87. Quaerere potest lēctor, quī factum sit, ut ego, patre invītō

nāvigāns, nauticam mathēmaticam ēdidicerim. Vidēlicet, admodum juvenis

Londinium petiī, nāvem anquīsītūrus, in quā peregrē īrem. Magna mihi

tunc illa fēlīcitās vidēbātur, quod hūmānissimō cuidam virō, nāvis

magistrō, incidī, in Guineam nāvigātūrō. Is mē clēmentissimē exceptum,

prō suō sodāle habuit; persuāsitque ut, quantam maximam possem

conquīrere pecūniam, hanc commūtārem idōneā merce quālem ipse

admonēbat, et apud sē collocārem. Ego igitur quōsdam ex amīcīs pecūniās

rogābam, hīque, exōrātā mātre meā, fortasse etiam patre, quadrāgintā

lībrās Anglicās ad mē remīsērunt. Eās autem magister optimus sīc

administrāvit, ut, ex Āfricā dēmum reversus, mercem quam rettulī, nempe

aureum pulverem, Londiniī trecentīs lībrīs Anglicīs mūtāverim. Porrō

(quod eram lēctōrī dēmōnstrātūrus) ipsō in cursū, cum benevolentiā vērē

paternā, omnia quae nāvis magistrum scīre oportēret, dīligentissimē mē

docēbat, praesertim astrologicōrum praecepta, viāsque caelum servandī.

Ego sānē, tantā cāritāte dēlēnītus, summā industriā haec in studia

incubuī, rediīque ex hāc expedītiōne magnopere auctus mentis vī, sīve

ad nāvigātiōnem, sīve ad mercātūram. Atquī, Ō meam maximam

calamitātem! amīcus ille summus meus atque alter pater, morbō

vehemente correptus, dēcessit subitō. Hujus mē tenera subit memoria,

dum praecepta mathēmaticōrum retractō, dum stēllam Polārem observō,

locīque lātitūdinem (quam appellant astrologī) colligō; item dum

noctibus singulīs omnium hōrologiōrum lībrāmenta convolūta intendō.

88. In animō imprīmīs erat, ut Chrīstiānō mōre septimum quemque diem

quōdammodo religiōsē observārem; enimvērō mēcum cōnstituēbam

septēnōrum diērum opera. Sīc (crēdēbam) temporis computātiōnem eram

servātūrus. Mox vīdī fore ut multa mē prohibērent ūllam praefīnītam

labōrum rotam persequī; necnōn sine religiōsā cōntiōne rēs nihilī mihi

erat diēs Dominicus: itaque ad aliam ratiōnem mē properē convertī.

Novae lūnae observantur facillimē et paene necessāriō. Nāvis frācta

erat nocte proximā post novam lūnam: quandō altera advēnit nova lūna,

dēcrēvī mēcum, atque ūnum dēfōdī stīpitem propter mēnsem lūnārem.

Posteā ēlegantius rēs administrandās cēnseō. Paxillōs praeparō tredecim

modicōs et comparēs, gemēns identidem sī ūniversum annum hīc mihi

dēgendum erit. In axe idōneae magnitūdinis tredecim forāmina terebrō,

illīs paxillīs accommodāta. Quotiēs redit nova lūna, paxillum

sollemniter īnfīgō. Post lūnam tredeciēs novātam, cūnctōs extrahō

paxillōs, grandius terebrō forāmen et grandiōrem īnserō pālum. Hic prō

annō lūnārī valet. Mox prōcēdente lūnā, mēnstruōs paxillōs alium post

alium restituō. Hīs cōnstitūtīs, novā quīvīs lūnā poteram computandō

affirmāre, quīnam esset ille diēs secundum Eurōpeās temporis ratiōnēs.

————

Caput (IV.) Quārtum.

89. Jam ad rēs convehendās trahulam dēcernō parāre: nam reī fabrīlis

nōn eram imperītus. Hanc profectō artem in Brazīliā magnopere

exercēbam, cum propter variōs ūsūs, tum quia ipse mē animus excitābat.

Fabrīlis nempe opera valdē fuit necessāria nōbīs, nec servīs nigrītīs

satis bene cognita. Faber noster lignārius, bonus ille quidem vir,

malleō fortiter feriēbat, serrā patienter labōrābat: sed accūrātē

mētīrī, coartāre commissūrās, immō, rēctam līneam dūcere, vix calluit;

nēdum dēsignāre opus. Sī novam quandam casam vel officīnam struere

oportēbat, praepropera ejus industria absurdissimīque errōrēs angēbant

mē. Itaque hunc dum parō docēre, ipse artem discō. Mathēmaticā meā

scientiā quālīcumque adjūtus, poteram sānē plūra animō mōlīrī, in

chartā dēscrībere, cōnstituere, computāre. Mox ipsīs ferrāmentīs manū

prehēnsīs, dēlīneābam, dissecābam, runcīnābam; nihil quod lignāriī

fabrī est, intentātum relinquō. 90. Jamque, ut dīcēbam, ad cōnfingendam

trahulam* mē convertō, quae et per harēnās et super leviōrem rūpium

superficiem facile currat. Dōliō quōdam ligneō, quod perfrāctum erat,

dētrahō circulōs ferreōs. Hōs, velut calceōs, trabibus duōbus brevibus

paribusque, lēniter curvātīs, subjiciō. Suprā, simplicissimum cōnstituō

currum, in quō vehātur onus vīribus meīs tractū nōn nimium. Restim

addō, atque fīnītum est opus. Quoniam in recessū aestūs continuus erat

harēnae margō ā praesaepī meō ūsque ad portum, hāc viā, quaecumque

vellem, in animō erat trahere: nec jam manibus umerīsve portābam.

Posteā domum ipsam cūrātius dīgerō atque excolō.

91. Conclāvia vērō habuī nūlla; plūra quidem saepta, siquidem

ūnaquaeque caverna, seu locus camerātus, erat prō saeptō. Prīncipāle

saeptum ⸤meum ipsīus⸥ erat _cubiculum_, dē cujus mūnīmentīs erit

dīcendum: dein _penāria_, prō cibō quālīcumque: tertium, _culīna_; tum,

_fūmārium_; deinceps _armāmentārium_ sīve _fabrica_; sextum erat

_mūsēum_. In mūsēō librōs, hōrologia, astrologicam supellēctilem,

lībram trutināriam, māteriam omnem scrīptōriam repōnō, cum sellā ⸤ē

tribus quās habēbam⸥ optimā. Hārum rērum aliquot cum pecūniā in cistīs

erant: mēnsam posteā cōnfēcī. Septimum saeptum continēre dēbēbat ignis

māteriem; _lignārium_ appellābam. Octāvum prō _frūctuāriō_ cēdēbat.

Novum prō haedī _stabulō_ dēstinābam. Decimum ac remōtissimum nitrātī

erat pulveris repositōrium. 92. Cubiculum autem tāle fuit. Angustā ac

celsā fenestrā intrābātur, cujus līmen quīnque pedēs ab externō solō,

duōs ab internō aestimāverim. Alteram intus habēbat fenestram, per quam

aura flābat salūbris: hanc tamen, prae multā meā cautiōne, trānsennā

prōtēxī. Dē vallandā externā fenestrā cōgitāveram; sed arboreum meum

opus imitārī, in saxō nimis difficile vidēbātur. Plūrēs portārum fōrmās

cōnsīderō, mox rejiciō. Puteum potius volō sub fenestrā fodere, quem

ipse scālīs trānseam, dein scālās intus ad mē retraham. 93. Nāvālēs

scālae merī erant gradūs ligneī, firmiter cōnstrictī fūnibus, quī

pondus hominis tūtō sustentābant. In nāvis latere septem amplius

dēpendēbant pedēs. Latera nunc hīs adjungō lignea, tantummodo ut

rigōrem, nōn ut rōbur addam; nam fūnium rōbur sufficiēbat; sed quia

flexilēs erant, id hīc erat incommodum. Scālae sīc refectae octo pedum

habēbant longitūdinem. 94. Deinde ligōnēs recognōscō cūnctōs, et marrās

bifurcās trifidāsque, sī quid hōrum possit cunīculāriae* hastae vicem

gerere; solum enim calcārium rōbustō egēbat ferrāmentō. Tālia invēnī

īnstrūmenta, quōrum ope puteum, brevem sānē, dēfōdī sub ipsā fenestrā,

duo tantum pedēs altum, sed quattuor amplius ā rūpe exstantem. Vecte

ferreō, quamquam nōn acūtō, graviōra saxa āmōlītus sum, postquam initia

penetrandī factū sunt. Tum hōc puteō adeō prōtēctus vidēbar, ut nē ā

pardō quidem foret metuendum. 95. Illud enim mē cōnfirmābat, quod fēlēs

ferae quae nōn ⸤nāribus cōnfīsae⸥ vēnantur, numquam possent conjectāre,

quid in meō cubiculō dormīret. Ego vērō interdum serpentēs quoque

formīdābam: sed numquam nē ūnum quidem anguem, magnum parvumve, meā in

īnsulā vīdī; quae, velut Hibernia, sānctī Patriciī benedictiōne

vidēbātur fruī. Stelliōnēs* erant in cavernīs, quōs fovēbam, quia

muscās īnsectāsque comedunt: et sānē facile mānsuēscēbant. 96. Sī

ligōnibus rēs nōn cessisset, fodīnam parātus eram nitrātō pulvere

displōdere. Praetermīsī nārrāre, mē, postquam dōlium pulveris nitrātī

⸤aquā marīnā corruptī⸥ dēportāvī, intus crustam invēnisse dūram, intrā

quam pulvis siccus erat et plānē incolumis. Crustam malleō comminūtam

reservāvī, et prō experīmentō, vel lūsūs causā, aliquotiēs in

pyrotechnicam adhibueram, diffīsus posse in aliquam ūtilitātem

convertī. Posteā crēdēbam rūdera haec nitrāta ad fodīnās displōdendās

esse accommodāta: igitur asservāvī, sī forte ūsus venīret. 97. Pulvere

nitrātō eram profectō assuētissimus, dē quā rē libet amplius explicāre

lēctōrī. Etenim dum dēgēbam in Brazīliā, maximō studiō ⸤missilis plumbī

dīrigendī perītiam⸥ colēbam. Nec sānē umquam hujus exercitātiōnis

fueram aliēnus; sed neque patriam circā urbem, neque super marī

opportūnitātēs eam excolendī reppereram. Attamen in Brazīliā, rūre

apertō, ingentibus silvīs, ubi prōdigiōsa īnsectārum vīs ⸤mīrificam

avium quoque cōpiam⸥ in aeternum praestat, sī quis sub sōle potest esse

agilis, ad avēs vēnandās ipsō agrō attrahitur. Prīmō habēbam ignipultam

quandam ā dominō meō Maurūsiō dēreptam; mox meliōrēs quaesīvī,

imprīmīs ex Lūsitāniā. Posteā Helvēticī cujusdam virī, quī Rōmae

mercēnāriōrum mīlitum praefectus fuerat, ignipultās duās vel optimās

forte potuī emere, ūnam duōrum tubōrum; quās quidem hujus fīlius, post

patris mortem illātenus ēvagātus, inter aliās rēs vēndidit. Equidem ad

tēla illa probanda in scopum aliquandō collīneābam: sed quia valdē

incertus erat ā longinquō jactus, plūrēs ac minōrēs ūnō in tubō

cōnferciēbam glandēs, quae, per āera dispersae, lātius ferīrent. Furcā

item _bitubam_ illam sustentābam, propter certiōrem ictum. Et quoniam

grandiōrēs illīc abundābant ālitēs, ut vulturius, ut ferus olor, ut

gruēs atque ardeae nostrīs dīversae,—nec deest strūthiō quīdam—hōs

quoque pilulīs olōrīnīs petēbam, jaculandīque omnīnō perītissimus

ēvāsī. Prō caecitātem hominum! quippe nesciēbam quantum in sōlitāriā

īnsulā haec mihi ars esset prōfutūra.

98. Simul ac cubiculum satis firmāveram, voluī illūc commigrāre,

cūnctīs cum animālibus meīs. Haedus paululum clauda erat, id quod nōn

dolēbam: tantō minus erat mē effugitūra. At vērō trēs jam mihi erant

haedī, dē quō nārrandum erit. Cēterum falcātō gladiō ⸤quidquid idōneum

vidēbātur herbārum aut frondium⸥ dēmetēbam et convehēbam ad cavernās:

multum sānē ⸤sōlī expositum siccātumque⸥ recondidī. Haedōs omnēs suō in

stabulō composuī.

99. Dē novīs haedīs incipit nārrātiuncula. Trahulā jam meā adjūtus,

cupīdinem admīseram vēnandī iterum, nē canī fēlibusque carō dēforet.

Trahulam per clīvōs clēmentiōrēs sūrsum trāxī super mollī brevīque

herbā, ignipultam in trahulā habēns. Canem nōn potuī retinēre, quīn

lepusculōs vēnārētur: is prōrsus ēvānuit. Ego ut prīmum in scopulōsum

dēvēnī iter, trahulam omittō, inter saxa serpō. Ēmergēns capram

cōnspicor cum haedīs ad stāgnum herbōsō in prātulō. Nōn mē fūgērunt,

neque dēmōnstrābant metum. Dēcerpō grāmina, accēdō propius et porrigō.

Haedī accurrunt, libenterque rōdunt. Ego cornua eōrum resticulīs cingō,

et laqueīs bracchiō meō annectō. Iterum iterumque dēcerpō grāmen,

studeōque mānsuēfacere. Accurrit māter capra, grandis et rōbusta; haec

quoque ē manū meā comēdit. Paenitēbat mē, quod voluissem tam cicurem

animantem occīdere; nunc rōbustiōre eam annectō reste. Sed ut prīmum

vī sē tractam sentit, violenter retortō capite manū sē meā abripit, et

priusquam mē possim recolligere, cum reste effugit. Exiguō temporis

intervallō convertitur. Haedōs mēcum videt, et dīrēctō cursū ⸤summō cum

furōre⸥ mē petit. Magnum equidem sēnsī esse perīculum, nam et cornū

incurrentis et ipse impetus lētālis esse poterat. Coāctus mē tuērī,

dēmittor in dextrum genū, nē dēerrem, ignipultam cōnstantissimē

dīrigēns. Vix quīndecim distābat pedēs, atque ego ignem ēmittō.

Quamquam capite et collō trānsverberāta, plūrēs gressūs illō impetū

ēvecta est, titubānsque ad dextram meam prōcubuit ēmortua. 100.

Obstupēscēbam, incertus quid facerem. Mox capram libuit omittere,

haedōs attinēre: nec longa erat ad praesaepe via, per ardua

dēscendentī. Grāmina etiam atque etiam dēcerpsī recondidīque in

sacculum; et sīquandō male sequerentur haedī, grāmen ante ōra

ostentāns, alliciēbam. Hōc modō incolumēs dēdūxī, gaudēns praesertim

quod mās et fēmina erant. Paxillīs celeriter prope claudam haedum

advenās dēpangō, suggerō grāmina; tum festīnō, mātrem reportātūrus.

Regressus, trahulam coāctus sum per asperiōra loca, ut possem,

subdūcere, dum mortuam assequor, quam aegrē in trahulam compōnō; dein

satis labōriōsē hanc cum ignipultā per saxōsa loca dēdūcō, mox facilius

super clīvīs herbōsīs. Illam, ut priōrem, dēmergere in pēlvī sīve

piscīnā volēbam, sed spurcam crēdidī: quārē nīl melius nōveram, quam

ut in praesēns rāmīs frondōsīs corpus operīrem: etenim ligō et pāla

nōn erant in prōmptū. 101. Jam dē ferārum audentiā reputāns, intellegō

hominēs hāc in īnsulā esse ignōtōs. Id multum mē sōlātur; nam

quantumvīs sōlitūdinem dētrectābam, barbarōs saevōsque hominēs

formīdābam longē amplius. Porrō sī leporēs avēsque, aequē ac caprī,

hominis metū vacant, sī nunc haec animālia facile mānsuēfīant, stultē

absterrērī opīnor. Itaque magis magisque pulverī nitrātō parcendum

dēcernō, et, quidquid ferārum posset, mānsuēfaciendum.

102. Etiam congerēbam pābulum. Multās dēportābam siliquās zēā plēnās,

et dioscōreās aliāsque rādīcēs; item cēpa, bulbōs, condīmenta. Caprae

secundae carnem partim siccāveram fūmō, partim sale condīveram, nec jam

dē cibō eram sollicitus. Duās viās ē cavernīs ad summam rūpem ligōne ac

vecte tūtius jam mūniō; ūnam, quā prīmō illō māne, prōspectā scaphā,

per praecipitia atque algās dēgressus sum; alteram ex portū praeter

nāvāle meum. In difficiliōre locō ⸤stīpitēs duo firmiter dēfossōs⸥ fūne

cōnectō, quō audācius sēcūriusque dēscendam; tum gradibus incīsīs,

opus perficiō.

103. In reportandā caprā, trahulae mē quōdammodo paenitēbat. In harēnīs

quidem bene currēbat, item per saxa lēvia grāmine vestīta; sed in

ferācī humō super spissīs variīsque herbīs, inter admixtōs fruticēs,

trahere quam portāre difficilius fore sentiō: ad dioscōreās, ad zēam,

ad citrōs aliōsque frūctūs convehendōs pērās sacculōsque meōsque umerōs

antepōnī oportēre trahulae, nisi meliōrem poterō mūnīre viam: id quod

mē male habet. Igitur ūniversam vīcīniam explōrāre cupiō.—Dīxī mē ab

excelsō quōdam colle prōspectāsse. Hōc colle īnferior alter, quī

cavernās meās ferē ex adversō dēspiciēbat, lītoris aspectum superiōrī

adēmerat. Cum, ascēnsā rūpe, in īnferiōrī colle astō (quem _Speculam_

meam nōmināvī) admīrāns gaudēnsque propiōrem lītoris ōram contemplor.

