Que jà estoit passez yvers,
Et l'aube-espine florisoit,
Et que la rose espanisoit,
Et pres fu de l'Acension,
Que sire Noble, le lyon,
Toutes les bestes fist venir
En son palès por cort tenir.
Onques n'i ot beste tant ose,
Qui se tardast por nule chose,
Qu'ele n'i viengne hastivement,
Fors dans Renars tant solement.
Le mal baron, le sodoiant,
Que tuit li autre vont huiant,
Et encusant devant le roi,
Par son engin, par son desroi.
Evenzoo vangt, na eene inleiding, onze _Reinaert_ aan, vs. 41:
Het was in enen Sinxendaghe,
Dat beide bosch ende haghe
Met groenen loveren waren bevaen.
Nobel, die coninc, hadde ghedaen
Sijn hof craieren over al,
Dat hi waende, hadde hijs gheval,
Houden te wel groten love.
Doe quamen tes coninx hove
Alle die diere, groot ende clene,
Sonder vos Reinaert allene:
Hi hadde te hove so vele mesdaen,
Dat hire niet ne dorste gaen.
....................
Doe al dat hof versamet was
Was daer niemen..........
Hine hadde te claghene over Reinaerde
Den fellen, metten roden baerde.
* * * * *
Et conpissa toz mes loviax. 9685.
Ende mine kindre so mesvoert, _Rein._ 74.
Dat hise besekede.
* * * * *
Renarz prist jor de l'escondire 9687.
Qu'il n'avoit pas fait l'avoutire.
Quant li saint furent apporté,
Ne sai qui li ot enorté,
Il se retraist mout tost arière,
Si se féri en sa taisnière.
Het was sint so verre comen, _Rein._ 79.
Datter een dach af was ghenomen,
Ende Reinaert soude hebben ghedaen
Sine onsculde: ende also saen
Alse die heleghe waren brocht,
Was hi andersins bedocht,
Ende ontvoer in sine veste.
* * * * *
Quant la vegile fu chantée 10109.
Le cors portèrent enterrer;
Mès ainçois le firent serrer
En un moult bel vessel de plon,
Ains plus riches ne vit nus hon;
Puis l'enfoïrent soz un arbre,
Et par desus mistrent un marbre,
S'i ont escrit le non la dame.
Doe die vigilie ghehent was, _Rein._ 450.
Doe leidemen Coppen in dat graf,
Dat bi engiene ghemaket was,
(Onder die linde, in een gras,)
Van maerberstene, die slecht was:
Die letteren, die men daer ane sach,
Ane den sarc, die daer up lach,
Deden ane tgraf bekinnen,
Wie daer lach begraven binnen[91]
* * * * *
S'estoit devant la barbaquane. 10179.
Doe ghinc hi vor die barbecane _Rein._ 522.
Sitten over sinen staert.
* * * * *
Je sui Brun, mesagier le roi. 10190.
Ic bem Brune, des coninx bode. _Rein._ 525.
* * * * *
Renarz qui tot le mont engane, 10180.
Por reposer s'est tret arière
Enmi le fonz de sa tesnière.
....................
Renarz set bien ce est li ors,
Reconnéu l'avoit au cors (_sic_):
Lors se commence à porpenser
Conment son cors porra tenser:
En grant paine est d'estudier
Conment le puisse conchier.
Bi der tale, die Brune heeft begonnen, _Rein._ 538.
Bekenden altehant Reinaert,
Ende tart bet te dalewaert,
In sine donkerste haghedochte:
Menichfout was sijn ghedochte,
Hoe hi vonde sulken raet,
Dat hi Brune, den fellen vraet,
Te scerne mede mochte driven,
Ende selve bi siere ere bliven.
* * * * *
Brun, fet Renarz, biax doz amiz, 10199.
En moult grant paine vos a mis
Qui çà vos a fet avaler!
Ge m' en devoie là aler....
Here Bruun, wel soete vrient, _Rein._ 549.
Hi hevet u qualike ghedient,
Die u beriet desen ganc,
Ende u desen berch lanc
Over te lopene dede bestaen;
Ic soude te hove sijn ghegaen....
* * * * *
Nomine Pastre, Christum file! 10237.
In den _Reinaert_ komt deze uitroep niet hier voor, maar wordt later,
vs. 1824, den vos in den mond gelegd:
Nomine Patrum, Christum file!
