Brigantes, gens numerosissima, toti olim provinciæ leges præscribens.
his cultæ civitates, Epiacum, Vinovium, Cambodunum, Cataracton,
Galacum, Olicana, & primaria Isurium. Eboracum verò, ad Urum fluvium,
caput provinciæ. primùm colonia nomine Sextæ à Romanis factum, sextæque
deinde legionis, quæ Victrix dicebatur, sedes. deinceps verò plurium
Imperatorum præsentia illustrior factum, municipii quoque auctum
prærogativis.
XXXIII. Totam in æquales ferè partes provinciam dividunt montes Alpes
Penini dicti. hi, ad Icenorum Carnabiorumque fines ad fluvium Trivonam
surgentes, continua serie per CL. milliaria septentrionem versus
decurrunt.
XXXIV. Populi, ad occidentalem hujus jugi partem habitantes, sunt
Volantii Sistuntiique arctiori, ut videtur, fœdere conjuncti. urbes
habebant Rerigonum, Coccium & Lugubalium, quarum tamen posteriores
binas Romanorum tenebant præsidia.
XXXV. Septentrionales hujus terræ limites tegebat murus iste stupendæ
molis, à Romanis per Isthmum ad longitudinem LXXX. milliarium extensus,
cujus altitudo XII. crassities verò IIX. pedes æquabat, turribusque
ornatus, murus erat.
XXXVI. Gentem hanc, ab Imperatore Claudio primùm infestatam, deinde
ab Ostorio Legato devictam, postea à Cereali fractam & magnam partem
debellatam, ex historia colligitur. cum verò sponte se Agricolæ
dedisset, pacem illi datam esse percepimus. Famam hujus gentis in
historiis precipue delêrunt turpia Reginæ ipsorum gesta inauditaque
perfidia. ipsa harum potentium nationum progenies erat, quæ novas
electura sedes, ultimùm ultrò, patriæ, inter Alpes, Danubium & Rhodanum
jacenti, valedicebat. ex his in Hyberniam postea nonnulli, sedem ibi
fixuri, transierunt, ut ex documentis constat.
¶ XXXVII. His borealiores erant nationes istæ validissimæ olim sub
nomine Maætarum venientes, à quibus, mortuo patre, fratricida iste
Bassianus suam turpiter pacem emit. regiones, quas tenuêre, sequentes
erant, in orientem Ottadinia, inde Gadenia, post hanc Selgovia, deinde
Novantia, supra hos etiam Damnia.
XXXVIII. Muro proximi habitabant Gadeni, quorum metropolis Curia. ad
Oceanum verò proprius siti Ottadini, eorumque caput Bremenium, ac apud
hos fluvii Tueda, Alauna, & utraque Tina, infra murum decurrentes.
XXXIX. His occidentaliores ad Oceanum siti erant Selgovæ, eorumque
urbes Corbantorigum, Uxellum & Trimontium, quam tamen sat diu tenuit
præsidium Romanorum, quod antiqua memorant monumenta. hujus regionis
fluvii præcipui fuerunt Novius, Deva &, ex parte, Ituna.
XL. Ultra Devam, nuper dictam, ad Oceani quoque oram in extrema insulæ
parte, Hyberniam versus, Novantes siti erant. apud quos celebris illa
Novantum chersonesus, Hybernia distans milliaria XXVIII. hæc inter
cuncta Brittaniæ promuntoria maxumè borea antiquis credebantur, juxta
verò, æque ac illi, causam non video. metropolis horum Lucophibia,
aliàs Casæ candidæ. fluvii verò Abrasuanus, Jena &, ad orientem
regionis terminus, Deva.
XLI. Supra Novantes, Selgovas & Gadenos, interveniente montium
Uxellorum serie, habitabant Damnii, prævalens quidem natio, sed quæ
condito muro non parvum regionis suæ tractum amisit, à Caledoniis
subjugatum & spoliatum. præter illud quod murum tuebatur præsidium
Vanduarium tenebat Romanus miles.