Ad dextram, id est, ad occidentem, flūminis videō ōstium, deinde portum

meum, tum in fronte prōmunturium modicum.[G] Contrā autem ad sinistram,

id est, ad orientem, inter humilēs rūpēs ac mare, acclīvis plānitiēs

arboribus prōcērīs mīrē luxuriābat, palmīs praesertim. Suprā, pōne

rūpēs, palūs quaedam seu lacus angustus extenditur: rūrsus super hōc

novus atque excelsior rūpium ac saxōrum ōrdō, unde pluviās crēdō in

palūdem colligī. In ōrā palūdis viridissimās advertō herbās,

plūrimāsque avēs aquātilēs. 104. Sed ego ad interiōra mē convertō. Ab

excelsiōre illō colle arborēs quāsdam in cavō locō vīderam, nōn multās

illās quidem. Jam explōrāns perspiciō omnia praeter summās arborēs

abscondita mihi tunc fuisse, interjectō quōdam īnferiōre grūmō. Clīvus

ille montis quasi pēlvī erat ingente excavātus, in quam multum aquārum

ex scopulōsā illā regiōne cōnfluit. Hae, grāminibus sustentātae,

perpetuum sufficiēbant rīvum, quī in flūmen, nōn longē ā praesaepī meō,

dēcurrēbat. Inde fuerat mihi prīmus ille dulcis aquae haustus. Hāc in

pēlvī (nam proprium hujus fōrmae nōmen nesciō:—convallis nōn erat)

cōnsistēbant arborēs plūrimae, Eurōpaeārum aspectum praeferentēs.

Amplius posteā perscrūtātus, repperī hās nōn esse nostrātium ad īnstar,

tamen frūctuī lignōque ūtilēs. Hunc locum appellō _Saltum_ meum. 105.

Hinc poteram ligna dēvehere, sīve ad fabrīlēs ūsūs sīve ignis grātiā,

multō facilius quam ā flūminis convalle. Quippe grandis rāmus vel ipse

arboris truncus, tractus seu humī dēvolūtus, ad rūpem erat facile

dēscēnsūrus. Sīc posteā saepius rem gessī. Minōra ligna, quae ignī

dēbēbant īnservīre, ex summā rūpe praecipitābam. Sed propter graviōra,

quae diffringī nōlēbam, rōbustam dēlēgī arborem, ipsum ad marginem,

unde magis praeceps erat rūpēs. Cursuī tum dēvolventis lignī, fūne

circā hujus stīpitem contortō, moderor ac temperō, dōnec ad fundum

pervenit. Sed haec post aliquot mēnsēs.

106. Quō melius intellegat lēctor meārum rērum statum, dē sitū īnsulae

et varietāte tempestātum quaedam sunt dīcenda. Īnsulae lātitūdinem

(quod Geōgraphī appellant) satis compertam habeō: poteram sānē in

stēllā Polārī observandā errāre, sed nōn multum: gradūs, crēdō,

habēbat duodecim (12°) ab aequinoctiālī circulō, Septentriōnēs versus.

Dē longitūdine nihil prō certō cōnfirmāre ausim: arbitror tamen atque

autumō eandem esse atque īnsulae quam Portum Opulentum (_Porto Rico_)

appellant Hispānī. Nostrīs vērō in chartīs nihil omnīnō hīc

dēnotābātur: porrō quaenam sit meae īnsulae longitūdō geōgraphica,

minimē nunc rēfert. Propter tempestātum nōtitiam satis est tenēre, bis

in annō sōlem super verticem īnsurgere, ultimō ferē Aprīlis diē,

sextōque ferē Sextīlis. Intrā hōs continuātur aestās, quae tamen

imbribus satis violentīs dīviditur. Imber cottīdiānus ac modicus ferē

ad fīnem Jūniī mēnsis cadit, sed ipsō in fīne est sānē immodicus. Post

hoc siccitās et calor subsequitur. Maximōs autem calōrēs in tertiā ferē

parte hujus aestātis pōnō; vel, sī ad amussim dēnotandum est, trīgintā

sex diēs ab Īdibus Quīntīlibus perdūrat aestuōsum tempus. Hōs intrā

diēs rārior est pluvia. Quiēscit ventus trīduum vel quatriduum; tum

vespertīnus turbō sānē violentus, attamen grātissimus, āera recreat.

Hic rērum ōrdō fervōribus moderātur, longō mēnse amplius. Tandem summa

aestās disturbātur et quasi convellitur horrendīs et pervicācissimīs

turbinibus, sēriōrī in parte Sextīlis. Hinc procellōsum illud mare,

quod nostram abripuit nāvem. In Februāriō item mēnse dēbent exspectārī

procellae; sed neque hārum tempus praefīnīrī potest neque violentiā

comparēs sunt aestīvīs. In tempestāte procellōsā abundant fulgura, post

quae frīgus ossa penetrat. Sed haec frīgora sī excipiās, jūcundissima

est āeris temperiēs. Pluvia ut plūrimum cadit tenuis ac dulcissima trēs

vel quattuor hōrās ūnōquōque māne per plūrēs annī mēnsēs. Nisi per

tonitrua, veste ad dēfendendum frīgus nōn opus est, sed contrā sōlem

vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus ventus plūrēs per diēs

mīrum frīgus incutit, sed semper citrā gelū. Nec calōrēs conqueror.

Lūsitānum vel Anglum hominem equidem crēdō, sī neque tēmētum imbibat et

carne parcissimē vēscātur, (id ipsum apud Maurōs didicī,) tōtum per

annum posse labōrāre salūbriter, modo per maximōs fervōrēs prūdentiam

adhibeat. In hieme certē (id est, dum sōl ā merīdiē stat) sī nimium

exuāris vestīmentōrum onus, ipsīs in Angliā Anglīs ad labōrem pār eris.

Spīrante Caurō post fulgura, lacernā, ac spissā quidem, carēre

neutiquam potuī: ignem aliquotiēs fovēbam, sed rārō.

107. Ego autem quōdam diē cum pluvia mātūrē dēstiterat, cymbam

ingredior rēmigōque nōn sine timōre circum illud prōmunturium quod

caeruleam terminat rūpem. Plūrimās palmās videō, quās crēdidī ejus esse

pretiōsissimī generis, quod vulgō Nux Cocus appellātur. Multae aliae

arborēs fruticēsque mihi ignōtī illīc stābant, sed ipse lītoris acervus

Portum meum referēbat. Tantum omnia hīc ampliōra atque ūberiōra. Dē

_algā_ saepius memorāvī. Aliud nōmen nōn succurrit; etenim nostrātibus

virīs rēs ipsa ignōta est. Hīc dēnotō, algās illās, ut plūrimum, nōn

marīnās fuisse, sed maritimās, ultrā summum aestūs terminum. Hī

rēptantēs erant fruticēs, dīversī generis; hibiscōs, acanthōs,

conjectūrā dīxerim. Sānē erant pulcherrimī, pūrīs distīnctī foliōrum ac

flōrum colōribus. 108. Dēambulō in lītore, cocōs admīror: multum

cōgitō ac vēscor spē. Subitō meminī rēmōs vel optimōs ē cocī truncō

fierī, scaphamque meam rēmīs carēre. Secūrim mēcum habuī. Ūnam ē

minimīs cocīs statim exscindō atque obtruncō. Caput hujus in cymbam

congerō, ipsam dēstinō fūne trahendam. Sed cum volō redīre, aestūs

recessus mē impedit: nam circā prōmunturium, ubi fuerat mare, nunc

saxa longius excurrēbant, quae metuō circumīre, nē in prōfluentem

aliquam marīnam implicer. Tandem super saxīs ingrediēns, flexuōsum

reperiō iter aquae, in quō cymba natāre possit. Hanc trahō, saxīs ipse

īnsiliēns. Posteā truncum illum super umerīs asportō per eandem viam;

mox, cymbam ingressus, mē atque mea omnia domum laetus reportō.

————

Caput (V.) Quīntum.

109. Pluvia quotiēs caderet, intus mē abdidī, et in excolendā domō

satis habuī operis. _Armāmentārium_ meum praesertim cum exsultātiōne

cordis aspiciēbam. Arma igniāria cūncta, rīte ēmundāta, perfricāta

oleō, hāmīs ad mūrōs suspendī. Mēnsam fabrīlem suō in locō cōnstituī;

jūxtā hanc, repositōrium fabrīle: in angulō, ferrāmenta agrestia.

Cottīdiē suum quidque in locum sevērissimē repōnō, experientiā doctus

sīc facillimē quidque invenīrī, ubi festīnātō opus est. 110. Porrō in

_penāriā_ ac _culīnā_ multa ōrdināvī. Scālās quās ad cubiculum intrandum

adhibēbam, compāgī cuidam ligneae per hāmōs ānulōsque sīc annexuī, ut,

super hīs astāns, carnem suprā ⸤procul fēlibus suspēnsam⸥ possem

attingere; possem quoque disjungere scālās, quotiēs vellem. Quandō

mēmet objūrgō propter nimiam carnis cupīdinem, respondeō, mē ipsīs

fēlibus cōnsulere, nē suum ipsae cibātum dēperdant. In penāriam cellam

dōlia item atque arcās plūrēs collocāvī: aliās quidem in frūctuāriō

meō. Cēterum prō culīnā sūmpseram ejusmodī cavernam, cujus in angulō

erat quasi focus nātūrālis. Rīmam quandam vīdī, per quam fūmus exīre

poterat: hanc ferreō vecte ampliō. Porrō forāmen majus effodiō suprā,

nē fūmus per culīnam vagārētur. Exībat autem in alteram minōrem

cavernam, quam prō _fūmāriō_ dēstinābam. Hīc carnem suspendō, sīquam

indūrātam velim. Tum fūmus, hōc modō diffūsus, minus erat mē

prōditūrus: nam velut nebula in rūpe poterat vidērī. In _lignāriō_

autem meō, quidquid lignī ex nāve dēportāveram, et quidquid māteriem

ignis habēbat, illud omne repōnēbam. Vēla quoque hūc dēposuī, sed parum

contentus locō.

111. Dē corpore cūrandō quaedam sī nārrem, ignōscet lēctor. Quae

sequuntur, plūrēs ad mēnsēs, immō annōs, pertinent. Dīxī mē sub aquā

marīnā, post tertium in īnsulā diem, vestēs immundās lapillīs

oppressisse. Posteā reputābam,—sī vel sāpōnem* habērem, operae nōn fore

pretium hās nostrō mōre in splendōrem recolere. Spurcitiem

vestīmentōrum nōn ē colōre cōnsistere, ātra essent an candida, sed ē

cutis excrēmentō, quod quidem salsā maris aquā optimē āmovērētur:

manibus autem ac sāpōne fricātās, dēterī vestēs. Quāpropter hās ipsās,

sōle siccātās, iterum posteā induēbar. Deinde etiam simpliciōrem

excōgitāvī viam.—Postquam expertus sum, vespertīna natātiō quantum

reficeret corpus, dēcernō, sub sōlis occāsum ūnōquōque vespere, ipsā in

tunicā,* cum fēminālibus linteīs ac tībiālibus*[H] (id est, tegumentīs

crūrum gossypīnīs) dēnatāre in portū meō. Ēgressus aquā, exuor

vestīmenta, contorqueō manibus, suspendō, alia induor. Illa altera māne

sicca inveniō. Itaque recente semper vestītū pernoctor. Sānē per summās

pluviās aegerrimē siccābantur rēs: tālī in tempestāte madidās vestēs

in culīnā suspendēbam.

112. Praetereā, cutī fricandae dō operam, neque caesariem prōrsus

neglegō. Sciēbam enim, inter barbarōs, sī qua sit gēns sānitāte,

prōcēritāte, decōre corporis īnsignis, hanc praesertim cutī cūrandae

semper dedī; sīn autem mē illuviēī permīserō, in nūllam nōn spurcitiem

posse dēlābī. Equidem ē nāve meās habēbam mappās atque mantēlia cum

sūdāriīs. Mappae dētergendae corporī nimium lēvēs erant; mox in

calōribus hās adhibuī ad genās prōtegendās, Arabum Scēnītārum mōre.

Mantēlia, ut quae villōsa maximē, dum dūrābant, prae cēterīs

approbābam.—In capillōrum supellēctile nihil egomet habueram, praeter

ūnum pectinem atque ūnam scōpulam sētōsam: sed totidem, quae magistrī

nāvis erant, āvēxī, plūrēsque nautārum pectinēs. Nautīs scōpulae nūllae

erant. Scōpulās equidem magnī aestimābam; nam diffīsus sum posse

reparārī. Barbae, ipsā in nāve, semper prōmittēbantur; nec in meā

īnsulā mē rādēbam, quamquam habērem novāculās; sed forfice identidem

tondēbam leviter aut capillōs aut barbam.

113. In tempestāte procellōsā, praesertim post fulgura, propter frīgus

Caurī, quotiēs dēsisterem ab opere, lacernam induēbar, nec spernēbam

ignis sōlācium. Sed tum maximē poteram labōrāre. Nova grāmina aut

rādīcēs aut viridem zēam, optimā caule meliōrem, aut ligna reportābam;

porrō utrumque trāmitem quō in summam rūpem ēvādēbam, comparābam in

melius. Quippe rubram super rūpem spērābam fore ut trahula tandem

subīret. Quōdam diē imber superveniēns īnfulam capitis meam hūmōre

saturāvit, et, tergō profūsē madidō, caurus ventus ācerrimum mihi

frīgoris sēnsum incussit. Domum cucurrī magis quam incessī, mūtātīsque

vestīmentīs dēlīberābam. Sērica mea umbella ē nāve in prōmptū erat;

sed ubi manūs esse dēbērent līberae, hāc ūtī nōn possem. Inter pluviās

nimium sēnsī sōlis fervōrem, nec īnfulā potuī carēre. Hīc omnia nārrābō

quae excōgitāvī, quamquam plūrēs per mēnsēs.

114. Caprārum pellēs servāveram. Sānē mollēs erant et dēlicātae. Hārum

laciniās duās commodā magnitūdine abscīdī, quae prō cucullō forent.

Jūnxī suprā, ā fronte ūsque ad occiput; inde per cervīcēs dēfluere

permīsī. Ipsā in dorsī spīnā duplicēs cadēbant, contrā pluviās sōlemve

umbrāculum. Caput atque adeō īnfulam comprehendēbant artē. Quoniam

fēmineae quās habēbam acūs tenuēs nimis erant fragilēsque, idcircō

sarcināriās adhibēbam acūs* cum tenuissimīs fūniculīs: hīs satis bene

cōnsuēbam. Sed depsere volō internam cutem, quod quidem artificium

parum cognōveram. Ego autem cinchōnam aquā dēcoxī lentō igne, ut aquae

remanēret quam minimum, quam maxima autem foret ejus potentia. Mox

īnfūdī in ferreum artillātōris ferculum; superpōnō pellem, ut interior

pars imbibat cinchōnam. Post bīduum, longulō ac lēvī lapide, quem prō

magide*[I] aestimābam, oleum pice imbūtum imprimō atque īnfricō in

pellem: jamque prō depstā accipiēbam.

115. Etiam summīs in calōribus vix sufficiēbat tunica,[J] nam contrā

īnsectās tībiālibus[K] erat opus. Sed dorsī quoque tegumentō carēre

nēquāquam conveniēbat; id quod probē sciunt Lūsitānī. Atque erat mihi

sagulum Lūsitānum vel optimum, nisi quod propter nigrum calōrem radiōs

sōlis imbiberet: quārē aut albīs testīs marīnīs aut spīnīs fortasse

hystriceīs vellem sānē dorsum obtexere. Jam, quotiēs umerīs quidpiam

portandum erat saltem asperum ac grave, suffarcināmentum dēsīderābam,

nē excoriārentur ossa. Intellēxī spissā tegete esse opus, quae umerōs,

sī onus portārem, dēfenderet; porrō sōlem pluviamve repelleret, nec

imbiberet calōrem. 116. Tāle tegumentum dēmum contexuī, postquam juncōs

cannāsque īnsulae paulō melius cognitōs habērem; neque ūllō vestīmentō

superbīvī magis. Contrā calōrēs superficiem tegetis madefaciēbam; inde

frīgus grātissimum mē recreābat. Item mappās ac lintea ⸤quantum possem⸥

reservāns, rōscidīs foliīs callidē obvolūtīs amicior caput, ūnāque

dēligō fasciā sīve taeniā. Quotiēs ex labōribus ac calōre requiēscerem

in umbrā, poteram, dētractā īnfulā, crīnēs madefacere: tum vērō

assūmēbam cingulum, nē in vīscera admitterem frīgus. Sīc caput

frīgidulum erat, corpus tepidum.

117. Scapham autem, mēnse Decembrī nōndum fīnītō, gestiō īnstruere.

Cocī truncum, quem dēportāveram, cortice exūtā, difficulter sānē

secundum longitūdinem dissecāveram serrā, et in rēmōrum fōrmam magis

magisque caedēbam. Etenim cymbae rēmī tamquam prō exemplāre prōstābant.

Ad rēmigandam quidem scapham sex hominēs cum sex rēmīs adhibēbāmus,

quattuor ad minimum. Ego, ūnus homō, duo ingentēs rēmōs mōliēns, nihil

possem contrā flūctūs vel contrā prōfluentem maris facere: attamen

restāgnante marī ac ventō, ūnus prope dēbilis rēmex aliquantum ūsuī

foret. 118. Circā Kalendās Jānuāriās serēnissimā in tempestāte mālō

vēlōque scapham īnstrūxī. Ancoram ejus cum ancorālī atque illā arcā,

item tollēnōnis ferrāmenta, jamdūdum ex harēnīs recuperāveram. In portū

saepius exercēbam tum vēla, tum rēmōs; hōsque in melius figūrābam.

Quōrsum haec, nesciēbam equidem: enimvērō nisi perquam lēnī aurā nōn

audērem exitum; sed in scaphā vidēbar quasi novam quandam tenēre vim,

necnōn ipsam nāvigandī artem inānī amōre fovēbam. Mox operae, quam

prius in scaphā nāvāveram, diffīsus, iterum carīnam sarcīvī. Ubicumque

rīmās metuō, argillam pice oblitum firmissimē īnferciō, dōnec omnia

vidērentur tūtissima.