* * * * *
Cel miel, 10239.
Jà est-ce la chose du monde
Que je miex aim et plus desirre.
Qar m'i menez, biau très doz sire!
Honich es ene soete spise, _Rein._ 577.
Die ic vore allen gherechten prise,
Ende vore allen gerechten minne.
Reinaert, helpt mi, dat ics ghewinne!
* * * * *
Atant se mettent à la voie, 10276.
Onques n'i ot resne tenu,
De si à tant qu'il sont venu......
Ende liepen daer si lopen wilden, _Rein._ 1165.
Dat si nie toghel uphilden
Eer si quamen............
* * * * *
Un chesne ot commencié à fendre: 10282.
Deus coins de chiesne toz entiers
I avoit mis.
Ene eke _Rein._ 651.
Die hi ontwee clieven soude,
Ende hadde twee wegghen daerin ghesleghen.
* * * * *
Or del mengier, puis irons boire. 10290.
Haddi gheten, so soudi drinken. _Rein._ 706.
* * * * *
Et Bruns i mist lors son musel, 10292.
El chesne, et les deus piez devant.
(Bruun) thooft over die oren _Rein._ 678.
Ende die verdere voete in stac.
* * * * *
De loing esta, si le ramposne. 10316.
.... hi sijn oom ghine rampineren. _Rein._ 703.
* * * * *
Qui portent tinel, et qui hache, 10338.
Qui flael, qui baston d'espine.
Sulc was, die enen bessem brochte, _Rein._ 722.
Sulc enen vleghel, sulc een rake;
Sulc quam ghelopen met enen stake.
* * * * *
.... Lanfroi 10356.
Qui devant vint à une hache.
Vore hem allen guam gheronnen _Rein._ 734.
Lamfroit met ere scaerper acx.
* * * * *
Onc nus ne vit si lede beste! 10364.
Nie maecte God so lelic dier! _Rein._ 746.
* * * * *
Cil qui fet pingnes et lanternes. 10393.
Ene houtmakerigge van laternen. _Rein._ 804.
* * * * *
De quel ordre volez-vos estre, 10414.
Qui roge chaperon avez?
In wat ordinen wildi u doen, _Rein._ 943.
Dat ghi draghet root capproen?
Zie wegens de overeenkomst van vs. 10416 en _Rein._ 952-3 de varianten
op dit vers.
Dist li rois: Bruns, qui t'a ce fet? 10429.
Ai God, wie heeften so mesmaect? _Rein._ 987.
* * * * *
Rois, fet-il, si m'a mal-bailli 10434.
Renarz, com vos povez véoir.
Ende hevet mi ghemaect alse ghi siet. _Rein._ 997.
* * * * *
A véu l'oisel Saint-Martin. 10472.
Sach hi _Rein._ 1046.
Sente Martins voghel, ende quam ghevloghen
* * * * *
Assez si le hucha à destre: 10473.
Et li oisiax vint a sénestre.
»Vliech te miere rechter hant!" _Rein._ 1051.
Die voghel vlooch..........
....................
Ende vlooch Tibert ter luchter siden.
* * * * *
Tybert, fet li Renarz, villecome. 10493.
Neve, ghi sijt mi willecome. _Rein._ 1073.
* * * * *
Mès sa parole que li coste? 10498.
Wat cost Reinaerde scone tale? _Rein._ 1077.
* * * * *
Martinet 10564.
Avoit au trou deus laz tenduz,
Por Renart prendre, le gorpil,
......................
Et Renarz l'enging savoit bien.
Martinet _Rein._ 1175.
... hadde vor dat gat gheset
Een strec, den vos mede te vane:
..................
Dit wiste Reinaert, dat felle dier.
* * * * *
Je t'atendré au trou çà fors. 10573.
Ende sal u hier buten beiden. _Rein._ 1187.
* * * * *
Tybert s'en eschape, li chaz, 10605.
Qu'il ot as denz mengié les laz.
So dat hi metten tanden sinen _Rein._ 1316.
Die pese midden beet ontwee.
* * * * *
A tot le mains en sa paroche 10631.
Ne puet soner c'à une cloche.
en es gheen lachter, _Rein._ 1300.
Dat hi ludet met ere clockn.
* * * * *
Alez donc tost, si l'amenez, 10653.
Gardez sanz lui que revenez.
