366. Jamque post violentam concitationem res ad suos cursus rediēre.

Sexdecim pòst diebus aestas procellis abrumpitur: piget me quòd

cavernis hospites carent. Ego autem de meâ linguâ intrudendâ praesertim

sollicitabar. Prima mea colonia et linguam non absurde et litteras

parce didicerat: nunc meditor quô possim pactô easdem novae plebi

impertire. Quando cum Gelavio colloquor, rogat ille, utrum velim eum

assentiri obedienter, an loqui lībĕre. Lībĕre autem (inquam) loqui.

367. Tum infit: “Nos, here, tua familia, te et multùm audivimus et

valde amamus: igitur in linguâ litterisque profecimus meliùs. Tamen

nimius fuit ille conatus, nec nisi propter tui amorem tolerabilis. Duas

res unà postulas, utramque difficilem. Crede mihi, longe praestat,

ut de linguâ tuâ paullum differatur. Nostram potiùs nos linguam

primùm litteris exprimere discamus: postea quidquid e tuâ didicerint

linguâ (et discent multa paullatim) cupient ipsi scribere.” 368. Haec

audiens, quasi obstupui. Quid? (inquam): tune linguam barbaram vis

litteris effingere, et quantum possis, in perpetuum defigere?--Acriter

respondet: “Nostrae tu, here, nescius es linguae, qui barbaram vocas.

Lingua est copiosa, delicata, subtilis, tenerrima, sono mollissima, usu

gravissima: immo, quantum conjicere possim, tuâ sane praestantior.”

Quid ais? inquam. Ego non nōvi tuam linguam: recte dicis. Sed cur

credis eam meae antecellere? “En (ait) quando tu _Nos_ dicitis, ego

illud _Nos_ per quatuor vocabula interpretor. Nam aut _Ego ac tu_

valet, aut _Ego atque ille_, aut _Ego ac vos_, aut _Ego atque illi_.

Hic quatuor sunt, quae tua lingua in unum illud _Nos_ confundit; nostra

pulcerrime distinguit _Bini_, _Bili_, _Binir_, _Bilir_. Nonne hanc

recte dico magis hic esse subtilem, accuratam, copiosam?” Assentior.

“Item _Vos_ (pergit dicere) duas confundit res; nam aut valet _Tu

cum ceteris quos compello_, aut _Tu cum quibusdam absentibus_. Hic

iterum nostrates duo habent vocabula, _Vinir_, _Dinir_. Jam tu de

_fronte contrahendâ_ loqueris; unam hanc a te didici locutionem: nos

quatuor habemus verba simplicia. Nam frontem contraho aut propter

lucem nimiam, aut meditabundus, aut cum maerore, aut cum malitiâ: nos

quadrifariam dicimus ac simpliciter.” Perge ultra, (inquam). “Deinde

tu (inquit) de _demittendo capite_ loqueris: nos septem vel amplius

modis hoc pronunciamus. Nam caput demitto, primùm ut hostile telum vel

ramum arboris devitem: deinde, ut venerer aliquem; tum, ut acutiùs

prospeculer; quarto, ut assensum denotem; quinto, propter pudorem;

sexto, per obstinatam contumaciam; septimo, in aquas descensurus;

item octavo, saltans. En octo nostratium vocabula, Metic, Rodic,

Fiarilic, Duthic, Lianic, Shanfic, Madiric, Reutic.”--Immo, Gelavi!

(inquam interpellans) linguam tu meam parùm novisti: nam nos _Annuere_

adhibemus, assensum capitis demissi denotantes. 369. “Verissime dixisti

illud, here! (respondet). Non nōvi tuam linguam, neque unquam plene

novero, nisi si possem renasci, et cum lacte matris carissimas voces

haurire; nisi possem cum pueris iterum colludere, in vestris ludis

litterariis discere; nisi possem in contione sapientium fervida captare

verba, atque in foro, ubi res venditis, multos per menses nundinari.

Nisi de novo possem matris, sororis caritatem discere, et suaves amoris

susurros nunc primùm tuâ in linguâ audire, nunquam sic ego complectar

eam, ut tu corde atque animo complectĕris.” Fateor; vehementiâ ejus

perculsus sum. Nihil tale expectaveram: itaque reticui. Tum addit,--“O

here, noli succensere: sed ita se res habet. Lingua tua nobis in meram

mentem vĕnit, quasi cum frigidâ luce. Nostra pectus tangit, animum

erigit. Ut tuam nos, quantum possimus, discamus linguam, aequissime

postulas; sed nostram quae tenerrimis nos memoriis perfundit, noli sic

surripere nobis, ut tuam mancē apprehendamus, fortasse foede laceremus.”

370. Nunquam antea suspicatus eram, quàm sua cuique genti pretiosa

esset lingua. Pòst paullo fassus sum, malè me consuluisse, Gelavium

recte judicare: itaque jubeo, si possit, populares suos edocere, quô

pacto ipsorum linguam litteris exprimant. Tum ille a me opem orat.

Dicit, meis litteris illorum sonos non omnino congruere; propterea,

se haerere. Equidem non modo Lusitanicē multa de orthographiâ (quam

appellant) cogitaveram; sed priùs, quando Maurusiē discebam loqui,

omnia Europaeis conscribebam litteris, mutatis additisque aliquot

formis. 371. Igitur fere centum auditis perscriptisque vocibus, tandem

quum autumat omnes linguae sonos se mihi pronunciasse, facile ei

totam seriem explico. Hoc ubi plurifariam probavit, crediditque rem

confectam, totum gregem nostrum edocet; illi alacriter arripiunt.

Postea, die Domini, quando ceteri conveniunt, incipit horulam dare

huic rei impertiendae. Ego autem illo die contionor de rebus pluribus,

quae possint mentes stimulare, excolere, firmare. 372. Illud laetus

video, non esse segnes hos barbaros neque ventri aut temeto deditos.

Etenim veloces esse et armis strenuos, id cuncti pro publico officio

aestimabant. Sed ludos sedulo iis commendo. Feminae nostrae quotidie

natabant, sed suo in grege: nos viri jam ⸤duntaxat extra portum⸥

natamus. Ego sic jussi: namque ipsis non interesse videbatur. 373. At

ego jam decerno, igneorum telorum usum Gelavio ac Totopillo impertire,

quo tutior fiam. Id summo cum gaudio accipiunt, ut documentum fiduciae

meae. Pulveris nitrati quia parcissimus fueram, aliquantum etiam

restabat. Hoc reparari posse desperans, quidquid potest sine dispendio

pulveris doceri, edoceo, atque illi acerrime artem meam assequi

conantur. Totopillus de pulveris illius compositione acriter exquirit.

Carbonem facile explico; sed quid sit nitrum, quid sulfur, nequeo

interpretari; nec, propter immane periculum, vellem eum componendi

experimentis se objicere. Itaque hoc pro arcano relinquitur. 374. Hâc

aestate ego ac Pachus in pensilibus lectis super rupe dormiveramus:

ceteri tres cum uxoribus malunt in cavernis manere; neque ego prohibeo.

Pachum pro comite mecum assumo.

375. Inter haec subita res iterum rotam meae vitae convertit,

et demum me părentibus, mihi patriam reddidit. Ante lucem, tertio

ante Idus Decembres, bombus cannonis me expergefacit. Iteratur ter

quaterque. Agnosco signum navĭs, quae opem in periculo orat. Primâ

luce per prospeculum contemplor, videoque navem magnam, quae in arenis

longe a terrâ haeret. Arbitror illas ipsas esse arenas, ubi, quatuor

antè annis ampliùs, nostra navis se impegit, confregitque mālos.

Attentiùs observans, credo unum mālorum esse confractum. Mox vexillum

discerno: id erat Anglicum. Tum miro gaudio, moerore, spe afficior.

376. Mare erat tranquillissimum: vix ulla tum flabat aura. Acie

oculorum contentâ, per prospeculum nihil video motûs neque instantis

periculi. Tum illud succurrit: Quidni possumus, pluribus connitentibus

scaphis, remulcis navem ex arenâ detrahere? Gelavium jubeo properare

ad Cortopem, et meo nomine impense rogare, ut lintres suas cunctas

cum remigibus robustissimisque remulcis ad navem mitteret, atque ⸤a

me dicta⸥ eos accipere juberet. 377. Protenus ego cum Totopillo et

Calefo Pachoque in scapham ingredior: nos quatuor remigamus, quoniam

ventus deest. Cibum nondum gustaveramus, sed comportari jussi quidquid

esset in promtu. Primi ad navem pertingimus, mox Anglicâ voce exquiro,

ubinam sit praefectus navĭs. Illi mirabundi, et laetantes quanquam

tanto in periculo, eum evocant. Narrat mihi, id quod ipse dispexeram.

In littus, nocte utique tranquillâ, incurrerant, fregerantque mālum

anteriorem. Etiam tum haerebant, timebantque ne surgente vento

obruerentur. Dico me jussisse lintres remigesque tracturos vĕnire,

si forte id opis esse posset. Tum certiorem me facit, fundum nāvĭs

esse solidum, neque admisisse aquam. Mox a magistro bolidem petii,

et a scaphâ meâ tentabam aquas. Sex ulnae navi sufficiebant. Means

remeansque in scaphâ, submarini aggeris finem dimidio fere horae satis

comperi. Jam autem tredecim pervenere lintres. Magister me docebat,

quot remulcis esset opus: ipse affigit, funesque ex suo addit. Saburram

tramovet, partes navĭs afflictas levans. Ejus dicta per me et Gelavium

traduntur. Remis incumbunt, graviùs quàm violentiùs primò. Remulci

tenduntur, strident. Exclamat Gelavius: credo eum prohibuisse nimium

intendi. Iterum; ter; quater incumbunt: demum non frustra esse video.

Motus quidem navĭs exiguus apparet, augescit, continuatur: tandem

clamor gaudentium exoritur: navĭs vădo detrahitur et protenus bene

natat. 379. Tum magister a me gubernatorem petit, qui in tutum aliquem

locum navem deducat, donec mālus erit resartus. Multùm ille miratur,

quum respondeo, “nemini ceterorum quidquam de hôc mari esse notum, me

sōlum littoris aliquam habere notitiam.” Remigibus per Gelavium indico,

sperare me rem recte processuram: multas me agere gratias: sed parati

sint iterum adjuvare, si iterum sit opus. Interim aura diurna a mari

surrexerat, et, vēlis aliquot praetentis, tardiuscule movebatur navĭs.

Ego in scaphâ, profunditatem semper praetentans, flumen versùs, in

quod primam meam direxi ratem, sensim deducebam. Sed quoniam tempus

procellosum longe âberat, suasi ut ancoram extrà jacĕret, deinde

per suos nautas exploraret ostium. Assensus est. Tum ego meos viros

cum scaphà domum remitto, ipse in navi maneo colloquii gratiâ. 380.

Protenus magister quaerit, anne novum possit mālum apud nos ĕmĕre.

Respondeo: “Immo, secāre. Esse plurimas suprà arbores, mālis idoneas;

quas succisas posse facile in vallem detrudi, et, in ripâ fluminis

dedolatas, aquâ vehi ad navem. In ostio fluminis tutissimum esse portum

vel furentibus procellis, modò profunditas aquae navem admittat.” 381.

Jam quaerit, anne cibos praebere possimus. Id vero promitto. Illicò

jubet prandium omnibus apponi liberius, narratque parcius per plures

dies comedisse cunctos, quia metuerant inopiam. Ego verò interrogo,

quare has in regiones venerint, utrum gnari an inviti. Ille postquam

quaedam imperavit, seorsim ductum humili me voce compellat. 382. “Tu

me (inquit) valde adjuvâsti; ergo lībĕre loquar. Merces ego Anglicas a

Bristoliâ ad Jamaicam debebam portare. Propter vim venti in Corragiam

Hibernorum confŭgĕre sum coactus.” Ibi aliquot meorum nautarum majore

mercede mihi surripit alius quidam navĭs magister. Tum alios ex

necessitate accepi, quales ipse locus dabat, mercenarios nautas, quorum

tres erant valde improbi. Multa molientes, seditionem serebant et

bonorum pervertêre mentes. Tandem cö-orti, in catenas me dĕdēre, quum

maxime eramus in Occidentalis Indiae mari. Quid de me facere voluerint,

nescio; sed ceteri nautae nihil gravius in me consuli patiebantur.

Oculos Europaeorum fugientes, inter barbaros (ut opinor) se volebant

recondere, credebantque se posse ditescere, divenditis meis mercibus.

Unâ ex orâ optimam aquae copiam assecuti sunt, absentibus barbaris;

mox, ubi cibos volebant ĕmĕre, orto jurgio, duo e navalibus sociis

occisi sunt, quorum unus callidissimus erat e tribus illis improbis.

Ceteri, qui cum scaphâ erant, aegre effūgēre. Duo illi, qui restabant

e pessimis, homines imperiti, vi ac minis ac consuetudine quâdam navem

regebant, quanquam coeli ac maris et chartarum marinarum ignari. Cibos

iterum ac ter frustra quaesivere: propter inopiam alimentorum ceteri

murmurabant: demum proximâ nocte sub auroram in arenas incurrimus.

Tum verò imperitiae horum hominum succensentes, nautae eos catenis

vinciunt, me liberant, orantque ut sontes puniam, ceteros a periculo

lībĕrem. Ego stătim cannonas opem orantes personare jussi: illud

restat, ut si possim, quod male factum est, resarciam. Jam autem,

dic mihi, (quod maximi est) quot gradus terrestris longitudinis hic

habeamus. 383. Paene risi, quum haec me interrogaret. Respondeo:

illum a meo vestitu posse conjectare, quantâ in barbarie verser. Loci

sane latitudinem, stellis observatis, cognosse me; longitudinem (quam

appellant mathematici) prorsus nescire. Id tantum me habere cognitum,

ad Occidentem nos degere, ultra ultimum Orinoconis ostium.--Ille ait,

etiam hoc cognosse, magni referre. 384. Mox interrogo, anne velit me

in patriam reportare. Is confirmat, maximo illud sibi gaudio fore; nec

gratiis modo revecturum; nam propter servatam navem magnum mihi a se

suisque deberi praemium. Tum jussi, de ⸤hôc quod dicebam⸥ reticere;

jamque me in suâ scaphâ ad terram vehere, ut de cibis comparandis

imperarem. 385. Undeviginti viri in nave erant: carnem recentem

Anglis credo fore libentibus. Totopillo dico, si laqueis porcillos,

lepores avesve possit capere, quàm plurimos capiat, ac vivos. Pachum

ac Calefum, trahâ ac trahulâ eductâ (illâ duobus jumentis, hâc uno)

mecum ad colles Caprinos vĕnire jubeo; Larim Fenimque in calathos

plures fiscellasque componere dioscoreas, maniocas, bananas, dactylos,

aliosque fructus vel legumina: Upim caseos promere quos habebat

plurimos, et quidquid piscium sale condītum reservaverat,--si id

quoque nautis usui foret. Ova gallinacea mihi non erant: pullis avibus

parcendum decrevi. Denique Gelavium ad Cortopem mitto, orans ut si

quid aut zeae aut oryzae possit sine suorum detrimento tradere, id meâ

gratiă navi convehendum praebeat.

386. Pachum ac Calefum jam summâ in rupe offendi opperientes.

Caprarum silvestrium agros versùs imus rectā, usque eò ubi propter

asperitatem saxorum nulla erat trahīs via. Tum Pachum jubeo quàm

occultissime, more barbarorum, pone saxa inserpere, donec gregem

aliquem intra teli conjectum videat. Ignipultas duas iis tradideram

portandas: una erat bituba mea. Ambas jam suffercio. Ut Pachus

recurrit, progredior caute, etsi neutiquam fugaces erant hae ferae. E

duplice tubo bis maximâ celeritate jaculatus, duas antilopas occīdo.