119. At marīnās prōfluentēs, sī quae essent requiēscente ventō, volēbam

propter scaphae salūtem cognōscere. Hās ut explōrārem, clēmentissimō

sub ventō, ulterius ⸤merīdiem versus⸥ in cymbā prōcessī. Ecce autem,

quandō duo amplius mīlia eram ā terrā, jugum montis longē altius quam

excelsus ille collis ā quō ter, quater prōspexeram. Ab hōc monte terram

opīnābar sēnsim dēsidēre ūsque ad hortōs meōs. Jam videō, sī īnsulam ac

maria rēctē prōspectāre vellem, montem illum esse cōnscendendum; idque

meditor. Posteā recordor, mē ipsō ā colle eundem vīdisse montem, sed

tantam esse ejus altitūdinem tunc nōn suspicātum. 120. Quamquam neque

mītēs vellem ferās timōre meī implēre, neque prōdigere nitrātum

pulverem, dēcernō tamen exercendam esse jaculandī artem, nē oblīvīscar,

nēve ipsa arma rōbīgine corrumpantur. Versicolōrēs quidem avēs, quālēs

ferē inveniēbam, vix mē fugiēbant; sed aquāticae quaedam volucrēs,

nostrīs nōn valdē dissimilēs, omnī āstūtiā ac metū ēvādēbant mē. Hās

crēdidī advenās esse, assuētāsque hominibus: praecipuam eārum sēdem

posteā cōnspicātus sum. Ego autem hās prō cibō et propter tēlī

exercitātiōnem occīdō. Anatēs erant, ānserēs, olōrēs, plūmīs fōrmīsque

nōn omnīnō nostrārum ad īnstar, porrō plūrium inter sē generum. Hās, ut

plūrimum, plumbulīs in ōrā tantum maritimā petēbam, nē tēlī fragor

cēterās terrēret ferās: canis autem, sīve in terram sīve in aquam

dēciderent, ācerrimē eās reportābat. Sī prōtinus comedere nōn placēret,

nec egērem quō canem pāscerem, in fūmāriō suspendēbam. Quippe fūmus et

mātūrābat carnem et putrēdinem āvertēbat. Assae potius quam aquā coctae

mihi placēbant; sed carbōnem, Anglōrum mōre, altē exstruere nequīvī.

Suprā ignem assāre necesse erat: quārē ālitem, membrātim concīsum,

fīlīs ferreīs, tamquam verubus, trājectum, vīvās suprā prūnās

ambūrēbam.

121. Eōdem ferē tempore columbās quāsdam facillimē nancīscor. Dum colle

regredior obambulāns, ālārum strīdōrem audiō: mox conversus volātum

quasi columbārum agnōscō. Hae avēs in cavum saxī locum sē recēpēre,

quem oculīs facile notāvī, crēdidīque mē posse illūc ascendere.

Postquam cūncta conjectandō ēmēnsus sum, virgam arboris ⸤abscissam prō

signō⸥ terrae īnfīgō: tum domum redeō meditāns. Quantum possum

celerrimē columbāriam cellam, perlevem illam quidem, compangō: hanc

umerō portāns eundem locum repetō, post bīduum. Virga illa ēminēns fit

index; saxum ascendō, plūrēsque in cavīs inveniō nīdōs, quibus ōva

nōndum inerant. Ūnum nīdum in columbāriam meam cellam trānsferō; mox

advolāvit columba, intrāvitque cellam nīdum repetēns. Id gaudeō, et

relinquō cellam. Post plūrēs diēs reversus avem nīdō īnsidentem

inveniō: quam ipsā cum cellā mōtū clēmentissimō reportō domum; atque

illa intrepida manēbat. Conjunx posteā subsecūtus est: ambōbus, ut

poteram, cottīdiē dabam cibātum. Posteā turriculam cōnfēcī columbāriam,

columnae innīxam, sēcūritātis ergō: nec pullōs volēbam mactāre, sed in

spem ampliōris prōlis reservābam.

122. Cibī quidem satis superque mihi erant, sī modo convehere possem.

Sed quō magis rūminor, labōrem dēportandōrum frūctuum horreō magis.

Haedōs in praesaepe redūxeram, nē grāminibus quoque congerendīs

dēfatīgārer; tamen ⸤illā in convalle dēpressā⸥ oneribus gravābar,

neque trahulam poteram adhibēre, propter novārum herbārum luxuriem. Dē

tractōriīs jūmentīs paene dēspērāvī, vidēbarque in servitūtem

labōriōsissimam dēvōtus; sīn requiem captō, prōtinus mēns fīēbat

miserior.

123. Accēdēbat quod calceāmentīs dēficiēbar. Nautae super nāve aut

nūdīs pedibus aut tenuissimīs soleīs agēbant. Caligās ego et magister

nāvis habēbāmus, sed ego magnitūdine pedum superābam. Porrō saepius ex

necessitāte mare ingredientī, corium caligārum sē contrāxerat. Ego

autem post trēs labōriōsōs diēs, pedibus aeger, nōlēbam exīre. Omnium

rērum mē taedēbat. Nova lūna jam intrāverat. Axem ego quadrātam coepī

incīdere, īnscrīptiōnem quasi sepulcrī dēsignāns. Tālis erat:

+--------------------------------+

| REBILIUS CRŪSŌ, |

| |

| _Anglōrum cīvis_, |

| _Maurōrum captīvus_, |

| _Brazīliēnsis colōnus_, |

| _Hīc naufragus sōlitārius_, |

| _Hominum miserrimus_, |

| _Quīntum jam mēnsem ēnecor_. |

+--------------------------------+

Illud iterāvī ter quaterque, _hominum miserrimus_. At subitō vōcem

quandam sēnsī, nōn auribus, sed corde: “Tūne omnium miserrimus? Tū,

quī summā pāce frueris, in pulcherrimā ūberrimāque īnsulā, sānō

validōque corpore! At nē tē Deus Maurīs iterum praedam prōjiciat vel

morbō feriat!” 124. Cohorruī. Tum reputābam: “Anne hoc illud est,

quod vātēs sacrī summā in sōlitūdine afflātum Deī quaerēbant? Numne

igitur mē quoque intrat ille afflātus?” Mīrē profectō agitābar. Dein

mēmet increpuī: “Ō fatue Rebilī, sānae nōn es mentis. Imāgināriā

sapientiā vērāque dēlīrātiōne capiēris, sī dīvīnam crēdēs tē audīre

vōcem.” Prōtinus velut dēmortuus hominibus, vīvus necessāriē cōram

Creātōre meō, mīrā quādam ac novā audentiā illum compellābam, et quasi

vōtum concipiō. “Ō Suprēme! quisquis es (inquam), nimius tū es mihi:

pavēscō fānāticam dēmentiam. Sed dulcem redde hominum aspectum; tum

prūdentius tē cognōverō, plēnius venerābor.” Post haec tranquillior

fīēbam: sed perīculōsa esse sēnsī intervalla industriae, nisi

oblectātiōne aliquā sōlārer. Quārē pictam avem psittacum, sī possim,

capere ac mānsuēfacere dēcernō, sī forte mēcum colloquātur. Dē

macacō[L] cōgitāveram; sed timuī hās bēstiās, nē malignō forent

ingeniō: sānē aliōrum generum aliī sunt mōrēs: itaque hoc cōnsilium

dēposuī.

125. Mox leporēs quoque volō capere. Quippe saepius captāveram, neque

ars mea prōcesserat. Leporēs illī (seu rēctius cunīculī: ita crēdō:

sed quia carō leporem potius referēbat, idcircō ex prīmā illā nocte

leporēs semper appellāveram;) attamen gallīnārum domesticārum mōre sē

gerēbant. Quam proximē sinēbant mē adīre, tangere nōn sinēbant; sed in

cava terrae prōrumpentēs, inde mē intuēbantur. Laqueōs īnstrūxeram

plūrēs, sed frūstrā: jam piscandō experiendum esse arbitror. Super

nāve flagra aliquot rōbusta erant, quae (nam fatendum est) ad

flagellandōs nigrītās comportābāmus, sī ratiō tulisset. Hōrum tria

offenderam, āvēxīque propter lōrōrum ūsūs. Nunc ūnīus in fīne hāmum

piscātōrium grandiōrem affīgō. 126. Virgam quoque praeparō tamquam

piscātōriam, sed breviōrem, resticulā īnstrūctam: huic fasciculum

tenerārum herbārum annectō. Trēs sacculōs super umerō portāns cum virgā

flagrōque, leporum adeō locōs. Sinistrā fasciculum jactāns, ad lūdum

alliciō. Post paulō lepus incipit, ut fēlium catulī, persequī fasciculī

cursum ac grāmina ejus subinde rōdere. Flagrum ego dextrā tenēns,

opportūnitātem reī gerendae opperior, subitōque prōjectō hāmō, super

caudā leporem opprimō. Cōnfestim arreptum attineō, sacculōque immersum.

Tantōs ille ciet strepitūs, ut cēterī accurrant mīrābundī; dumque

obstupēscunt, alterum verbere hāmī assequor. Animadvertō marem esse ac

fēminam; quārē satis habeō, laetusque dēvehō praedam. Sub rūpe ubi

cava loca abundābant, crēdō nōn male habitātūrōs; posteā ad

mānsuēfaciendōs operam adhibuī.

126* Dē calceāmentīs pauca sunt explicanda. Quoniam labāscēbant omnium

caligārum coria, sēnsī validiōre esse opus tegumentō pedum: idque

juncīs ac lentā quādam cortice plicātīs concinnāvī. Ē juncīs, quōs

⸤dīversī generis plūrimōs⸥ in sōle siccāveram, eōs dēligō quī lentī

simul et relūcentēs vidērentur: nam quidquid relūcēret, id caunārum

mōre pluviās optimē rejectūrum crēdidī. Ex hīs plicāvī marsūpium, cujus

fōrma erat pedis īnstar ā convexō ad calcem praecīsī. Dein ē

corticibus, quās mācerāveram, lōra plicāvī, lāta minus duo digitōs.

Veterum caligārum fundum vel soleam sub marsūpiō illō positum, dum pēs

meus inerat, lōrīs illīs circumligāvī, nōdāvīque super tālō. Rudis sānē

hic calceus erat, attamen aliquātenus certē pedem prōtēxit vulneribus.

Nōn absurdum erit hīc dīcere, mē ipsā in Brazīliā contrā īnsectās saepe

Persicōs gestāsse socculōs, ē tapēte factōs. Per hōs nōn possunt

culicēs mordēre, sed spīnae sentēsque facile penetrant.

————

Caput (VI.) Sextum.

127. Circā Īdūs Jānuāriās ad montem explōrandum accingor. Lacernam

capiō cibumque, sī forte pernoctārī opus sit. Mollissimōs induor

calceōs: _prōspeculum_* annectō balteō. Assūmō canem. Sed ante exortum

sōlem ēdūcō haedōs, et (quod mōris meī erat) commodō in locō paxillīs

dēstinō. Tum ex convalle dextrōrsum surgēns jūxtā aquam dēsilientem

pergō, saltum versus meum. Sed ascendō jugum, quō lātius prōspectem,

saltumque subtus in laevā faciō. Modica erat acclīvitās, sed continua.

Sub soleā mihi breve erat grāmen,—molle, frīgidulum, nōn impediēns. Quō

magis īnsurgēbam, largior erat aura ac plēna vigōris. Facile līberēque

incēdēbam. Dextrā, caprōrum videō scopulōs ac pāscua; sed ad sinistram

magnō flexū redeō, dein convallem flūminis nōtam attineō suprā, moxque

hortōs meōs. Hōs simul ac praeterīveram, sinistrōrsum lēnī dēflexū

contendēbam, incēpīque ipsum montem oblīquē ascendere. Jamque

intellēxī, longē facilius hōc cursū ⸤quamvīs longō⸥ hortōs adīrī; nam

propter aurās montānās, siccius solum, breviōrēs herbās, nōn modo nōn

dēfessus, immō recreātus sum itinere. Ubi aquula quaedam ā monte

dēsilit, canis incipit lambere. Sīc monitus, cibīs commūnicātīs, vēscor

bibōque. 128. Ut prīmum monte dē summō prōspexī, praegestiēns cūncta

admīror. Valdē praeceps erat mōns occidentem ac Septentriōnēs versus,

id est, ad mare. Ipsa aetheris clāritās extentusque Ōceanus pulcherrima

erant. At ego propius circumspectō alterum in latus, unde clēmentissimē

surgēbat tanta altitūdō, illam vallem lūstrātūrus in quā superne hortī

erant meī. Penitus dēspicere nequīvī, sed per oppositōs clīvōs cursum

ejus ūsque ad mare indāgō. Aestus tunc quam maximē recesserat; laetus

tamen animadvertō rīvum sē in mare effundentem, duōsque ⸤quasi hujus

tribūtāriōs⸥ dē dīversīs rīpīs rīvulōs, quōrum utervīs scapham meam

possit excipere. Per prōspeculum dispiciēns, facile vīdī palmās astāre

praegrandēs ⸤ōstium rīvī versus⸥ et paene ad ōram maris. Postquam illāc

satiāvī oculōs, conversus in aliam terrae regiōnem aspectō. Vasta hīc

subjecta est silva ūsque ad ultimum īnsulae lītus. Dēclīvitās modica

erat, nec continua: quīndecim mīlia silvae ad minimum haec aestimābam.

Nē prōspeculī quidem ope ultimārum poteram arborum nātūram cognōscere,

cēterum proximae ultimaeque valdē erant dissimilēs. Ad Aquilōnēs Juga

Caprīna (sīc enim nōminābam) scaenam conclūdēbant, sed mare

superēminēbat. 129. Haec dum commeditor, prōspectōque circumcircā,

repente terram ē longinquō videor vidēre merīdiem versus. Dispiciō,

anne sit nebula. Etiam atque etiam contemplor: dēmum agnōscō lātissimē

porrēctam terram, valdē humilem, sed terram tamen. Prīmō mē spē illud

ac gaudiō affēcit. Continentem Americae merīdiānam esse prōnūntiō: mox

fateor, nihil id ad mē. Etenim tālis regiō sōlitūdō est vastior,

foedior, immānior longē quam haec est īnsula. Fac abesse barbarōs

hominēs panthērāsque; at illīc sī forem, aut in lātissimā atque

inhūmānā harēnā prōjicerer, aut (quod crēdō potius) in aggeribus

silvōsīs maximī alicujus fluviī, inter palūdēs immēnsās atque

īnsalūberrimōs vapōrēs. Sānē haec īnsula prae continente illā tamquam

Paradīsus est. 130. Retorqueō oculōs meum versus rēgnum, contentus,

laetiorque; tum dīrēctā incipiō viā dēscendere, dōnec tōta mihi vallis

patet. Mox hortōs meōs cōnsīderāns, fruticēs observō grossulāriīs*[M]

nōn dissimilēs, quibus propiōrēs clīvī distīnctī sunt. Hōs versus

dīrigō gradum. Magis magisque ūvidum inveniō hoc latus jugī, velut

spongiam; id quod rīvum perennem prōmittit, herbīs pluviālem aquam

multōs per mēnsēs sustentantibus. Fruticēs autem illī in sicciōre

stābant ōrā, quamquam prope ad ūmida. Vītēs recognōscō, et ūvās crēdō

posse suā in tempestāte hinc dēferrī. Porrō crūda māla citrea colligō

plūra līmōnāsque ad dēliciās bibendī.

131. Regredior paulātim dēscendēns, dōnec ad jūnctūram vallium

pertingō. At ipsō in laevō vallis latere quasi viam nātūrālem caespite

obductam cōnspicor, quae dēclīvitāte perquam modicā ⸤saltum versus

meum⸥ dūcit. Per hanc libet dēgredī. Nusquam minus decem pedēs lāta

erat. Suprā ad laevam, īnfrā ad dextram, clīvus satis arduus erat,

herbīs multōrum generum abundāns, sed in fundō arboribus cōnsitus

dēnsissimīs. Agnōvī prōtinus, facillimē posse in trahulā meā ex hortīs

hāc viā frūctūs ad rūpēs super cavernīs dēvehī; nam caespes erat

brevis, dūrissimō in solō atque (ut arbitrābar) calcāriō; jamque ūnō

in cōnspectū prope tria mīlia viae hujus patēbant. Dēambulāns alacer,

saltum tandem meum in laevā praetereō, mox dēsilientem illum rīvulum

assequor, videōque nōn posse trahulam sine ponte hāc trānsīre. Sed

tālem pontem nōn magnī esse operis jūdicō.

132. Praeclārum sānē vidēbātur hujus diēī iter. Laetus, atque idcircō

līberālior, trīticō atque hordeō Eurōpaeō columbās largiter pāscō. Hās

frūgēs ⸤in sacculīs conditās⸥ ē nāve asportāveram, sed parvī

aestimābam; nunc columbīs largior. Neque umquam sānē hās avēs neglēxī,

sed inter famulōs reputāns, plūs minusve cibī impertiēbam. 133. In

ūniversum aestimantī, trēs partēs ⸤nātūrā dīversās⸥ īnsula

exhibēbat,—frūctiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca

Caprīnum opīnor Jugum collēsque vel grūmōs inde porrēctōs ūsque ad

portum meum: ultrā Jugum quidnam fuerit, nōndum vīderam. Spatiō longē

minimō fortasse erat frūctifera; sed ubi tantae silvae, ibi frūgēs

aliquandō esse possent.

134. Equidem postquam sēnsī quantō cum labōre rādīcēs ēsculentās ē

convalle umerīs portem, placuit cymbā dēvehere, sī cum aestū maris

flūmen ascendere possem. Quōdam diē hōs propter ūsūs solitō mātūrius

illātenus ascenderam, ubi quaedam humō nāscentia colligerem; tum, nisi

contrā aestum mē dēfatīgāre vellem, duās ferē hōrās erat cōnsedendum.

Quārē cymbā trānsgressus flūmen, regiōnem ex Occīdente oppositam

explōrō. Ōstium versus flūminis valdē praeceps erat rīpa, sed ubi

aestus maris dēsinit, lēniōrem habēbat clīvum. Collis calcārius esse

vidēbātur, alterī illī super cavernīs meīs simillimus. 135. Simul ac

culmen attigī, mare versus omnia esse praecipitia intellegō. In

brevibus herbīs prōstrātus, caput ultrā marginem rūpis prōtendō,

ejusque rādīcēs subtus videō undīs etiamnum lavārī. Ulterius ad

Septentriōnēs surgēbat mōns īnsulae ille altissimus, quam explōrāveram.