Gaet, ende eer ghi wederkeert, _Rein._ 1016.
Besiet, dat Reinaert met u come.
* * * * *
Qar je n'i voi prestre plus près. 10744.
Hier nes ander pape bi. _Rein._ 1442.
* * * * *
Se je muir, si serai toz sax. 10730.
Mine siele sal te claerre wesen. _Rein._ 1445.
* * * * *
Or s'en vont li baron à cort. 10871.
Die heren hebben den wech bestaen _Rein._ 1696.
Tote des conincs hovewaert.
* * * * *
Vers cele cort à ces gelines, 10888.
Là est la voie que lessons.
Te ghenen hovewaert _Rein._ 1706.
So leghet onse rechte strate.
* * * * *
Fet-il, je l'avoie oblié. 10896.
Ic hads vergheten, lieve neve. _Rein._ 1725.
* * * * *
Et nequedent sovent colie 10912.
Vers les gelines cele part,
Moult est dolent quant il s'en part;
Et qui la teste li coupast,
As gelines tantost alast.
Hoe dicke sach Reinaert achter rugghe _Rein._ 1730.
Weder, daer die hoenre ginghen!
Hine conste hem niet bedwinghen,
Hine moeste siere seden pleghen:
Hadde men hem thooft af gesleghen,
Het ware ten hoenrewaert ghevloghen.
* * * * *
Et Bruns qui la teste ot vermeille. 10938.
Brune, _Rein._ 1820.
Dien noch bloedich es die crune
* * * * *
Rois, fet Renarz, je vos salu 10943.
Con cil qui plus vos a valu
Que tuit li baron de l'empire.
Ic groet u, coninc, ende hebbes recht; _Rein._ 1777.
En hadde nie coninc enen cnecht
So ghetrouwe jeghen hem
Als ic oit was ende bem.
* * * * *
Qar cil sont serf par nature. 10960.
Die scalcheit es hem binnen gheboren. _Rein._ 1795.
* * * * *
Renart, Renart, dist l'emperère, 11021.
....................
Bien savez parler et plaidier,
Mès ce que vaut? n'i à mestier;
N'en partirez en nule guise
Que de vos n'en face justise.
Die coninc sprac: »Owi Reinaert, _Rein._ 1800.
Owi Reinaert, onreine quaet,
Wat condi al scone ghelaet!
Dat en can u ghehelpen niet een caf.
Nu comt uwes smekens af:
In werde bi smekene niet u vrient.
* * * * *
Se Bruns..... 10978.
Et li vilains le ledenja,
Et il por coi ne se venja?
Was hi (Br.) teblouwen oft versproken, _Rein._ 1827.
Waer hi goet, het ware ghewroken.
* * * * *
Et si me face ardoir ou pendre, 11015.
Qar ne me puis vers lui deffendre.
Wildi mi sieden, ofte braden, _Rein._ 1842.
Ofte hanghen, ofte blenden,
Ic ne mach u niet ontwenden.
* * * * *
Mès ce seroit povre venjance. 11018.
Dat ware ene cranke wrake. _Rein._ 1849.
* * * * *
Ez-vos Renart le pelerin 11169.
Escherpe au col, bordon fresnin.
Nu wart Reinaert pelgrijn, _Rein._ 2997.
....................
Scerpe ende palster omme den hals.
* * * * *
Dame, fet-il, vostre proière 11189.
Devroie-ge avoir moult chière;
Moult par devroit estre haitiez
Por qui proier daingneriez.
Bidt vor mi, edele vrouwe, _Rein._ 2745.
Dat ic u met lieve weder scouwe.
Opmerkelijk is ook nog dat de eigenaardige fransche vocativus[92] (vs.
10445):
Où estes-vos, Tyberz li chaz?
evenzoo in den Comburger codex (vs. 421) gevonden wordt:
Die coninc sprac: Grimbert die das,
U oom _enz._
Al die plaatsen komen zoo letterlijk overeen, dat er geen twijfel over
kan blijven, of het eene stuk is eene vertaling van het andere. Maar
ziet, er komen nu zoo vele afwijkingen in beiden voor, dat men weder
begint te twijfelen en naar een ander origineel omziet. Men zal daarbij
echter met omzichtigheid moeten te werk gaan.
VI.
