158. Farinâ autem elixâ cum piscibus vescebar primò; mox Arabum

more assas placentas faciebam. Nempe, combustis super ferreâ laminâ

vel plano saxo lignis, prunas submovebam; placentas udas in calidâ

superficie positas sub patellâ ferreâ obtegebam: huic iterùm

superingerebam prunas. Placentae subtèr, velut in furno, coquebantur:

sed fermentare placentas nesciebam. 159. De his hactenus. Ceterum

de pulcritudine rerum quae domicilium meum cingebant, non eram

incuriosus. In floribus aut foliis si quid excelleret, pluries

reportavi aut radicem aut sarmentum, quod defoderem in cavernarum

viciniâ. Summâ in aestate coci nucem, quae suâ ex arbore deciderat,

reportavi mecum, plenē maturam credens; mox ipso in portu meo serendam

decrevi. Etenim sic commentabar mecum: “si properē in Angliam avehar,

nunquam me poenitebit hanc sevisse arborem, plurium fortasse parentem,

aliorum hominum domicilium ornaturam: sin hâc in insulâ detinear

ultra biennium, gaudebo arbusculam videns surgentem.” Sedulo delegi

locum serendi, congessique humum uberrimam; statuo irrigandam esse

diligentissimē. 160. Post diem sanē laboriosum, dum sub astris vescor

et bibo, antequam me in aquarum lavacrum committam, miror quamnam

ob rem me tantopere fatīgem. “Anne, O fatue Rebili, nihil tibi esse

operis putas? Times-ne, ne facilè nimis vivens, socordiâ opprimaris?”

Tum respondeo: (etenim moris mei erat, multa clarē loqui. Nĭsĭ hoc

fecissem, patriae linguae forem oblītus: immò ipsum mentis acumen

hebetatum foret. Sed prope omnia mea difficiliora consilia, plenâ

oratione pronunciando, definiebam magis et consummabam.) Itaque

respondeo: “Cibus, vestis, domicilium, vitam asservant hominis; sed

pulcritudo beatam facit vitam. Ad portum meum adornandum, in honorem

ejus et pulcritudinem, cocum nucem ceterasque res consevi.” Extemplo

etiam clarius, “Oh fatue Rebili! (inquam) hominum neutiquam miserrimus

es tu, qui adornando domicilio das operam.”

161. Aliam rem, absurdum forsitan, non absurdum erit lectori

communicare. Quarto die postquàm cocum insevi, longiùs durante pluviâ,

tempus computabam, invenioque natali matris die me illam sevisse

nucem. Mox memini, quàm incertum sit, vivat-ne mater an mortua sit.

Mirē tangebar et tenerâ perfundebar memoriâ. Tum quia plures noveram

vel audiveram, qui praesagium mortis alicujus se habuisse crederent,

hoc mihi ipsi matris mortem ominari videbatur. Etenim jam fassus sum,

me, simul ac opere cessarem, moestum saepius evasisse fractumque

animo. 162. Quando me ineptiarum incuso, respondeo, “fortasse non esse

ineptum.” Nam si restituat me Deus in patriam, tum aut gaudebo vivam

inveniens matrem, aut rectissimē praecepero debitam moestitiam. Sin

nunquam restituar, sed solitarius peream, minùs sum inhumanus, minùs

ab omnibus necessitudinibus abruptus, quando caritate praeteritorum

emollior. Melius autumo, propter ficta humanarum rerum flere, quàm

rebus humanis omnino non tangi, et pro me solo vivere. 163. Quamobrem

ubi nona venit dies, decerno in honorem matris novemdialem praebere

coenam. Hospites autem, quos solos potui invitare, erant psittacus,

cănis, grex, lepŏres, feles, columbi. His optimam, quantum possim, paro

coenam. Ceteros facilè satio, sed duas capellarum experior avidissimas.

Magnitudine indies crescebant. Omnes, cibo succulento pastos, sperabam

majores pinguioresque quàm fera animalia fore, si semper largiter

praeberem. Etenim velocitatem in capris minimē cupiebam. Pondus

corporis trahulae conveniebat vel lac promittebat uberius; itaque

largâ manu pascebam libens. In pabulo autem erat gramen merum, frondes

item herbae plures delicatae, quas in matris honorem suggesseram. Has

cunctas comedunt, concupiscuntque etiam. Imber destiterat commodē:

censeo igitur finiendam in saltu novemdialem coenam. 164. Quàm

celerrime annulo lori caprum apparo, ejusque caudae capram adjungo:

ceteros solvo. Falcatum gladium in balteum insero, caprumque ducens

notum ascendo tramitem. Illi sequuntur. Cănis in fronte excurrit,

psittacus humero meo insederat, suo more garriens incontinenter. Feles

⸤mirabundae emigrationem⸥ ejulant, tanquam ploratrices (opinabar) ad

sepulcrum, mox nolebant progredi: cum leporibus domi remanebant. Magnam

veli laciniam cum funiculis in dorsum capri conjeceram; sic saltum

attinemus. Haedi alternis pascuntur, ludunt. Sed ego gladio falcato

herbas frondesque molles, quae sub quotidianâ pluviâ luxuriabant,

largiter succīdo,--alias laciniâ veli obvolvo, alias mero fune

colligo,--super dorso jumentorum apponens. Opportunum erat, quòd tunc

haec pabula deportavi, nam postea propter pluvias paulo difficilior

fuit convectio. Ceterùm animantium hilaritas et mea ipsius excitatio

moestitiam mihi dispulit.