Totus grex aufugit; sed propter formam locorum non potērat extra jactum

extemplo evanescere. Alterâ ignipultâ de Calefo arreptâ, tertium

protenus dejicio mortuum: is mas fuit, grandis ille quidem, qui

restiterat hostem conspecturus. Jumenta nostra paxillis destinaverāmus:

eò jam necesse erat praedam deportare. Calefus et Pachus, connisi,

satis aegre humeris suis capras, unam post alteram, deferunt. Caprum

antilopam video nimium fore: quare egomet, oneri submissus, adjuvo.

Sic per trium virorum nisūs hic quoque in trahulam componitur:

dein protinus domum eos remitto. 387. Egomet lacum versùs propero,

ut anseres vel ferum olorem reportem. Ipsam ad lacûs oram nunquam

pertigeram: ibi nunc olores video maximos. Anne pisces comedant, anne

caro sit bona, nescio; credo tamen pisces e dulci aquâ non nocituros

gustui. Itaque igne conjecto maximum alitem, qui vix in margine erat

aquae, occīdo; quem, quanquam canis non aderat, facile assequor.

Hunc reportavi humeris meis, incommodum sane onus. 388. Ad cavernas

Cortopem offendo, qui collocuturus de zeâ et oryzâ venerat. A Pacho

vult discere, quanta sit secundae spes messis; item a Totopillo quantam

vim radicum esculentarum, aut a nobis satam, aut genitam in vallibus,

debeamus exspectare. Certior de his rebus factus, decrevit et zeam et

oryzam praebere satis liberaliter. Eum magno cum honore excipio, oroque

ut ad coenam maneat. Plures res in musēo nunc primùm ei exhibeo. 389.

Inter haec pervēnit Totopillus cum navĭs magistro. Magister breviter

ait, Ostium fluminis a se esse exploratum; satis superque esse aquae

profundae; cras cum aestu maris velle se intrare. E valle Totopillum

in rupe a se visum esse; (is de cuniculis ibi satagebat:) se cursum

suum ad eum direxisse, ut ad me duceretur.--Totopillus secum habuit

in sacculis quatuor vivos, unum mortuum cuniculum; dein ego demonstro

magistro, quos ei cibos destinem. 390. Is de ceteris rebus multas agit

gratias; sed unum illum ait sufficere antilopam, duas feminas nolle.

Nam tantam carnis vim corruptum iri, nisi propere comedatur; nautis

autem qui decem per dies parciùs pasti essent, insaluberrimum fore,

si multum subito carnis haberent. Sed ego (ait) in rupe mansuetum

vidi gregem: quidni possis duos tresve haedos cum pabulo vivos navi

imponere, quando in eo erimus ut solvamus?--Tum video errasse me per

properantiam: porrò mālus novus erat caedendus. Igitur respondeo:

“Bene est: quidquid poterimus, faciemus.” Tamen de meis haedis

aegre ferebam: nam quidquid mihi cicur factum est, et e meâ manu

pascebatur, id jugulare dolebat me. 391. De olore oblītus eram facere

mentionem: nunc sententiam muto. In Cortopem convertor, interprete

Gelavio. Multo cum honore illum maximo alite dono, item duabus mortuis

antilopis, ut suis remigibus, si sibi libeat, praebeat epulum. Addo,

nolle me oryzam ab ipso orare, nisi esset, unde supplerem. Is laetus

accipit, polliceturque lintres ad convehendum cras mittere.--Tum

a Totopillo quaero, numve aves porcillosve ceperit. Nondum ullos,

respondet.--Igitur differas (aio) hanc rem, donec resarciatur navĭs:

nunc ex uno illo lepore coenam appara.--Id ille properat. 392. Confectâ

coenâ, Cortops ad suos vult extemplo redire. Ego cum magistro trans

rupem ambulo, ut arbores mālo idoneas oculis lustret. Quatuor, quas

denotat, cretâ distinguo: hae erant in saltu meo. Descendens ad

flumen quintam animadverti, ejusdem fere magnitudinis, quae pōpuli

instar gerebat. Hanc ut propiorem commendo, atque ille comprobat.

Tum aio: “Fabrum tu navĭs tuae cras hùc mittito: si quid jumentis

opus fuerit, ego per viros meos praebebo.”--“Eheu! (respondet): faber

meus cum insignissimo illo improborum fuit a barbaris occisus: idque

me male habet, quòd nemo apud me est, qui arborem in mālum dedolare

calleat. Sed nisi inter vos quispiam est fabrili arte exercitus,

nautae mei, ut ut poterunt, caedent.” Tum narro et me et quosdam e

meis ex necessitate multam rei fabrili dedisse operam; et posse nos,

si velit, hanc rem aliquo tandem modo perficere. Id lubens audit: ait

se, mālo, qui fractus sit, in ripam exposito, alterum, ejusdem plane

mensurae, imperaturum mihi; pretiumque ejus, pecuniâ aestimatum, in

accepti tabulam mihi relaturum. Tum ego, quantum possum, spondeo: is ad

suam scapham abit, in navem rediturus; ego ad cavernas. 393. Postero

die sine ullâ difficultate Pachus et Calefus arborem illam succidunt

et ramos amputant. Navĭs cum matutino aestu ostium subit fluminis,

mālumque illum confractum in ripam excutit. Ibi ego accuratissime omnes

ejus partes metior conscriboque. Fabrilia navĭs instrumenta recognosco:

mōlem quandam cochleatam mutuor et maximas confibulas plures; quoniam

utroque in fine inter operandum debeat arbor firmiter destinari.

Dolabras item et runcinas inde sumo, ne, si nostrae in caedendo

retundantur, absumatur tempus. Ego quidem videbar plus festinare quàm

magister; inaniter credo: sed spem redeundi oblatam tandem, mora

uniuscujusque diei videbatur imminuere. Video cras operam perfectum

iri: igitur Totopillum jubeo, quàm maturrime possit, testudinem capere;

mox pabulum haedinum in navem congerere. Enimvero cras, id est, tertio

die, ut speravi, mālum perfecimus. Vespere Gelavium ad Cortopem mitto,

nunciaturum, me gravissimâ de re velle colloqui, quae cum plebe suâ

debeat communicari; quare in ejus honorem, nisi quid nolit, ipsum me ad

eum mānĕ venturum. Respondet, lubenti fore.

394. Mānĕ, regium vestitum gerens, meâ in scaphâ, comitantibus

Calefo, Pacho, Gelavio, circumnavigavi ad Cortopem. Is me multo cum

honore excipit. Tumulum quendam vel tribunal e cespite exstruxerant,

in quod mecum ascendit, et in arundinaceo quodam picto tapēte me

requiescere jubet. Tum ad contionem suorum verba facit,--credo ut

me iis commendet: illi conclamant plaudentes. Assurgo et manibus

gesticulor: nihil aliud poteram. Dein descendimus, et per Gelavium

oro, ut Cortops mecum et Calefo seorsim colloquatur. Jam me aperio,

Calefo interprete. 395. Aio, me omnibus insulae meae civibus summam

optare prosperitatem: hanc ut affirmem, praecipuae mihi esse curae.

Illum, quippe virum nobilem, mitem, seniorem et diu notum, quasdam

propter causas me ipso fortasse meliùs eorum fortunis praesessurum:

quare unâ sub condicione esse mihi in animo, ut de principatu illi

cedam.--Primò non credit Calefum recte interpretari. Bis terque

interrogabat, et, ut iteraretur res, postulavit. Igitur ego, regiis

gemmis de meo collo detractis, illius super capite sustinebam. Sensi

hominem valde moveri. Tum quaesivit, quaenam foret illa una condicio?

Respondeo:--Quoniam illi non essent filii, postulare me, ut Gelavium

pro suo filio et principatûs successore adoptaret; et postquam ego

coram contione Cortopem meis regalibus exornassem, is rursus Gelavium,

pro suo filio ac successore pronunciatum, regio aliquo more publice

agnosceret. Libentissime hanc condicionem accepit. 396. Tunc adhibitis

in colloquium Pacho ac Gelavio, retĕgo quid actum sit. Pachus laetatur,

Gelavius obstupescens lacrimatur, interrogatque, numne abeam. Protenus

explico; hanc navem meorum esse popularium et ad meam redire patriam:

oportere me, patris senectutem amanter fovere; porro hìc me, si maxime

linguae Indicanae forem peritus, paucis aliquot posse esse carissimum,

universis non posse esse acceptum gratumque principem. Non me poenitere

quòd artem litterarum iis per Gelavium tradiderim. Hanc si excolant,

filios fore patribus, nepotes filiis usque sapientiores. Sed opus meum

hâc in insulâ finitum esse.--Profundum subsequitur silentium. 397.

Pòst paullisper Cortopem rogo, nunquid obstet, quominus rem illico

perficiamus. Ille, quasi evigilans, vacuis oculis aliquid respondet.

Interpretantur: “Nihil quod sciam.” Tum Calefus in cespitem escendens

pauca proclamat, populum in contionem revocans. Opperīmur, donec quàm

plurimi reveniant. Tum Cortopis manum tenens, cum eo iterum escendo,

cunctis mirantibua quid agatur. Protenus ego meo capite detractam

cristam Cortopis impono capiti, et monile meum e bullis fulgentissimis

et versicoloribus collo ejusdem circumpono. Adstrepit plebs gestiens.

Mox Pachus explicat, me in honorem Cortopis de meo principatu cedere.

Conclamatur ab universis. Descendimus ego ac Pachus: Gelavium escendere

jubeo. 398. Rursus Cortops palam nunciat, se publice Gelavium pro suo

filio adoptare, quem se mortuo debeant pro principe venerari. Post haec

dicta, ipsum illud monile meum, suo collo detractum, imponit Gelavio,

quò manifestior meis sit oculis acta res. Applaudo. Tum Cortops Gelavii

collo manus suas circumdat, et paternum ei osculum imprimit. Dein

brevissimum aliquid proclamat, quod mox mihi explicant: “En vobis

filius meus!” Mox maximâ cum acclamatione disceditur. Oro Cortopem,

ut propter mea summa negotia, si illi id non sit incommodum, ad meum

portum secundo mānĕ veniat. Mox multâ cum ceremoniâ decedentes, domum

scaphâ petivimus. Haec quarto erant die, post navis adventum. Eodem

sane die novus ille mālus per duo jumenta ad navem a Totopillo deductus

est.

CAPUT (XIV.) QUARTUMDECIMUM.

399. Quinto die novus ille mālus suum in locum figitur. Ego autem

quidquid volebam asportare, deligebam, componebam,--laetans, moerens,

gemens, mire varius, et valde taciturnus. Statui autem me ante quintum

finitum diem meas res omnes confecturum: atque confeci. 400. Sexto die

pervēnit Cortops, sic ut rogaveram. Pulcerrimum ei gladiorum meorum,

qui erat e chalybe caeruleo, atque unam novaculam cum coticulâ suâ

coriaceâ, dono do; item optimam ignipultam aucupariam: dicoque, si

artem jaculandi velit discere, posse a Gelavio doceri. Mox furcillam

mensalem et cochlear, quae argentea habebam, ut regii juris, detuli.

Instrumentum meum fabrile ac coquinarium omne ei exhibui, jussique,

si quid praesertim vellet, inde deligere. Nihil ille nisi ferream

cratem, sartaginem[Y] et duas secures delēgit. Serras dixit se cunctas

concupiscere; sed accipere,--id fore impudentis. Tum ego arridens dico,

quidquid cum Gelavio reliquerim, ejus usum fructumque penes Gelavii

patrem principemque fore. Mox addidi, nescire me, quanti meam ille

scapham aestimaret; Gelavii et Totopilli operâ fuisse exornatam; sed

honoris causâ, acciperet a me. Honoris (respondet) causâ lubentissime

se accipere. Denique sericam meam umbellam illi trado, quoniam haec

quoque regium quiddam habere videbatur. Post prandium, ipsâ in scaphâ

cum donis meis revertit, suam lintrem (pulcram illam quidem) concedens

Gelavio, sagittasque Totopillo cum arcu splendidiore. Equidem meis

omnibus sedulo multa gratificabar, maribus ignipultas pistolasque

imprimis, honoris fortasse causâ, item alias res plures; sed feminis

quae dari oporteat, aliquanto difficiliùs statuebam.

401. Rerum serie abreptus, cladem cymbae omisi narrare. Upis, praeter

alias operas, in piscibus colligendis condiendisque erat utilis.

Solebat in cymbâ retia mea ipso in portu visere, inde pisces reportans.

Haec mulier cum Lari item nova fecit retia, et vetera resarcivit.

Quodam die, quando, reti elato, in eo erat ut pisces extraheret,

accipiter quidam marinus pro pisce certabat: id quod aliàs evenire

noveram; nam hominem hi alites parùm formidabant. Ea surgens, remo

afflixit alitem; sed vi verberis oblique se e cymbâ praecipitavit.

Forte plenus tum maxime erat aestus, mari satis tumido. Cymba,

resorbente aestu, extra asportatur, mox in scopulos affligitur. Mulier

enatans facile terram attigit: cymbae nil nisi tabulas quasdam et unum

remum recuperavimus.

402. Totopillus, ut primum tempestas favet, tres testudines ope

Gelavii ac Pachi reportat. Has cum plurimis cibis vivas ad navem ego

cum Gelavio, ipsius in lintre, conveho: ibi cum magistro colloquor.

Polliceor vivos haedos pusillos quatuor: demonstroque, si amplius

vellet pabuli, nautas posse e valle metere. Antennas, ait ille, mali

etiam deesse; rogatque anne possim fracti mali antennas probe affigere,

ceterasque res concinnare: suos enim nautas valde esse inhabiles, quos

e Corrhagiâ duxisset. Credo posse me operam conficere; sed Dominicus

dies accedebat. Ne post discessum meum prorsus negligeretur ille dies,

comperendinavi rem. “Die Lunari (dixi), si potero, perficiam; tum tu

die Martis navem fortasse solves.” Se fore praesto, ait, si ventus

faveat.

403. Tum seorsim magistro dico; quoniam fabrum non habeat, quidni me

pro fabro suo rediens accipiat? Ridet primò incredulus; sed quando me

serium videt, respondet, “Sit sane, ut vis. Si opera tua fabrilis navi

suffecerit, plenam fabri mercedem a sociis meis domi accipies. Servatae

navis praemium tibi erit integrum. Pro cibis quos praebes, pecuniam non

numerabo quidem nunc, sed aestimabo.” 404. Tum quales habeat merces,

interrogo. Ait se ad Jamaicam portare agricolendi instrumentum, item

vilia servorum vestimenta, et quidquid coloniae sit idoneum. Num serras

habeat, num palas, rogo. Maxime, ait. Tum ego decem serras, decem

palas, quadraginta cultellos plicatiles, quadraginta vestes e gossypio,

et longi gossipii quatuor fasces, emo; novum donum Cortopi. Sic propter

oryzam spero ejus plebi satis repensum iri. Mox varia conficio feminis

nostris munuscula, aliqua viris meis, quae referre taedet: longè plura

sane Gelavio confero, inter quae duo pono dolia pulveris nitrati,

quatuor missilis plumbi sacculos. Has res omnes magister contra me

in tabulam impensi refert, polliceturque in cavernas meas deportare.

405. Cras, qui dies erat Domini, plurimi convenēre, ut me ultimùm

salutarent. Multa dixi benigne, sed moribundi hominis animum gerebam.