Wat zou dat andere origineel kunnen zijn? Het ouder gedicht dat aan de
fransche branche ten grondslag ligt? Men zou misschien geneigd zijn dit
aan te nemen, als men durfde gissen, dat de veelvuldige gelijkluidende
assonancen in den _Reinaert_ (zie boven, bl. XXV vlg.), ontstaan waren
uit navolging van een fransch stuk dat in _tirades monorimes_ geschreven
was, hetgeen dan noodzakelijk ouder zou moeten zijn dan de 20e branche,
die in _rimes plates_ is geschreven. Maar vooreerst is er geen spoor
over van een fransch gedicht in tiensylbige regels uit dezen cyclus[93];
en buitendien bewijst de eigenaardigheid van het vlaamsche gedicht
niets, daar in geene andere vertaling van tiensylbige fransche verzen
met assonnance eenig spoor van des oorspronkelijken versbouw over is.
Overigens hebben wij reeds betoogd, dat juist de bekende fransche tekst
veel nader aan dat origineel staat dan onze vlaamsche _Reinaert_[94].
Dus eene andere omwerking van dien ouderen tekst misschien? Maar is
het mogelijk aan eene andere fransche omwerking te denken, daar de
_Reinaert_ juist met MÉONS branche zoo vele afwijkingen van het
origineel gemeen heeft, en, gelijk wij zagen, niet slechts in het
algemeen denzelfden geest als deze ademt, maar ook grootendeels
denzelfden gang heeft, en daarenboven in een aantal plaatsen eene
letterlijke, in een grooter aantal eene meer vrije navolging daarvan
levert?
Om alle onderstellingen uit te putten vragen wij nog: kan het ook eene
omwerking der branche van MÉON geweest zijn? Maar ook dit is onmogelijk;
daar zeer zeker een zoo voortreffelijk stuk veeleer zou zijn bewaard,
dan het minder afgewerkte, waarvoor het in de plaats trad.
Voegen wij er thans nog bij, dat de eigenaardigheid in het rijmsysteem
van het vlaamsche stuk ook teruggevonden wordt in onze fransche branche,
welke overeenkomst zeker geene toevallige kan zijn, en wel in rekening
gebracht mag worden om de filiatie dezer twee stukken te betoogen[95].
Vestigen wij voorts onze aandacht op dat gedeelte van ons vlaamsch
gedicht dat het meest van het Fransch afwijkt, dan blijkt ons dit zoo
eigenaardig Vlaamsch, dat het ons reeds terstond veel waarschijnlijker
moet voorkomen, dat dit een zelfstandig, onvertaald, oorspronkelijk
opgevat en bewerkt stuk moet zijn, gelijk ons later nog duidelijker zal
blijken.
Dit voert reeds tot het vermoeden, dat de overige afwijkingen van het
Fransch ook wel een anderen grond konden hebben dan een ons onbekend
ander origineel.
Trouwens, heeft de vlaamsche dichter ook wel uitsluitend willen
vertalen? Slaan wij het oog op hetgeen hij zelf zegt in den aanhef van
zijn werk.
Hij kende »davonturen van Reinaerde," daar het hem immers anders niet
had kunnen »vernoyen", dat zij
In Dietsce onghemaket bleven.
Het »vernoyede" hem zoo zeer,
Dat hi die vite dede soeken,
dat hij zich de levensbeschrijving verschafte,
Ende hise na den Walschen boeken
in Dietsce...... hevet begonnen.
Hij zocht dus, of deed zoeken, de geheele vite, en bewerkte zijn gedicht
niet naar _één boek_, maar volgens DE _fransche_ BOEKEN.
Dat hij zich hoofdzakelijk bepaalde tot dat gedeelte der sage dat,
blijkens de verschillende navolgingen, reeds in 's dichters tijd voor
het beste gehouden werd, en ook thans nog door alle beoordeelaars als de
uitstekendste aller branches wordt aangemerkt[96], is hoogstnatuurlijk;
maar slaafsche navolging hebben wij daarbij niet te wachten:
verbeteringen, aanvullingen, die dan waarschijnlijk geput zullen zijn òf
uit de andere fransche branches, òf uit de overlevering, die den dichter
bekend was[97]. Zien wij dit in de bijzonderheden.
