tale so ghinc Reinaert
Weder te sinen castelewaert,
Sonder orlof; ende mettien
Hevet Lamfroit den bere versien, 710
Ende vernam, dat hi was ghevaen.
Doe ne was daer gheen langer staen,
Hine liep wech metter haest
Daer hi die hulpe wiste naest,
Daer dat naeste dorp stont, 715
Ende dede hem allen cont,
Dat daer stont ghevaen een bere.
Doe volchde hem een mekel here.
Int dorp ne bleef man no wijf:
Den bere te nemene sijn lijf 720
Liept al dat lopen mochte.
Sulc was, die enen bessem brochte,
Sulc enen vleghel, sulc een rake;
Sulc quam ghelopen met enen stake,
So si quamen van haren werke. 725
Selve die pape vander kerken
Brochte enen cruusstaf,
Die hem die coster node gaf.
Die coster droech ene vane,
Mede te stekene ende te slane. 730
Des papen wijf, vrouwe Julocke,
Quam ghelopen met haren rocke,
Daer soe omme hadde ghesponnen.
Vore hem allen quam gheronnen
Lamfroit met ere scarper aex. 735
Al hadde Brune lettel ghemaex,
Hi ontsach meer ongheval,
Ende sette al jeghen al
Doe hi dat geruchte horde.
Hi spranc up, so dat hem scorde 740
Van sinen ansichte al die huut.
Al brochte Brune dat hooft uut
Met arbeide ende met pine,
Nochtan liet hire vanden sinen
Een ore, ende beide sine lier. 745
Nie maecte God so lelic dier!
Hoe mochte hi seerre sijn mesrocht?
Al haddi thooft ute brocht,
Eer hi die voete conste ghewinnen,
Blever al die claeuwen binnen, 750
Ende sine hanscoen bede:
Dus gherochte hi uut met lede.
Hoe mochte hi sijn onteert meer?
Die voete waren hem so seer,
Dat hi tlopen niene conste ghedoghen. 755
Dat bloet liep hem over die oghen,
Dat hi niet wel ne conste ghesien:
Hine dorste bliven nochte vlien.
Hi sach, suut onder die sonne,
Lamfroit comen gheronnen; 760
Daer na die priester, die here,
Hi quam ghelopen vele sere;
Daer na die coster metter vane,
Daer na alle die prochiane,
Die oude liede metten jonghen. 765
Daer quam up haren stap ghespronghen
Sulke quene, die van oude
Cume een tant hadde behouden.
Wie so wille wachte hem dies;
Die scade hevet oft verlies 770
Ende groot ongheval,
Over hem so willet al.
Dit sceen aerm man Brunen wel:
Sulc dreichden nu an sijn vel,
Die des ghesweghen hadde stille, 775
Hadde Brune ghestaen tsinen wille.
Dit was beneden ere rivieren,
Dat Brune, onsalichst alre diere,
Van meneghen dorper was beringhet.
Doe was daer lettel ghedinghet. 780
Hem naecte groot onghemac:
Die een sloech, die ander stac,
Die een sloech, die ander warp:
Lamfroit was hem alte scarp.
Een, hiet Lottram lancvoet, 785
Hi droech enen verboorden cloet,
Ende stacken emmer na dat oghe;
Vrouwe Vulmaerte scerpe loghe
Ghinken koken met enen stave;
Abel Quac ende vrouwe Bave 790
Laghen beide onder voete,
Ende streden beide om enen cloete.
Ludmoer metter langer nese
Droech een loodwapper an een pese,
Ende ghincker met al omme swinghen. 795
Ludolf metten crommen vingheren
Dede hem allen te voren;
Want hi was best gheboren,
Sonder Lamfroit allene;
Hughe metten crommen benen 800
Was sijn vader, wet men wale,
Ende was gheboren van Absdale,
Ende was sone vrouwe Oghernen,
Ere houtmakerigge van lanternen.
Ander wijf ende ander man, 805
Meer dan ic ghenoemen can,
Daden Bruun groot onghemac,
So dat hem dbloet uut lac.
Brune ontfinc al sulc paiment
Als hem elc gaf daer omtrent. 810
Die pape liet den cruusstaf
Ghedichte gaen, slach in slach;
Ende die coster metter vane
Ghinc hem vastelike ane.