Multis Gelavium monui, ut quantum posset, non his tantùm viris, sed

posteris prospiceret; nempe, si seniorum consilio de agris colendis,

de usu-fructu agrorum ac maris, de aedibus condendis, de materie saxi

caementique fruendâ, leges aequas firmasque promulgaret. De talibus

rebus prout leges bonae exercentur, ita (dixi) civitatis cujusque

viget polletque status. Si de his quae Deus donavit mortalibus aeque

juste-que inter homines statutum sit, tum fore ut singulorum industria

vigeat, universorum copiae abundent; neque unquam uberrimâ in insulâ

defore principi tutamenta majestatis, si usque ad humillimum quemque

civem descenderit principis aequitas.--Ille mea verba quasi haurit

atque recondit, rarò respondens aut paucissima. Tandem ait (ignoscat

mihi lector, quòd refero,) “O here, nunquam ego volui regnare; sed si

antea nescirem, in te didici quaenam essent regnatoris elementa.” 406.

Postea dixi: “Nae tu, quidquid evenerit, id agas, ut nunquam hâc in

insulâ duo sint inter se liberi principes. Si ad tempus id devitari

nequibit, at tu per foedus facito ut filii vestri ac filii omnium qui

in eâdem hâc erunt insulâ, eôdem summo principe utantur. Quàm mites

sitis inter vos, tu optimē noveris. Quàm atrox funestumque possit

esse bellum, ego video, quatuor illos fortesque requirens Cortopis

filios. Tu in fratris jam loco es erga Totopillum; cur, quaeso,

acerrimi quondam crudelissimique fuistis hostes?” Lacrimâ obortâ, “Tu

conciliasti,” inquit. De se nihil promittebat.

407. Die Lunari antennas resarcivimus: tum funes nautae ipsi

ordinabant. Magister queritur, inter fructus non fuisse limonas, de quâ

re illico imperabam. Mox Totopillus octo aves vivas detulit, quinque

mortuas; ex his tres grandes erant; otidas esse credidi. Dixit habere

se porcillos quoque, cras fortasse alia delaturum. 408. Ego unam acum

polarem, unum par pistolarum, bitubam meam, alteramque aucupariam

mecum eram avecturus; item quidquid proprium fuit Brazilici magistri.

Quidquid nemini datum relinquerem, id omne pronuncio Gelavii esse. Hunc

porro rogavi, ut in matris meae honorem cocum illam in portu rigaret

foveretque.

409. Summo mane experrecti, maximâ cum exspectatione multi mortales

discurrimus. Totopillus mature porcillos vivos tres detulit, novamque

avium copiam, inter quas columbi erant e meis vivi. Seriùs Fenis,

Laris, Pachus fiscellam limonum suo quisque in capite deportat. Mox

a Cortope nuncius remigum operam pollicetur, siquà forte opus sit.

Sed propter ventum adversissimum et cautes vadosi maris parùm nōtas,

magister honorifico responso negat se audere hodie egredi: id quòd

multùm doleo. 410. Nam suspensis intentisque animis moestissimum

est segnitia: item, paratis rebus omnibus, quid nobis nisi segnitia

restat? Propterea, procedento die, juvabat me quòd magister, plurima

interrogando, multum a me sermonem elicuit. Praecipue mirabatur, quô

tandem fato ego, Anglus homo, inter Lusitanos Brazilienses ineunte

adolescentiâ fuerim colonus, ubi ipsa religio deterret Anglos.

Ubi Gelavius quoque oravit, ut totam hanc rem plenius explicarem,

in plenâ nautarum contione hanc tandem in modum locutus sum. 411.

Ego, in nave Anglicâ ad Guineam navigans, a Mauro piratâ captus sum

cum sociis nostris navalibus. Is me quatuor fere annos pro servulo

laborare co-egit. Tandem felici audaciâ aufugi, in phaselo heri

velocissimo, unum puerum Maurum simul asportans. Ipso in Oceano nave

Lusitanâ excepti sumus atque ad Braziliam devecti. Magister negat se

pro naulo quidquam a fugitivo Christiano accepturum: pro phaselo et

rebus omnibus quas asportavi, ipse pollicetur pretium. Denique ab hôc

viro liberali, postquam in Omnium Sanctorum Sinu ancoram jacimus,

persoluta mihi est summa ducentarum viginti minarum Lusitanarum. Hoc

caput mihi erat pecuniae, in Braziliam exposito. Fatendum autem est me

clam patre navigasse; noluisse me idcirco sic reverti in patriam, ut

părentis opes iners consumerem. 412. Illa sane regio, immensa agrorum,

profunda saltibus, vacua virorum, advenas libentissime excipit: nec

diu exspecto, antequam apud colonum quendam in agriculturam adhibear.

Primò quidem propter linguam ignotam parùm eram utilis. Poteram sane

colentibus astare, observare, segnitiam cohibere, et modicâ quâdam

operâ cibum tectumque mereri, ut ne ex meo impenderem. Interim per

eundem navis magistrum transigebam, ut ex Angliâ pecuniae quaedam

meae ad me mitterentur. Is nempe, Ulyssiponem rediturus, credebat se

illic posse id procurare, si ego litteras sibi ad mearum pecuniarum

sequestrem confiderem; id quod lubenter feci. (At femina habebat nummos

meos, vidua magistri navis, primi mei atque optimi patroni.) Postea

autem vir benignus, re meâ tanquam suâ ipsius accuratius perpensâ,

ait nummis nequaquam opus esse; sed caput pecuniae, postquam de summâ

certior veniret ab Angliâ nuncius, Lusitanâ merce mutandum, qualis

praesertim Braziliae esset idonea. Posse me post aliquod tempus

Ulyssiponem ad se scribere, siquid potissimum vellem: sin minus, tum

quaecunque sibi viderentur, reportaturum. Gratias sane ēgi, litterasque

ad amicam viduam composui, in quibus omnia, quae contigerant, strictim

narrabantur. Ea, postquam redditae sunt hae litterae, laeta effugio

meo, propter mariti sui memoriam Lusitanum magistrum ex suo liberaliter

donat, simul parentibus meis cuncta impertit. Comperire non potui,

credo tamen, meas apud illam pecunias a patre confestim auctas

esse; nam merx quam demum accepi, aliquanto plus erat quàm quod aut

exspectaveram aut potui explicare. Sed redeo unde deflexi. 413. Colonus

ille (Araujo ei erat nomen) cujus in operis eram, agri ditior erat quàm

pecuniae, nec potuit naturali agrorum ubertate ita frui ut debebat.

Ager per servos colitur. Atqui ille neque tot servos, quot opus erant,

habebat, neque instrumentum satis amplum, si, propagatâ culturâ,

reditūs ac commercia opperiretur. Ut industrium me primò esse vidit,

agrique colendi haud ignarum; mox, intellexit nummorum me aliquantum

manu tenere, alias exspectare ab Angliâ pecunias: sensi eum familiariùs

me compellare, tum saepiùs astare, velle colloqui, ad mensam interdum

adhibere. Mox pueris uxorique me commendat. Garrio cum pueris, ruri

cŏmĕs fio; ludum quasi gladiatorium facio,--non cum ipso gladio, nam

virga pro telo erat,--dum doceo quomodo Anglus nauta, quomodo Maurus,

feriat, arceat. Quae omnia non modo animum meum inter peregrinos valde

solabantur, sed propter linguae quoque usum proderant. Lusitanicē loqui

ex pueris disco, cum patre sermones ⸤ipsius de re⸥ habeo arctiores.

414. Tandem is se aperit. Benigne de me quaedam praefatus, ait,--Si

socium haud pauperem haberet, ambobus lautius fore quàm nunc sibi soli:

tantam esse agri ubertatem, coeli teporem, aquarum abundantiam. Me,

si in haereticâ religione persistam, agros meo nomine non posse in

Braziliâ tenere. Sane se velle, concordes forent omnes Cristiani: sin

autem id fieri non possit, tum--idoneâ factâ syngraphâ, quin pecunias

in fundo ejus collocem, amplosque reditūs foenore accipiam?

415. Ubi cibus abundat et jucunda aeris temperies facili operâ

corpus fovet, ibi (opinor) animi ad liberalitatem, apud nos ad

avaritiam, sunt propensiores. Itaque coloni illi sunt haud raro segnes,

negligentes, prodigi; profecto non sunt illiberales. Quare, quae in

medium proferebat, cōmiter excutiebam; neque abhorrebam a viro, vultu

moribusque juxtà benigno. 416. Illud quoque considerabam; Lusitaniam

Angliae arctiore quodam vinculo astringi, ex quo tempore formidanda

illa, ingens potentiae Hispania, nostra dirissima atque implacabilis

hostis, e possessione Lusitaniae est exturbata: quo tutiores mihi fore

pecunias, apud civem Lusitanum collocatas. 417. Denique consensi;

scriptisque litteris, quas merces ille desiderabat potissimum, has

ego Ulyssipone reportandas ad me rogavi. Pecunias propter praesentēs

usūs illico poteram ex arcâ meâ conferre. Paciscitur porro, ut ego

operas agrestes curem regamque, ille praestet mihi ex ipso fundo

cibum, servos, equos, cuncta quae maximi sunt: cetera ex praesenti

pecuniâ atque ex annuo foenore facile solvo. 418. Miranda sane est

illâ in regione arborum atque fruticum tum copia, tum proceritas.

Plurimarum nomina arduum est dicere: immo, prorsus populis Europaeis

sunt incognita. Celebris est ibi mandioca esculenta, item milium atque

zea Indica, item banana, et oryza sativa. Atqui ego, qui plurima terrâ

nascentia apud Mauros didiceram, tamen longe plura hìc primò ignota

invēni. 419. Noster quidem fundus saccharum praecipue et tabacum

gignebat. Radīces esculentas, olera, cerealia, ipsi in suis agellis

servi edŭcant, heroque praestant unus quisque aliquantum. Ille sēmină

quaedam, instrumenta, vestimenta, tecta domorum confert; cuncta

administrat, defendit, regia vectigalia persolvit. 420. Per biennium

plurima circa fundum erant novanda. Plus aliquando excolebatur agri.

Sepēs, viae, portulae erant conficiendae: tum casulae novae, plutei.

Distribuendum instrumentum, cultura regenda, multa nove docenda.

Irrigatione non opus erat; duntaxat propter oryzam quibusdam in

agellis cohibebantur rivuli decurrentes. Tertio itidem anno multâ

opus erat alacritate et perpensatione diligentissimâ, ut ad amussim

judicarem quid sapienter, quid stulte impensum; quae retinendae

rationes, quae mutandae forent. Necnon, ipsorum servorum ingeniis

jam meliùs perspectis, ad suas quemque curas fructuosiùs poteram

disponere. Tantummodò non satis habebamus virorum in operis, quanquam

vernulae quotannis nascebantur, et post aliquot annos videbantur

suffecturi. 421. Attamen quarto jam anno affluebant opes, servuli

continuam officiorum rotam persequebantur. Socius (sive collega) ille

meus Araujo, vetus negociandi, externas fundi nostri res diligenter

administrabat. Ego verò quasi brachiis replicatis poteram ditescere,

nisi quòd propter novam hanc segnitiam tum maxime fundi, regionis,

hominum, meique ipsius taedebat me.

422. Debebam fortasse uxorem ducere, sed religio loci impediebat: non

quòd ego Anglici cultûs tenax fuerim atque ostentator; nam extra,

vix diversus a ceteris videbar. Sciebam autem, ut primùm matrimonium

contemplarer, extemplo sacerdotes de meâ religione fore curiosissimos;

dein arctas connubii leges postulaturos, quibus neque uxor sit mea

ipsius, neque liberi neque domus neque servi; sed sacerdos suâ sponte

intret, cognoscat, ordinet, imperitet; cunctos, si lubitum fuerit,

contra me cohortetur. Id vero non erat ferendum. Itaque solus manebam,

solum me fovebam, oblectabam: mox, me ipsum perosus, inquieto agitabar

animo.

423. Ita affecto subita supervenit vitae conversio, quam satis mirari

non possum. Collega ille sive magister meus sedulo me ad se vocat; ait,

gravi de re velle se colloqui; aures benignas et patientes se orare.

Ego, mirabundus quid sit, respondeo, esse mihi otii satis superque,

et perlubenter me auscultaturum. 424. Tum infit: Opulentiorem se per

me indies fieri. Quidquid dicat, ne se putem ingratum, neve velle ab

se me amotum. Multa me fundo suo optime fecisse, unum non potuisse

facere, ut plures essent servuli. Id si fieret, multò etiam perfectiùs

latiùsque excoli posse agros. Operam meam per triennium utilem fuisse,

immo necessariam; jam ipsam per se quasi confectam: sic enim me

res administrasse, ut non jam indigerent mei. Nunc si sibi suisque

familiaribus consultum velim, in eo res esse ut valde possim adjuvare.

425. Hic pausam fecit: ego autem exspectans etiam tacui. Tum de novo

incipit: Audisse se ex me, navigasse me ad Guineam commercii caussâ.

Si iterum vellem eòdem proficisci, sibi amicisque gratum fore, mihi

ipsi fortasse non malum. Etenim plures notasse, me, qui antea hilaris

strenuusque fuissem, nuper taciturnum evasisse, moestum, languidum.

Fortasse propter valetudinem mutandum aëra. Excursionem maritimam

corpori mentique fore salubrem. 426. Interroganti mihi, Quid autem

ego tibi tuisque circa Guineam sum profuturus? respondet: Imprimis tu

rationem hujus commercii atque idoneas merces intelligis, quas hinc

oporteat exportare: tum, (quod est maxumum) servos nigritas, quos

volumus cöemere, tu clementer rĕges, sanos deportabis. Lībĕre tecum

de te loquar. Difficile est virum bonâ familiâ, humane institutum,

benevolum, veterem rei maritĭmae, strenuum negociando, regendi capacem

reperire, qui servitia venalia conquirat. Atqui vel maxime tali viro

hic est opus. 427. Tu homines barbaros benigne excipies, demulcebis,

ad obsequium dūces leniter: alii efferos, contumaces, tristes, vel

languidos, morbosos, semimortuos important. Nos te volumus sine

tuo impendio ire. Manicipia de nostro cö-emes: deportata inter nos

dividemus; tu parem nobis habebis sortem. Porro, quod nunc tibi propter

operam tuam agrestem attribuo, id omne, pecuniâ aestimatum, quamdiu in

nave sis, solvam. 428. Nescio an laus mei me nonnihil oblectaverit:

ceterùm respondeo, admirans si per regium praefectum talis expeditio

liceret: nam rex jus servitiorum venditandorum paucis quibusdam propter

magnam pecuniam concedit. At ille: “Nihil nos contra regis edicta

sumus facturi. Palam non licet venditare, at nos prorsus non vendemus.

Et verò, quo certius res se habeat, muneribus quibusdam sagaciter

distributis efficiamus ut ne nimia de navis onere sit investigatio.

429. Accedit quòd sacerdotes tale inceptum vehementer comprobant.

Barbaros homines, quorum vita (lībera sit, an servilis) saeva est,

impia, foeda,--hos in mansuetum servitium sub benignitate Cristianâ

tradere, verae aiunt esse pietatis. Jam navĭs parata est; merx, qualem

tu jubebis, cito parabitur.”

430. Neque valde placebat mihi neque displicebat haec expeditio. Haud

amplius juvenali ardore in maria irruebam, et tamen amabam mare atque

ipsam operum commutationem. Condiciones vidi aequas esse, rem lucrosam,

neque amicos homines rejicere facile fuit. Re ponderatâ, demum

consensi. Tum quasi intermortuus, solemni testamento omnia concludo.

Benignum illum navis magistrum, qui me ex mari servaverat, haeredem

instituo ex semisse. Alterum semissem rei meae ad Angliam remittendum

destino, conscriboque singillatim, quid opus facto sit. Sane, si, ut in

testamento fui providus, sic in vitâ dirigendâ fuissem sagax, nunquam

tantas aerumnas exsul ab hominis genere forem perpessus.