Celeriter ea vīdī quae maximī erant, redeōque properus. 136. Vix

attingō cymbam, atque trēs cōnspicor psittacōs in rāmīs cōnsedentēs.

Flagrum arripiō (id erat in cymbā), item īlicō virgam dēcīdō.

Concitātiōre flagrī verbere psittacum assequor, hāmōque dēprehendō.

Rōstrum ejus metuēns, sarmentō oculōs meōs prōtegēbam. Ille autem

subitō dolōre territus, prōrsus exuit fortitūdinem, neque valdē

reluctābātur. Itaque sarmentō, quod in laevā tenēbam, caput ejus

opprimō, mox pede inculcō sarmentum, expedītōque cultellō ūnam plūmam

circumcīdō. Nē longus sim, fūniculō attentum dēvehō domum, asperiōre

captūrā nihil gravius perpessum. Fūne pede dēligō, perticā ad

īnsidendum datā. Facilius id vidēbātur, quam caveam ē cancellīs facere.

137. Ego autem captīvīs leporibus cōnsulēns, dōlium quoddam ē

perfrāctīs trānsennā īnstrūxeram: hīc in cavō rūpis dēgēbant. Fīmus

caprīnus, quem ē stabulō ēgererem, in sicciōre humō appositus, locōs

praeparābat in quibus caespitēs herbāsque leporibus dīlēctās dēfoderem.

Leporēs summā cūrā pāscō ac mānsuēfaciō.

138. Sed in nārrātiōne meā paulum nunc regredī opus est. Ut mē

oblectārem, saepius librum sūmēbam; aliās mathēmaticum illum, quī

teneram cūram prīmī meī atque optimī patrōnī revocābat; aliās

geōgraphicum. Hinc quōdam diē dē Indīs ēdiscō, quam prūdenter ferōs

elephantōs mānsuēfaciant. Equidem dē caprīs meīs ad trahulam jungendīs

cōgitāveram, sed nōndum grandēs erant: hārum autem opperīrī aetātem,

longum vidēbātur. Jam, hīs perlēctīs, crēdidī, posse caprum ferum

pariter ac ferum elephantum ad quamlibet aptārī disciplīnam, cujus

quidem ⸤ipsīus nātūra⸥ foret capāx: cūncta in eō vertī, ut feram in

manū tenērēs. 139. Rē ponderātā, dēmum ēgressus sum, certus dēpugnandī.

Duās succingor pistolās, quibus mē in extrēmīs prōtegam; sed restibus

laqueīsque sum frētus. Laqueīs duōbus tribulōs ferreōs, sī rēctē rem

nōminō, validissimē annexueram. Tribulī autem tālī erant nātūrā, ut,

hominis pede oppressī, trīna spīcula in solō dēfīgerent. In rēticula

herbās comportābam eās quās maximē dēligēbant caprī. Canem domī

cōnstringō, atque sīc armātus sēdēs petō caprīnās. Plūrēs ibi videō

caprās atque haedōs; mox caprum quendam grandem ac rōbustum

contemplor, (vix minor erat quam bonus asinus) quī vīribus cōnfīsus

seorsum agēbat. Hunc adeō, herbās suāvissimās porrigēns. 140. Ille

autem neque territus neque īrātus, accēdit rōditque libenter. Herbās in

humum prōjiciō, dumque pāscitur, laqueōs cum tribulīs super cornibus

impōnō. Tribulum ūnum pede pressum humī īnfīgō; dein, antequam

sentiat, inculcō alterum quoque, et sub pede attineō. Prōtinus gnārus

sē illigātum, in posteriōribus crūribus sē ērigit, sūrsum capite

nītēns: ego autem tertiō laqueō pedēs ejus prīmōrēs involvō. In eō

erat ut alterum extraheret tribulum, quandō artē cōnstrictīs prīmōribus

pedibus, quōs in āere habēbat, ego asperrimē trūdēns dējiciō eum in

latus. Cōnsīdō in armum, inculcāns cornū. Ille autem sīc dēpressō

capite pedibusque correptīs, onus violentissimē dētrectābat, sed

nequībat excutere. Ego nōn invītus sinō eum sē dēfatīgāre calcitrantem,

sūbulamque*[N] grandem ac lōrum expediō. 141. Summā in tranquillitāte

labrum ejus superius perfodiō, atque īnserō lōrum, quod ānulī īnstar

concinnō, plūriēs nōdātum. Tribulīs novō in locō dēfīxīs, amplius paulō

lībertātis pedibus ejus permittō, ut amplius sē dēfatīget frūstrā

cōnītendō. Tandem dēfessus, sūdōre perfūsus, requiēscit. Herbīs in

reticulum recollēctīs, surgō; convellō tribulōs, appendōque cervīcī

ejus; tum labrō trahō lēniter. Is, dolōre gemēns, ērēxit sē,

invītusque sequēbātur, pedibus etiamnum cōnstrictīs, sed nōn adductē.

142. Sīc quīnquāgintā forsitan passūs eum dēdūxī. Tum subitō

reluctābātur; sed dolōre labrī percitus, cornū mē feriēbat: id vērō

facile caveō, lōrō subtrahēns; simul, iterum adductō laqueō, praepediō

crūra. Sānē ille tōtus contremīscere, praeteritōrum memor et posthāc mē

sequitur oboedientissimē: quod simul atque animadvertō, porrigō herbās

ante nārēs. Nōlēbat rōdere, sed odōrem libēns captābat; jamque facile

eum in saltum meum dēdūcō. Ibi arborī firmiter alligātum famē parō

expugnāre. Porrō id nūllīus erat labōris; etenim postquam haedōs jūxtā

affīxeram, mixtā crūdēlitāte et clēmentiā mox plēnissimē est domitus.

143. Explōrātō, posse feram sīc subigī, post aliquot diēs capram

pariter aggressus, hanc quoque vel facilius dēdūxī. Duo haedī grandēs

ac paene adultae mātrem ad praesaepe volentēs secūtae sunt; tum novā

veterī admixtā catervā citō maerēre dēstitit. Itaque grex meus jam

caprum habēbat ac capram, item trēs haedōs duāsque juvencās caprās. Ego

vērō cūnctōs incipiō trahulā cōnsuēfacere. Difficile sānē est rēs

gestās ōrdine statō nārrāre. Quippe perpetuō variābantur labōrēs meī,

neque umquam ūnō quasi nīsū ūllum opus perfēcī, sed particulātim

operābar, seu tempestāte caelī mōtus, seu phantasiā, vel subitō aliquid

recordāns; et sīquid parum bene valēre crēderem, reficiēbam in melius.

Dē piscātiōne meā mox sum dictūrus. Sīc, inter labōrēs multōs et ōtiī

paulum, praeteriēre mēnsēs.

144. Circā Kalendās Aprīlēs, ut crēdō, imber mātūtīnus (dē quō

memorāvī) largior et almior cecidit. Mīrum inde vigōrem nacta sunt

omnia quae gignit humus, mīramque ego ipse voluptātem percēpī.

Exspatiandum dēcernō. Ad speculam meam (dē quā ante memorāvī) ēnīsus,

prōgredior ut lītus ad Orientem amplius cognōscerem. Duo mīlia fortasse

passūs prōcesseram, cum viam quandam _Lūnātam_ videō (sī sīc licet

appellāre), quae flexū continuō, acclīvitāte modicā, ab ōrā maris

palmārum ferācī ad culmen hujusce regiōnis dūcēbat. Jam praeter ōram

maritimam duo numerābam prōmunturia duōsque sinūs: nunc _Tertium_ hunc

appellō sinum. 145. Cēterīs in rēbus prīmō nihil novī exhibēbātur, nisi

quod harēnae extendēbantur lātissimae. Plūribus hās rēbus distīnctās

vidēbam. Expedītō prōspeculō, marīnās dispiciō testās,—immō

testūdinēs,—dīversissimās magnitūdine. Id quidem gaudeō. Porrō hōc in

sinū palmae ita dominābantur, ut vix quidquam aliud inter arborēs

dēsuper vīderim. Palūdēs autem longiōrēs in rūpibus continuābantur

suprā palmās illās. Ut explōrem cūncta propius, palūde quādam nōn

facile circuitā, dēscendō ad ōram maris. Tria palmārum genera agnōscō,

flectō sēnsim ad sinistram, dēmum Lūnātā illā viā domum redeō. 146.

Posteā mēcum excutiēns, cūr in portū meō cactī optimē crēscerent,

palmārum nihil esset; colligō, quia palūdēs apud mē super rūpibus nōn

sint, idcircō neque cocōs neque aliās palmās nāscī. 147. Jam dē grege

cottīdiāna mē incessit cūra, ignārum quid sānitātī necessārium foret,

et quantus ac quālis hujus aestātis calor. Multa fēcī, mox īnfecta

reddidī; quae nārrāre nōn opus est. In saltū meō novum praesaepe

meditābar. Sed haedōs nōn effugitūrōs crēdō, retentīs caprō caprāque;

igitur solvō. Canis autem tunc mēcum erat, ipsum ad saltum. Is, simul

ut haedī excurrere in prāta coepērunt, novā lībertāte gestientēs, ipse

lūdī fit particeps: quippe collūsōrem diū nōn habuerat. Tum mihi

aspectus sānē erat jūcundissimus. 148. Caper, immō capra, ut crēdō,

brevī in curriculō plērōsque canēs vēnāticōs superat, sed canī perdūrat

vēlōcitās. Ipsae sē haedī tam pernīcēs ostendēbant, ut nōn sine magnā

contentiōne canis eās praeverterit. Neque volēbant effugere; nam

iterum iterumque redībant. Ego vērō omnium hilaritāte exhilarātus,

increpō mēmet, quod cicurēs animantēs tam innocentī voluptāte

prīvāverim.

149. Caprōs hōs dictitō; attamen nēquāquam erant nostrātium caprōrum

ad normam. Antilopās equīnōs vel ὄρυγας fortasse quis illōs

appellāverit. Cervīx hōrum carnōsa et arcuāta, armus amplus plānusque,

equum generōsum referēbat. Pellis brevissimō dēlicātissimōque villō

sīve lānūgine, colōre mustēlīnō, vestiēbātur; neque saeta inerat neque

pilus, praeterquam in jubā atque in maris barbā. Juba ferē tōta in ipsō

sēdit armō. Lacertōsiōrēs erant quam dāmae fulvae; ferō potius cervō

comparāverim. Cētera erant rotunda, bene compācta; crūra autem

gracilia, ex osse dēnsissimō. Os frontis valdē rōbustum crēdidī. Cornua

nōn recurva, sed propiōra taurīnīs; id quod arcuātae cervīcī crēdēbam

aptius. Caprae cornua divergēbant aliquantum. 150. Antehāc cūnctōs in

trahulā exercueram, sed sine pondere: pondus nūdō dorsō saepius

impōnēbam: nunc caprō capraeque cottīdiānum labōrem adjūdicō, sī rēctē

possim apparāre. Retinācula fūnālia trahulae adaptāveram, sed collāre

tractōrium longē erat difficilius. Quidquid compēgeram, rudius esse

sēnsī: id enim erat agendum, ut nē pulmōnem onus opprimeret. Vīdī

tamen armōs cervīcemque equīnīs esse tam comparia, ut sī male rēs

cessisset, artifex culpandus foret, nōn animal. Nihilōminus totiēs male

rem gessī, ut dēstiterim amplius hāc in viā cōnārī. Fūnēs dēmum meōs

circum frontem, cornibus sustentātōs, composuī; id quod sī nōn optimē,

at satis bene cōnfēcit rem.

151. Ligna quae superne ad rūpis marginem convēxī, ⸤ut plūrimum⸥

dēvolvō, trahulā suprā relictā. Ferē cottīdiē post fīnītum imbrem

haedōs cum cane submittō in clīvīs lūsūrōs. Valdē mihi placēbat, quod

canis circumcurrere et circumscrībere eās, pāstōrīciī canis mōre, magis

in diēs discēbat. Ego autem, sī longiusculē abesse vidērentur,

jubēbam: “īret, redūceret:” quod quidem ille, quasi probē

intellegēns, cōnfestim faciēbat. Porrō grex ipse canem dīligere

vidēbātur. Jam spērābam nōn necesse fore ut hās vincīrem, quae ferae

lībertātis nōn recordārentur. 152. Aliud quoque mox excōgitāvī. Ex

virgulā quādam, puerōrum nostrōrum mōre, cavātā ac terebrātā, fistulam

cōnfēcī. Hāc clārē canēbam quotiēs gregem eram pāstūrus: immō, sī in

viā inter trahendum caprō forem vēscendī factūrus cōpiam, fistulā anteā

sēdulō sonābam; neque umquam eōs frūstrābar, sed post illum cantum,

aut cibātum illīs aut pōtum fidēlissimē afferēbam. Inde factum est, ut

sonō fistulae libentissimē accurrerent. 153. Dē cibō meō restat aliquid

nārrandum. Pānem nauticum ac farīnam ē nāve eō magis cōnsūmēbam, quia

verēbar nē mūcēscerent. Videō autem, sī Summī Nūminis dēcrētō hīc

diūtius mihi sit dēgendum, domesticīs opus esse cōpiīs. Quidquid

herbārum, arōmatis, frūctuumve condiat cibōs, sī nec ponderōsum sit et

cōnservārī queat, id fateor ā longinquō nōn male importārī: sed

quidquid sit quō vēscar praesertim, hoc omne sub meā esse manū oportēre

crēdō. Igitur agellum vel angulum potius in portū dioscōreīs

dēstināveram, sī humum idōneam afferre possem. Siccātae carnis paululum

restābat, neque id jūcundum. Leporem, praeter prīmum illud ā cane, nōn

gustāveram; sed piscēs facile capiō,—id quod explicandum est. 154.

Prīmō līneā hāmīs īnstrūctā piscābar, sed hujus valdē taedēbat mē.

Posteā pōne cymbam parvum verriculum trahēbam, quod identidem

scrūtābar, plūrēsque hōc modō piscēs capiēbam. Mox alia succurrit

ratiō,—ut ōstium portūs verriculīs trājicerem; idque fēcī, quamvīs

difficile erat valida ferrāmenta in scopulōs illōs (_Postēs_ quōs dīxī)

īnfīgere. Clāvōs spīcātōs ē ferrō optimō postquam satis acuī, malleō

artillātōris sīc impēgī, ut angustās rīmās inter saxa exsculperem: hūc

adēgī ferrāmenta, quibus rētia innīterentur. 155. Aestus alluēbat

piscēs, quōrum aliquot saltem numquam nōn relinquēbantur in verriculīs.

Interdum magna vīs capiēbātur; tunc maritimae avēs per rētia irruentēs

mēque et praedam meam vexābant. Quoniam ⸤corticibus sublāta⸥ natārent

verricula, piscēs attinēbantur sub aquā, quae profunda erat in ōstiō.

Itaque hoc meum aestimō esse _vīvārium_, unde piscēs, quotiēs velim,

nōn magnō labōre capiō. Magnum mihi labōrem attulerant verricula; sed

animum meum, dē cibātū canis fēliumque ānxium, sōlābantur.

156. Profectō quandō dē meīs labōribus mēcum reputō, illa mihi interdum

subit animum contemplātiō, anne, sī optimus parēns, ut erat tenerrimus,

sīc sagāx fuisset meaeque intellegēns indolis, posset forsan mē domī

apud sē tenēre, contentum atque beātum. Nē, sī probē mē nōsset, nōn in

Anglicārum lēgum studia,—semper ārida, jejūna, saepissimē

praepostera,—incumbere mē voluisset; sed impigrum ac strēnuum aliquod

opus, ubi oculus manusque viget, tālī commendāsset fīliō. Poteram autem

patriae lītora vel agrum lātius pervagārī, parentibus nōn dērelictīs.

Etenim meminī, quandō eram in Brazīliā, quamdiū nova erat opera, mīrā

mē vehementiā eam semper persecūtum esse. Nempe ut fortis equus īre

vult, sed quōrsum aut quārē, nescit; sīc impetū quōdam ad agendum

īnstīgābar, nūllō satis certō āctiōnis fīne prōpositō: itaque, rem

quampiam assecūtus, simul fastīdiēbam. Nec ūlla profundior causa in

fūnestam illam et scelerātam nāvigātiōnem mē prōpulit, ex quā in

exsilium trīstissimum et labōriōsissimum sum dētrūsus.

————

Caput (VII.) Septimum.

157. Dē capiendīs piscibus memorāvī: dē coquinandīs addō pauca. Octo

decemve piscēs, vel pauciōrēs sī grandēs erant, rapidō igne leviter

ēlixābam, tum pinnās,—id est, tōta latera,—capita, caudās, fēlibus meīs

reservābam. Magnā spīnā extractā, cēteram carnem aut super crāticulā

leviter torrēbam, aut cum fabīs vel grānō admiscēbam prō canis cibātū.

Equidem in verriculō saepius marīna animālia inveniēbam, quālia nēmō

piscēs nōmināverit: porrō piscium genus valdē carnōsum, quod magnī

aestimābam, squātinīs nostrīs simillimum. Illud addō: sī vellem,

poteram facillimē grallātōriās avēs quae inter cautēs aut ipsō in portū

piscābantur, igne dējectās capere: sed carnem piscōsam fore crēdidī,

pulveris nitrātī dispendiō male ēmptam.

158. Farīnā autem ēlixā cum piscibus vēscēbar prīmō; mox Arabum mōre

assās placentās faciēbam. Nempe, combustīs super ferreā lāminā vel

plānō saxō lignīs, prūnās submovēbam; placentās ūdās in calidā

superficiē positās sub patellā ferreā obtegēbam: huic iterum

superingerēbam prūnās. Placentae subter, velut in furnō, coquēbantur:

sed fermentāre placentās nesciēbam. 159. Dē hīs hāctenus. Cēterum dē

pulchritūdine rērum quae domicilium meum cingēbant, nōn eram

incūriōsus. In flōribus aut foliīs sī quid excelleret, plūriēs

reportāvī aut rādīcem aut sarmentum, quod dēfoderem in cavernārum

vīcīniā. Summā in aestāte cocī nucem, quae suā ex arbore dēciderat,

reportāvī mēcum, plēnē mātūram crēdēns; mox ipsō in portū meō serendam

dēcrēvī. Etenim sīc commentābar mēcum: “sī properē in Angliam āvehar,

numquam mē paenitēbit hanc sēvisse arborem, plūrium fortasse parentem,

aliōrum hominum domicilium ōrnātūram: sīn hāc in īnsulā dētinear ultrā

biennium, gaudēbō arbusculam vidēns surgentem.” Sēdulō dēlēgī locum

serendī, congessīque humum ūberrimam; statuō irrigandam esse

dīligentissimē. 160. Post diem sānē labōriōsum, dum sub astrīs vēscor

et bibō, antequam mē in aquārum lavācrum committam, mīror quamnam ob

rem mē tantopere fatīgem. “Anne, Ō fatue Rebilī, nihil tibi esse

operis putās? Timēsne, nē facile nimis vīvēns, socordiā opprimāris?”