XLII. Hic Brittania, rursus quasi amplexu Oceani delectata, angustior
evadit, quam alibi, idque ob duo ista rapidissima, quæ infunduntur,
æstuaria Bodotriam scilicet & Clottam. contractus hic Isthmus ab
Agricola Legato primùm præsidio munitus erat. alium murum, in historiis
nobilissimum, erexit imperator Antoninus, ad XXXV. circiter milliaria
protensum; ut hoc medio barbarorum sisteret incursiones, qui & ab
Ætio Duce demum reparatus est, undecimque firmatus turribus. has verò
regiones pro illa habeo provincia, quæ per victoriosam Romanorum aciem
sub Imperatore Theodosio revocata, atque in honorem Imperatoris, tunc
ad clavum imperii sedentis, VALENTIANA dicta putatur.
¶ XLIII. Extra murum sita provincia VESPASIANA. hæc est Caledonia
regio, à Romanis nimiùm quantum & desiderata militibus, & incolis
valde defensa. negotium, cujus amplam historiæ Romanæ, aliàs nimis
de istiusmodi rebus silentes, mentionem faciunt. hic fluvium Tavum
conspicere licet, qui longo cursu regionem in duas quasi partes
dissecare videtur. hic quoque arduum atque horrendum jugum Grampium
offendimus, quod provinciam istam bifariam secabat. atque hæc eadem
erat regio, quæ, à commisso inter Agricolam & Galgacum prœlio,
Romanis utilissimo, famam in annalibus habet insignem. hi vires eorum
veteresque castramentationes hodieque magnitudo ostendit mœnium, nam
in loco ubi ingens supradictum prœlium habitum erat, quidam ordinis
nostri, hanc viam emensi, affirmant, se immania vidisse castra, aliaque
argumenta Taciti relationem confirmantia.
XLIV. Nationes verò, Romanis hic subjectæ, ordine jam sequentur.
ultra Isthmum, atque ad Tavum, gens erant Horrestii, quorum urbes,
post prætenturam quidem exstructam, prius enim Damniis accensebantur,
fuerunt Alauna, Lindum, &, re non minus quam nomine reliquis
gloriosior, Victoria, ab Agricola ad flumen Tavum XX. milliaria ab
ejusdem in mare exitu ædificata, memoriæ proditum dicunt.
XLV. Supra hos ultra Tavum, qui limites constituit, erant Vecturones,
sive Venricones, quorum urbs primaria Orrea, fluvii verò Æsica & Tina.
XLVI. Oceani littus, ultra horum fines, accolebant Taixali, his urbium
princeps Divana, fluvii autem Deva & Ituna. pars Grampii montis, quæ,
ut promuntorium, late se in Oceanum, quasi in Germaniæ occursum,
extendit, ab illis nomen mutuatur.
XLVII. His contermini ad occidentem, interveniente montium Grampiorum
serie, exstitêre Vacomagi, qui amplissimam regionem tenebant, quorum
urbes Tuessis, Tamea & Banatia. Romanorum autem statio, simulque
provinciæ urbs primaria, erat, ad ostium fluvii Varar in littore situm,
Ptoroton. notiores hujus regionis fluvii præter Vararem, qui provinciam
terminabat, fuerunt Tuesis & Celnius.
XLVIII. Infra Vacomagos Tavumque habitabant Damnii-Albani. gentes parum
notæ, & intra lacuum montiumque claustra plane reconditæ.
XLIX. Inferius adhuc Clottæ ripas accolebant Attacoti, gens toti
aliquando olim Brittaniæ formidanda, maxumus hic visitur lacus, cui
nomen olim Lyncalidor, ad cujus ostium condita à Romanis urbs Alcluith,
brevi tempore à Duce Theodosio nomen sortita, qui accupatam à barbaris
provinciam recuperaverat; cum hac comparari potuit nulla, utpote quæ,
post fractas cæteras circumjacentes provincias, impetum hostium ultimo
sustinuit.
L. Hæc provincia dicta est, in honorem familiæ Flaviæ, cui suam
Domitianus Imperator originem debuit, & sub quo expugnata, VESPASIANA.