431. Jamque paratis rebus omnibus, solvimus a portu ipsis Nonis,

Augusto mense. Primò ad septemtriones navigavimus, paene littus

Americae nostrae legentes, tempestate bonâ, duntaxat vehementer calidâ,

donec ad promontorium Augustinianum devenimus. Inde ad Aquilones

versus, tanquam ad insulam Ferdinandi Neroniani direximus cursum,

citoque terram condidimus. Duodecimo die turbo ventorum ex Austro

conversus detorquetur in Eurum, inde in Aquilonem, violentiâ semper

augescens. 432. Nos, multum contrà luctati, necessario tempestate

deferimur. E sodalicio unus vir febre victus decessit: mox nauta ac

puer, superscandente fluctu, asportantur. Ut potuit magister, paullum

decrescente vento, coelum observare, credidit nos prope Septentrionale

continentis littus, circa Orinoconis ostia, devectos. Navem negat

Atlanticum mare trajiciendi jam esse compŏtem: igitur me in consilium

adhibito, rectā domum redeundum censet. Id verò vehementer nolo;

inspectoque mari in chartis descripto, suadeo ut Barbadam petat, vitato

aestûs decursu, qui sĭnum Mexicanum invehitur. 433. Ille consensit ne

redeat, clavumque ita flectit, ut qui in aliquô Anglarum Antillium

portu cupiat navem reficere. Hâc spe adductus, iterum nos in altum

committit: attamen novae procellae infortunatam navem excipiunt.

Denique, ne longus sim, multùm reluctati, in has ipsas arenas

depellimur, ubi vestra navis afflicta est. Sed nos, scaphâ conantes

effŭgĕre, salo maris obrŭti sumus, unde ego solus evasi vivus. Ceterùm

navis ad plenilunium duravit incolumis, et praebuit mihi, non victum

modò, sed paene insulae hujus imperium.

434. Talia ubi dixeram, multa inter se colloquuntur, atque alia

interrogant, quibus Gelavium respondere jubeo: sic vario sermone

finitus est dies. Nocte mutatur ventus. Primâ luce magister mihi

aperit, remiges nunc posse multùm adjuvare; de quo protinus nuncium

misi. Horâ ante meridiem decem cum ipso Cortope vēnēre. Mei quoque

omnes congregabantur, inter quos (ignoscat lector!) canem paene

lacrimans aspicio. Hunc, illis tam utilem, asportare nolui: illud

dolebam, quòd feminam canem non potui simul dare, ne ipsum genus

periret. 435. Mox solvunt ancoram. Movetur navis cum aestu, remulci

applicantur, flumen descendimus. Vocibus, vultu, gestu, plenis

caritate, plenis item magno moerore, discedimus. Ad coelum surgit

cor meum, quaeritantis ecquando eccubi hosce tam fideles, tam bonos

iterum conveniam. Gelavium oculi mei anquirunt frustra: fortasse

propter dolorem se occultabat. A terrâ jam recedens, egregiam insulae

pulcritudinem admiror. Nunquam sane algae, fruticeta, praegrandes

arbores, palmeta, colles, aqua purpurea, coelum clarissimum, tam

digna mihi antea visa sunt Paradiso. Sic remiges nos trahunt, quamdiu

magistro id tutius videretur. 436. Ut primum in alto sumus et rite

concinnantur vela, magister mihi significat ut dimittam lintres. Tum

video Gelavium, loco Cortopis, iis esse praefectum. Is propere navem

scandit, genua mea complectitur; et antea quam verba possim illo

momento digna fingere, recesserat, evaserat. Extemplo inter lintres

ac navem magnum exstitit intervallum. Descendo in cellam meam, animum

variis motibus distractum, pietate, si possim recollecturus.

437. Ad Caurum, quantum sineret ventus, semper contendebamus. Postquam

quadraginta fere millia cursus fecimus, navĭs Europaea apparet;

mercatoria navĭs, ut credimus. Eam versus rectā tendens, magister

cannones opem precantes personari jubet. Mox per prospecula vexillum

videmus Anglicum. “Forsitan (inquit magister) illâ citius in nave quàm

in meâ patriam attingas.” Id me dubitatione conturbat. Postea aio,

si maxime illa navĭs rectā ad Angliam properet, praestat praemonere

parentes, vivere me ac venire. Dein memini, quoniam pro fabro operam

locassem meam, aequius esse, ut ne, nisi coactus, pactum abrumperem; et

quidquid rei pecuniariae inter me et magistrum pendēret, id benignius

a sociis ejus aestimatum iri, si tunc navi adhaererem. 438. Igitur

propere litteras conscribo, quae ad patrem meum traderentur, si forte

navĭs illa perferret. Quando convenimus, magister noster quaerit ab

iis, quânam in longitudine terrestri versemur. Illi confestim et

longitudinem et latitudinem nobis pronunciant; aiunt porro Angliam se

directā petĕre. Magister meas aliasque a se litteras iis tradit; mox

inter utrosque disceditur. 439. Jamaicam sine noxâ attigimus: hìc finis

mihi erat vagandi. Divenditâ merce atque aliâ merce assumtâ, iterum

solvimus, et minus quinquaginta diebus in Bristoliae portu recondimur.

Inde epistolam ad patrem scribo, et tenerrimo responso exhilaror. 440.

Transactis festinanter negociis, aliàs litteras ad Braziliam compono.

Quidquid de meâ re ex meo testamento fecisset optimus et amicissimus

meus haeres, credens me mortuum, id omne confirmo. Quidquid ex re navĭs

magistri illius, qui in naufragio periit, apud me teneo,--horologia,

aurum Hispanum, aliaque,--haec et si cujus alīus rei pretium exceperim,

spondeo reparare. Omnes ibi amicos salvere jubeo. 441. Tum propero

ad părentes, portans mecum documenta illa fidelium ministrorum,

regiam tegetem dorsualem, praecinctorium, calceamenta, item clavam

bellicam viri occisi. Nec diu est, quum Eboraci ad carissimorum ac diu

neglectorum pertingo sĭnum, senectuti patris matrisque tenerâ pietate

opitulaturus.

GLOSSARY.

Acus sarcinaria, _packing needle_.

Amentum, _a loop_, _thong with loop_.

Argilla vitrearia, _glazier’s putty_.

†Artillator, _the gunner of a ship_.

Aurea māla, _oranges_.

Batillum, _coal shovel_.

Blatta, _chafer_ or _beetle_.

Capis, -idis, _jug_, _mug_, _tankard_.

†Cannon, -onis, _a cannon_.

Cinchona, _Peruvian bark_.

Cochlear, -āre, _a spoon_.

Confibula, _a clamp_.

Culter plicatilis, _a clasp-knife_.

Cupa natans, _a buoy_.

Cymba, _a skiff_.

Dactylus, †Datta, _a date (fruit)_.

Diaeta, _cabin of ship_.

†Dioscorea, _a yam_.

Forceps, _pincers_.

Forfex, _shears_, _scissors_.

Frutices, _shrubs_.

Furcilla, _table fork_.

†Grallatores, _wading birds_.

†Grossularius, _gooseberry_.

Hasta cunicularia, _miner’s pike_.

Helcia, _traces_.

Horologium, _clock_ or _watch_.

†Ignipulta, _a gun_.

Infula, _turban_.

Res Jaculatoria, _gunnery_.

Lodices, _blankets_.

Lorica, _(ship’s) parapet_ or _bulwark_.

†Macacus, _monkey_.

Magis, -idis, _rolling pin_.

Otides, _bustards_.

Pessulum, _a bolt_.

Podium, _outjutting ledge_, _balcony_.

Prospeculum, _small telescope_.

†Pistola, _pistol_.

Pulvis nitratus, _gunpowder_.

Riscus, _a rude box_, _a chest_.

Rubus, _bramble_, as _blackberry bush_.

Rutabulum, _coal rake_.

†Sago, -onis, _sago_.

†Sapo, -onis, _soap_.

†Saccharum, _sugar_.

Scapha, _ship’s boat_.

Scrinium, _dispatch box_, _desk_.

Sīnum, _a bowl_.

Stellio, _small lizard_.

Sublica, _pile_, _stake_, _support_.

Subula, _bodkin_.

Succīdia, _a slice_.

Succulae, _a windlass?_

Sudarium, _pocket handkerchief_.

Suffercio, _I load (a gun)_.

Supparum, _topsail_.

Tibiales, _stockings_.

Tolleno, _a crane for lifting_.

Traha, _a sledge_; _dimin._ †Trahula.

Trochlea, _a pulley_; _dimin._ Trochleola.

Tunica, _a shirt_.

Vespertilio, _a (flying) bat_.

Zea, _maize_.

FOOTNOTES

[A] A crane,--with windlass.

[B] A buoy.

[C] The cabin.

[D] Windlass.

[E] Pulleys.

[F] Orange trees.

[G] He is looking southward.

[H] Stockings.

[I] A rolling pin.

[J] Shirt.

[K] Stockings.

[L] Monkey.

[M] Gooseberries.

[N] Bodkin.

[O] Select.

[P] Auger.

[Q] Cutter (chisel?)

[R] All but, _tantum non_.

[S] Thatch.

[T] Hood.

[U] A gutter.

[V] Glazier’s putty.

[W] A Greek word: _Bustards_.

[X] Make lighter.

[Y] Frying Pan.

Among WORKS by F. W. NEWMAN, are--

HIAWATHA, in Rhythmical Latin. 12mo. 2s. 6d.

TRANSLATIONS OF ENGLISH POETRY INTO LATIN VERSE. Crown 8vo.

6s.

TRANSLATION OF HORACE’S ODES into unrhymed specific

stanzas. Post 8vo. 4s.

TRANSLATION OF HOMER’S ILIAD into the modern Greek Epic

verse. Royal 8vo. 10s. 6d.

HOMERIC TRANSLATION: a Reply to Professor MATTHEW ARNOLD.

2s. 6d.

SUGGESTED IMPROVEMENTS OF THE TEXT OF AESCHYLUS. Demy 8vo.

6s.

ATTEMPT TO RENDER THE IGUVINE INSCRIPTIONS INTO LATIN. 8vo.

2s.

PUBLISHED BY

TRÜBNER & CO., 57 & 59, LUDGATE HILL,

LONDON.

ROBINSON CRUSOE.

REBILIĪ CRŪSŌNIS ANNĀLĒS.

————

Caput Prīmum.

1. Nātus sum ego Eborācī, ex bonā familiā, sed peregrīnā: quippe pater

meus Germānus fuit ē Brēmā, ubi appellābātur Kreutznaer. Cēterum per

mercātūram dīves factus, Eborācī cōnsēdit, unde recēpit in cōnūbium

mātrem meam. Ex hujus agnātīs praenōmen mihi Rebilius, ex patre nōmen

Kreutznaer inditum est. Sed vulgus hominum, facilī corruptēlā, Crūsōnem

mē Rebilium appellābat. Tertius eram fīlius familiae. Frāter maximus,

tribūnus mīlitum, cum Hispānīs proeliō congressus, ad Dunquercam

occubuit. Frāter proximus, sīcut ego quoque posteā, incertum quōmodo,

ēvānuit. Mē quidem pater, dīligenter īnstitūtum, jūris lēgumque studiīs

dēstinābat: sed, fātālī quōdam mōtū, nihil mihi arrīdēbat, nisi ut

marī oberrārem.

2. Prīmā in juventā clam patrem ēvāsī nauta. Cursū mox fēlīcī cum

magistrō nāvis hūmānissimō ad Guineam Āfricae nāvigāvī. Alterō in cursū

ā Maurīs pīrātīs captus sum, et per quattuor ferē annōs dūram servīvī

servitūtem. Inde mīrāculō audāciae ēlāpsus, in Lūsitānā quādam nāve ad

Brazīliam sum dēvectus, ubi colōnō cuidam trēs amplius annōs strēnuam

operam nāvāvī, praefectus servōrum agrestium. Mox per hunc amīcōsque

hujus adductus sum, ut ad Guineam nāvigārem, hominēs nigrītās

conquīsītūrus, quōs ipsī inter sē per sua praedia servitūtis causā

dīviderent. Equidem magnam lucrī partem eram dērīvātūrus.

3. Sed longē aliter ōrdināvit Deus, nē impūne caecae cupiditātī

obsequerer. Nempe ventīs abrepta nāvis Ōceanum trānsīre nequībat, sed

longē ad Caurum dēvehitur, circā Orinocōnis ōstia, ut crēdēbāmus.

Altera mox superveniēns procella magnō impetū nōs in Occidentem

prōpulit, ubi, sī ē marī effugerēmus, per ferōs hominēs foret

pereundum.

4. Gravī impendente perīculō, nocte intempestā et saeviente adhūc

ventō, nauta quī erat in vigiliā “terram adesse” exclāmāvit; atque,

anteā quam cēterī experrēctī superne congregāmur, nāvis in harēnīs

haeret. Statim cum strepitū tremendō corruunt mālī eōrumque armāmenta.

Flūctūs magnā vī forōs prōluēbant, neque ipsae nāvis compāgēs diū

tolerātūrae vidēbantur. 5. Magister scapham* dēmittī jubet.

Dēmittitur: nec facile id quidem. Rēs, quae maximē ad vītam sunt

necessāriae, raptim ingeruntur; tum nōs ipsī, tredecim virī, in eandem

dēscendimus. Montōsum lītus inter sublūstrem cālīginem furvum

appārēbat: eō rēmigāmus, sī quā forte in sinū terrae reductō

tranquilliōre marī ūtāmur. Jam, violenter undante salō et circum nōs sē

frangente, rēs nōn nauticae perītiae sed dīvīnae opis vidēbātur: quārē

inter rēmigandum sē quisque Deō Suprēmō, pius impiusve, commendābat,

salūte paene dēspērātā. 6. Ventus, ad terram prōpellēns, cursum scaphae

accelerābat, terram faciēbat formīdolōsiōrem; metū autem maris, spē

lītoris, ipsī nōsmet quasi in certissimum exitium dētrūdēbāmus. Tandem,

vadōsiōre marī, flūctūs perniciōsius circumfringī et dējectārī scapha.

Mox, ecce crista undae ingēns, quae nōs persequitur; et vix Deī

effāmur nōmen, cum cūnctī sumus absorptī.

7. Quae sequēbantur, longa fortasse ēnārrātū, factū erant brevissima.

Profundius sēnsī mē verbere flūctūs illīus dēprimī, sed, animā fortiter

compressā, ad summās aquās ēmersī tandem. Alterō in flūctū spūmante

implicātus atque violenter circumtortus, immēnsum anhēlāns ēluctor;

tum conversus, umerōs meōs succēdentī oppōnō cristae. Ea mē magnā vī

cautem versus prōjēcit, aquā exstantem: hanc ego amplexus, adhaereō,

dum dēcurrit unda; tunc, priusquam novus superveniat flūctus, per vada

exsiliēns scandō, iterumque amplector cautem; simul, aestū paulisper

obruor. Ictus ejus mē asperē quassābat, sed extemplō āera animamque

recēpī, et rūrsus per vada supergredior. Citrā saxa undās longē minus

ingentēs sēnsī, inter quās poteram natāre, aegrē profectō. Mox lītore

ipsō prōjectus, uncīs pedibus in sabulōnem lapillōsque inculcātīs,

prōnus dēcidō, ut nē mē flūctus retrahat. Ūnō post temporis mōmentō in

terrā firmā astō. Conversus, videō praeter lītus cautium seriem, inter

albicantēs aquās nigrārum; nihil aliud per tenebrās in marī dispiciō,

neque scapham neque quemquam ē sodālibus.