Tum respondeō: (etenim mōris meī erat, multa clārē loquī. Nisi hoc

fēcissem, patriae linguae forem oblītus: immō ipsum mentis acūmen

hebetātum foret. Sed prope omnia mea difficiliōra cōnsilia, plēnā

ōrātiōne prōnūntiandō, dēfīniēbam magis et cōnsummābam.) Itaque

respondeō: “Cibus, vestis, domicilium, vītam asservant hominis; sed

pulchritūdō beātam facit vītam. Ad portum meum adōrnandum, in honōrem

ejus et pulchritūdinem, cocum nucem cēterāsque rēs cōnsēvī.” Extemplō

etiam clārius, “Ōh fatue Rebilī! (inquam) hominum neutiquam

miserrimus es tū, quī adōrnandō domiciliō dās operam.”

161. Aliam rem, absurdum forsitan, nōn absurdum erit lēctōrī

commūnicāre. Quārtō diē postquam cocum īnsēvī, longius dūrante pluviā,

tempus computābam, inveniōque nātālī mātris diē mē illam sēvisse nucem.

Mox meminī, quam incertum sit, vīvatne māter an mortua sit. Mīrē

tangēbar et tenerā perfundēbar memoriā. Tum quia plūrēs nōveram vel

audīveram, quī praesāgium mortis alicujus sē habuisse crēderent, hoc

mihi ipsī mātris mortem ōminārī vidēbātur. Etenim jam fassus sum, mē,

simul ac opere cessārem, maestum saepius ēvāsisse frāctumque animō.

162. Quandō mē ineptiārum incūsō, respondeō, “fortasse nōn esse

ineptum.” Nam sī restituat mē Deus in patriam, tum aut gaudēbō vīvam

inveniēns mātrem, aut rēctissimē praecēperō dēbitam maestitiam. Sīn

numquam restituar, sed sōlitārius peream, minus sum inhūmānus, minus ab

omnibus necessitūdinibus abruptus, quandō cāritāte praeteritōrum

ēmollior. Melius autumō, propter ficta hūmānārum rērum flēre, quam

rēbus hūmānīs omnīnō nōn tangī, et prō mē sōlō vīvere. 163. Quamobrem

ubi nōna venit diēs, dēcernō in honōrem mātris novemdiālem praebēre

cēnam. Hospitēs autem, quōs sōlōs potuī invītāre, erant psittacus,

canis, grex, leporēs, fēlēs, columbī. Hīs optimam, quantum possim, parō

cēnam. Cēterōs facile satiō, sed duās capellārum experior avidissimās.

Magnitūdine in diēs crēscēbant. Omnēs, cibō sūculentō pāstōs, spērābam

majōrēs pinguiōrēsque quam fera animālia fore, sī semper largiter

praebērem. Etenim vēlōcitātem in caprīs minimē cupiēbam. Pondus

corporis trahulae conveniēbat vel lac prōmittēbat ūberius; itaque

largā manū pāscēbam libēns. In pābulō autem erat grāmen merum, frondēs

item herbae plūrēs dēlicātae, quās in mātris honōrem suggesseram. Hās

cūnctās comedunt, concupīscuntque etiam. Imber dēstiterat commodē:

cēnseō igitur fīniendam in saltū novemdiālem cēnam. 164. Quam celerrimē

ānulō lōrī caprum apparō, ejusque caudae capram adjungō: cēterōs

solvō. Falcātum gladium in balteum īnserō, caprumque dūcēns nōtum

ascendō trāmitem. Illī sequuntur. Canis in fronte excurrit, psittacus

umerō meō īnsēderat, suō mōre garriēns incontinenter. Fēlēs ⸤mīrābundae

ēmigrātiōnem⸥ ejulant, tamquam plōrātrīcēs (opīnābar) ad sepulcrum, mox

nōlēbant prōgredī: cum leporibus domī remanēbant. Magnam vēlī laciniam

cum fūniculīs in dorsum caprī conjēceram; sīc saltum attinēmus. Haedī

alternīs pāscuntur, lūdunt. Sed ego gladiō falcātō herbās frondēsque

mollēs, quae sub cottīdiānā pluviā luxuriābant, largiter succīdō,—aliās

laciniā vēlī obvolvō, aliās merō fūne colligō,—super dorsō jūmentōrum

appōnēns. Opportūnum erat, quod tunc haec pābula dēportāvī, nam posteā

propter pluviās paulō difficilior fuit convectiō. Cēterum animantium

hilaritās et mea ipsīus excitātiō maestitiam mihi dispulit.

165. Sub longiōre pluviā multum ego cum psittacō loquēbar; quod quidem

ab initiō fēceram. Sed postquam cōnsuētus est nucēs atque aliōs cibōs ē

manū meā capere, gaudēbatque meō adventū, properē discēbat loquī, et

valdē mē rīsū alloquiōque sōlābātur. Etenim, ut plūrimum, docēbam eum

sīc prōnūntiāre: “Ō fatue Rebilī!” sīc enim mēmet appellāre

solēbam. Atquī ille vocābulum “fatue” aut nōn potuit dīcere aut nōn

voluit, meum autem nōmen libentissimē ac plēnissimē prōferēbat. 166.

Aliquandō audiēbam, Ō debilī Rebilī; vel, Ō febilī Rebilī; aliās, Ō

hebilī Rebilī; quae quidem sīc interpretābar, ut essent, Ō dēbilis, Ō

flēbilis, Ō habilis! dubitābamque subrīdēns, numne habilis magis an

dēbilis essem. Sed longē saepius meum nōmen ipsum iterābat, et quasi

variābat amātōriē. Ō Rebilī Rebilī, inquiēbat; tum accelerāns semper

sonōrum cursum, Ō Rebī bilī, Rebī rebī, Rebī relilī, Rebī libilī,

Ō!—Et cum ego trīstī cum misericordiā vocābulum Ō! prōnūntiārem, ille

mē imitāns prīmō tragicā sevēritāte dīcēbat Ō! sed in fīne tamquam

cavillāns dērīdēnsque illud Ō! joculāriter efferēbat, dōnec in

cachinnōs solvor.—Neque vincīre eum opus erat; itaque ligāmina

dētrāxī.

167. Omnium ūvidissimus, ut opīnor, Jūnius erat mēnsis, numquam tamen

quīnque vel sex hōrās exsuperābant pluviae. Quōdam diē post imbrem

splendida fuit caelī serēnitās cum aurā mollissimā. Interrogāvī mēmet,

quidnam facere oportēret. Statim respondī,—“Nunc, sī vir es, Rebilī!

testūdinem marīnam reportābis.” Hoc namque saepe cupīveram, cōnātus

eram numquam; sed hāc in ⸤clāritāte sōlis⸥ post pluviam, testūdinēs

crēdēbam summā in aquā suspēnsum īrī. 168. Cymbā expedītā prōgressus

sum. Lātō lēnīque mōtū flūctuābat aequor maris, molle, rūgōsum, et

quasi oleō perfūsum. Fervōrem sōlis aura marīna discutiēbat: itaque

pergō. Tertium illum attingō sinum; mox videō testūdinēs plūrimās,

summīs in aquīs aprīcantēs, fortasse dormītantēs. Cautissimē

circumspiciō, et modicā dēligō[O] magnitūdine ūnam, cujus caput erat

āversum. 169. Lēnissimō mōtū allābor, omnēsque caveō strepitūs; dein

pedēs testūdinis posteriōrēs trānsversīs manibus arripiēns, dum ad

prōram genibus innītor, ūnō mōlīmine ac jactū praedam mediā in cymbā

teneō supīnam. Morsus testūdinis horrendus est: hunc sī cavēbis,

cētera erunt in facilī: in dorsum autem conjecta, jacet immōbilis.

Cōnfestim redeō, tam citō successū laetus. Postmodo haec praeda majōris

mihi erat quam putāveram.

170. In diēs mox foedior ingruēbat tempestās. Tandem inter nimbōs

nigerrimōs prōdībant fulgura tremenda, quae frīgus maximum

incutiēbant: grandinis procellae sequēbantur. Tonitrua per plūrēs

hōrās erant paene continua. Mare vehementer furēbat; aestus ipsās ad

rūpēs pertigit. Quandō pluvia paulisper dēstitit, exeō prōspectūrus:

ecce autem carīna nāvis nostrae decem mēnsibus post naufragium, ipsīs

in harēnīs intrā cautēs prōjecta. 171. Extrā cautēs mare montōsum

erat; intrā tam perfrāctum, ut nūlla posset esse cymbae ūtilitās: sed

valdē brevem esse intellegō aquam. Tantā sum cupiditāte incēnsus, ut

caligīs ac brācīs exūtīs, mare ingressus nāvis fragmina scānserim.

Summae sānē partis nōn multum restābat: quid remanēret in alveō, volō

inquīrere. Facile videō et multa inesse et nihil posse mē id temporis

āmōlīrī: itaque postquam satis explōrāvī, redeō domum, per aquās

praeter rūpēs necessāriō vādēns. 172. Sed algēbam, crepitābantque

dentēs meī. Mūtō vestīmenta: fricō cutem: sed algeō tamen. Ignem

accendō, neque inde multum acquīrō calōris. Sēnsim invēnī, penitus in

vīscera dēscendisse frīgus, et morbō mē pertemptārī. Prōjectus in

cubīlī, quidquid ibi erat vestīmentōrum circumvolvor. Nēquicquam.

Ignārus quid facere oporteat, pavēscō nē vesper ingruat, tenebrīs

obtegar, inops auxiliī cōnsiliīque. Tandem algōribus meīs nimius fervor

succēdēbat, valdē profectō violentus. 173. Interdum Maurōrum fōrmulam

adhibēns, in pectore aspīrāvī: “Ō Deus! ā tē prōdīvī, ad tē

redeam!” Quid foret, esse sōlitārium, tum dēmum cognōveram. Jacēre,

stāre, sedēre, cūncta dolēbant; flagrābat caput. Corporis dolōrēs

angor mentis exsuperābat. Tenebrās, omnium rērum maximē, metuēbam.

Surgō, pede titubante incēdō, aquam pōtulentam et citrea māla quaerēns.

Ōs interius plānē siccum erat; lingua sī buccās, sī palātum tangeret,

ibi adhaerēbat. Quārē mālum citreum in tenuissimās quasi assulās

concīdī, quārum ūnam linguae apposuī: aliās in pōculō compressī,

deinde aquā commiscuī. Hoc medicāmentum sorbillābam, interdum bibēbam.

Crēdidī fervōrī vīscerum id fore ūtile. Alteram mox atque alteram super

linguam compōnō assulam citricam, siccitātis levāmentum. Jam nox

adveniēbat, recordorque animālia nōn esse pāsta. Fēlēs vehementer

ejulābant. Neque potuī eās abigere, neque, dum fervor capitis īnstat,

sufficiunt mihi vīrēs ad ministrandum.

174. Tandem in sūdōrem solvor: post hōrās dolentissimās mēns sē

aliquantum recuperat. Spissō obvolūtus palliō, cibātum praebeō fēlibus,

leporibus, caprīs, canī, quamquam dēbilis tōtō corpore. Jam certum

habeō, quālis sit febris hujus nātūra; fēlīcemque mē jūdicō, quod lūx

in tantum dūrāverit. Mente levātus, plūrimīsque vestibus opertus,

somnum captō; sed quandō dormītō paulisper, morbida mē terrent

īnsomnia, prāvā religiōne plēnā. Sānē plūribus hōrīs ante lūcem ipse

sūdor cessat; tum, quamvīs dēfessus, labōriōsē cutem perfricō, et

quidquid ē vestīmentīs maximē sit villōsum, libēns amplector: ligna in

culīnā accendō. Dē remediō morbī tum meditor. Dīxī mē cinchōnam ē valle

apportāsse, atque in ūsum coriī adhibuisse. Bonam hinc esse medicīnam

nōveram; nunc vērō contrā amāritūdinem ejus firmāns mentem, aquā

commixtam līberē pōtō. Nec dubitō quīn mē sagāciter cūrāverim; nam

febris nōn rediit. Māne autem ē cubīlī surgēns, cōgitō quid posteā

faciendum.

175. Imprīmīs statuō: sī possim, noctem īnsequentem nōn sine lūmine mē

āctūrum. Aut candēlās aut lucernam aliquam jūdicō necessāriam. Nihil

facilius vidēbātur, quam Maurōrum rītū rem cōnficere, sī aut oleum aut

sēbum habērem. Sed quicquid fuit, id omne crēdidī cōnsūmptum esse, aut

in cibātū canis aut in scaphā resarciendā, sīve in retināculīs

jūmentōrum vel in serrā. Tum testūdinis reminīscor: hujus adipem volō

adhibēre. Item carnem ejus, ut novum quiddam, prō cibō statim

concupīscō. Dē mactandā, fateor, haesitābam; nam tāle fēceram nihil.

Caput testūdinis sī amputābitur, tamen (ajunt) post vīgintī quattuor

hōrās mordēbit tenācissimē. Quid ergō occīdet eam? Ego vērō opīnor,

amputātō capite, nihil dolōris sēnsūrum corpus. Igitur ipsō in dōliō,

ubi in aquā marīnā servābātur, amputō caput: hoc cautē forcipe

abjiciō: cētera concīdō et plūrima intus ōva inveniō. Hōrum quattuor

prōtinus torreō, vēscorque cum placentā. Maximam vim adipis excipiō.

Partem hujus (eam ferē quae solidior erat) prō placentīs assandīs vel

prō sartāgine reservāvī: longē plūrimam prō oleō sūmpsī. Tum dē

līnāmentīs cōgitō. 176. Fēlīciter accidit, quod huic reī nōn opus est

vīribus: līnāmenta contorquēre, puellārum potest esse opera. Veterum

fūnium quidquid esset corruptum, prō stuppā reposueram. Inde duābus

hōrīs līnāmenta cōnfēcī, quot trīgintā noctibus facile sufficerent. In

ferreā patellā dēpōnō adipem ac līnāmentum sīc circumtortum, ut fīnis

hujus super labrō patellae minimum tantum dēpendat. Ipsum līnāmentum

liquidā adipe saturātum accendō, experiorque rem bene prōcēdere.

Equidem sī dormīrem, nēmine līnāmentum subinde extrahente, post paulō

exstīnctum foret: attamen id parum rēferre cēnseō; nam per igniāria

possem accendere, ut prīmum ēvigilārem. Posteā juvat mē invēnisse,

tālem febrem posse subigī.

177. Post trīduum fīnītae sunt pluviae, et sōl prōcessit clārissimus.

Ego quoque prōdeō, tepōre gaudēns. Invīsō lītus. Videō dōliīs strātum,

cadīs, arcīs perfrāctīs, lignīs omnis fōrmae et ferrāmentīs. Paene in

siccō erat ipse nāvis alveus, cum ancorā atque ancorālī. Cūncta jam prō

meīs dēstinō, sed volō relaxārī paulisper; etenim minus firmum mē

sēnsī: igitur ab hīs redeō in portum. 178. Fēlēs videō, utramque cum

catulīs recēns nātīs. Tum mē subit: “Āh! illud erat, quārē adeō

ejulāvēre; nōn tamquam fūneris plōrātrīcēs, sed ut expostulārent

catulōrum alimenta.” Bonīs mātribus collaudātīs, praetereō. Jamque

recordor, feram fēlem prīmō illō diē esse ā mē vīsam; dē quō posteā

aliquotiēs dubitāveram. Agnōscō, aut in saltū aut in silvā magnā tālēs

invenīrī bēstiās. 179. Gregem dēambulāns assequor. Haedōs omnēs

grandēscere ac pinguēscere notāveram; jamque videō jūniōrēs capellās

spem prōlis dare. Invīsō leporēs: ēn autem, lepus fēmina lepusculōs

ēdiderat. Nōn rīdēre nōn poteram: immō cachinnāvī. Sīc autem

interpretātus sum: Teneram prōgeniem male nāscī ante fīnītās pluviās:

quārē sīc esse ā Nātūrā comparātum, ut quam proximē posteā nāscerentur.

180. Lēctōrī dēnūntiandum est, inde ab illā febre pietātis mē cōnscium

novae factum. Rē nōn prōrsus nova erat; nam inde ab ipsō naufragiō

quasi fermentātiō mentis coepta est. Tum prīmum didicī, quantī esset

hūmāna cāritās, quam jūcundus ipse aspectus hominis. Mox ergā ipsa

animālia ēmolliēbar, quōrum cāritātem plūris quam ūtilitātēs

aestimābam. Deinde intellēxī, quam ingēns esset inter generōsissimum

brūtōrum atque īnfimum hominem discrīmen: etenim quemvīs ē servīs meīs

Brazīlicīs locō canis optimī vehementissimē amplexus forem. 181. Jam

paenitēbat mē dē parentibus: nēminem praeter mēmet culpābam. Ergā hōs

reverentia, ergā omnēs impetus quīdam amōris ac dēsīderiī mē

exercēbat: itaque, ut opīnor, ad rēctam religiōnem eram mātūrus.

Etenim dīxit nesciō quis: “Quī īnferiōra bene amat, hic superiōrem

bene venerābitur.” Attamen ante hanc febrem ipse Deus ignōtus quīdam

ac nimius vidēbātur mihi; quem quidem dīligere, praeter nātūram esse

cēnsēbam. Nec hīs dē rēbus singillātim juvat explicāre. Quippe neque

ego ab aliīs neque cēterī ā mē eam religiōnem ēdiscent, quae pectoris

est, nōn merae mentis. 182. Sed ipsā in febre, quandō tranquillē Deō mē

commīsī, intellēxī prīmum, quam nōn longinquus esset Deus; immō, ipsō

illō in locō adesse illum, sī uspiam alibī. Exinde profundior dē

religiōne mē invādēbat cōgitātiō; neque cōgitātiō sōlum, sed cordis

quīdam mōtus, quī mē tunc prīmum ad sacram lēctiōnem īnstīgābat.