&, ni fallor, sub ultimis Imperatoribus nominata erat THULE, de qua
Claudianus vates his versibus facit mentionem;
————_incaluit Pictorum sanguine Thule
Scotorum cumulos flevit glacialis Hierne._
sed non tam diu sub aquila suopte tenuerent Romani, ut posteritati
innotescerent ejusdem & nomina & subjectio. cursorio hucusque oculo,
qualis sub Romanorum Imperio erat, Brittaniam lustravimus. restat ut
parili compendio Caledoniorum terras lustremus.
De CALEDONIA.
LI. Licet tota ultra Isthmum prædictum Brittania non improprie dici
posset Caledonia, ipsi tamen Caledonii ultra Vararem sedem habuêre,
unde ducta linea terminum Romani in Brittaniam imperii accuratè satis
ostendit. citerior verò insulæ pars alio atque alio tempore ab illis
possessa fuit, reliqua, ut supra meminimus, à Brittonibus barbaris
occupata. hucusque & proficiscentibus lumen aliquod fœnerant antiqua
historiarum monumenta. trajicientes autem Varar flumen, extincto
lumine, in obscuro quasi versamur, & quamvis non nobis ignotum sit,
exstructas ibi pro limitibus Imperii Romani fuisse aras, Ulyssemque,
tempestate fluctibusque jactatum heic vota persolvisse, siquidem
condensæ arboribus sylvæ cum perpetuis montium saxetis ab ulteriori nos
scrutatione prohibent. relationem sequentem à mercatoribus Brittonibus
fugitivis acceptam posterisque relictam, ut sufficientem æstimemus,
necesse est.
LII. Ad occidentem igitur Vararis habitabant Caledonii proprie sic
dicti, quorum regionis partem tegebat immensa illa Caledonia sylva.
LIII. Littus incolebant minores quidam populi, ex quorum numero ultra
Vararem & erectas supradictas aras ad Loxam fluvium habitabant Cantæ,
in quorum finibus promuntorium Penoxullum.
LIV. Huic ordine proximus est fluvius Abona ejusdemque accolæ Logi.
hinc Ila fluvius & ad illum siti Carnabii Brittonum extremi, qui ab
Ostorio Proprætore subjugati jugum Romanum indigne ferentes, adscitis
in societatem Cantiis, ut referunt traditiones, trajectoque mari ibi
sedem eligunt. in varia heic promuntoria sese extendit Brittania,
quorum primum antiquis dictum Vinvedrum, tum Verubrium, aut extremitas
Caledoniæ.
LV. Post illos Cantini. deinde, interiores Logisque proximi, Mertæ siti
sunt. in his oris promuntorium Orcadum positum. cui adjacebant Orcades
insulæ. ulterius manabat Nabæus fluvius, qui terminus erat Carnabicæ
jurisdictionis.
LVI. Ad inferiorem hujus regionis partam habitabant Carnonacæ, in
quorum finibus promuntorium Ebudum, ad cujus extrema eximium Oceanus
sinum efformat, qui olim Volsas appellatus. ad inferiorem istius
sinus ripam tendebant Cerones, & infra Ityn Creones ad Longum usque
procurrit. inde Oceanum inter & sinum Lelanum dictum ab incolis Epidiis
promuntorium.
LVII. Provectus jam ultra flumen Vararis, idem illud remetiri non
possum, quin in transgressu admirer Romanos, aliàs satis expertos
judicio atque experientia, heic quasi destitutos tam perabsurda
opinione laborasse, ut istam Brittaniæ partem, quæ jam armis ipsorum
intacta quiescebat, reliquam jam subactum atque possessam longe
majori & longitudine & latitudine metirentur. (quam tamen eos fovisse
opinionem satis superque constat.) qui enim ea, qua par est, mente
insignem Romanorum ambitionem atque insatiabilem regnandi cupidinem
consideraverit, & quo hostem vix ira ipsorum & notitia, nedum timore
dignum excluderent stupenda ista, quæ totum orbem in admirationem sui
facile trahunt, opera erexisse. in hoc ut in cæteris quam plurimis
magnam summi Numinis merito providentiam veneremur, cui ut omnia
subjecta sunt regna, ita & sempiterna ab incolis gloria debetur & erit,
Amen.
CAPUT VII.