De grootste afwijking bestaat in het verhaal van hetgeen er ten hove
gebeurde, nadat Reinaert er verschenen was. In het Fransch schenkt de
koning den vos vergiffenis op bloote voorspraak van Grimbert, zonder dat
die genade gemotiveerd is, en alleen op voorwaarde dat Reinaert als
pelgrim het heilige land zal bezoeken. Naauwelijks heeft hij genade
verworven, en is hij buiten 's konings macht, of hij ontdoet zich, vs.
11262
Et du bordon et de l'escherpe:
Son cul en tert, volant les bestes,
Puis si lor giete sor les testes.
Nu stormt het geheele gevolg des konings hem na en jaagt hem binnen
Malpertuis, waar hij veilig is,
Où il ne crient ost ne asaut.
Dan volgt een toevoegsel. Reinaerts burcht wordt belegerd: van zijne
tinnen beschimpt de vos zijne belagers, en schoffeert zelfs op zekeren
nacht de koningin. Maar bij die gelegenheid wordt de bedrieger gevangen
genomen, die nu zou worden gehangen. Ter goeder ure kwamen echter
Reinaerts echtgenoot en kinderen, en brachten
Un somier tot chargié d'avoir,
dat zij den koning aanboden.
Rois Nobles choisi le tresor, Vs. 11817.
Qu'est devant li, d'argent et d'or;
De l'avoir fu moult covoitos.
Geen wonder dan ook, dat hij gaarne voor dien schat Reinaert op nieuw
genade schonk.
En dan volgt er (vs. 11853) waarschijnlijk een nieuw toevoegsel, waarbij
wij ons niet zullen ophouden.
Nu behoeft men den _Reinaert_ van vs. 1873 af tot aan het einde slechts
vluchtig te doorloopen, om zich van de meerdere voortreffelijkheid van
het vlaamsche stuk boven zijn origineel te overtuigen. Alles is hier
met uitnemende kunst behandeld: eenheid en samenhang zijn treffend
behouden, omdat elke bijzonderheid goed en natuurlijk is gemotiveerd.
En toch vond de dichter de aanleiding tot zijne hoofdmomenten in het
fransche stuk. Reeds bij de derde indaging van Renart doet de koning hem
daar weten dat hij met den strop zal gestraft worden; hij moet zich ten
hove komen verantwoorden, en behoeft geld noch goede woorden meê te
brengen (vs. 10724),
Si n'i aport or ne argent[98];
Als Reinaert voorts van de koningin een ring erlangt, zegt hij haar, vs.
11197:
Redonrai vos de mes joiax
Tant que vaura bien cent aniax;
en later wordt hij werkelijk, onder bemiddeling der koningin, door een
grooten schat van den dood vrijgekocht. Dit laatste heeft ook in den
_Reinaert_ plaats, maar onder zeer gewijzigde omstandigheden; en ROTHE
heeft er reeds op gewezen, dat de schat, waardoor in het Fransch 's
konings toorn gestild wordt, »rappelle l'idée générale d'un trésor qui
influe sur la résolution du souverain. Mais"--voegt hij er bij--»il
y a fort loin de là au trésor imaginaire de _Reineke_"[99]. Hoe groot
het onderscheid ook zij, de overeenkomst van het gronddenkbeeld is
onloochenbaar, gelijk wij ook later onder het frissche vleesch van onzen
_Reinaert_ het gebeente der fransche branche zullen kunnen tasten.
De schat van koning Hermelinc wordt in het vlaamsche stuk zoo natuurlijk
mogelijk in het verhaal gebracht, en heeft het dubbele voordeel, dat
Reinaert daardoor niet alleen 's konings gunst verwerft, maar ook dat
hij, vs. 2175,
Brune ende Isengrijn bede
In veten ende in ongheval
Jeghen den coninc bringhen sal.
Maar hoe kwam de dichter op de gedachte om op die wijze zijn voorbeeld
te wijzigen? Blijkbaar putte hij die uit de traditie: »Dass Ermenrich
in die erzählung gemengt ist," zegt GRIMM[100], »verräth einen uralten
Deutschen zug; wahrscheinlich ist eine flandrische tradition mit dabei
im spiel." En hij haalt daarbij eene plaats aan uit de _Miracula Sti
Bavonis_, in de tiende eeuw geschreven, waaruit blijkt, dat men koning
Hermenrijk voor den stichter der burcht te Gent hield, waar hij groote
schatten vergaderd had[101].