183. Ē quattuor meīs librīs, ūnum dīxī esse precum Lūsitānārum secundum

fōrmās Papālēs. Idcircō sprēveram. Nunc autem legēns, plūrēs inveniō

versiculōs ē Jūdaicīs et Chrīstiānīs librīs, quī cūnctōrum sunt, nōn

Papistārum modo. Duo mē praesertim commovēbant. “Quem dīligit Dominus

Deus, hunc castīgat, per virgārum disciplīnam ērudiēns fīliōs.” Item.

“Quārē homō, quī vēscitur aurā, dē poenīs dēlictōrum conquerātur? nē,

prōdest in juventā sustinēre jugum.” 184. Tālī lēctiōne affectum,

precēs et vērae et vehementēs sānctō mē gaudiō tum prīmum

pertemptārunt. Porrō hinc repperī, unde sōlitāriae vītae dērīvārem

sōlācia. Inquiētissimus sānē interdum eram, pertaesus sōlitūdinis et

suspīrāns ad alloquium; attamen tria tandem plēnē didicī:—cōnstantius

ea quae animō, quam ea quae oculō percipiuntur, permanēre:—Deum nōn

minus mihi esse praesentem, quod abessent hominēs:—dēnique, Ut ex hōc

taediō mē potuit ēripere, sīc in eōdem posse illum ⸤pūrgātō mihi animō⸥

plēniōrem dare līberātiōnem.—Sed haec pedetentim et plūrēs per mēnsēs.

Quippe vēra religiō vīta est, nōn disceptātiō ingeniōsa, nec nisi multā

pectoris exercitātiōne ipsārumque rērum experientiā percipitur.

————

Caput (VIII.) Octāvum.

185. Dē grege erat quod mē male habēbat. Caprī maximī quamquam labrum

perfōderam, tamen expertus sum aliquandō ferōciter eum cornibus

petere; idque perīculōsum esse sēnsī, quandō ad trahulam eum vellem

ligāre. Rē perpēnsā, nē mihi aliquandō sit īnfēstus, cornuum ejus

maximam partem serrā amputō. Relinquō tantum, quantum helciīs*

sustentandīs sit opus. Exinde gnārus dēminūtārum vīrium, tranquillior

factus est. 186. Nē posthāc oblīvīscar, hīc libet nārrāre, quidnam

cornibus ejus fēcerim. Solidiōra erant, quam caprārum quae

asservāveram: jam arcum terebrandī grātiā cōnficere statuō. Saxum

quotiēs vellem perforāre, nihil ē meā supellēctile placēbat. Erat mihi

terebra,[P] erat cestrum[Q] fabrīle, utrumque tenue nimis; nōn nisi

lignō vel cornuī terebrandō idōneum. Ad saxum terebrandum clāvīs

spīcātīs ūtēbar multō cum labōre; nunc arcum rītū Maurōrum libet

adhibēre. 187. Imprīmīs ē vēlōrum fūniumque trochleolīs ūnam dēlēgī

bonam, perfectō orbe, cujus in mediō quadrātum erat forāmen. Ferreolum

item dēligō; (multa in lītore tālia tunc jacēbant) quae illud forāmen

tantum[R] nōn intret. Hujus ūnum fīnem igne mollītum valdē tundō, ut

sit et solidior et paene acūtus: alterum fīnem in teretius concinnō.

Mox līmā hīc atque hīc dētrītam, in forāmen trochleolae impingō.

Acūtiōrem fīnem molā quoque exacuō: sīc ipsam terebram perfēcī. 188.

Arcus restat. Anquīsītō rōbore solidō, ūnum fragmentum circumcīdō

serrā; dein duo forāmina paulō oblīqua terebrō, quōrum in utrumque

īnferciātur cornū īnfimum. Spatium inter haec relinquō, velut

manūbrium, quod firmiter possim prehendere: duōbus lāminīs ferreīs ac

fūne rōbustō cōnfirmō jūnctūram: Cacūmina cornuum laxō nervō

cōnectuntur: hic est arcus. 189. Nervus, trochleolae convolūtus

trānsversusque, fit tēnsus: tum arcus, citrō ultrōque tractus,

terebram rotat. Porrō in angustō axe forāmen faciō, quod alter terebrae

fīnis facile intret. Axem hunc in dextrā tenēns, dīrigō terebram, dum

sinistrā arcū operor. Simplicī hōc apparātū saxa dehinc longē facilius

terebrō.

190. Vereor nē taediō sim lēctōrī, sī plūrima quae ēlabōrāvī accūrātē

explicem. Nova atque ampla māteriēs ē ferrō lignōque, quam cum

reliquiīs nāvis nostrae nactus eram, novā mē implet ambitiōne: item

auctus grex vim novam trahendī offert. Idcircō, plūrima convehenda

dēstināns, majōrem volō cōnstruere traham, tam lātam, ut aequā fronte

jūmenta trahant tria, mēque ipsum, quotiēs velim, habēnās retinentem,

vehant. Quidquid lignō ferrōve cōnficiendum erat, cōnfēcī; sed corium

dēerat. 191. Pellēs sī habērem, nec depsendī eram perītus, nec libēns

propter pellēs caprōs occīderem. Tantum animal, tam plēnum sanguine,

mactāre, āvehere, concīdere, nauseam mihi movēbat. 192. Sed ē

fruticibus maritimīs ūnum repperī, cujus folia fūniculīs comparāverim.

Haec in sōle siccāta, mox oleō tīncta, leviter contorsī, tum ex cōnexīs

rōbustiōrēs strūxī fūnēs. Inde māteriem habēbam, ē quā habēnās,

retinācula, etiam helcia atque aliās rēs jūmentīs ūtilēs cōnficiō. Hīs

sī nōn optimē īnstruēbar, meīs tamen ūsibus fuēre idōneī.

193. Vix opus est dīcere quam cūriōsē omnia ferrāmenta ex lītore

collēgerim; nihil equidem sprēvī ē lignīs, dōliīs, arcīs, frācta an

solida essent. Majōra quaedam ligna, multō mōlīmine sūrsum tracta ipsīs

in calōribus, prō ponte dēstinō, per quem traha mea aquulam ē saltū

trāmeet. Crātibus superjactīs et fiscōrum frustīs, cum tabulīs et humō,

viam tandem cōnsolidāvī. 194. Alteram quoque viam sub rūpibus crēdō

necessāriam, nē aestū maris interrumpātur trahae commeātus. _Tornō_ meō

(id est, novā terebrā) saxa cavō, nitrātō pulvere discutienda; et

⸤minus labōriōsē quam exspectāveram⸥ objicēs āmoveō viae. Profectō hanc

viam facilius cōnfēcī, quam ponticulum illum, quī quidem nōn magnō

poterat esse ūsuī, dōnec trāmitem super rubrā rūpe fēceram trahae

pervium. Omnium meōrum operum hoc vīrēs meās ūnicē exhausit, praesertim

quia aurae tum maximē stāgnābant. Sed prōtinus magna habuī adjūmenta

frūgibus vel frūctibus dēportandīs, sīve ab hortīs meīs sīve ā

convalle.

195. Quīntō diē ante Kalendās Sextīlēs, caprae duae partum ēdidērunt,

ūnaquaeque bīnam prōgeniem. Prīmō lac mihimet avēbam, cōnorque mulgēre.

Huic reī inhabilis fuī, reputānsque dēclīnō mulgendī labōrēs, nē ego

potius pecorī quam pecus mihi īnserviat; nam sī mulgendī neglegēns

forem, id pecorī foret crūdēle, mox lactis cohibēret prōfluvium. Tum in

dēlicātiōrēs cibōs lac adhibēre, longē nimiī temporis erat et cūrae.

Spērō mē cocīs nucibus citō abundātūrum, atque hārum lac semper fore in

prōmptū. Hīs autem dē nucibus sunt quaedam explicanda, quae

praetermīseram. 196. Nōlueram barbarōrum mōre prōcērās arborēs

scandere; id quod et labōriōsum fore et perīculōsissimum crēdidī.

Novās scālās hanc ad rem, duōbus anteā mēnsibus, et propriam falculam

commentātus sum. Et quidem prō falculā, ⸤perticae longae in fīne⸥

loculum incīdō, ubi inhaereat ānsa cultrī coquīnāris: tum ⸤fūniculō

cērā oblitō⸥ (nam massam quandam cērae habēbam) ānsam illam perticamque

circumvolūtam firmiter cōnstrīnxī. Atquī modica firmitūdō poterat

sufficere; nam acūtō cultrō leviter amputantur nucēs.—Prō scālīs ipsō

in cocōrum sinū pār idōneum arborum succīdō, trīgintā ferē pedēs

longārum, postquam capita dētrāxī. Utramque dēdolātam ⸤quantum possim

sine dētrīmentō rōboris⸥ extenuō, ut quam levissimae sint scālae. Sānē

erant cavae, (medullā quādam plēnae,) idcircō rōbustiōrēs, quam sī

ejusdem fuissent ponderis et longitūdinis, sed solidae. Gradūs scālārum

addō, ē lignīs atque ē fūne, ut in cubiculāribus meīs: sed trēs in

summō fūnēs valdē laxōs relinquō, ut scālae applicātae quasi

amplectantur arborem, nec possint dēlābī. Tālī īnstrūmentō adjūtus,

crēdidī posse mē amplam nucum vim dēcerpere, quamquam plūrimae cocī

⸤longē prōcēriōrēs⸥ macacīs opulentam reservābant praedam. Haec, crēdō,

in Majō mēnse fīnīta sunt. 197. Equidem coeōrum ūtilitātēs parum

intellegēbam; sed plūrimās esse gnārus, nihil rejēceram. Frondēs

pennāsve (sī ita licet dīcere) parvae illīus cocī, quam prō rēmīs

succīdī, animadvertī paene tegulōrum[S] esse īnstar. Hās fūniculīs ita

cōnsueram, ut cucullī[T] vicem optimē gesserint. Medullam cocōrum

arborum atque aliārum palmārum statuō explōrandam: corticem omnem

asservō.

198. Grex, (quem propter sānitātem mātūrius in saltum trānsdūxī,)

ēvulsīs solō pedicīs, in vallem rediit. Cūnctōs inveniō circā vetus

praesaepe, herbās ⸤ūberrimās atque apprīmē sūculentās⸥ summō cum

gustātū rōdentēs. Pedicās dētrāxī, ipsās animantēs reputāns ā Nātūrā

melius quam ā mē ēdocērī, ubinam potissimum dēgere oportēret. Quoniam

cicurēs inveniō sībilōque fistulae oboedientēs, id mihi sufficit.

Succurrit animō, quantum rōboris āmīserint vaccae nostrātēs domesticae,

quam saepe difficilī partū torqueantur, per nostram importūnam

cūrātiōnem. Vereor nē meum gregem immūtem, sī stultē ego mē immisceam.

199. Sērius, cum aurae stāgnārent calorque ingrueret, nōn ad saltum

perrēxēre, sed ad apertum ac summum collem; fortasse quia culicēs vel

oestrī urgēbant. Multō māne (crēdō) pāscēbantur, ante lūcem; posteā

auram captantēs mīrē aprīcābantur summō in colle, ibīdem dormientēs.

200. Ego quoque in stāgnante aurā pertaesus cavernārum, postquam

aliquot noctēs iterum inter rāmōs arboris dormīveram, melius fore

crēdō, sī gregem sequar. Quārē multā ac difficilī māchinātiōne trēs

asserēs longissimōs summō in colle sīc ērēxī, ut dē colligātīs

capitibus lectus pēnsilis sustinērētur. Ego per fūnem ascendō, quī

dēsuper fluitāns quasi in ānulōs nōdātur, in quōs ingredior. Ut prīmum

lectulum attingerem, fūnem illum ad mē recipiēbam. Tālis erat novī

cubīlis fōrma.

201. Haec inter opera, ex novō quōdam juncō contexuī dorsuālem illam,

dē quā dīxī, tegetem; item foliīs rōscidīs tum prīmum caput meum sub

īnfulā condō. Etenim nimius erat fervor sōlis; quamquam calor nōn adeō

suffōcābat quantum metueram. Illā in regiōne ipsīus aestātis nox

longiuscula est, flābatque identidem siccā in tempestāte vespertīnus

turbō ventī, quī āera refrīgerābat; necnōn quāvīs in nocte aura

quaedam montāna superiōribus in locīs sentiēbātur. 202. Maris temperiem

sēnsim augēscere crēdēbam; ego autem magis magisque lavācrīs captābam

frīgus. Sī caput ac dorsum ā sōle dēfendās, aliō tegmine vix opus est,

nisi propter culicēs; ego vērō, tenuissimē amictus, posse vidēbar

multum labōris vel summā in aestāte perferre.

203. Fīnītō quod maximē urgēret, parō humum optimam ab ōstiō flūminis

ad portum trānsvehere, in quā dioscōreae serantur. Locum dēlēgī, quem

possem ex rīvulō ⸤quotiēs vellem⸥ irrigāre. Hunc ad ūsum ligna aliquot

sīc cavāvī, ut compluviī[U] īnstar essent. Rōbustissimās meās tabulās

ad traham cūrātius cōnstrīnxī, ut humus ingesta nē efflueret. Duōbus

jūmentīs bīduum convehō humum: traha sub rūpibus in plānō currit:

cava loca impleō; quidquid fimī uspiam rejectum est, comportō,

opperiorque tempus dioscōreīs ipsīs plantandīs.

204. Multum fruēbar lectulō pēnsilī. Sub astrīs jūcundum erat frīgus,

aliquandō tamen nimium. Nox decem hōrās dūrābat, ac sine crepusculō.

Tot hōrās dormīre nōn possum, frīgēscō interdum sub nūdō aethere.

Gregem comperiō pāscī trēs vel quattuor hōrās ante sōlem, dormīre post

merīdiem: crēdō mē, iterum animālia imitantem, sequī Nātūram ducem.

Ante sōlem exortum iīs rēbus operor, quibus lūx est minus necessāria:

inter hās vēscendī operam numerō atque incēdendī sīve ad cavernās sīve

ad vallem. Sed ūnusquisque diēs suum habuit colōrem suumque opus. 205.

Jam crēdō advēnisse tempus frūctūs colligendī. Ūvās in hortīs inveniō

multīs in locīs jam mātūrās. Aliquot gustātīs, magnam vim dēcerptam

resticulīs suspendō, ut sōle ārēscant. Multōs per diēs hūc commeāns

īdem faciō, plūrēsque frūctūs trahā reportō. 206. Tum _ricinum_ inveniō

fruticem, ē quā oleum illud quod “castōreum” vulgō appellant,

cōnficitur. Multō cum gaudiō _mandiocam_ inveniō, ex quā cōnficitur

_cassāva_ pānis. Hanc in Brazīliā nōveram: inde etiam excoquitur

_Tapioca_ Anglōrum. Porrō _banāna_ vel _mūsa_ hīs in locīs nāscēbātur,

īnfrā autem nānās quāsdam palmās dactyliferās* esse comperiō. 207. Aliō

diē optimum repperī in _mangā_ arbore terebinthum, crēdidīque mē hinc

satis habēre posse, tum stuppae, tum terebinthī aut rēsīnae. Plūrēs

frūctūs colligō vix exortō sōle, postquam ante lūcem ad hortōs pedibus

incessī. Sī quandō ⸤fabrīlem propter operam⸥ validā nervōrum

exercitātiōne opus sit, id aut ante sōlem perficiō, aut sub stēllīs

lūnaeve lūce, taedīs aliquandō adjūtus. 208. Jam paulō audentior

factus, canem habēns comitem,—sī ūsus venīret, sub arbore dormiēbam

hōrīs merīdiānīs. Ē sopōre experrēctus, apparō traham, jungō jūmenta,

ipse vehor in trahā, hortōs pōmerīdiānō tempore invīsō. Tum frūctūs

ingerō, jūmentīs ad pāscendum solūtīs. Sī nimis vagentur, canis

redūcit. Dēmum jūnctīs iterum ad traham, dēscendō cum onere pretiōsō.

Nova mox ingruit difficultās, cum nōn sufficerent arcae prōtegendīs

thēsaurīs.

209. Tamen neutiquam satiāta est mea cupiditās. Ad cocōs nucēs

dēmetendās falculam illam mēcum apportāvī; scālās novās ipsīs in

hortīs relinquēbam. Dum autem īnfrā incēdō, _ananāsās_ videō multās,

(_māla pīnea_ vulgō nōs vocāmus): numquam ego anteā hās animadvertī.

Jam intellegō et plūrimās esse et maximās, paene ex harēnīs cum cactīs

nāscentēs. Ūnam īlicō vīndēmiāvī, nec abstinuī quīn grande frustum

comēderim. 210. Mox nucem cocōrum ⸤ab humō sūmptam⸥ perforandō experior

num sicca sit. Paulum lactis exsūgō,—dulce, spissum, nōn cōpiōsum.

Plūrēs hārum colligō reservōque seorsum. Tum applicātīs scālīs,

quicquid nucum vidēbātur maximum, id dēcerpō, duōsque faciō acervōs.

Properē domum redeō cum ananāsā illā ac falculā, et, paulum recreātus,

in cymbā regredī ad hortōs volō. Attamen statum aestūs cum videō, et

prōmunturia quae essent superanda, id vērō nōn ausus sum. 211. Tum

subit cōgitātiō, quantō melius foret, sī scaphā possem reportāre;

tanta erat cōpia, tanta varietās frūctuum oculōs et mentem captantium.