Lustratis ita pro instituti ratione cursim terris Brittanicis,
necessarium videtur, antequam ad insularum descriptionem aggrediar,
dubio à non nemine moto occurrere; ubinam, inquit ille, earum quas
tu nobis commemoras urbium nominumque vestigia? habentur nulla!
Licet vicissim quærere, ubinam hodie sint Assyrii, Parthi, Sarmatæ,
Celtiberi? at qui has celeberrimas gentes exstitisse neget, impudentem
satis spero futurum neminem, nonne inveniuntur hodienum regiones
urbesque permultæ eisdem, quæ ante duo vel plura annorum millia
habuerunt, quæ compellantur, nominibus? Judæa, Italia, Gallia,
Brittania, non hodie minus, quam priscis illis temporibus nota.
Londinum hodieque lingua vernacula sono non adeo discrepante _London_
appellatur. Incuria majorum & in colligendis ac conservandis illis, quæ
huc facere & tunc temporis non difficulter haberi poterant monumentis
negligentia si attendatur, non adeo quidem graviter illa videtur
increpanda, vel ut hujus defectus unica & primaria causa censenda,
vix enim præter illos, qui ordini sacrorum se dederant, operam libris
scribendis commodabant. hi verò à sacro alienum censuerunt munere
profanis istiusmodi, ut vocabant, negotiis operam suam impendere.
Crediderim potius nos sine periculo scire, & sine piaculo ad posteros
transmittere posse illa, quæ de prisco regnorum statu sedula veterum
monumentorum perlustratio & accuratius scrutinium poterit investigare.
ad aliud verò sentiendum me ferè compulisset bonus ille Antistes, ita
me compellare visus: tune solus ignoras quam breve, nobis in hoc orbe,
temporis spatium sit exigendum omnesque nostros etiam laboriosissimos
conatus ab inutilium servorum nomine nos non posse reddere immunes?
omniaque nostra studia proximi usum pro scopo debent habere? hæc! cui
unquam sunt usui? bullatis istiusmodi nugis mundum deludi! His merito
reponimus. an ergo prohibita nobis simul omnis honesta delectatio?
nonne eximiæ divina providentiæ documenta produnt istiusmodi
narrationes? indene patet, quomodo Evangelia de morte & merito
Christi concio universum collustraverit & vicerit orbem gentilibus
ante superstitionibus obnoxium? obvertenti porro, non incongrue fortè
Chronologiæ istiusmodi res in compendio tractari. denuo repono. nec
ergo nimium quidquam est novisse, majores nostros non, ut nonnulli
fabulantur, Autochtones fuisse è terra prosilientes. Deum potius naturæ
librum aperuisse, ut ex illo constarer magni opificis omnipotentia,
qualis in Mosis voluminibus eadem descripta proponitur. Denique
forte respondenti, operibus, authori apud posteros nomen laudemque
parituris, exploratorium ignem esse subeundem, hæc inquam dicenti,
& in his subsistendi gratus profiteor tantum his verbis efficaciæ
fuisse, ut etiam suborta michi nonnumquam fuerit cœpti hujus laboris
pœnitentia. Ex altera proinde hujus opusculi parte præter Chronologicam
rerum commemorationem amplius quidquam exspectare nolit Benevolus
Lector, quem adeo benevolentiæ tutelæque Divinæ, paria ab ipso michi
promittens, devotus commendo, sperans, ut me simul cœlesti Patri, qui
misericors & condonationis plenus, commendet.
Ex fragmentis quibusdam à Duce quodam Romano consignatis & posteritati
relictis sequens collectum est itinerarium, ex Ptolemæo & aliunde
nonnullis ordinem quoque, sed quod spero in melius, mutatum hinc inde
deprehendes.