Lamfroit quam ter selver wile 815
Met ere scerper bilen,
Ende sloechene tusscen hals ende hooft,
Dat Brune wart sere verdooft,
Dat hi verspranc vanden slaghe
Tusscen der rivieren enter haghe, 820
In enen trop van ouden wiven,
Ende warper een ghetal van vive
In die riviere, die daer liep,
Die wel wijt was ende diep.
Des papen wijf wasser ene: 825
Des was spapen bliscap clene.
Doe hij sijn wijf sach in die vliet,
Doene luste hem langher niet
Brune te stekene no te slane.
Hi riep: »Siet, edele prochiane, 830
Ghinder vlot vrouwe Julocke,
Beide met spillen ende met rocke.
Nu toe! die haer helpen mach,
Ic gheve hem jaer ende dach
Vul pardoen ende aflaet 835
Van alre sondeliker daet."
Beide man ende wijf
Lieten den armen keitijf
Brune ligghen over doot,
Ende ghinghen daer die pape gheboot, 840
Beide met stringhen ende met haken.
Die wile si die vrouwe uuttraken,
So quam Brune in die riviere
Ende ontswam hem allen sciere.
Die dorperen waren alle gram: 845
Si saghen, dat hem Brune ontswam,
Dat si hem niene mochten volghen;
Upt oever stonden si verbolghen,
Ende ghinghen na hem rampinieren.
Bruun, die lach in der rivieren, 850
Daer hi vant den meesten stroom,
Al drivende bat, dat God den boom
Moeste verdoemen ende verwaten,
Daer hi sijn ore in hadde ghelaten,
Ende beide sine lier. 855
Vort vloecte hi dat felle dier,
Den bosen vos Reinaerde,
Diene met sinen brunen baerde
So diepe in die eke dede crupen;
Daer na Lamfroit, vanden stupen, 860
Dat hi hem so lede dede.
In aldustanen ghebede
Lach Brune also langhe wile,
Dat hi wel ene halve mile
Vander stede was ghedreven, 865
Daer die dorpers waren bleven.
Hi was verpinet ende moede,
Ende ondercomen vanden bloede,
So dat hi hadde cranke vaert.
Doe swam hi te landewaert, 870
Ende croop ligghen in dat oever.
Ghine saghet noint droever
Negheen dier, no ghenen man.
Hi lach jammerlike ende stan,
Ende sloech met beiden sinen lanken: 875
Des mochte hi al Reinaerde danken.
Nu hort wat Reinaert heeft ghedaen:
Hi hadde een vet hoen ghevaen,
Bi Lamfroits, ander heiden,
Eer hi danen was versceiden: 880
Hi hadt up enen berch ghedreghen,
Verre uut allen weghen,
Daer het eenlic was ghenoech.
Dat was wel sijn ghevoech,
Dor dat daer was niemens ganc, 885
Ende hi dor niemens bedwanc
Sine proie dorste rumen.
Doe hi dat hoen toten plumen
Hadde gheleit in sine male,
Doe ghinc hi nederwaert te dale 890
Enen verholenliken pat.
Hi was utermaten sat;
Dat weder was scone ende heet:
Hi hadde ghelopen, dat hem tsweet
Neder seep neven die liere: 895
Daer omme liep hi ter rivieren,
Dor dat hi hem vercoelen soude.
In bliscap harde menichfoude
Was sine herte doe bevaen:
Hi hopede wel, al sonder waen, 900
Dat Lamfroit hadde den bere versleghen,
Ende hine thuuswaert hadde ghedreghen.
Doe sprac hi: »Hets mi wel ghevaren:
Die mi te hove meest soude daren,
Dien hebbic doot in desen daghe; 905
Nochtan wanic sonder claghe
Ende sonder wanconst bliven:
Ic mach te rechte bliscap driven."
Doe Reinaert was in deser tale,
Sach hi nederwaert te dale, 910
Ende vernam Brune, daer hi lach;
Ende teerst, als hine sach,
Hadde hijs rouwe ende toren
(Daer die bliscap was te voren
Daer sach men toren ende nijt), 915
Ende sprac: »Vermalendijt,
Lamfroit, moet dine herte sijn:
Du best dulre dan een swijn,
Lamfroit, erger puten sone,
Lettel ere bistu ghewone. 920
Hoe es di dese bere ontgaen,
Die di te voren was ghevaen?