Bis trahā hortōs invīsere ūnō in diē facinus erat magnum: quantum

trahā possem reportāre, quīnquiēs id scapha portāret. Post aurōram,

crēdō, lēnis aura favēbit: maris ⸤plūrēs per diēs⸥ aequor fuerat undīs

expers. 212. Jam dactylōs, banānās, cocōs nucēs, ananāsās, ūvās, ad

libitum mē habitūrum spērō: nimia mē spēs et nimia cupiditās

festīnāvit. Crāstinō diē ⸤lēnī aurae⸥ vēla scaphae permīsī; illa per

vitream ōceanī superficiem clēmentissimō mōtū dēlābitur; mox ultrā

prōmunturium paulō vēlōcius dēvehor. Dēmum laetus ipsum attingō ōstium,

et dētractō vēlō, rēmīs ingredior rīvum. 213. Multa avidīs oculīs

lūstrāvī: quae acervāta erant, assūmpsī: plūrima alia abripuī. Sine

morā impōnō omnia scaphae, et reciprocum iter cōnor. Tum vērō fortūna

sē vertit. Stāgnante aurā, vēlum inūtile erat. Rēmīs incumbō, sed

tardiusculē moveor. Nervīs contentīs, dēfatīgō mēmet, aestuōsā in hōrā.

Tellūrem observāns, dubitō anne prōgrediar, maximā meā vī. Cohorreō, nē

hāc in parte prōfluēns sit maris, quae mē in ignōtās aquās rapiat. Ūnī

hominī certē nimia erat, nisi ventō marīque favente, hujus scaphae

moderātiō. Igitur dēficior fortitūdine, et reflectō scapham in

palmētum, quō tandem pervēnisse gaudeō, valdē dēfessus. 214. Ego vērō

angor animī, quō pactō redūcī possit scapha. Rē amplius perpēnsā, crēdō

numquam mē ausūrum eam marī committere iterum. Tunc maestissimē

sōlitūdinem meam conquerēns, optābam ut iterum puer ille Maurus, quōcum

ex Maurītāniā aufūgī, socius mihi nāvālis foret. Sed prōtinus mē

cōnscientia objūrgat, quod propter servitūtem ejus, fortasse

necessāriam, ego nummōs accēperim: itaque ingemēns, ōs in manibus

recondidī. 215. Exinde tamquam in somniīs hilarem audīvī vōcem, Rebilī

bebile libī bilī Ō! psittacus autem in umerō meō cōnsedēbat. Is quidem

rōstrō ac capitis plūmā genās meās dēmulcēbat, ac vōcēs profundēbat

cārissimās. Sānē tangēbar. Quia sine comite meō prōcesseram, ille ad

hortōs ⸤mē anquīrēns⸥ āvolāverat. Volāsse eum, minus accūrātē dīxī;

quippe mancā etiamnum pennā, inter volātum atque oblīquum saltum

prōcēdēbat. 216. Tum replētā fiscellā, experior quantum possim umerīs

sufferre incēdēns. Modicum bananārum et dactylōrum onus assūmō: vēscor

quantum libet, bibō ē rīvulō, et, relictā scaphā, ascendō vallem.

Pedibus jam siccīs, (nam aquā marīnā immersī erant) sub umbrā citrī per

fervōrēs maximōs recondor, dormiōque paulum; dēmum nōtum per trāmitem

ēvādō, maestusque assequor cavernās.

217. Ex quantā calamitāte quam angustō discrīmine effūgissem, per meam

tempestātum imperītiam, prōrsus nesciēbam: nam, trīduō post, turbō

furiōsus ventōrum tōtum caelum pervertit cietque intimum mare. In

cavernīs libēns mē recondō. Tum meminī Kalendās Septembrēs imminēre,

quō in diē nāvis frācta est. Annō superiōre egēnus eram, inops, spē

dēstitūtus: nunc opum multārum sum dominus et praeclārō fruor

procellārum profugiō. Equidem librīs legendīs et calamī ūsū petō

varietātem negōtiī. Quae fēcī, nōn libet hīc accūrātius nārrāre; sed

librō illō mathēmaticō adjūtus, dedī operam ut fundāmenta ratiōnēsque

mathēmaticās solidius probārem. 218. Ut prīmum crēdō saevās praeterīsse

procellās, dēcernō in domesticum hortum incumbere. Dioscōreās circā

quīnquāgintā praeparāveram, rādīcibus circumcīsīs: item septemdecim

mandiocās tractāveram pariter: hās omnēs in trahā reportātās rīte

cōnsēvī: mox humum dē novō ⸤ā flūminis ōstiō convectam⸥ addidī, quia

dē mandiocā prius nōn cōgitāveram. 219. Macacōs vīdī frūctibus meīs

īnsidiārī, item ⸤nesciō quae īnsecta⸥ aliquot hōrum corrūperat. Nōlō dē

cibāriīs ānxius esse: alia multa opera cūram vīrēsque meās āvocant.

Crēdō, quantum sine nimiō labōre possim convehere, tantum convehendum;

nam nesciō utrum, seu rōbīgine seu īnsectīs sīve avibus aut macacīs,

maxima pars rērum coacervātārum sit peritūra. Itaque rēs edūlēs avidē

reposuī; porrō aliās rēs, ut ricinum,—ē quō facilius oleum extrūxī

propter fabrīlēs ūsūs quam ex aliā quāpiam rē. 220. Sed arcae loculīque

ad rēs asservandās nōn sufficiēbant. Quidquid habēbam ōllārum aut

lagēnārum, adhibuī ananāsīs, persicīs mālīs aliīsque frūctibus

cōnservandīs. Aēnum maximum oleō ricinī spurcum erat; nam quamquam

harēnā ēmundāveram, manēbat quīdam odor et nauseam creābat. Nova vāsa

fingere volēbam, immō magna, quae ut apud Maurōs, dōliōrum vicem

sustinērent. 221. Prīma mea experīmenta valdē rudia erant. Dē fōrmā

incūriōsus, argillam sōle siccāre et concoquere cōnor, sī massam

aliquam possim satis cōnsolidāre. Laterēs potius quam ōllās

cōnficiēbam: citō autem agnōvī, rem hāc viā nōn prōcēdere. Coctīs

lateribus sine dubiō erat opus, ad furnum cōnstituendum; dein igne,

nōn sōle, coctōs laterēs velim. 222. Herbās in sōle siccātās prō

strāmine crūdīs lateribus intertexō, argillā prīmō subāctā: sīc faciō

struem. Stīpitēs viridēs cum siccō lignō mixtōs interpōnō atque

compōnō: mox subjiciō ignem. Māteriē renovātā lentum calōrem per tōtum

diem sustentō: posterō diē (quoniam nōn vidēbātur ignis sufficere)

violentius incendō: jamque laterēs bene coctī erant et solidī. Merō

lutō et lateribus illīs (sine gypsō, quod ex rūpe calcāriā potuissem

combūrendō cōnficere) furnum cōnstrūxī. 223. Omittō nārrāre, quō pactō

in experīmentum prīmō fēcerim ōllās. Cēterum explōrātō, posse mē plumbō

liquefactō vitream quondam faciem superpōnere, id quod propter

munditiam concupīvī, optimum crēdidī, quam maximē quadrāta fingere

ingentia vāsa; quoniam haec fōrma omnium esset facillima. Plūra hōrum,

fateor, praeter aciem rīmās ēgērunt; sed rēs solidās, nōn liquidās,

recondēbam; itaque meīs ūsibus aliquātenus serviēbant.

224. Cēterum ut tēlōrum artem probē exercērem, intimō in portū clipeum

quendam ingentem, velut mētam scopumve, ērēxī. Compāgēs erat ex

assulīs: vēlōrum praetēnsīs laciniīs, in mediō (prō _taurīnō_, quem

vocant, oculō) pullum lānam affīxī. Ūnamquamque ignipultārum suā in

vice exercēbam, aliquandō majōribus glandibus, aliquandō aut olōrīnīs

aut minimīs: sed plumbum omne dīligenter recollēgī, quantum poteram:

spatia quoque sēdulō notāvī, ut in collīneandō perītior fierem. Nisi mē

aliquō modō aut exercērem aut oblectārem, maestitia mē incessit;

etenim nōn jam labōribus fatīgābar. 225. Sed multus eram tunc temporis

in coquendō et condiendō, nē frūctūs perīrent plūrēs. Ōllās Eurōpaeās

aliquot habēbam, sed operculīs egēbam, quae āera exclūderent. Ē

_mangīs_ rēsīnam quandam ēlicuī, quā velut pice oblinerem vēlōrum

laciniās. Hae, operculīs circumdatae, satis bene conclūdēbant ōllās; at

rēsīnam dē novō superlēvī. 226. Oblītus sum quaedam dē ējectāmentīs

maris nārrāre. Ūnō in dōliō plūra invēnī ōrnāmenta, praesertim specilla

ac vitreās bullās. Specillōrum ōrae dētrīmentum tulērunt; sed bullae

erant incolumēs. Trēs item fasciculōs invēnī, discolōrum vestium

plēnōs. Postquam aperuī, sub umbrā expōnendās dēcernō. Nōn integra fuit

colōrum pulchritūdō, necnōn plūrēs vestium quasi rigēscēbant. Omnēs in

cavernīs reposuī, sī forte posthāc ūtilēs fierent. Bullās autem

plūrimās, resticulīs, sīve fīlīs conjūnctōs, super jūmentōrum cervīcibus

ōrnandī causā suspendī.

————

Caput (IX.) Nōnum.

227. Tālēs inter cūrās exercēbar, quandō nova rēs mē vehementer

excitāvit, Octōbrī mēnse. Quōdam māne, dum eram in culīnā, mare versus

aspiciēns, repente videō nāvigium, nigrīs hominibus plēnum, quod ad

portum meum vidēbātur tendere. Haesitō exanimis, neque audeō in

armāmentārium excurrere, nē cernar; metuōque nē animadvertant aut

rētia mea aut trāmitem. Appellunt sub caeruleā rūpe, extrahuntque

captīvum, cui bracchia post tergum erant retorta. Dum obstupēscō

contemplāns, subitō in nāvigium redeunt cum captīvō et rēmigantēs

abeunt. Extemplō alterum videō nāvigium, quod prōmunturium caeruleae

rūpis studet exsuperāre: jam intellegō priōrēs eōdem tendere, nē ā

sociīs suīs dīviderentur. 228. Ut prīmum ēvānuēre, surgō. Ignipultam

corripiō bitubam, quae Helvēticī mīlitis fuerat; quā quidem hāc in

īnsulā numquam ūsus eram, praeterquam in exercitandō, quotiēs in

clipeum collīneārem. Cum paulō gravior esset, furcam quandam prō fulcrō

adhibēbam: quā in terram dēfīxā, multō certius jaculābar. Utrumque

tubum nunc dīligenter suffarciō, hunc magnā glande, illum olōrīnīs;

item pār pistolārum. Vēscor parcē; placentam in sinū vestis recondō.

Accīnctus balteō, gladium sūmō, pistolās, bitubam suā cum furcā, item

prōspeculum, quod dē collō suspēnsum gerēbam fūniculō crassiōre, quia

lōrīs dēlicātīs dēficiēbar. Pērulam quoque capiō, pulveris ac pilulōrum

repositōrium. Tum aliquotiēs ad Nūmen Suprēmum vōta vel precēs

attollēns, ēgredior prōspectūrus. Canem abēgī, quī mē comitārī voluit.

229. Ad speculam meam quantā poteram celeritāte ascendō. Inde videō

circiter vīgintī quīnque virōs cum duōbus captīvīs. Ignem jam

accenderant: mox ūnum ē captīvīs nūdum in harēnā extendunt, caput

clāvā obterunt, et cōnfestim membra discerpunt. Cultrōs nōn clārē

dispexī, sed (quod horrōrem simul ac nauseam mihi mōvit) torrefactīs

membrīs vēscuntur. Dum facinus exsecror, crēdō licēre mihi, sī possim,

omnēs trucīdāre, quī hospitium īnsulae meae tam foedē violent. Ego

autem cōnsēdī immōtus et tamquam fascinātus.

230. Repente alium videō captīvum praeter ōram maris fugere: hunc

quīnque persequuntur summō ārdōre. Ille, collēs versus tendēns, pōne

rūpem ēvānēscit. Tum exsurgēns currō, cavēns tamen nē exanimis fīam;

tandem iterum fugitīvum discernō. Viam Lūnātam ascendit; pōne trēs

virī sectantur, quōrum prīmus clāvam habuit bellicam. Duo illī

sagittās. Fugitīvum crēdō ā prīmō secūtōre vēlōcitāte superārī,

tantummodo praeoccupāsse cursum. Ego in fossā quādam lateō, dēfīgōque

furcam in solō. 231. Intellegō fugitīvum nōn posse ēvādere: etenim

anhēlābat graviter. Ā prīmō secūtōre prehēnsus, ab illīs necābitur;

sed opperior dum prope veniant. Tranquillissimē collīneō, dein olōrīnīs

pilulīs jaculor. Īlicō prōstrātus cadit prīmus secūtor. Saltat metū

fugitīvus, fragōrem audiēns, sed nescit prīmō quid acciderit. Mox

capite īnflexō respiciēns, vīdit hostem dējectum: tum ipse quoque

subsistit, animam recipiēns. Secundus adhūc currit: jam sagittā arcuī

applicātā parat trānsfīgere fugitīvum. Id mē iterum accendit, nec tamen

occīdere eum volō. Glande majōre ex alterō tubō crūra ejus petō,

afflīgōque āctūtum. Quī tertius accurrit, duo sociōs prōstrātōs

cernēns, audītōque fragōre, summā celeritāte retrō cēdit. Mox duōs

aliōs quī pōne sectābantur, hic vertit retrō; itaque ēvānuēre omnēs.

232. Tum egomet ēgredior. Fugitīvus obstupēscēbat etiam. Tandem

accurrit, et cōram prōvolūtus, terram fronte tangit. Id erat prō

venerātiōne. Excitō hunc, et, Anglicē loquēns, plānē tamquam

intellegat, imperō ut mēcum veniat. Vulnerātōs volō invīsere. Posterior

volūtābātur humī, nec potuit surgere; tamen ab arcū ejus aliquantum

metuī. Sed fugitīvus circumsultāns arcum ē manū ejus ēripit: prōtinus

correptī erat oblīsūrus faucēs, nisi ego īrātissimā vōce prohibuissem.

233. Vulnerātus ille stolidē admīrātur: angor (crēdō) vulneris metum

domuerat; nam per femur trānsfossus est. Fugitīvum jussī bracchia

vulnerātī manibus cōnstringere, fūnemque ē loculīs petiī, frūstrā. Sed

fūniculum illum collō dētrāxī, quī prōspeculum meum sustinēbat: hic

prō compede sufficiēbat. Dein vulnere īnspectō, mappam ē loculīs vestis

meae extractam applicō, et linteīs īnfulae firmiter ligō. 234. Tum

fugitīvō imperāvī, ut mēcum tollat virum et in proximō quōdam cavō

repōnat. Nōn reluctātur ille saucius: crēdō eum, cum vulnera ligārem,

intellēxisse tāle facinus nōn inimīcī esse. Sed ad prīmum secūtōrem

convertēns mē, mortuum esse cognōscō; fortasse in cor penetrāverant

pilulae. Cōnfestim fugitīvum accersēns, revīsō speculum. Ēn autem! duo

illa nāvigia jam sunt in marī, abeuntque: id quod mihi erat

grātissimum. Crēdidī eōs, perterritōs quasi mīrāculō, aufūgisse. 235.

In rē tam novā vix mē recolligō; spatium cōnsīderandī cupiō; sed

fugitīvus mē suscitat, ōsculāns tālōs meōs. Equidem tum ejus dēmulceō

genās, jubeōque mē sequī. Dēscendō ad cavernās: vestem induō, cibōs

appōnō, ipse quoque vēscor. Veste sānē ac cibō gaudet, mox iterum

iterumque mē venerātur. 236. At ego traham parō cum duōbus jūmentīs.

Quandō gregem aspexit, videō quantum excitētur. Impōnō trahae lectī

vestīmenta, ligōnem ac pālam quandam. Arma mea, praeter gladium,

exuor: tum cum fugitīvō ac cane ascendō novum meum trāmitem, jūmenta

dūcēns. Longiōre hōc circuitū regressus ad mortuum, incipiō humum

ligōne aperīre, ut corpus recondam. Id vērō fugitīvus mē nōn vult

facere: sūmit ferrāmenta, operam strēnuē perficit: tum mortuum humō

obtegimus. Clāvam ejus cūriōsus asservāvī. 237. Exinde sine morā

sauciātum hominem in traham assūmptum reportō, et gestū signīsque

benignīs permulceō. Profectō voluī hominem sānāre, nec ignārus eram

quantum impedīret sānātiōnī pavor et ānxietās. Quārē quidquid potuī

excōgitāre, fēcī, tamquam frātrī. Aquam libenter bibit, vēscī nōluit.

Postquam vulnus summā meā ope sēdulō cūrāvī, hunc relinquō: dein

fugitīvī manūs parō ligāre, ut videam quō sē modō gestūrus sit. 238. Is

autem, genibus prōcumbēns, summā humilitāte manūs offert, ut colligem,

sī velim. Id satis erat. Ego subrīdēns fūnem retrahō: ille rūrsus

gestū dēmōnstrat, velle sē mihi servīre: atque ego accipiō. Jubeō in

harēnā cōnsīdere. Ipse sēricam umbellam, fastūs causā, efferō, et sub

hāc compositus, in optimā meā sellā sedēns, dēlīberō quid faciendum.

239. Arbitror duo hōs virōs prō servīs et prō amīcīs esse mihi ā Deō

datōs, sī hōrum possim et venerātiōnem et cāritātem conciliāre.

Utrumque arguō per mē esse morte ēreptum; quoniam, ille alter nē

strangulētur, id per mē stetit. Utrīque crēdidī novam prōrsus esse vim

jactūs igneī. Igitur spērābam mentibus eōrum posse mē dominārī. Dēcernō

largam cāritātem majestāte temperātam adhibēre. Prōtinus fugitīvō indō

nōmen _Ēlāpsō_; alterum appellō _Secūtōrem_. 240. Sed novus mē incessit

timor, nē Ēlāpsus, cymbā vīsā, ēvādet rēmigāns; quārē rēmōs prīmō

recondidī. Porrō, sī domō sōlus abīrem, vinciēbam Ēlāpsum; sed, domum

reversus, nōn solvī modo, sed blandissimē alloquēbar, Anglicā linguā

prōrsus garriēns. Optimōs dabam cibōs, socium operis assūmēbam,

industriam ejus collaudāns: multa docuī, mox ab eō multa quoque

didicī. Vīdī eum esse grātum et sēdulō oboedīre. Lēnī cum rīsū

vinciēbam eum; necnōn ille rīdēbat, saepius ōsculābātur manūs meās.