* * * * *
FUERUNT olim apud Brittones XCII. urbes, earum verò celebriores &
præ reliquis conspicuæ XXXIII. Municipia scilicet II. Verolamium &
Eboracum. VIIII. Coloniæ sc. Londinium _Augusta_, Camalodunum _Geminæ
Martiæ_, Rhutupis ... Thermæ _Aquæ Solis_, Isca _Secunda_, Deva
_Getica_, Glevum _Claudia_, Lindum ... Camboricum ... Et civitates
Latio jure donatæ X. sc. Durnomagus, Catarracton, Cambodunum, Coccium,
Lugubalia, Ptoroton, Victoria, Theodosia, Corinum, Sorbiodunum. deinde
XII. stipendiariæ minoresque momenti, scilicet: Venta Silurum, Venta
Belgarum, Venta Icenorum, Segontium, Muridunum, Ragæ, Cantiopolis,
Durinum, Isca, Bremenium, Vindonum, & Durobrovæ. At præter allatas modo
urbes plures in Brittaniis non habuisse Romanos ne quis temere credat,
celebriores enim tantum commemoravi, quis enim dubitet, illos, ut orbis
terrarum Dominatores, pro lubitu elegisse sibique vindicasse, quæ suis
usibus commoda intelligebant loca? plerumque aliàs in castris, quæ
condiderant ipsi, degebant.
DIAPHRAGMATA.
RHUTUPIS prima in Brittania insula civitas versus Galliam apud Cantios
sita à Gessoriago Bonnoniæ portu, unde commodissimus in supradictam
insulam transitus obtingit, CCCCL. stadia, vel ut alii volunt XLVI.
mille passuum remota, ab eadem civitate ducta est via Guethelinga
dicta, usque in Segontium per m. p. CCCXXIIII. plus minus sic:
Cantiopoli quæ & Duroverno m. p. X. Durosevo XII. Duroprovis XXV.
deinde m. p. XXVII. transis Thamesin intrasque provinciam Flaviam
& civitatem Londinium, Augustam. Sulo Mago m. p. VIIII. Verolamio
municipio XII. unde fuit Amphibalus & Albanus Martyres. Foro Dianæ
XII. Magio Vinio XII. Lactorodo XII. Isanta Varia XII. Tripontio XII.
Benonis VIIII. hic bisecatur via alterutrumque ejus brachium Lindum
usque, alterum versus Viriconium protenditur sic, Manduessedo m. p.
XII. Etoceto XIII. Pennocrucio XII. Uxaconia XII. Virioconio XI.
Banchorio XXVI. Deva colonia X. fines Flaviæ & Secundæ, Varis m. p.
XXX. Conovio XX. Seguntio XXIIII.
+Iter+ II. à Seguntio Virioconium usque m. p. LXXIII. sic, Heriri monte
m. p. XXV. Mediolano XXV. Rutunio XII. Virioconio XI.
+Iter+ III. à Londinio Lindum coloniam usque, sic: Durosito m. p. XII.
Cæsaro Mago XVI. Canonio XV. Camaloduno colonia VIIII. ibi erat templum
Claudii, Arx triumphalis & imago Victoriæ Deæ. ad Sturium amnem m. p.
VI. & finibus Trinobantum Cenimannos advenis Cambretonio m. p. XV.
Sito Mago XXII. Venta Cenom. XXIII............. Camborico colonia XX.
Durali ponte XX. Durno Mago XX. Isinnis XX. Lindo XX.
+Iter+ IIII. à Lindo ad Vallum usque sic: Argolico m. p. XIIII. Dano
XX. ibi intras Maximam Cæsariensem, Legotio m. p. XVI. Eboraco municip.
olim colonia sexta m. p. XXI. Isurio XVI. Cattaractoni XXIIII. ad
Tisam X. Vinovio XII. Epiaco XVIIII. ad Murum VIIII. trans Murum
intras Valentiam. Alauna amne m. p. XXV. Tueda flumine XXX. ad Vallum
..........
+Iter+ V. à limite Præturiam usque sic: Curia m. p.........ad Fines
m. p....... Bremenio m. p......... Corstopolio XX. Vindomora VIIII.
Vindovio XVIIII. Cattaractoni XXII. Eboraco XL. Derventione VII.
Delgovicia XIII. Præturio XXV.
+Iter+ VI. ab Eboraco Devam usque sic: Calcaria m. p. VIIII. Camboduno
XXII. Mancunio XVIII. finibus Maximæ & Flaviæ m. p. XVIII. Condate
XVIII. Deva XVIII.
+Iter+ VII. à Portu Sistuntiorum Eboracum usque sic: Rerigonio m. p.