8. Tamen haud valdē cālīginōsa erat nox. Ingentēs aliquot nūbēs, et

plūrimae nūbēculae, sībilante ventō raptābantur: inter hās clārissima

lūcēbant sīdera ē nigerrimō caelō. Respiciēns ad terram, collium

dumtaxat cernō līneāmenta ac rūpium. Tum vestīmenta raptim dētracta

manibus contorqueō, et, quoad possum, aquam marīnam exprimō. Eadem

rūrsus induor, (quid aliud facerem?) et rūpem proximam per algās

ēnīsus ascendō; frūstrā: nam nē inde quidem in marī quidquam discernī

potest.

9. Attamen arboris fōrma super colle exstat. Hanc sequor, et, ut

potissimum in cālīgine, arborem illam scandō et rāmōs amplexus

interfūsusque mē repōnō. Vestīmentōrum in loculīs nihil habuī, praeter

cultellum, tabācī aliquantum et tubulum fūmārium. Post brevem requiem

assurgēns, virgam grandiusculam amputō, quā prōtegam mē aliquātenus.

Aquā marīnā largius īnsorptā, tamen neque sitis neque famis aderat mihi

levāmen. Sed, locō cibī, tabācī folium in ōs meum compōnō, implicātāque

rāmīs virgā, membra mea ita dispōnō, ut nē dēcidam, sī somnō capiar.

Vespertīliōnēs,* et maximī illī quidem, strīdōribus ac volātū, somnum

aliquamdiū discutiunt.

10. Item quoad concitātō opus erat corpore, mēns mea tranquilla fuerat

ac praesēns: nunc, quandō quiēscit corpus, maximē sē mēns agitāre

coepit. Imprīmīs grātiās Deō optimō maximō sincērissimās profūdī,

admīrāns praesertim, sī ego sōlus ex tantō naufragiō servor. Mox id

ipsum crūdēlissimē mē pungit; etenim hīc sōlitārius, madidus,

famēlicus, paene nūdus, pejus ēnecor quam in marī, nisi vērō ferī

hominēs sīve bēstiae mē dēvorābunt. Sānē ego id temporis pius nōn eram,

minimē religiōsus. Igitur tantā in calamitāte magnus mē aestus animī

conquassābat, inter grātēs querēlāsque, cōnsilium ac dēspērātiōnem.

Tandem agitātiōne victus profundō somnō conquiēvī, labōris ac

maestitiae oblītus.

11. Māne expergīscor, multum recreātus, sed algēns; nec mīrum. Cēterum

ibi maris temperiēs hūmānae cutis calōrem aequat: etiam nox ipsa

tepet: porrō arboris illīus dēnsa folia fuerant mihi prō tegumentō, nē

calor in apertum aethera effugeret. Sciūrī, psittacī, macacī* sīve

cercopithēcī circum garriēbant continenter. Ēvigilāns incipiō

dēscendere: ecce autem canis noster ad rādīcēs arboris meae, quasi

cūstōdiēns. Id mē tenerō quōdam ita affēcit gaudiō, ut lacrimae oculīs

oborīrentur. Ergō nōn sum prōrsus sōlitārius; ūnum saltem retineō

amīcum! Hunc dēmulceō, plaudō armōs, paene amplector. Mox festīnanter

dēambulāns, nāvem nostram ex adversō cōnspicor, longiusculē ultrā eās

cautēs, ubi ipse prōjectus fuī. Sine dubiō aestus intumēscēns, ex

harēnīs lēvātam, hūc dētrūsit. Jam autem paene sōpītō ventō, inānis

tantum supererat undārum jactātiō. At ego in margine rūpis incēdēns,

dēspectō circā lītus: mox, interjectīs vix mīlle passibus, scapham

nostram discernō in harēnā, subter caeruleā quādam rūpe. Adīre eam

voluī; sed quasi lingua quaedam maris interfūsa impediēbat; et

quoniam famē urgēbar, in nāvem potius, sī possem, regrediendum cēnsuī.

12. Dēgressus rūpe, redeō praeter lītus: ibi pilleum nauticum videō,

summō cum maerōre. Jam aliquantum recesserat aestus, atque, ut

aestimābam, vix trecentī aquārum passūs ā nāve mē distinēbant. Exūtīs

pallā brācīsque, intrepidē mare ingressus sum, inter grallātōriās*

avēs, quae plūrimae aquā exsurgēbant; et facile nāvem natandō

assequor. Puppis ejus valdē ēlevāta est, dēpressa prōra; ex quā

catēnae dēpendentēs aquam tangēbant. Hās ego prehēnsās ascendō, et

supervādō lōrīcam* tabulātōrum. Ō trīstem ruīnam, ubi mālī, vēla, fūnēs

strāge conturbātissimā complicantur. Sed ego ad cellam penuāriam

dēcurrō, ibique arreptō pāne nauticō (quī _bis coctus_ appellātur)

vēscor libenter. Mox, ex arcā meā ipsīus extractās, vestēs induor atque

hōrologium* meum resūmō. (Profectō resurgente aestū vesperī, ille meus

in lītore vestītus natāns asportātus est.) Simul ut aquam pōtulentam

inveniō, sinūs vestium pāne complēvī, ut quotiēs libēret, vēscerer:

tum meditābar, quid facerem potissimum.

13. Illud mē angēbat, quod manifēstē, sī in nāve mānsissēmus, omnēs

fuissēmus salvī. Super prōrā quidem saepius īnsultantēs undae plūrimās

rēs corrūperant; sed altera pars, puppim versus, altē sublāta, sicca

erat atque incolumis. Quippe, ut crēdō, quia in harēnā, nōn in cautibus

haeserat, carīnae soliditās perdūrāvit. Quam plūrimās rēs jam cupiēbam

asportāre; sed id erat difficile. Scapha major, ut dīxī, in lītore

prōjecta erat longē. Illa quīndecim virōs facile portābat, et in magnīs

Āfricae fluviīs ad invehendōs vēnālēs magnō ūsuī erat futūra. Alteram

comportāverāmus longē minōrem, cymbam* potius quam scapham dīxerim;

quae duōs hominēs cum rēmige posset ad scapham dēvehere, sī quā jūxtā

rīpās aquae forent breviōrēs. Haec in nāve remānsit: dēmittere eam in

mare erat in facilī; sed parum capiēbat, nec vidēbātur nimiō sub onere

aestum lītoris tolerātūra. Postquam arcās ac dōlia multō cum suspīrātū

aliquamdiū aspexī, contemplor mālōs, ac ratem compōnendam dēcernō.

14. Subitō exsultāns, ex fabrī nostrī repositōriō serrā dēreptā, mālōs

dissecō, ut trabēs longitūdine ferē parēs efficiam. Hās in mare

prōvolvō, fūnibus quibusdam mālōrum suprā inhibitās. Ligna grandiōra

cujuscumque generis colligō, ingerō, omnia fūniculīs dēligāta. Posteā

ipse sēminūdus, cum malleō et cōnfībulārum* sacculō circum collum

suspēnsō, dēgressus equitō super trabe. Undātiō maris jam dēminūta

est: raptim ego ligna atque trabēs, vēlīs fūnibusque cōnfūsās,

conjungō, dēstinō, dēpangō; vī meā maximā, quantumvīs rudī, ratis

fundāmenta jaciēns. Redeō suprā; videō quanta sint portanda onera,

ratemque nōndum sufficere. Tum alia ligna plūrima et tabulās ex omnī

parte nāvis conquīrō. Hās dissecāre ex suō locō, nimiī labōris erat

atque temporis. Sed saepta animadvertō lignea, quae ad dīvidenda

nigrītārum cubīlia comparāveram. Utrumque bīnīs hāmīs ē tergō, bīnīs

spīcātīs clāvīs ē fundō, erat īnstrūctum; ānulīs laterī nāvis īnfīxīs,

per quōs hāmī īnserī dēbēbant. Haec saepta plūrimam atque optimam mihi

sufficiēbant māteriem. Quibus rēbus superadditīs, mōlem ratis et

soliditātem multum adaugeō; tum fūnibus astringō cūncta. Longum id

erat et sānē difficile: necnōn sōl mē admonēbat hōrārum: hōrologium

substiterat. Dēnique postquam, graviter īnsultāns ratī, firmitātī ejus

cōnfīdō, maximō cum dolōre sentiō, vix minimam partem eōrum, quae

vellem, posse mē asportāre; jam autem dēligendum esse. 15. Ab operā

paulisper requiēscō; vīnī ārdentis saccharīnī* hauriō pōcillum,

meditorque maestissimē. Ea quae ad vītam maximē sunt necessāria,

dēcernō sūmere imprīmīs; tum, arma ad vītam dēfendendam. Quattuor

nautārum arcās commodē vehī posse super ratī meā crēdēbam. Totidem

exināniō, et, per tollēnōnem*[A] sūculīs* īnstrūctum, dēmittō in

ratem: hanc mox scālās versus trahō. Sacculōs impleō plūrēs bis coctō

pāne, orȳzā, fabīs, mīliāriā atque hordeāceā farīnā; et facile in

arcās dējiciō. Fabīs atque mīliō praesertim erāmus nigrītās cibātūrī,

et sānē multum hujus cibī portābāmus, sed īnfrā in alveō. Jam trēs

cāseōs Batavicōs arripiō, caprīnae carnis siccātae massās quīnque, (quā

carne vel maximē vēscēbāmur,) et frūmentī Eurōpaeī reliquiās quāsdam,

quod ad gallīnās alendās convēxerāmus. Gallīnae vī procellārum

perierant omnēs. Cēterum trīticum fuit id, cum hordeō: posteā invēnī

corruptum esse per sōricēs.

16. Dein latice ārdentī anquīsītō, vīnī palmāris congiōs ferē sex, cum

plūrimīs dēlicātiōrum pōtuum lagēnīs, seorsum conclūsī. Hae lagēnae

partim magistrī fuerant, partim meae ipsīus. Lacernam meam et lectī

opertōrium corripiō, porrō serram, secūrim, malleum clāvōsque: sed

haec in cymbā dēstinō portanda. Plūrēs fuisse in nāve nitrātī* pulveris

cadōs majōrēs sciēbam; sed ubinam artillātor* noster eōs habuisset

conditōs, eram nescius. Tandem multum anquīsītōs duo invēnī siccōs

sānōsque, tertium aquā marīnā corruptum. Cistās trēs, hōc pulvere

complētās, cūrātissimē intrā arcam super ratī ita conclūdō, ut, sī

flūctus alluat, minimō sit dētrīmentō. Jam dē igne fovendō subit cūra.

Coquī nostrī recēnseō supellēctilem. Inde dēripiō foculum cum forcipe*,

batillō* et rutābulō,* crāticulam ferream, aēnum, ollamque coculam.

Satis oneris jam vidēbar imposuisse. 17. Cymbam prōtinus per eāsdem

sūculās marī committō; id quod difficillimum fuisset, nisi requiēssent

undae. Hūc impōnō ignipultam* aucupāriam optimam, pār pistolārum* cum

balteō, mulctram stanneam, igniāria, sīnum* ligneum, pōculum ex albō

plumbō, item corneum; cum vestibus ac fabrīlī supellēctile, quam

nōmināvī. Addō pilulārum plumbeārum sacculum ac gladiōs duo. Ūnus hōrum

falcātus erat Maurūsiī meī dominī gladius. Sōlem videō dēclīnāre;

itaque properē fūnem tractōrium ratī adjungō, fūniculōs plūrēs in

cymbam prōjiciō, jamque dēscendō cum rēmīs, ratem ad lītus tractūrus.

18. Tria mē cōnfirmābant,—mare tranquillum; aestus placidē allābēns;

aurae quoque, quantum erat, terram versus spīrāns. Parvam ancoram in

cymbā portābam. Jam rēmigō, atque contus animum subit. Redeō, efferō

contum: dēmum lītus petō, sed dīrēctam viam cautēs prohibēbant. Avēs

multae in ratem cōnsēdērunt, ut piscārentur commodē. Hās aegrē abigō.

Mox sēnsī mē praetervehī, ipsō marī clam trahente: inde spērābam posse

mē in fluviī alicujus ōstium dēportārī, ubi bona mea tūtius expōnerem.

Id quod ēvenit: nam rūpēs mox subeō, ubi in convallem sinus maris

intrat. 19. Sed dum rēmīs, quantum possum, medium in flūmen cymbam

dīrigō, paene alterō naufragiō cōnflīctor, rate vadō illīsā. Dēclīvī

prōtinus ratī dēlābēbantur ejus onera, nisi properē succurrissem.

Circumāctā cymbā, ligna aliquot dē rate in interstitia ejusdem intrūdō,

quasi paxillīs ēnormibus sustinēns arcās. Hīc alligātus necessāriō

commoror, ānxius sānē animī, dōnec aestus īnsurgēns ratem allevāvit.

Tum in parvum quendam sinum dēvertō, jūxtā plānitiem, cui mare dēbēbat

superfundī. Eō mox dēlātus metuēbam ancoram dējicere, nē tanta mōlēs

fūnem abrumperet, nisi aquās stāgnāre intellegerem. Tandem recēdēns

aestus in terrā firmā relinquit et cymbam et ratem.

20. Onera mea expōnere inūtile erat, nocte appropinquante. In arbore

aliquā iterum dormīre dēcrēvī; itaque suffertā* ignipultā armātus,

item gladiō serrāque, per ulvās ūberrimās prōcēdō, anquīsītūrus idōneum

cubīle. Nemus haud longē videō. Ibi dēlectā majōre quādam arbore,

curvīs trānsversīsque rāmīs, gradūs prō scālīs in cortice serrā

incīdō; tum scandēns cum serrā amputō rāmōrum quidquid sit obfutūrum,

et cubandī faciō perīculum. Macacōs videō plūrēs in arboribus, sed

parvōs mītēsque.

21. Redeuntī canis occurrit, lepusculum ōre ferēns, quem ante pedēs

meōs prōjēcit. Intellēxī eum magnam partem dēvorāsse; etenim plēnus

saturque appārēbat. Sānē ego dōnum ejus nōn contempsī, quamvīs

laniātum. Accēpī; sed subit cūra, nē sōlō meō amīcō prīver, nisi

sēdulō pāscam. Magnō erat corpore, multōque egēbat cibātū; dē quō

incēpī meditārī.—Dulcem aquam jūxtā cōnspicor, in flūmen marīnum

dēcurrentem. Mox frondibus foliīsque siccīs igne factō, lepusculī

reliquiās super vīvīs prūnīs ope gladiī ac serrae torreō, gustātūque

ejus quam maximē fruor. Prīmam illam in īnsulā sōlitāriā cēnam cum

voluptāte trīstitiāque mīrē commixtā meminī. Jamque cālīgābat. Ego

autem tabulam quandam reportātam clāvīs dēstināvī ad rāmōs arboris

meae, ibique lacernā obvolūtus somnō mē dabam. Ignipultam inter rāmōs

apposueram: canis jacēbat subtus. Pistolīs quoque succingor, nē sīmia

aliqua major mē incessat.

22. Et profundē equidem dormīvī, dēfessus labōribus; tamen ante lūcem

sum experrēctus: (etenim illā in regiōne aestātis ipsīus nox proximē

ante dīlūculum tenebrās obtendit:) atque ego meditāns cōnsilia mea

compōnō. Ut prīmum dīlūcēscit, dēscendō. Ligna aliquot exacuō secūrī;

tum prō sublicīs* in harēnam ita adigō, ut ratem, quamvīs crēscentibus

aquīs, inhibeant. Nitrātī pulveris cistās lacernā prōtegō, sī forte

pluat. Serram,—malleum,—clāvōs,—tabulās duās, rōbustam

tenuemque,—argillam mollem, cum vetere fūne prō stuppā,—in cymbam

collocō. Aquam mulctrā haustam sūmō mēcum, item pōculum ac pānem.

Lepusculī, quod restat, cum cane dīvidō, ipsōque in cymbam assūmptō

flūmen ingredior, scapham nostram invīsūrus.