Sed ante nūndinās tertiās pudēbat mē vincīre, nec jam faciēbam. 241.

Jam quō magis ambōbus augērem reverentiam meī, spectāculum jaculātiōnis

māchinātus sum. Duās tabulās ostentō ligneās: dēmōnstrō ambōs esse

lēvēs, sine pūnctō vel incīsūrā. Ūnam pōne alteram apposuī, modicō

intervallō; sīc autem ut Secūtor, quamvīs claudus, aspiceret. Dein ē

parvā pistolā ēmittō ignem. Glāns, trānsverberātā priōre tabulā,

dēfoditur in secundum. Igne ac dētonātiōne territī ejulābant ambō: mox

vīsā glande, Ēlāpsus priōrem scrūtātur tabulam, et mīrābundus Secūtōrī

dēmōnstrat parvum, immō minimum, forāmen. Nec alteruter audēbat

pistolam tangere. Ipsam rem volueram. Post paulō Ēlāpsum per

prōspeculum meum aspectāre fēcī; id quod cum admīrātiōne commovet.

Prōcēdente autem tempore hōrologium meum ostentāvī, apertīs

interiōribus māchināmentīs. Tālibus rēbus crēdēbam barbarōrum mentēs

salūbriter capī. 242. Jam magnam faciō jactūram. Gnārus quantum

barbarīs noceant vīna ārdentia, ānxius nē hīs aliquandō dēprāvātī sint

atque efferātī, quidquid hujus generis habēbam, Deō invocātō, effūdī,

praeter ūnam lagunculam, quam idcircō in arcānīs reposuī, sī forte prō

medicīnā aliquandō foret ūtilis. 243. Nōndum memorāvī, Secūtōrem bonīs

esse indūtum sandaliīs, Ēlāpsī pedēs nūdōs fuisse. Uterque

praecīnctōrium gerēbat, Secūtor balteum quoque cum cōrȳtō sagittāriō.

Sandalia illa ē cortice erant plicāta; Ēlāpsus autem, dum sedet domī

ōtiōsus, ā mē quidem vīnctus, sandalia propter meōs ūsūs imprīmīs, dein

propter suōs, ē meā vetere māteriā cōnfēcit. Tālem virum cūr vincīre

oportēbat? 244. Ego rūrsum illī dōnō vestem versicolōrem, ex iīs quās

ex marī recuperāveram. Is accipit grātus. Post trīduum videō eum hāc

veste fulgentem: colōrum splendor, quī aliquantum erat immūtātus,

integer redierat. Interrogō eum Anglicē, unde hoc mīrāculum? Rīdet

ille, laetāturque, sed linguā nequit explicāre. 245. Necnōn omīsī

nārrāre, lacernam propter nocturnum praesertim frīgus utrīque mē

dedisse; id quod libentissimē accēpēre. Etenim Secūtor, quī ambulāre

nequībat, frīgus sī quod erat, graviter persentiēbat; quārē accūrātius

eum prōtegēbam; et sānē grātus animī vidēbātur. Ego autem multīs

signīs doceō, illōs inter sē amīcissimōs esse dēbēre. 246. Tandem

Ēlāpsum in cymbā mēcum collocō, post mātūtīnam pluviam. Mēnsis fortasse

Februārius erat, serēnum caelum, mare tranquillum. Ad tertium rēmigō

sinum, ubi horrendum illud epulum vīdī. Tum subit animum, foedās

reliquiās nōn esse āmōtās: nec fallēbar. Ipsō in locō ossa trucīdātī

virī albēscēbant. Carnis reliquiās aut avēs aut īnsectae abolēverant;

sed calvāriam hūmānam quīvīs nōverit: item spīnam dorsī atque alia.

Ēlāpsus, pietāte (crēdō) gentīliciā mōtus, harēnā manibus corrāsā,

omnēs hās reliquiās quamvīs maerēns dēfodit. Mox ad aliās rēs

convertimur. Arborēs ille magnō contemplātur gaudiō, fruticēsque

explōrat dīligentissimē, folia multa asportat. 247. Nē longus sim, ut

prīmum verbīs explicāre poterat, plūrimōs indicābat mihi fruticum atque

arborum ūsūs: hinc et oleō et fūnibus citō abundābam. Ex humilī quōdam

rubō oleum hic mihi extrāxit, itaque nōn jam cōnfugiendum erat ad

ricinum. Mox tria magnī pretiī indicāvit legūmina, inter ūmidiōra

convallis; prīmum, rāpa maxima et optima, nostrātibus solidiōra et

suāviōra; deinde, quiddam ē fabārum genere, grande ac bonum sānē. Dē

Aegyptiōrum fabā audīvī. Nesciō an haec et illa cōnsimilēs fuerint. Tum

genus quoddam, ut putābam, cucurbitae; sed fōrmā ferē cylindricā,

velut pulvīnulum, colōre purpureō, optimā cucumī praestantius. Posteā

īdem orȳzam dētēxit ūmidīs in locīs, quōs ego ēvītāveram. Porrō

gossypium mihi retēxit. Ex aliīs rēbus stuppās quāsdam vel villōs

extrāxit, cannabī vel līnō parēs.

248. Aliam quandam rem voluit Ēlāpsus mē docēre, sed intellegere

nequībam. Grandiōrēs aliquot avēs, quās ego phāsiānīs rettulī dum

propius praeter volant, ille manibus plaudēns columbās et caprās esse

dīcit. Prīmō sīc interpretātus sum, ut dīceret hās edūlēs esse, ut

carnem columbīnam et caprīnam. Posteā explicātum est, hās avēs posse

domārī et mānsuēscere, ut caprās columbāsque meās: dē quō sērius

nārrābō. 249. Itidem dē palmīs multa ille mē docuit. Equidem nōveram

aliās esse nuciferās, quās _cocōs_ appellābam; aliās phoenīcēs, vel

dactyliferās, nānās illās quidem meā in īnsulā. Jam discō, tertium

genus et fūniferum esse et saccharum praebēre; _caryōtum_ appellārī

audiō. Mollissimī fīunt hinc restēs, tamquam lōra optimē depsta, quī

propter capistra jūmentōrum aut cingula possunt adhibērī, necnōn

propter balteōs. Attamen ex asperō nucum villō rōbustiōrēs contexuntur

fūnēs, crassae tegetēs, scōpae rigidae. 250. Quārtum dīxit esse

oleiferum; id quod in Brazīliā quoque audieram; anne prōrsus eadem

arbor sit, nesciō. Quīntum porrō nōbilissimum, rōbore prōcērissimō et

optimō, cujus folia prō umbellā essent. Dēnique ex tribus generibus ad

minimum, oleum, vīnum, saccharum, ab ūnō cēram, ab aliō farīnam

optimam, prōvenīre. Sed mē juvābat, ūnumquidque inde sūmere, unde

minimī esset labōris. 251. Tam citō tot rēs Anglicē Ēlāpsus didicit, ut

crēderem posse mē jam, hōc ministrō, scapham redūcere. Equidem in

hortōs eum dēdūxī, ubi multa mē docuit: sed melius arbitrābar, ad

redūcendam scapham, Secūtōris opperīrī vīrēs. 252. Ille ex vulnere

convalēscēbat, et summam mihi dēmōnstrābat reverentiam. Ut prīmum sine

perīculō rēptāre poterat, ad focum accēdēbat, rem culīnāriam

observābat, paulātim ipse coquēbat, et quae Anglicē dīcēbam, coepit

intellegere, etsī pauciōra cum eō locūtus eram, quam eum Ēlāpsō, quī

mihi erat socius labōrum. Glāns plumbea sine dubiō ē crūre ejus

exierat: nihil intus remānsit, quārē simplicior erat ejus cūrātiō,

dōnec solidē convaluit.

253. Quōdam diē Ēlāpsus vitreās illās bullās caprīs dētrahit, et,

humillimē mē venerātus, meō collō circumpōnit. Ego rīdēns dōlium eī

ostendō, ubi plūrēs habeō bullās; mox dētractās collō meō caprīs parō

reddere. Ille vērō reclāmat, obtestātur: tunc ē dōliō aliquās dēlēgit,

quae lūcentissimae vidēbantur; hās significat mihi convenīre. Minōrēs

quāsdam ac minus fulgentēs suō collō suspendendās rogat. 254. Quamquam

prīmō irrīdēbam, mox videō rem nōn esse contemnendam. Nōn barbarī

sōlum, vērum omnēs hominēs rēgem suum vel imperātōrem īnsignibus

imperiī decorātum volunt. Majestātī meae conveniēbat, ut rēgium aliquod

īnsigne gestārem. Itaque dēmum hīs bullīs, quās prō rēgulōrum Āfrōrum

lēnōciniō imperāveram, egomet rēgium quiddam inesse opīnor. 255. Sī

autem in rēgnō meō ad rēs ōrdinandās gradūs quōsdam honōris cōnstituam,

Ēlāpsus sine dubiō summus minister rēgius esse dēbeat, et secundāriīs

gemmīs fulgere. Ingenium quoque ejus versūtius esse et capācius quam

Secūtōris cognōveram, ut erant hī virī valdē disparēs. 256. Ēlāpsus

gracilis erat, prōcērus, amplā fronte, micantibus oculīs, vultū valdē

mōbilī, ōre autem suāvissimō. Secūtor umerīs lātior erat, minus

prōcērus, genīs plēniōribus, vultū nōn malō illō quidem sed tardiōre.

Crūra, bracchia, crassiōra quam Ēlāpsī, quī quidem vix summās suās

vīrēs attigerat. Hunc crēdidī tria et vīgintī annōs aetātis habēre,

Secūtōrem trīgintā vel amplius. Ut, quae ⸤meī vicārius⸥ Ēlāpsus

jubēret, Secūtor oboedīret, prōfore crēdidī, sī Ēlāpsum quasi

magistrātūs īnsignibus decorārem. Itaque monīlia illa, majōra et

minōra, mihi atque Ēlāpsō comprobāvī. 257. Inter haec rē fabrīlī

Ēlāpsum exerceō, ūsumque doceō omnis meae supellēctilis. Jam

intellegēbat omnia ferē quae dīcerem, sed loquī vix cōnābātur, praeter

aliquot vocābula negandī, affirmandī, approbandī, interrogandī. Artem

ego ferrāriam neque exercueram neque multum fortasse sōlus potuissem:

sed cum ille dē ferrāmentīs cūriōsum sē dēmōnstrat, nova mē ambitiō

capit, sī forte, hīs ministrīs, ars quoque illa mihi serviat. Nunc

explicō tantum, per ignem et malleum rem cōnficī. 258. Barbarōrum

uterque contexendīs vīminibus, juncīs, arundinibus, cannīs, valdē

excellēbat. Quidquid hujus modī ego cōnfēcī, erat sānē inhabile. Jam

vērō illī magnam mihi vim quālōrum, corbium, fiscōrum rapidē contexunt,

Ēlāpsō māteriem hārum rērum comportante; necnōn, quod praesertim mihi

cordī erat, idōneās perficiunt caligās textilēs. Ut aquam exclūderent,

rēs nūllīus mōmentī vidēbātur, sī lapidum ac saxōrum asperitātēs,

necnōn īnsectās dēfenderent. 259. Secūtor autem in rē coquīnāriā

excellēbat. Ē cocōrum nucibus placentās dēlicātissimās, item quasi

flōrem quandam lactis, faciēbat. Piscēs, dioscōreās, mandiocās,

banānās, plūrimās nucēs ita condītās prōferēbat, ut nihil suprā:

etenim prō condīmentīs habēbat ananāsās, zingiberim, piper et alia

arōmata, saccharum ē palmīs et oleum vel optimum. Mox, postquam inter

silvās vagārī potuit, avēs plūrimās īnsidiīs capiēbat; unde nūllō

nitrātī pulveris dispendiō, suāve habēbāmus epulum. Porrō fruticem

invēnit, cujus foliīs in sōle dēsiccātīs aquam aspergēbat calefactam:

hōrum jūs tepidum, saccharō admixtō, praesertim cum flōre cocī lacteō,

grātissimum fuit. _Pōtiōnem foliāceam_ appellābam. 260. Saepius mēcum

dēlīberāvī, anne satis tūtō secūrēs penes hōs virōs relinquerem: videō

tamen, sī quid in hāc rē sit perīculī, id fortiter dissimulandō optimē

dēfendī. Sī suspīciōnem fassus erō, prāvum cōnsilium ipse submonēbō.

Tēla omnia āmovēre, quae possint esse letālia, prōrsus nōn possum. Sī

(quod minimē est vērī simile) ambō hominēs in mē conjūrābunt, fortasse

vix poterō servārī; nam igniāria mea tēla surripient. Sed nisi

conjūrābunt, alteruter mihi auxiliābitur: nec crēdō aliēnārī posse

ambōrum animōs, dum majestātem ac vim meam benignitāte temperō. 261.

Hīs rēbus perpēnsīs, quia lūsus corporeus mentem levat, lūdum

gladiātōrium dēcernō. Etenim sī redeant barbarī, sī dēpugnāre cōgāmur,

meōs virōs velim totidem barbarīs longē praestāre; at sī neque suās

habeant sagittās neque fūsilī plumbō exerceantur neque gladiīs bonīs

rem gerant, īnferiōrēs barbarīs fīant. Igitur Ēlāpsum prōtinus,

Secūtōrem simul ac sānitās permīsit, gladiātōriam doceō artem.

262. Vīmineīs quibusdam mūnīmentīs caput, umerōs, crūra prōtegimur, ut

magnā vī possīmus sine perīculō caesim ferīre; et effūsōs ex ictibus

habēbāmus rīsūs. Posteā lūdum variābam, nē ūllā ratiōne pugnandī

dēficerent. Sānē ventrem, pectus, vultum prōtegere, sī hostis pūnctim

petat, longē difficilius est. Spissā tegete ac lārvā rōbustā armātūram

concinnāvī; sed ipsī vīminea scūta fēcērunt, quae, laevō bracchiō

gestāta, ictūs repellerent. Videō tamen hanc lūdī fōrmam, quantumvīs

obtūsum sūmās prō gladiō baculum, oculīs et ventrī esse perīculōsam.

Psittacus autem rē gladiātōriā abhorrēbat cūnctā, multōque cum ejulātū

absiliēbat. 263. Mox Secūtor, quī suum retinēbat arcum atque aliquot

sagittās, pennīs anatum ac ferreīs clāvīs vult sagittās novās

fabricārī. Ipsīus sagittīs mucrōnēs ex piscium ossibus erant, nam ferrī

suā in gente exstābat nihil. Clāvōs eōs quotquot maximē vidērentur

idōneī, libēns dōnō; is autem valdē perītum sē ostendit, cum īnsuper

līmam et cultrum operī commodō. 264. At ego vel parvam catapultam magnō

arcuī longē antepōnēbam, pigēbatque mē quod pessulum ejus tractōrium

chartā dēscrībere, nēdum lignō fingere, tam difficile vidērētur. Sed

calamīs et chartā dēsignandō meditor, experior, dōnec pessulum cum tālō

suō tandem rēctē excōgitāverim. 265. Tum caprārum cornua, quae

reservāveram, exquīrō, et idōneum prōpōnēns stīpitem caedō, sculpō,

terebrō: dēnique mollissimō ē lignō, satis magnā cum dīligentiā, rude

et grande cōnstituō exemplar: quō vīsō tōtam rem intellēxēre. Itaque

ipsīs opus remīsī ēlegantius perficiendum; nec spē meā falsus eram,

nam catapultās haud spernendās post paulō cōnfēcērunt. Ego autem

glandēs idōneās ē plumbō cōnfēcī, sed spīculā avēbam.

————

Caput (X.) Decimum.

266. Circiter id temporis statuī scapham, sī possem, redūcere, nē vēla

prōrsus corrumperentur. Ēlāpsus autem jam satis intellegēbat, quid

jubērem. Malleum, clāvōs, serram parvam, argillam vitreāriam,[V] acūs

sarcināriās, fūniculōs, vēlōrum aliquot laciniās, in mulctrālī

composuī: haec Ēlāpsus portat. Ego cibum, pōculum, cultellum, pistolās

portō. Flūmen convallis vadō trānsīvimus, saxīs adjūtī modicīs, quōrum

ope crēdēbam pontem sine magnō opere posse cōnstruī. Sīc breviōre cursū

ad scapham pertingimus. 267. Prīmum vēla expandō, īnspiciō, temptō:

tribus in locīs valdē īnfirma esse opīnor. Dēnotō, ubi resarcienda

sint: id Ēlāpsus strēnuē perficit. Intereā mulctrālī aquam pluviālem

marīnamque scaphā exhauriō: frūctūs in aquā putrēscentēs vehementer

āversor: subtus inveniō solida omnia, nec quidquam rīmārum esse

timendum. Fabrī ope nōn egent tabulae; itaque perfectīs vēlīs

ingredimur. 268. Aura, sīcut exspectāveram, adversa erat. Rēmigāmus ex

ōstiō, dein expānsīs vēlīs, ad dextram excurrimus, gubernante Ēlāpsō,

id quod optimē calluit: ego jubeō et vēla regō. Ut prīmum dēflectendum

in terram opīnor, exclāmō “Ad sinistram!” et prōtinus torqueō vēla.

Oboedit ille: scapha optimē convertitur: tunc praecipuus meus

dēcessit timor. Sine ūllō perīculī sēnsū prīmum illud exsuperāmus

prōmunturium, quamvīs adversante ventō, posteā celerius proficīscentēs

praevertimur, dēnique lītus intrā cautēs legimus ūsque ad portum meum,

ubi in nāvāle scapham laetus repōnō. 269. Ego autem Ēlāpsum interrogō,

“Anne bona sit scapha?” Respōnsum exspectābam, “Sīc, sīc;” vel

“Bona, bona:” sed admīror, cum ille clārē ac dēlīberātē respondet,

“Bona nōn est; bonam faciēmus posthāc.” Iterum interrogō, Cūr? Is

vērō quasi novam vōcis facultātem exhauserit, nihil respondet nisi,

“Sīc.”