XXIII. ad Alpes Peninos VIII. Alicana X. Isurio XVIII. Eboraco XVI.
+Iter+ VIII. ab Eboraco Luguvalium usque sic: Cattaractoni m. p. XL.
Lataris XVI. Vataris XVI. Brocavonacis XVIII. Vorreda XVIII. Lugubalia
XVIII.
+Iter+ VIIII. à Luguballio Ptorotonim usque sic: Trimontio m. p....
Gadanica m. p....... Corio m. p......ad Vallum m. p.....incipit
Vespasiana. Alauna m. p. XII. Lindo VIIII. Victoria VIIII. ad Hiernam
VIIII. Orrea XIIII. ad Tavum XVIIII. ad Æsicam XXIII. ad Tinam VIII.
Devana XXIII. ad Itunam XXIIII. ad montem Grampium m. p.......ad
Selinam m. p....... Tuessis XVIIII. Ptorotone m. p............
+Iter+ X. ab ultima Ptorotone per mediam insulæ Isca Damnonorum usque
sic: Varis m. p. VIII. ad Tuessim XVIII. Tamea XXVIIII...............
......................m. p. XXI. in Medio VIIII. Orrea VIIII.
Vittoria XVIII. ad Vallum XXXII. Luguballia LXXX. Brocavonacis XXII.
ad Alaunum m. p........ Coccio m. p........ Mancunio XVIII. Condate
XXIII. Mediolano XVIII. Etoceto m. p.........................Salinis
m. p..................................... Glebon colonia m. p........
Corino XIIII. Aquas Solis m. p......... Aquas XVIII. ad Uxellam amnem
m. p...........................Isca m. p........
+Iter+ XI. ab Aquis per viam Juliam Menapiam usque sic: ad Abonam m.
p. VI. ad Sabrinam VI. unde trajectu intras in Brittaniam Secundam &
stationem Trajectum m. p. III. Venta Silurum VIII. Isca colonia VIIII.
unde fuit Aaron Martyr. Tibia amne m. p. VIII. Bovio XX. Nido XV.
Leucaro XV. ad Vigesimum XX. ad Menapiam XVIIII. ab hac urbe per XXX.
m. p. navigas in Hyberniam.
+Iter+ XII. ab Aquis Londinium usque sic: Verlucione m. p. XV.
Cunetione XX. Spinis XV. Calleba Attrebatum XV. Bibratte XX. Londinio
XX.
+Iter+ XIII. ab Isca Uriconium usque sic: Bultro m. p. VIII. Gobannio
XII. Magna XXIII. Branogenio XXIII. Urioconio XXVII.
+Iter+ XIIII. ab Isca per Glebon Lindum usque sic: Ballio m. p. VIII.
Blestio XII. Sariconio XI. Glebon colonia XV. ad Antonam XV. Alauna
XV.....................Vennonis XII. Ratiscorion XII. Venromento XII.
Margiduno XII. ad Pontem XII. Croco colana Lindum XII.
+Iter+ XV. à Londinio per Clausentum in Londinium sic: Caleba m. p.
XLIIII. Vindomi XV. Venta Belgarum XXI. ad Lapidem VI. Clausento IIII.
Portu Magno X. Regno X. ad Decimum X. Anderida portu m. p.............
... ad Lemanum m. p. XXV. Lemaniano portu X. Dubrisi X. Rhutupis colonia
X. Regulbio X. Contiopoli X. Durelevo XVIII. Mado XII. Vagnaca XVIII.
Novio Mago XVIII. Londinio XV.
+Iter+ XVI. à Londinio Ceniam usque sic: Venta Belgarum m. p. XC. Brige
XI. Sorbioduno VIII. Ventageladia XII. Durnovaria VIIII. Moriduno
XXXIII. Isca Damnon. XV.......................Durio amne m. p.........
............................ Tamara m. p..............................
..................Voluba m. p.........................................
..................Cenia m. p.........
+Iter+ XVII. ab Anderida [Eboracum] usque sic: Sylva Anderida m. p....
..... Noviomago m. p. .................... Londinio m. p. XV. ad Fines
m. p......... Durolisponte m. p............ Durnomago m. p. XXX.