23. Plēnō maris aestū, tardius dēscendō flūmen; mox intrā cautēs lītus

lēgō, nē quid undārum mē incommodet. Magis magisque admīror avium

abundantiam, quā marīnārum, quā silvestrium. Inter cautēs ac lītus

grallātōriae abundābant. Ad scapham tandem pertingō; perfrāctam

inveniō, velut animō praecēperam; crēdideram posse mē dētrīmenta ejus

resarcīre. Sed vīgintī passūs ā marī jacēbat, procellā aestūque illīus

noctis longē ēvecta; neque summā meā vī potuit movērī. Porrō, rēmōs

idōneōs neque habēbam, neque, sī habērem, adhibēre possem, onustā certē

scaphā. Aeger animī hanc relinquō, rēmigōque nāvem versus. Cōgitāns

autem statuō mālum vēlumque scaphae anquīrere, sī forte posteā hōrum

ūsus vēnerit.

24. Ad scālās nāvis accēdō. Hās natāns nōn potueram manū attingere:

etenim puppis nimium erat ēlāta. Sed astāns in cymbā, facile eās

apprehendō. Cane prīmum superpositō, alligātāque cymbā, ipse ascendī;

mox dēsideō inops cōnsiliī. Ōllam offendō frūctuum condītōrum: cum

pāne vēscor, dum cōgitō. Videō alteram ratem nōn posse mē cōnstruere;

spatium diēī nōn sufficere, sī trabēs ipsā ex nāve sint dissecandae;

lōrīcam tabulātōrum discindere, labōriōsum fore, nec valdē ūtile. 25.

Maurōrum memineram ratēs utribus suffultās. Utrēs nōn habēbam. Arcās

aquae impenetrābilēs volēbam prō utribus adhibēre; sciēbam autem

nostrās solidō esse rōbore et astrictā fabricā. Ūnaquaeque hārum ligneō

pessulō* rudīque serā obdēbātur; cūncta comparī erant modulō. Diē

superiōre, dissectō serrā pessulō, facile aperueram quattuor illās;

īdem nunc faciō in cēterīs, atque exinānītārum explōrō commissūrās.

Artissimae vidēbantur; id gaudeō: sed fūnibus properē in mare dēmīsī

quattuor hārum, ut commissūrae aquā intumēscerent; meam ipsīus, quae

optimē fabrēfacta est, pice ac stuppā circā operculum incēpī oblinere,

perīculum faciēns, num aquam exclūdere possem. Postquam operuī, cuneōs

tenuēs ligneōs jūxtā pessulum īnferciēbam, quō astrictissimē

conclūderem. Hanc in mare dēmīsī, fundō sūrsum sustentātam; atque ibi

religātam relīquī, ut operam meam aqua explōrāret.

26. Jam videō diem prōcēdere, metusque subitō mē incessit, nē quis

thēsaurōs meōs ē rate compīlāret, nēve bēstia corrumperet cibum. Īnsula

foret an continēns terra, culta an inculta, ferōcibus bēstiīs īnfēsta

necne,—nōndum sciēbam. Ratis autem dīlēctissima oculīs sōlīque exposita

manet, dum ego novās hīc rēs conquīrō! Crēdēbam nōn posse mē illō ipsō

diē novae ratis onus asportāre; satius esse, redīre quam citissimē.

Illud succurrit: “Heri, quae ad vītam maximē erant necessāria,

āvēxī; hodiē, quae pondere levissima sunt, nūndinātiōne pretiōsissima,

āveham in cymbā; ut _sī forte_ nāvis aliqua mē servābit, nē prōrsus sim

pecūniae inops.” Duo gladiōs pulchrōs ē caeruleō chalybe inveniō; hōs

avidē sūmō. In sēcrētō magistrī scrīniō* aureōs nummōs Hispānōrum

(doblounōs vocant) certō sciēbam continērī; quōs ille comportābat, nē,

ventōrum vī aliquō dēvectus, pecūniā ad reficiendam nāvem egēret.

Dolābrā prōtinus forēs scrīniī perfringō: inveniō autem nōn aurī sōlum

crumēnās, sed īnstrūmentum astrologicum, pretiōsum illud quidem, ac duo

optima hōrologia; item furcillam* mēnsālem et cochlear,* utrumque ex

argentō; mox duās acūs magnēticās, utramque suā in capsulā: tertiam

vīderam ipsum jūxtā gubernāculum, propter ūsum gubernandī. In mēnsulā

offendō supellēctilem geōgraphicam ac scrīptōriam, cum librīs quattuor.

Cūncta arripiō, et quasi vōtum Deō concipiō, numquam, quantum in mē

est, cognātōs magistrī optimī quidquam lātūrōs damnī, _sī forte_ in

hominum gregem restituar.

27. Dum meōs ipsīus perscrūtor loculōs, unde argentum, arculās optimās

clāvēsque avēbam, illud “_sī forte_” animum aurēsque meās pertemptat.

Immō tōtum hunc diem quasi rhythmus quīdam “_sī forte_” tinnit in

auribus, dum rēmigō, dum incēdō. Jam rēs pretiōsissimās in arculīs

conclūseram, cum scaphae meminī armāmenta. Haec facile reperiō. Mālum

ejus ad terram attrahendum dēcernō, pōne cymbam alligātum. Quamvīs

properāns, temperāre mihi nequīvī, quīn lārdī asportārem succīdiam,*

cum bulbōrum majōrum marsūpiō ac capide* duōbusque cultrīs. Dein,

quidquid vidēbam corbium, fiscōrum, riscōrum,* quod natāre poterat,

restibus cōnstringō, et pōne trahō, in cymbā portāns mē ipsum ac canem

cum novīs thēsaurīs. Ecce autem, dum in eō sum, ut nāvem relinquam,

duae fēlēs cymbae īnsiliunt, quās quidem neque ego neque canis

aspernātur.

28. In rēmigandō, vereor nē agmen meum, pōne tractum, vadō flūminis

illīdātur; in lītus potius prōjicere volō. Dein locum putō

exquīrendum, ubi ratis mea posterō diē tūtissimē appellat: nam sī

arcae in fundō ratis aliquō afflīgerentur, maximum fore perīculum nē

cūnctae rēs disperīrent. Dīxī linguā quādam maris prīmō illō māne mē ā

scaphā intersaeptum. Hanc videō ad dextram cautium, eōque dīrigō

cursum. Corbēs, mālum scaphae, cētera, facile in lītus sūrsum trahō;

dein sinum illum maris properō intrāre.

29. Circā quīngentōs passūs penetrābat terram, rūpe praecipitī undique

circumclūsus. Ōstium angustius erat, quia aspera saxa utrimque

exsurgēbant postium īnstar. Lītus intimum ē mollissimā ac plānissimā

erat harēnā; id quod facile perspexī, quia nōndum altius pertinuerat

aestus. Ultrā harēnam videō algās cactōsque. Hūc certum est ratem illam

crās dēdūcere. Quae cum summā celeritāte lūstrāssem, contentīs

bracchiīs domum rēmigō: nempe _domum īre_, erat, _ad opēs meās_. Intrā

cautēs mare invēnī tunc quidem sānē tranquillum.

30. Ad coquendum prōtinus accingor, praesertim (sī crēdere possīs)

propter canem; immō, propter fēlēs item; namque ad quidvīs, quod

posset mē amāre, mīrē allectābar. Quattuor intrā lapidēs ignem accendō.

Trēs stīpitēs, īnfrā harēnae īnfīxōs, suprā fūne colligō; inde suā

catēnā suspendō aēnum coculum. Aquam in capide apportātam īnfundō;

addō fabās, farīnam hordeāceam, lārdī segmen cum bulbō. Māteriā ignī

largius injectā, ignipultam arripiō pārōque collem ascendere quī haud

longē aberat. Canem mēcum assūmō, fēlēs crēdō propter fervōrem ignis

nihil nocitūrās cibō. 31. Mīlle quīngentōs passūs ad summum aestimābam

iter illud; sed quia propter rīvulum quendam atque ūvidum solum

circuīvī, longius erat aliquantō. Dēmum ēnīsus per praecipitia, mare

undique circumfūsum cōnspicor, aliam nūllā ex regiōne terram, praeter

scopulōs aliquot duāsque pusillās īnsulās novem ferē mīlia occīdentem

versus. Ūnus in postīcō mōns mare exsuperābat; sed tamen eram in

īnsulā. Hoc mē magnopere angēbat.

32. Magnā ex parte sterilior vidēbātur īnsula, saxōsīs collibus

abundāns, nōn sine arboribus; quae quidem in cavīs locīs dēnsābantur.

Nisi numerārem fēlem quandam feram, carnivorās nōn offenderam bēstiās;

sed praeter macacōs ac sciūrōs in convalle, leporēs et exiguōs

porcillōs vīderam; avēs autem nōtās ignōtāsque ubīque quam plūrimās.

Ālitem majōrem, arborī īnsidentem, glandibus olōrīnīs trānsverberō

rediēns. Plūma ejus rōstrumque accipitris erat, unguēs modicae, carō

piscibus fētida. Tum vērō mēmet increpābam quod jaculandī suppetiās

perderem. Ālitēs autem rapācēs, quamquam plūrimōs, nōn magnōs illōs

vīderam. Porrō ferās hujus īnsulae cōram homine plērāsque intrepidās

esse repperī. Ā collis jugō ingentēs prōspiciō arborēs, quās aestus in

flūmine resurgēns dēbeat alluere. Hae suprā ratem erant, neque procul

ab arbore in quā proximā nocte dormīveram. Subter hās statuō ratem

attrahere, succēdente aestū. Sed properē reversus, ignem exstīnctum

inveniō, cibum nōn male coctum. Fēlēs, valdē famēlicae, magnā vōce

querēbantur. Hās et canem largiter pāscō; et mēcum statuō, plūrēs

etiam mē fabās, sī possim, nāve extractūrum.

33. At ferae vīsiō fēlis mē commōverat aliquantum. Verēbar nē majōrēs

ejusmodī bēstiae hīc dēgerent, ut pardus, ut panthēra, quae arborēs

facile ēscendunt. Circumvallāre mē certus sum. Ūtēnsilibus arreptīs

fabrīlibus cum māteriā ac fūne, petō arborem meam; ubi, incīsūrīs

secūrī impressīs, pālōs īnfīgō, brevēs tabulās suprā dēstinō, tum

quattuor dēsuper pālīs contrā ictūs īnfernōs corrōborō. Quippe

intellēxī fēlem quamcumque ab ipsā stirpe arboris tamquam incurrere

sūrsum; et sī quid praeruptē ēmineat, arcērī. Restim autem quasi in

ānulōs duōs sīve āmenta* complicō, quem rāmīs alligātum, ipse possim

prehendere ascendēns. Tālī tum podiō* arborem, ut poteram, praetexuī:

posteā cōnfirmāvī, plēniōre adjūtus supellēctile. 34. Jam videō noctem

aestumque approperāre. Sublicīs ēvulsīs, pōne cymbam trahō ratem,

appōnōque sub arbore ingentī incolumem; ubi latēre posse crēdēns,

sublicīs iterum dēpangō. Deonerātā cymbā, compōnō rēs omnēs accūrātē.

Tum, crāstinīs cōnsiliīs aestuāns, tamen somnō celeriter corripior,

ālātīs blattīs* atque vespertīliōnibus contemptīs.

35. Ēvigilō ante dīlūculum. Dēproperō ad cymbam dētrūdōque in fluvium;

canis quasi suō jūre īnsilit. Subter stēllīs rēmigō, adversō aestū. In

nāvem invādō, etiam ante sōlem ortum; sed dīlūcēscēbat. Īnspiciō arcam

meam; optimē aquam exclūserat. Cēterās item ē marī subtractās stuppā

ac pice pariter ac meam ipsīus conclūdō. Omnia fūnibus contentissimīs

astringō. Mox quattuor sufficere videntur; immō sīc tūtius fore ad

prīmum experīmentum. Hīs in mare dēlātīs, et firmissimē cōnstrictīs

superpōnō dōlium pulveris nitrātī, alterum pānis, mox tōtum fabrī

repositōrium. Adjungō sēriam oleī, ōllam picis, arma missilia aliquot,

aliās rēs minōrēs. Vēla quotquot invēnī, quae supervacānea portābāmus,

cum scaphae vēlō, collocāvī suprā; superque hīs rūrsus carbasum

quendam pice liquidā oblitum. Tantum onus facillimē vidēbantur arcae

tolerāre.

36. Postquam restibus omnia cōnsolidāvī, paulō ante merīdiem, strēnuō

nīsū ratem ad lītus trahō, paene īnfimō in aestūs recessū. Sed inter

postēs saxeōs in sinum illum prōcēdō, neque in flūmen adversum volō mē

committere. Mare intrā mox quiētissimum inveniō, et quasi in stāgnō

religō ratem. Maximē gāvīsus, prōjiciō mē sub rūpe et paulisper sub

umbrā requiēscō: dein cibō recreātus, ad operam redeō. 37. Quidquid

erat in rate, in algōsum siccae harēnae acervum expōnō; sed labōriōsē,

propter humilēs aquās. Videō mare adhūc tranquillum; crās posse

coorīrī procellās. Spēs et cupiditās, quamvīs lassō, dedit vīrēs. Cum

carbasō illō (sī forte sit ūsuī) atque cūnctīs fūnibus retrahō ratem ad

nāvem. Quīntam illam properē adjungō arcam, et aliquot rēs ponderōsās

impōnō; inter quās hīc nōmināre libet molam ferrāmentīs acuendīs,

glandium majōrum cadulōs duo: in cymbā autem meās vestēs, et pulveris

nitrātī aliquantum. Cūncta dēportō intrā postēs marīnōs incolumia paulō

ante tenebrās. Valdē dēfessus inde redībam: sed aestus cymbam subvēxit

sine meā vī. Vix poteram cēnāre; igitur pāstō cane fēlibusque, somnō

mē commīsī.

————

Caput (II.) Secundum.

38. Trium diērum rēs gestās nārrāvī singillātim. Īmō in corde meō

īnscrīptae sunt, quasi hesternae essent. In iīs quae sequuntur, saepius

accidet, ut rem probē nōverim, diem meminerim parum; nec lēctōrī

jūcundum foret, ut rēs, sī possem, diāriī mōre ēnārrārem. Dehinc, quae

ex nāve īnsuper āvēxī, summātim potius memorābō. 39. Quārtō māne

dormīvī post lūcem. Jejūnus, vēscor avidē: etenim in aēnō cibus

aliquot diērum mihi meīsque restābat. Sed quasi nervīs succīsīs,

languēbat animus fastīdiēbatque suōs successūs. “Cūr labōrō?”

inquiēbam “cūr-ve juvat mē vīvere, sōlitārium, moribundum? Quid

prōsunt nāvis spolia, nisi ut aliquot diēs vītam extraham?” Tum

addidī clārā vōce: _Nisi forte! Nisi forte!_ Mox intellegō ventum ā

marī flāre, aestum violentius īnsurgere, in ōstiō perīculōsum forsitan

cymbae fore. Cymbulam autem illam majōris quam cūncta quae in nāve

restābant aestimābam. 40. Tum sī ad nāvem ratem ē portū meō

trāxissem—etenim illum maris sinum postibus mūnītum jam Portum Meum

appellābam—quis spondēret, quīn naufragium ipsō in flūmine paterer

rediēns? Nūbēs porrō volitāre animadvertī; imber nē caderet, melius

tegī, quae exposita relīqueram in portū. Etenim cava plūra illā in rūpe

cognōveram. Illūc igitur pedibus cōnfestim īre dēcernō. 41. Rūpēs ad

laevam prīmō rubra erat, nisi ubi algā obtegerētur; ipsō in portū

alba; ulterius praeceps ac caerula: omnis autem ē saxō (ut crēdidī)

calcāriō. Portus cavīs locīs, immō cavernīs abundābat, quārum in

aliquam possem sine magnō labōre eās rēs recondere, quās pluvia

corrumperet potissimum. Per algās cactōsque ēnīsus, hūc reposuī lectum

vestēsque omnēs, item pānem, ignipultās ac nitrātum pulverem, carbasō

illō piceātō contēcta. Rēs fabrīlēs et cētera graviōra vēlīs obtēxī.