Het geheele denkbeeld van eene biecht kon hij uit de fransche 20e
(16e) branche ontleend hebben, waarin zij althans met een woord wordt
aangestipt; vs. 11717 raadt Grimbert den vos, die op 't punt stond van
gehangen te worden,
Or vos déussiez confesser,
en wat later, vs. 11807, komt zijne vrouw met den schat aan
Ançois qu'il ait dit sa confesse.
Het denkbeeld om zich op den beer en den wolf te wreken, en hen van een
deel van hunne huid te berooven, is niet aan de 20e branche ontleend;
maar het was blijkbaar oud. In het Fransch zoowel als in de latijnsche
gedichten[102] vindt men dit incident in de verhalen waarin de kranke
leeuw door den vos genezen wordt[103]. En hetgeen merkwaardiger is, is
dit, dat zoowel in den _Isengrimus_, den mhd. _Reinhart_, als in de 26e
(21e) fransche branche, die wraakoefening voorafgegaan wordt van den
hofdag waar Reinaert wordt aangeklaagd.
Blijkbaar schijnt intusschen op den hofdag bij den kranken koning de
aanklacht tegen den vos maar weinig plaats te hebben beslagen, gelijk de
_Isengrimus_ leert. Of dit tafreel van lieverlede meer in het breede is
uitgewerkt, om eindelijk als zelfstandig verhaal te worden behandeld,
dan of de afzonderlijke ding-dag aanleiding gaf tot meerder uitbreiding
van soortgelijk verhaal in het eerste deel der branche van de genezing
des konings, is niet licht uit te maken. Ik zou intusschen niet
ongeneigd zijn het eerste aan te nemen. Daarvoor pleit, dunkt mij,
vooreerst de samenvoeging in den mhd. _Reinhart_; maar ten anderen ook
de 26e (21e) fransche branche.
Zij begint ook met een hofdag op den Pinksterdag.
Ce fu entor la Pantecoste, Vs. 17885.
Que dant Nobles tenoit sa feste:
Asanblée i ot mainte beste;
....................
Mais li chastelains de Val-gris,
Dans Renarz, de qui toz max sort,
N'ert pas adonc venu a cort.
Isengrim begint ook hier de aanklacht tegen zijnen vijand, die echter
door Tybert verdedigd wordt. Hoewel hij reeds herhaaldelijk gedaagd is,
Plus de dis foiz, voire de vint,
wordt hij opnieuw opgeroepen, eerst door den hond Roonel, wiens vrouw
hem echter waarschuwt, zeggende, vs. 18172:
Manbre-vos de Tybert le chat,
A qui fist panre tant mal mors.
Et de Belin, et de Brun l'ors,
A qui il fist perdre la pel
Des orailles dusc'au musel.
Roonel volbrengt intusschen zijne boodschap, maar wordt door den vos in
't ongeluk gestort. Dan volbrengt het hert de tweede indaging, en ook
deze bode komt slecht van de reis. De koning wordt daardoor zoo
vertoornd, dat hij de koorts krijgt. Daarop begeeft Grimbert zich naar
Reinaert om hem deze boodschap te brengen; waarop dan de geschiedenis
der genezing des konings door den vos begint.
Men ziet duidelijk, dat dit eene navolging is van de driedubbele daging
uit onzen _Reinaert_, gelijk reeds door GRIMM is opgemerkt[104], die er
echter op laat volgen: »gewis gab es ein älteres, mehr zu dem deutschen
stimmendes franz. gedicht." Hij zegt dit vooral met betrekking tot het
laatste gedeelte der branche; maar wellicht geldt het evenzeer van het
eerste stuk, dat zeer zeker »einen spätern umarbeiter verräth."
Daar hij nu een ouder gedicht omwerkte, kan _zijne_ inleiding daarin
niet voorhanden geweest zijn: hij heeft dus hier zijn voorbeeld
veranderd. Hoe kwam hij daartoe? en waarom deed hij het juist zoo? Mij
dunkt, het ligt voor de hand om aan te nemen, dat hij dat ouder eerste
gedeelte niet opnam, omdat dit tot een zelfstandig gedicht verwerkt was.
En dat dit juist het onze is geweest, is niet onwaarschijnlijk, omdat
dit juist het best verklaart hoe hij juist eene blijkbare navolging van
dit stuk voor het oorspronkelijke in de plaats schoof.