Corisennis XXX. Lindo XXX. in Medio XV. ad Abum XV. unde transis in
Maximam ad Petuariam m. p. VI. deinde Eboraco, ut supra, m. p. XLVI.
+Iter+ XVIII. ab Eboraco per medium insulæ Clausentum usque sic:
Legiolio m. p. XXI. ad Fines XVIII.......m. p. XVI........... m. p.
XVI............ Derventione m. p. XVI. ad Trinovam XII. Etoceto XII.
Manduesuedo XVI. Benonnis XII. Tripontio XI. Isannavaria XII. Brinavis
XII. Ælia castra XVI. Dorocina XV. Tamesi VI. Vindomi XV. Clausento
XLVI.
Plurima insuper habebant Romani in Brittaniis castella, suis quæque
muris, turribus, portis & repagulis munita.
FINIS ITINERARIORUM.
Quod hactenus auribus, in hoc capite percipitur pene oculis
intuentibus, nam huic adjuncta est mappa Brittaniæ artificialiter
depicta, quæ omnia loca cet. evidenter exprimit, ut ex ea cunctarum
regionum incolas dignoscere detur.
† locus mappæ Brittaniæ †
_sed vide_ pag. 101.
CAPUT VIII.
Lustravimus jam Albionem, disitæ non procul inde Hyberniæ, eadem, quâ
hactenus usi fuimus brevitate, descriptionem daturi.
II. Hybernia omnium, post Albionem dictam nuper, maxumè est ad
occidentem quidem sita, sed, sicut contra Septemtriones ea brevior,
ita in meridiem sese trans illius fines plurimum protendens, usque
contra Hispaniæ Tarraconensis septentrionalia, quamvis magno æquore
interjacente, pervenit.
III. Mare, quod Brittaniam & Hyberniam interfluit, undosum & inquietum
est, toto, ut author est Solinus, anno, non nisi æstivis pauculis
diebus, navigabile. in medio inter ambas insula est, quæ olim
appellabatur Monœda, nunc autem Manavia.
IV. Hybernia autem, & sui status conditione, & salubritate ac
serenitate aëris, multum Brittaniæ præstat, ut opinatur Beda, ita, ut
rarò ibi nix plus quam triduaria remaneat, nemo propter hiemem aut fœna
secet aut stabula fabricet jumentis.
V. Nullum ibi reptile videri solet, nullæ viperæ aut serpentes valent.
nam sæpe illò de Brittania allati serpentes mox, ut proximante terris
navigio odore aëris illius adtacti fuerint, intereunt. quin potiùs
omnia penè, quæ de eadem insula sunt, contra venenum valent. denique
vidimus, quibusdam à serpente percussis rasa folia codicum, qui de
Hybernia fuerunt, & ipsam rasuram aquæ imissam ac potui datam talibus
protinus totam vim veneni grassantis totum inflati corporis absumsisse
ac sedasse tumorem.
VI. Dives lactis & mellis insula, nec vinearum expers, piscium
volucrumque, sed & cervorum caprearumque venatu insignis, ut author est
venerabilis Beda.
VII. Cultores ejus, inquit Mela, inconditi sunt & omnium virtutum
ignari, magis quam aliæ gentes, aliquatenus tamen gnari pietatis
ad modum expertes. gens inhospita & bellicosa à Solino Polyhistore
dicti sunt. sanguine interemptorum hausto prius victores vultus suos
oblinunt. fas ac nefas eodem animo ducunt. puerpera, si quando marem
edidit, primos cibos gladio imponit mariti, inque os parvuli summo
mucrone, auspicium alimentorum leviter insert, & gentilibus votis
optat, non aliter quam in bello & inter arma mortem oppetat. qui
student cultui, dentibus mari nantium belluarum insigniunt ensium
capulos, candicant enim ob heburneam claritatem. nam præcipua viris
gloria est in armorum splendore.
VIII. Agrippa, geographus Romanus, longitudinem Hyberniæ DC. millia
passuum esse, latitudinem verò CCC. statuit XX. olim gentibus habitata,
quarum XIIX. littus tenebant.