42. Jam corporis illuviēs mē vexat; nam per trēs labōriōsissimōs diēs

ac duās noctēs iīsdem in vestīmentīs illōtus mānseram. Discingor

natātūrus. Plēnō ferē aestū quasi lacus maris clārissimus cōram

redundābat. Cadēbat pluvia tenuis, sed inter nūbēs radiābat jubar; mox

appārēbat arcus caelestis. Mīrē ille vīsus stringit mulcetque animum

meum. 43. Atquī canis in aquam mē īnsequitur et mēcum vult lūdere.

Nostrātium canum ille fortasse Grāiō Hībernōrum canī simillimus erat,

Molossō domesticō gracilior et vēlōcior, glabrō item corpore, ut

calōribus nātō. Probē natābat, sed digitātus erat, nōn _palmipēs_ (quod

appellant); id est, digitīs nōn erat pellītīs; atque ego vēlōcitāte

natandī facile eum superābam. Itaque hunc dum ēlūdō, mē recreō. Ut ex

aquā ēgressus sum, is crūra pedēsque meōs tam amanter lambit, atque tam

gestit mē recuperāsse, ut nequīverim mē continēre. In effūsum flētum

solvor, velut ōlim in pueritiā, sentiōque cor exonerārī. Vestēs

mūtāvī: immundās in aquā marīnā sub majōribus lapillīs dēmergō: tum

ēgredior, īnsulam explōrātūrus. 44. Scandō ē portū per ardua. Inde

videō illum collem, quō anteā ēnīsus sum, hōc ā latere ascēnsū

facillimum. Culmen rūpium plānitiēs erat sīve campus calcārius,

dēlicātīs vestītus herbīs. Hae recentī pluviā ita erant recreātae, ut

nova veteribus admixta folia flōrum praetulerint speciem, ubi rubor vel

purpura cum novō virōre contendēbant. Leporēs sīve cunīculī suīs ē

latibulīs ēgredientēs audentius mē aspexēre, quōs nē īnsequerētur,

aegrē repressī canem.

45. Mox in scopulōsa locō ēvādō, et caprōs discernō ferōs procul;

_antilopās_ potius dīxerim. Pōne saxa īnserpō, quamquam minimē fugācēs

erant. Glandibus olōrīnīs tubum sufferciō; dein igne ēmissō occīdō

capram vulnerōque haedum jūxtā. Canis intercurrēns haedum prehēnsā

pelle attinet, dum assequor. Crūre vulnerātam posteriōre inveniō;

poterat tamen incēdere. Mātrem voluī reportāre ad flūmen vallemque

meam; sed fateor, adhūc eram tam dēlicātus, ut nōluerim recentem

vestītum sanguine commaculāre. Sūdāriō* ē sinū vestis extractō,

argillāque ūdā in vulnus compressā, cōnstrīnxī firmiter; tum grāmine

sanguinem omnem abstersī. 46. Voluī eam in cervīcibus portāre; sed

quandō cōnor, id vērō meās vīrēs exsuperat. Super glāreōsam humum

aegerrimē cornibus eam trahō, in grāmine facilius. Haedī cornibus

fūniculō circumdatō, hanc dūcō mēcum simul; id quod, dum ignipultam

portō, paene nimium erat; igitur saepius cōnsēdī. Via autem et

dēclīvis erat, nec longa, circā alterum jugī latus; itaque tandem

pervēnī. 47. Prōtinus in ūdō linteō crūs haedī astringō; et, nē longus

sim, tantā cūrā foveō pāscōque (nam grandiuscula erat) ut mānsuētissima

ēvāserit. In harēnā, jūxtā ratem prīmam, sub dēnsīs umbrīs, pēlvem

excavō; in quam, aquā sēmisalsā replētam, recondō capram, ut ōtiōsius

carnī coquendae dem operam. Canem appropinquāre vetuī; pāscō autem

līberāliter et hunc et fēlēs: avēs tamen metuō, nē carnis sint

cupidae.

48. Dum strēnuē mē exercēbam, vix sentiēbam miseriās meās: sed simul

ac lassitūdō abrumperet operam, nisi somnō corriperer, mēns coepit

agitārī: id quod saepius mihi ēvēnit. Meās egomet cōgitātiōnēs

nequībam tolerāre, et variīs quasi ventīs hūc illūc ferēbar. In

dēspērātissimā condiciōne mē vidēbam, extrā nāvium Eurōpaeārum cursum.

Frāctō animō, lūgēns, interdum lacrimāns, diffīsus Deō, dēcrēta ejus

conquerēns; rūrsus ipse mēmet objūrgābam, sōlābar, hortābar,

cōnfirmābam, maximē gāvīsus quod tot rēs ē nāve congessissem. 49.

Itaque per id tempus, quoniam apud nēminem potuī vicem miserārī meam,

aperuī capsam scrīptōriam, ex quā chartam, calamōs, ātrāmentum,

prōtulī, incipiōque angōrēs meōs argūmentandō effundere, quasi per

sermōnem. Mox tālem altercātiōnem in tabulās (ut ita dīcam) _acceptī

impēnsīque_ referō, quās lēctōris oculīs nunc subjicere libet.

MALA MEA. LEVĀMENTA MALŌRUM.

1. In īnsulā sōlitāriā sum prōjectus. 1. At nōn es dēmersus, sīcut

cēterī.

2. Ego ūnus ē sodālibus ēnecor 2. At tibi ūnī restat spēs

aegrimōniā. aliqua effugiī.

3. Exsulō ē societāte hominum. 3. At nōn servīs hominibus

scelestīs.

4. Vī bēstiārum sum plānē obnoxius. 4. At nōn in bēluōsam Āfricam

prōjectus.

5. Labōriōsissimē vīctum cottīdiānum 5. At magnam tū habēs ex nāve

quaerō. opem.

6. Serviō hīc servitūtem perpetuam. 6. At aliōs tū in servitūtem

nōn redigis.

7. Nisi prius sōlitāriē moriar, ad 7. At nōn tua magis quam

sōlitāriam senectūtem reservor. parentum senectūs erit

sōlitāria.

50. Profectō ultima illa nimis mē pupugēre. Quae prō levāmentīs

scrīpsī, vulnus animī recrūdēscere fēcērunt. “Peccāvī,” inquam:

“meritam poenam tolerābō virīliter: _fortasse_ ipsa poena aliquid

tandem bonī afferet.” Tum citō sēdāta est omnis mea perturbātiō. Ego

autem haec atque tālia reputāns, admīror, quanta sit vīs vel incertae

obscūraeque religiōnis, sī modo rēctā intendātur viā. Illud _fortasse_

et _sī forte_ plūris est, quam quis putāverit; quia saepius indicium

est animī per tenebrās, lūcem versus, ēnītentis. Id autem ipsum est

virtūs: nam sapientissimus quisque nostrum in suā tamen versātur

cālīgine, semperque ēluctātur plēniōrem versus lūcem. Itaque iterum

ēvāsī strēnuus. 51. Tum canī fēlibusque haedum conciliāre studeō. Omnēs

paxillīs dēpangō vīcīnīs; ūnīcuique suum largior cibātum; ūnumquemque

suā vice dēmulceō. Ex cōnsuētūdine spērō familiāritātem, ex meā

cāritāte cāritātem mūtuam. Posteā ad portum cane comitante reversus,

aliās explōrō cavernās, plūrēsque rēs melius ōrdinō. 52. Tredecim diēs

in terrā dēgēbam, necdum nāvis ēvānuerat. Illam ūndeciēs (crēdō)

ascendī. Quantumvīs coacervāveram, plūs tamen concupīscēbam; et dum

nāvis cōnsistēbat, inter eam portumque meum ācerrimum sustentō ratis

commercium. Rēs aliquot, quās āvēxī, libet hīc memorāre: Incūdem

artillātōris, quam aegerrimē āmōlītus sum; virgās vectēsque ferreōs;

pēnsilem lectum cum lōdīcibus;* supparum* antīcum ē subsidiāriīs:

lacernās plūrēs: piscātōriam supellēctilem novam atque amplam. Porrō ē

rē jaculātōriā* magnōs forcipēs follēsque, malleum rōbustissimum,

pēlvēs ferreās ad plumbum liquefaciendum, batillum grande. Tum omnēs

ignipultās, bonās malās, asportō; item alterum pār pistolārum. Dēmum

fabrīlem mēnsam, retināculō cochleātō īnstrūctam, multō cum labōre per

tollēnōnem dēmittō, laetusque comperiō hanc per sē natāre. Inter

minōrēs rēs memorō lībram cum lancibus aēneīs, sīve trutinam oportet

appellāre, quam in scrīniō magistrī offendī. Ille propter medicās,

crēdō, ūsūs habēbat; nam magister nautīs prō medicō erat. Ego hanc,

velut pecūniās, idcircō asservāvī, sīquandō prō nummīs valēret.

Ingentem plumbī convolūtī lāminam, quae nimia posset esse, secūrī

malleōque discissam particulātim asportāvī; etiam magnum pilulārum

plumbeārum vim, plūrēs rudentēs, fūnēs, ferreōs hāmōs, clāvōs,

pessulōs, cōnfībulās, ānulōs. Cannōnēs* suā ex sēde nōn eram

dēturbātūrus. Posteā magnum trīticī dōlium laetus inveniō, sēriam

optimī adōris, saccharī cadum majōrem, vīnī ārdentis amphorās trēs;

porrō cultrōs furcillāsque mēnsālēs, grandem forficem,* trēs novāculās,

quattuor nautārum gladiōs sīve sīcās.

53. Nē forte mīrētur lēctor, quārē tantam bellicī terrōris vim in

mercātōriā nāve vēxerimus, nātūram illīus commerciī cūrātius

dēmōnstrābō. Hominēs barbarōs ē Guineā erāmus in servitūtem

reportātūrī; quem ad ūsum et ipsa nāvis et omnis ejus dispositiō

cēterīs erat valdē dīversa. Grandiuscula erat nāvis, nāvālēs sociī

sexdecim. Cannōnās habēbat quīnque,—ūnam ā tergō,—nē forte aut cum

praedōnibus aut cum nigrītīs foret cōnflīgendum; nēve, propter subitum

aliquod in Eurōpā bellum, Lūsitāniā implicātā, nōs tamquam Lūsitānī

lacesserēmur. Ignipultae quoque inerant plūrēs, pars vēnandō, alia pars

pugnae apta. Simul pulveris nitrātī plumbīque rotundātī vim magnam

vehēbāmus, atque adeō hominem ūnum tōtī reī jaculātōriae praefectum:

Artillātor appellābātur. Hārum rērum impēnsā valdē minuitur

negōtiātōribus lucrum, nisi quod hōc in commerciō merx quae exportātur

vīlissima est; quae reportātur, pretiōsissima.

54. Aliquot fabās prīmā in rate asportāvī. Quamquam sciēbam magnam

hujus cibī vim nāvī fuisse impositam, sed īnfrā in alveō, crēdidī

marīnā aquā corruptam esse. Nihilōminus dēscendō. Puppim versus omnia

sicca erant; in īnferiōre parte aqua stāgnābat. Sed nōn mē illud

repellit. Īnfrā nūdus, per aquam incēdō, quae genū attingēbat,

scrūtorque mercēs palpandō: tandem saccōs inveniō fabīs plēnōs. Ūnum

hōrum placēbat āvehere, sed quandō cōnor, nequeō ad tabulāta extollere.

Rē dēlīberātā, nōn operae pretium vidētur dē cibō madidō labōrem

pendere; nam asservārī posse quis spoponderit? 55. Mox rēs dūrās

acūtāsque sub pedibus sentiō; ipsa erant ferrāmenta, quae inter mercēs

nostrās imperāveram. Pālae, plānē nostrātium īnstar, profectō nōn

inerant; tantum ligōnēs, furcillātaeque marrae, praeter sarcula ac

dolābrās. Deinde in secūrēs incidō. Tālēs rēs sub aquā dījūdicāre,

paulum difficile erat. Num operae esset pretium auferre,—dubitābam.

Tandem aliquot cujusque generis assūmō, praesertim capita secūrium ac

ligōnum. 56. Posteā fēlīcior eram. Nam in conclāvī quōdam, quod coquī

nostrī erat proprium, quīnque offendī corbēs, fabārum plēnās, apprīmē

siccārum. Hās cūrātius repōnō āvehendās, et aliam post aliam cūnctās

dēmum ad terram dēportō salvās. 57. Porrō dum mēnsam fabrīlem āmovēbam,

quae suprā erat, nōn in alveō, pōne in angulō fascēs quōsdam mercium

retēxī. Hōs aperiō. Intus erant versicolōrēs vestēs, quās propter

Āfrōrum commercium imperāveram. Avidē corripiō, sed nesciēbam quārē.

Posteā numerāvī, invēnīque sexāgintā. Cēterae, ut opīnor, fuerant in

alveō.

58. Duodecimō māne, ut rēmigō ex portū ratem pōne trahēns, flūctus

asperior aliquantum aquae in cymbam immīsit. Exhaurīre simul atque

rēmigāre nōn poteram: sī rēmōs inhibērem, verēbar nē dēflexa cursū

cymba latus undīs objiceret. In portum, ut tūtius, statim redeō: ibi

rōborandam suscipiō cymbam. Altiōrem faciō prōram, additīs tabulīs,

quae, ferreīs virgīs firmātae, aliquantum asperginis possint rejicere.

Nōn longī labōris erat illud; sed nimius ventus mē terrēbat, igitur

reliquum diem scaphae addīxī. 59. Illud cōnsīderāveram. Naufragium

recente lūnā passī erāmus ipsīs in Kalendīs Septembribus. Ad

plēnilūnium iterum intumēscente Ōceanō posse crēdēbam sublevārī

scapham; grande mōmentum, servārētur-ne an prōrsus cōnfringerētur. Ex

arcīs meīs ūnam dēligō, aquae (sīqua alia) impenetrābilem. Quidquid in

scaphā īnfirmum vidētur, summā meā arte reficiō, seu stuppā ac pice,

seu argillā vitreāriā* opus sit. Simul ac aestus recesserat, ancoram

quam longissimē per harēnās mare versus trahō, suō ancorālī artius

scaphae colligātam. Dentem ancorae firmiter dēfīgō, quoad possum. Ipsō

in ancorālī, circā septem pedēs ab ancorā, fūnem brevem nōdō

astrictissimō implicō; mox hūc dēportātam arcam eōdem fūne cōnectō.

60. Illud ēvenit, quod spērāveram. Arca, aestū īnsurgente sublevāta,

simul ut ad scapham aqua pertingēbat, (nam ego cum spē metūque cūncta

notābam) incēpit scapham attrahere. Tum prō cūpā*[B] natante arca mihi

erat. Cōnfestim dēcurrō ad cymbam. Per aestum rēmigō, ubi propter

altitūdinem aquae flūctus nōn sē frangēbat; et ut prīmum scapham

assequor, eam remulcō inhibēns, solvō ancorāle; nam ancoram extrahere,

nimiī id fuisset temporis. Mox, ovāns et praegestiēns, scapham in

portum dēdūcō incolumem. Haec in duodecimō erant diē. 61. Māne

īnsequente, cum speculor, sentiō marī male crēdī: tamen quāsdam etiam

rēs voluī ēripere, quamquam ratī nōn cōnfīdēbam. Scālās nāvis ac

tollēnōnem ad ultimum relīqueram. Optimās habēbat forēs diaeta*[C]

prīncipālis: hās concupīvī, quia bonā erant fabricā. Cardinēs facile

āvellō: forēs reste firmiter colligō. Dein sūculās[D] cum

trochleīs*[E] assūmpsī; ipsīus porrō tollēnōnis ferrāmenta omnia: sed

scapum rōstrumque ejus, quae lignea erant, trahenda per aquās

dēstināvī, cum scālīs et foribus. Ferreum onus, ūnō homine nōn gravius,

in cymbā dēcernō asportāre.