165. Sub longiore pluviâ multùm ego cum psittaco loquebar; quod

quidem ab initio feceram. Sed postquàm consuetus est nuces atque alios

cibos e manu meâ capere, gaudebatque meo adventu, propere discebat

loqui, et valde me risu alloquioque solabatur. Etenim, ut plurimùm,

docebam eum sic pronunciare: “O fatue Rebili!” sic enim memet appellare

solebam. Atqui ille vocabulum “fatue” aut non potuit dicere aut non

voluit, meum autem nomen libentissime ac plenissime proferebat. 166.

Aliquando audiebam, O debili Rebili; vel, O febili Rebili; alias, O

hebili Rebili; quae quidem sic interpretabar, ut essent, O dēbilis, O

flēbilis, O habilis! dubitabamque subridens, numne habilis magis an

debilis essem. Sed longe saepius meum nomen ipsum iterabat, et quasi

variabat amatorie. O Rebili Rebili, inquiebat; tùm accelerans semper

sonorum cursum, O Rebi bili, Rebi rebi, Rebi relili, Rebi libili,

O!--Et quum ego tristi cum misericordiâ vocabulum O! pronunciarem,

ille me imitans primò tragicâ severitate dicebat O! sed in fine

tanquàm cavillans deridensque illud O! joculariter efferebat, donec in

cachinnos solvor.--Neque vincīre eum opus erat; itaque ligamina detraxi.

167. Omnium uvidissimus, ut opinor, Junius erat mensis, nunquam tamen

quinque vel sex horas exsuperabant pluviae. Quodam die post imbrem

splendida fuit coeli serenitas cum aurâ mollissimâ. Interrogavi memet,

quidnam facere oporteret. Stătim respondi,--“Nunc, si vir es, Rebili!

testudinem marinam reportabis.” Hoc namque saepe cupiveram, conatus

eram nunquam; sed hâc in ⸤claritate sōlis⸥ post pluviam, testudines

credebam summâ in aquâ suspensum iri. 168. Cymbâ expeditâ progressus

sum. Lāto lenique motu fluctuabat aequor maris, molle, rugosum, et

quasi oleo perfusum. Fervorem solis aura marina discutiebat: itaque

pergo. Tertium illum attingo sĭnum; mox video testudines plurimas,

summis in aquis apricantes, fortasse dormitantes. Cautissime

circumspicio, et modicâ delĕgo[O] magnitudine unam, cujus caput erat

aversum. 169. Lenissimo motu allabor, omnesque caveo strepitūs; dein

pedes testudinis posteriores transversis mănibus arripiens, dum ad

proram genibus innitor, uno molimine ac jactu praedam mediâ in cymbâ

teneo supinam. Morsus testudinis horrendus est: hunc si cavebis, cetera

erunt in facili: in dorsum autem conjecta, jacet immobilis. Confestim

redeo, tam citô successu laetus. Postmodò haec praeda majoris mihi erat

quàm putaveram.

170. Indies mox foedior ingruebat tempestas. Tandem inter nimbos

nigerrimos prodibant fulgura tremenda, quae frigus maximum incutiebant:

grandinis procellae sequebantur. Tonitrua per plures horas erant paene

continua. Mare vehementer furebat; aestus ipsas ad rupes pertigit.

Quando pluvia paulisper destitit, exeo prospecturus: ecce autem carina

navis nostrae decem mensibus post naufragium, ipsis in arenis intra

cautes projecta. 171. Extra cautes mare montosum erat; intra tam

perfractum, ut nulla posset esse cymbae utilitas: sed valde brevem esse

intelligo aquam. Tantâ sum cupiditate incensus, ut caligis ac braccis

exutis, mare ingressus navis fragmina scanserim. Summae sane partis non

multum restabat: quid remaneret in alveo, volo inquirere. Facile video

et multa inesse et nihil posse me id temporis amoliri: itaque postquam

satis exploravi, redeo domum, per aquas praeter rupes necessariò

vadens. 172. Sed algebam, crepitabantque dentes mei. Muto vestimenta:

frico cutem: sed algeo tamen. Ignem accendo, neque inde multum acquiro

caloris. Sensim invēni, penitùs in viscera descendisse frigus, et morbo

me pertentari. Projectus in cubili, quidquid ibi erat vestimentorum

circumvolvor. Nequicquam. Ignarus quid facere oporteat, pavesco ne

vesper ingruat, tenebris obtegar, inops auxilii consiliique. Tandem

algoribus meis nimius fervor succedebat, valde profecto violentus. 173.

Interdum Maurorum formulam adhibens, in pectore aspiravi: “O Deus!

a te prodivi, ad te redeam!” Quid foret, esse solitarium, tum demùm

cognoveram. Jacēre, stare, sĕdēre, cuncta dolebant; flagrabat caput.