Waarschijnlijk kende de dichter van den _Reinaert_ dien ouderen
vorm, hetzij dan uit een der latijnsche stukken, den _Isengrimus_
of _Reinardus_, hetzij uit de mondelinge overlevering, daar hij
waarschijnlijk het ouder fransche gedicht niet gekend heeft; en zoo kwam
hij misschien op het denkbeeld om tot op eene zekere hoogte den draad
weder op te vatten die zijn fransch voorbeeld had laten schieten.
De mishandeling, het dooden van Cuwaert, hoewel in het Vlaamsch geheel
anders verhaald, moet ook uit het Fransch ontleend zijn, en wel uit
de 20e branche. Daar heet het, vs. 11209 vlg., dat Renart na zijne
begenadiging den haas, die zich in eene haag verborgen had, overweldigt
en hem meêsleept:
En quide bien livroison fère Vs. 11246.
A ses faonz sans demorance.
Maar het gelukte Couart den moordenaar te ontsnappen (vs. 11272), en zoo
gewond en mishandeld als hij was
(Les costez a toz pertuisiez, Vs. 11279.
Que li bordons i fu fichiez;
Et la pel des piez et des mains
A rompue, n'est mie sains.)
zich voor 's konings voeten te werpen en om hulp te smeeken, waarop
Noble, verontwaardigd over het verraad van Renart, beveelt hem na te
zetten.
Dat er werkelijk ontleening uit de fransche branche plaats had, mag ook
daaruit worden opgemaakt, dat in 't Vlaamsch de misdaad aan Cuwaert
gepleegd, niet gemotiveerd is; daar deze integendeel den vos, hoewel
door angst gedreven, nog een dienst had gedaan, zie vs. 2628 vlg.
Daarentegen had in 't Fransch de haas zich zijn ongeval op den hals
gehaald; want toen men Renart ter galg voerde, en alle dieren hem te
lijf gingen, had Couart hem van verre,
De loing, que pas ne l'aprochoit, Vs. 11106.
met een steen geworpen; en juist omdat
En a crollé le chief Renart,
had de lafaard zich weggemaakt,
Que onques puis ne fu véuz.
en in de haag, waar hij zich verscholen had, ontdekt hem later Renart,
die zich nu over den hoon hem aangedaan wil wreken.
Eindelijk komen wij tot het slottafreel van onzen _Reinaert_, dat
WILLEMS als een overgang tot het tweede boek beschouwde[105]. Over de
optreding van Firapeel hebben wij reeds gesproken[106]: het is hier de
plaats om een enkel woord te zeggen over de regels die hoofdzakelijk den
grondslag van WILLEMS' argument uitmaken; namelijk dat Firapeel zegt,
vs. 3406:
Ende daer na sullen wi alle lopen
Na Reinaerde, ende sulne vanghen,
Ende bi siere kelen hanghen.
Zijn deze woorden uit de fransche branche ontleend, dan vervalt
natuurlijk de stelling van WILLEMS zonder eenige tegenspraak. Welnu, als
Cuwaert den koning Reinaerts nieuw verraad ontdekt heeft, roept Nobel
uit, vs. 11290:
Or sai bien q'à mavès me tient.
_Seignor, fet-il, or après tuit!_
Que je le voi où il s'enfuit:
Par le cuer bé, s'il vos estort,
Vos estes tuit pendu u mort,
Et cil de vos qui le prendra,
Toz ses lignages frans sera.
De aanhaling zal genoegsaam zijn om te overtuigen, dat werkelijk de
aangetogen woorden van onzen _Reinaert_ uit de pen vloeiden van den
oudsten schrijver, en niet van den omwerker.
In het origineel geven de mannen des konings gehoor aan zijne stem en
jagen den verrader na, die zich eindelijk op zijne burcht bergt. In onze
navolging kon dit niet, omdat Reinaert zich reeds te Malpertuis bevond,
vanwaar hij zich buitendien met al de zijnen in de woestijn terug trok
(vs. 3310-4).
De laatst aangewezen plaats snijdt de mogelijkheid af om te denken aan
een plan om later in het gedicht uitvoering te geven aan Firapeels
belofte om Reinaert te vangen en te hangen.
Heeft intusschen de dichter van den _Reinaert_ het laatste gedeelte der
branche waarin het beleg van Maupertuis beschreven wordt gekend?
Het antwoord op die vraag kan niet anders dan bevestigend uitvallen.