62. Impigrē rediī, sed aestus in hōrās magis tumēscēbat. Tunc cum

maximē intrābam portūs ōstium, agmen pōne tractum adeō disjectābat

cymbam, ut ego perterritus fūnēs necessāriō absolverim, nē dēmergerer.

Incolumis egomet postēs illōs praetereō, laetus quod nīl mihi cymbaeque

accidisset, praeter asperginem profūsam. 63. Ventus etiam atque etiam

incrūdēscēbat: post trēs hōrās violenta flābat procella, quae tōtam

per noctem furēbat. Māne, ut prōspexī, ēvānuerat nāvis.

————

Caput (III.) Tertium.

64. Equidem ut vacuum aspectābam mare, neque lacrimātus sum neque

gemuī, nē agitābar quidem animō. Sed tenerum quendam sentiēbam

affectum, tamquam sī fessā aetāte parēns, cujus magnīs fruimur

beneficiīs, lēgitimē ac necessāriō dēcessisset. Immō nōn tam nāvis quam

egomet vidēbar obiisse mortem. Ab hominibus abscindor, novō sum in orbe

rērum, astō tamquam in aeternitātis sōlitūdine. Ignōtus mē circumambit

Deus, cujus sentiō tum misericordiam tum sevēritātem, mē ipsum culpāns

sed nōn amārē, nec sine modō. Nōn in genua prōcumbō; nōn precēs, nōn

vōta concipiō; grātēs nōn effundō, nec paenitentiam; tamen caeca

quaedam, ut opīnor, mē penetrābat venerātiō. Certē eram et

tranquillissimus, et quasi religiōsē dēfīxus. 65. Ex hōc statū mē

expergēfacit canis, amanter blandiēns. “Āh! quam vellem possēs

colloquī,” inquam clārē; et amōre ergā canem haediculamque meam atque

ipsās fēlēs valdē pertemptor. Prope paenitet mē, quod capram mātrem

occīdī. Quoniam brūta animālia, sī modo reciprocāre amōrem possint,

commūnem habent nōbīs sociālemque nātūram, nōlō vītam ēripere temere.

Haec cōgitāns, īnsuper meminī, parcere nitrātō pulverī quam sit bonum,

pondus caprae quam fuerit molestum. Paulō post quaerēbam, cūr, sī

vīctum terra subjicit, mālim ferārum mōre raptās vītās praedārī. Illa

sānē quaestiō profundius in pectus dēscendit, postquam ūbertātem

īnsulae plēnius compertam habuī. 66. Sed exsultō, et pāstīs animālibus,

dē fabīs meīs satagō, quārum aliquās aquā coctās velim, prō canis

cibātū. Posteā hās coquēbam cum carnis frustīs, cum sēbō, lārdō, dēmum

piscibus vel oleō; faciēbamque massās quadrātās: tum sī aliunde nihil

foret in promptū, hinc et canem et fēlēs pāscēbam. Semper dēnique hōc

modō pauxillulum carnis aut piscium prō condīmentō adjungēbam fabīs,

farīnae vel rādīcibus.

67. Posterō diē, caelō serēnō et marī tranquillō, ligna tollēnōnis et

diaetae forēs ējecta sunt in lītore; cum minōre dētrīmentō quam quis

exspectāverit. Hās rēs, ut prīmum possum, citrā vim undārum trahō;

dēnique in cavernās illās, dē quibus dīxī, dēpōnō, et quandō ab aliīs

operibus vacō, restituō tollēnōnis ferrāmenta. Posteā hunc ad nāvāle

meum cōnstituī, propter ūsūs scaphae. 68. Sed dē domiciliō meō multa

erant dēcernenda. Cavernās in rūpe quō lātius explōrāveram, magis

admīror. Ultrā numerum vidēbantur. Aliae patēbant, sine externō

pariete, tamquam porticus aut ambulācrum; aliae angustā jānuā, intus

camerātae, jūnctae sunt item internīs ōstiīs, ita ut tōta rūpēs velut

spongia esse posset. 69. Contemplāns crēdidī, hās marī esse excavātās:

nam sub pedibus pavīmentum erat saxeum, molliter tamquam flūctibus

rotundātum, et quasi per lātissimōs gradūs ascendēns. Omnia mea possem

hīc optimā cum disciplīnā dispōnere; sed dē cubiculō erat praecipuē

cōgitandum; nec libēbat arborem meam prius relinquere, quam mūnītius

quiddam reperīrem. 70. Illud animadvertī,—nihil saxōrum praeter lītus

jacēre, quod ā rūpe cecidisset; et quidem ubi gelū est ignōtum, rārior

esse dēbet tālis rūpium lābēs. Porrō pavīmenta cavernārum parcā tantum

harēnā vestiēbantur, tamquam ventō illātā. Lacūnāria ferē camerāta

erant, hīc atque hīc quasi stīriārum massīs distīncta. Aquās per rūpem

stillantēs crēdiderim saxō saturātās fuisse. 71. Lītus externum,

propius undās, algārum erat ferāx; internum, ultrā summōs aestūs, aliā

quādam algā et cactīs aliīsque spīnōsīs fruticibus* opplēbātur. Plūrēs

hōrum in decem pedēs surgēbant, aliquot in quīndecim. Ex hīs silva

plūrima et quasi umbrāculum ante cavernās praetexēbātur, nē quis ē marī

vel ā rūpe oppositā facile intrō perspiceret. Ego autem, arreptā

secūrī, continuam sub rūpe aperiēbam sēmitam, succīsīs cactīs

cēterīsque, quidquid nimium obstāret. Jamque velut in meam vīllam mē

recondō. 72. Ē cavernīs duās praesertim dēnotāvī, ūnam prō cubiculō,

alteram prō penāriā. Utraque internum habēbat ōstium, per quod aura

flābat salūbris. Sēnseram autem, et apud Maurōs et in Brazīliā, quantum

nox frīgidula corpus fervōribus adustum fovēret atque recreāret; et sī

in magicā hāc horrendāque īnsulā (sīc eam quandōque vacuīs oculīs

contemplābar) per summōs calōrēs habitandum mihi foret, tāle cubiculum

magnī aestimābam. Opera quaedam hīc meditābar, sī hūc mea omnia

congererem; propter quod cōnsultō opus erat. 73. Marī seu terrā, ipsam

ratem, sīve bona mea ex rate, dēdūcerem, aut perīculōsum aut labōriōsum

fore opīnābar. Mox subit haedī cūra, cui neque pābulum hōc in locō

habēbam neque aquam dulcem. Mihimet profectō aquam imprīmīs anquīrere

opus erat: sed nōn diū hujus reī inopiam queror. 74. Etenim postquam

per spīnās fruticētī longius patefēcī viam, et dulcem aquam et nāvāle

scaphae idōneum inveniō. Post quīngentōs amplius pedēs abrupta humus

erat, alveō marīnō intus penetrante, tamquam ōstiō rīvulī. Intellegō

alveum hunc, quasi flūmen submarīnum, ad Postēs Saxeōs continuārī;

intus autem nāvāle, mihi satis profundum, etiam in recessū aestūs

praebērī. 75. Hunc in alveum rīvus ē terrā praeceps dēcurrēbat. Spatium

autem praetereundī inter rūpem alveumque satis lātum patēbat, succīsīs

modo fruticibus. Jam tollēnōnem mente dēstinō in margine ērigendum:

sed redeō contentus in vallem, dē ōrdinātiōne bonōrum meōrum meditāns.

76. Omnia dē prīmā illā rate dētrahō dispōnōque subter quādam arbore,

cum ipsā ratis māteriē. Latēre volēbam, sī forte quis advenīret.

Plūrimās caedō virgās, quae facillimē ūdō in solō possint frondēscere,

hāsque ita dēfīgō, ut quam maximē, quidquid sit intus, obtegant. Hūc

dēdūcō haedum, velut suum in praesaepe. Cistās quae pecūniam, quae

astrologicam supellēctilem, quae pulverem nitrātum continēbant, hās et

capsās scrīptōriās aliāsque rēs minōrēs, singillātim ad cavernās

asportāvī: posteā culīnae īnstrūmentum.

77. Post aliquot diēs, hīs rēbus ōrdinātīs, caelō serēnō, cēnseō

dēambulandum. Caput īnfulā* dēnsā, Turcārum mōre, obvolvor; quod

quidem in Brazīliā faciēbam. Balteō pistolīsque succingor. Grandem

cultrum plicātilem* sūmō ac pēram; dein convallem ascendō jūxtā rīpam

flūminis. Novā in regiōne omnia nōn possum lēctōris animō subjicere,

quae meīs occurrēbant oculīs; sed plūra cōnābor paulātim expedīre. 78.

Avium versicolōrum tanta erat multitūdō, ut nisi in Brazīliā praereptā

mihi esset admīrātiō, tunc obstupēscerem. Hīc autem mē praesertim

alliciēbat pulcherrima illa avicula, quam in Occidentālibus īnsulīs

Anglī _aviculam_ bombilantem appellant. Plūra quidem hujus generis passim

volitābant, item mīra pāpiliōnum varietās. 79. Immō, nōn modo alia

prōrsus arborum, fruticum, grāminum, foliōrum genera appārēbant,

nostrīs hominibus ignōtū, vērum etiam ferē omnis arbor reptātōriīs

fruticibus, vītium aut hederārum ad īnstar, vestiēbātur; atque adeō,

obruēbantur plūrimae. Ē tantā varietāte vix quidquam prīmō poteram

agnōscere: cēterum imprīmīs anquīrō ēsculentās rādīcēs atque ignis

alimentum. 80. Quidquid juncōrum obviam vēnit vel cannārum, medullam

explōrāvī, anne idōneum praebēret fōmitem. Tria dēmum genera in pēram

sēlēcta condidī, quae experīmentō probārem. Āridās sīve lignī sīve

lignōsōrum foliōrum reliquiās celerrimā flammā ārsūrās crēdēbam. Tālis

māteriae plūrēs asportāvī pugillōs. Rubōs* quoque notāvī dūmōsque

āridōs, ex quibus immēnsa cōpia cremandō sufficerētur. 81. Mox fruticem

videō, quī piper gignit; sed magis gaudēbam, quod dioscōreās*

ēsculentās invēnī multās. Duo hārum genera optima prō certō

agnōveram,—quae _ālāta_ appellātur, et quae _globōsa_. Ulterius

perscrūtāns, adeō abundāre intellegō hās rādīcēs, ut, sī cōnservārī

possint, cibus semper futūrus sit in promptū. Jam _cinchōnam_* videō

arborem, colligōque rāmulōs plūrēs. Nē longus sim, satis sit nārrāre,

mē circā hōs locōs posteā invēnisse medicās quāsdam herbās, quās in

Brazīliā didiceram, et aliās quās prō condīmentīs cibōrum aestimābam.

82. Acclīvitās vallis augēscēbat. Vix quattuor mīlia passuum aestus

marīnus in terram penetrat; sed modicus rīvus plūrēsque rīvulī

dēscendēbant per plantās et arbusculās. Propius ad collēs dēnsantur

generum dīversōrum arborēs, grandēs aliquot. Nova simul atque ārida

folia in eādem cōnsistēbant arbore, id quod colōrēs pulcherrimōs

contendēbat: immō, exoriēbantur frūctuum germina ipsō ē rāmō, unde

pendēbant frūctūs putrēscentēs. 83. Quīnque vel sex mīlia continuāvī

iter, semper ascendēns convallem. Ēn vērō, hīc locī seges illa

pretiōsissimā blandītur oculīs, _zēa_* virōre et aurō fulgēns. Plēnē

mātūram crēdidī. Humī jacēbant grāna plūrima et siliquae. Pigēbat mē,

quod major mihi pēra nōn erat in promptū. Quantum potuī, īnferciēbam,

jamque prō certō habēbam cibum mihi numquam dēfore. Tandem collēs

sinistrī sē dēmīsēre; atque alia vallis, lātior atque amoenissima,

quasi hortōs viridissimōs in sinū suō retegit. In fronte mihi

assurgēbant juga altiōra, montēs paene dīcerem, spissīs vestīta herbīs,

ex quibus undique stillābant rīvulī perennēs. Arborēs frūctificās

admīror, inter quās dispiciēns agnōscō citrōs, aureās mālōs,*[F] et

Assyriās mālōs, quās _līmōnās_ appellāmus. Sānē jūcundissimus erat rūris

aspectus, mēque sēnsī esse opulentum lātifundiōrum dominum. Utramque

vallem mihi tamquam proprium prōtinus asserō, nōminōque priōrem

convallem meam, vel Convallem Flūminis, alteram Hortōs meōs.

84. Multum mē alliciēbat hortōrum amoenitās, cōpia arborum et dulcis

aquae, dēfēnsiōque montium. Dēlīberābam dē commigrandō illūc, nisi quod

nōllem maris prōspectum āmittere, sī nāvis venīret: immō, prōrsus

nōluī cymbae scaphaeque ūsūs renūntiāre: necnōn per pluviālēs hōrās

nihil cum cavernīs meīs vidēbātur contendere. Etenim hāc in regiōne

caelī liquēbat mihi dīrissimās aliquandō esse exspectandās procellās,

quae tentōria ac domicilia perverterent; tālī in tempestāte nīl

cavernīs esse comparandum. Pigēbat mē vidēre frūctūs plūrimōs et

optimōs humī prōstrātōs et aquā putrēscentēs. Arborēs passim vim ventī

prōdēbant. Sine dubiō autumnālēs procellae tantās fēcerant ruīnās.

Sērius ego hōs in locōs prōcesseram, messe frūctuum praeteritā. Attamen

hōc sub astrō tam vegeta est vīs terrae genitālis, ut novī frūctūs

appārērent, quī mox possent mātūrēscere. Plūrēs hōrum concupīvī, et dē

modō convehendī meditābar.

85. Rediī ad cavernās alacer animī, cūrārum oblītus. Pēram opplēveram

illīs rēbus quās memorāvī; loculōs autem vestium arōmatīs, gummīne et

citreīs mālīs aliquot. Prōtinus novōs thēsaurōs cūrātē dīgerō. Dēnique

ā cavernīs in arborem meam propter noctem retrō cēdere, paulō

labōriōsius vidētur.

86. Māne cum expergīscor, sentiō diērum mē āmīsisse computātiōnem. Nē

prōrsus fierem barbarus, ad disciplīnam puerīlem mē redūxī. Diēs

incipiō in digitīs numerāre. Quid ūnōquōque diē fēcerim, ego mihimet

recitō; inde comperiō, quīnam sit hodiernus diēs. Tum volō

mathēmaticus ratiōnēs retractāre. Dīxī mē quattuor librōs ē nāvī

āvēxisse. Ūnus erat precum sacrārum libellus, secundum normās Papālēs:

alterum erat dē Geōgraphiā: tertium nihil habēbat nisi numerōs ad ūsum

nāvigandī dīgestōs: quārtus ipsam nautārum mathēmaticam tractābat.

Hanc perlegō libenter. Quippe nōn sōlum sōlitūdine animum āvertit, sed

absolūtius quiddam et sublīmius subjēcit cōgitantī, nē semper dē meīs

tantummodo cūrīs satagerem.