Hoe menich morseel leghet daer an,
Dat gherne etet menich man!
Owi, Lamfroit, verscroven druut, 925
Hoe rikelike een berehuut
Heefstu heden verloren,
Die di ghewonnen was te voren!"
Dit scelden hevet Reinaert ghelaten,
Ende ghinc neder bi der strate, 930
Dor te siene hoet Brunen stoet.
Doe hine sach ligghen, al een bloet,
Ende siec ende onghesont,
Den armen bere, te dier stont,
(Dat sach Reinaert harde gherne) 935
Doe bescalt hine te sinen scerne:
»Sire priester, dieu vo saut!
Kendi Reinaert, den ribaut?
Wildine scouwen? Sieten hier,
Den roden scalc, den fellen ghier! 940
Secht mi, priester, soete vrient,
Bi den here, dien ghi dient,
In wat ordinen wildi u doen,
Dat ghi draghet root capproen?
Sidi abt, so prihore? 945
Hi ghinc u harde na den oren,
Die u die crune hevet bescoren!
Ghi hebt uwen top verloren;
Ghi hebt u hanscoen af ghedaen:
Ic wane, ghi wilt singhen gaen 950
Van uwen complete dat ghetide."
Dit horde Brune, ende wart onblide,
Want hine conste hem niet ghewreken
Hem dochte sine herte breken,
Ende sloech weder in die riviere. 955
Hine wilde vanden fellen diere
Nemmee horen tale.
Hi liet hem neder te dale
Metten strome driven te hant,
Ende ghinc ligghen up dat sant. 960
Hoe sal nu Brune te hove comen?
Al mocht hem al die werelt vromen,
Hine ghinghe niet over sinen voeten.
Hi was ghenoopt so onsoete
In die eke, daer hi te voren 965
Van tween voeten hadde verloren
Alle die claeuwen, ende dat vel,
Hine conste niet ghepeinsen wel,
Hoe hi best ten coninc gaet.
Nu hort hoe hi die vaert bestaet. 970
Hi sat over sinen hamen,
Ende began, met groter scame,
Rutsen over sinen staert;
Ende als hi dus moede waert,
So wentelde hi dan ene wile. 975
Dus dreef hi meer dan ene mile,
Eer hi tes coninx hove quam.
Doe men Brune daer vernam
In derre wijs van verre comen,
Wart getwifelt van hem somen 980
Wat daer quam ghewentelt so.
Dien coninc wart die herte onvro,
Die Brune bekende te hant,
Ende sprac: »Dits mijn seriant
Brune, hem es dat hooft so root, 985
Hi es ghewont toter doot;
Ai God, wie heeften so mesmaect?"
Bindesen so was Brune ghenaect,
Dat hi den coninc claghen mochte.
Hi stan, ende versuchte onsochte, 990
Ende sprac: »Coninc, edel here,
Wreket mi dor uus selves ere
Over Reinaert, dat felle dier,
Die mi mine scone lier
Met siere list verliesen dede, 995
Ende daer toe mine oren mede,
Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet!"
Die coninc sprac: »Oft ic dit niet
Ne wreke so moetic sijn verdoemt!"
Ende hier na so hevet hi ghenoemt 1000
Alle die hogheste bi namen,
Ende omboot, dat si quamen
Alle gader an sinen raet,
Ende rieden hem hoe dese daet
Best werde gherecht, tes coninx ere. 1005
Doe rieden daer die meeste heren,
Dat menne twee waerf daghen soude,
Reinaert, oft die coninc woude,
Ende horen tale ende wedertale.
Ooc seiden si, si wilden wale 1010
Dat Tibert soude van desen
Te Reinaerde bode wesen:
Al ware hi cranc, hi ware vroet.
Dese raet dinct den coninc goet.
Doe sprac die coninc: »Here Tibeert, 1015
Gaet; ende eer ghi weder keert,
Besiet, dat Reinaert met u come!
Dese heren segghen some,
Al es Reinaert andren dieren fel,
Hi ghelovet u so wel, 1020
Dat hi gherne doet u raet.
En comt hi niet, hets hem quaet:
Men salne hanghen sonder daghen,
Te lachtre allen sinen maghen.
Gaet Tibert, dit secht hem!" 1025
--»Ai here, sprac Tibert, ic bem
Een arem wicht, een clene dier.
Here Brune, die sterc was ende fier,