Corporis dolores angor mentis exsuperabat. Tenebras, omnium rerum

maxime, metuebam. Surgo, pede titubante incedo, aquam potulentam et

citrea māla quaerens. Os interius plane siccum erat; lingua si buccas,

si palatum tangeret, ibi adhaerebat. Quare mālum citreum in tenuissimas

quasi assulas concīdi, quarum unam linguae apposui: alias in poculo

compressi, deinde aquâ commiscui. Hoc medicamentum sorbillabam,

interdum bibebam. Credidi fervori viscerum id fore utile. Alteram

mox atque alteram super linguam compono assulam citricam, siccitatis

levamentum. Jam nox adveniebat, recordorque animalia non esse pasta.

Feles vehementer ejulabant. Neque potui eas abigere, neque, dum fervor

capitis instat, sufficiunt mihi vires ad ministrandum.

174. Tandem in sudorem solvor: post horas dolentissimas mens se

aliquantum recuperat. Spisso obvolutus pallio, cibatum praebeo

felibus, leporibus, capris, căni, quanquam debilis toto corpore. Jam

certum habeo, qualis sit febris hujus natura; felicemque me judico,

quod lux in tantum duraverit. Mente levatus, plurimisque vestibus

opertus, somnum capto; sed quando dormīto paulisper, morbida me terrent

insomnia, pravâ religione plena. Sane pluribus horis ante lucem ipse

sudor cessat; tum, quamvis defessus, laboriosè cutem perfrico, et

quidquid e vestimentis maxime sit villosum, libens amplector: ligna

in culinâ accendo. De remedio morbi tum meditor. Dixi me cinchonam

e valle apportasse, atque in usum corii adhibuisse. Bonam hinc esse

medicinam noveram; nunc verò contra amaritudinem ejus firmans mentem,

aquâ commixtam lībĕre poto. Nec dubito quin me sagaciter curaverim;

nam febris non rediit. Mānĕ autem e cubili surgens, cogito quid postea

faciendum.

175. Imprimis statuo: si possim, noctem insequentem non sine lumine me

acturum. Aut candelas aut lucernam aliquam judico necessariam. Nihil

facilius videbatur, quàm Maurorum ritu rem conficere, si aut oleum

aut sebum haberem. Sed quicquid fuit, id omne credidi consumtum esse,

aut in cibatu canis aut in scaphâ resarciendâ, sive in retinaculis

jumentorum vel in serrâ. Tum testudinis reminiscor: hujus adipem

volo adhibere. Item carnem ejus, ut novum quiddam, pro cibo stătim

concupisco. De mactandâ, fateor, haesitabam; nam tale feceram nihil.

Caput testudinis si amputabitur, tamen (aiunt) post viginti quatuor

horas mordebit tenacissime. Quid ergo occīdet eam? Ego verò opinor,

amputato capite, nihil doloris sensurum corpus. Igitur ipso in dolio,

ubi in aquâ marinâ servabatur, amputo caput: hoc caute forcipe abjicio:

cetera concīdo et plurima intus ova invenio. Horum quatuor protinus

torreo, vescorque cum placentâ. Maximam vim adipis excipio. Partem

hujus (eam fere quae solidior erat) pro placentis assandis vel pro

sartagine reservavi: longe plurimam pro oleo sumsi. Tum de linamentis

cogito. 176. Feliciter accĭdit, quòd huic rei non opus est viribus:

linamenta contorquere, puellarum potest esse opera. Veterum funium

quidquid esset corruptum, pro stuppâ reposueram. Inde duabus horis

linamenta confeci, quot triginta noctibus facilè sufficerent. In ferreâ

patellâ depono adipem ac linamentum sic circumtortum, ut finis hujus

super labro patellae minimum tantùm dependat. Ipsum linamentum liquidâ

adipe saturatum accendo, experiorque rem bene procedere. Equidem si

dormirem, nemine linamentum subinde extrahente, pòst paulò extinctum

foret: attamen id parum rēferre censeo; nam per igniaria possem

accendere, ut primùm evigilarem. Postea juvat me invenisse, talem

febrem posse subigi.

177. Post triduum finitae sunt pluviae, et sol processit clarissimus.

Ego quoque prodeo, tepore gaudens. Inviso littus. Video doliis stratum,

cadis, arcis perfractis, lignis omnis formae et ferramentis. Paene in

sicco erat ipse navis alveus, cum ancorâ atque ancorali. Cuncta jam

pro meis destino, sed volo relaxari paulisper; etenim minùs firmum

me sensi: igitur ab his redeo in portum. 178. Feles video, utramque

cum catulis recèns natis. Tum me subit: “Ah! illud erat, quare adeò

ejulavere; non tanquam funeris ploratrices, sed ut expostularent

catulorum alimenta.” Bonis matribus collaudatis, praetereo. Jamque

recordor, feram felem primo illo die esse a me visam; de quo postea

aliquoties dubitaveram. Agnosco, aut in saltu aut in silvâ magnâ

tales inveniri bestias. 179. Gregem deambulans assequor. Haedos

omnes grandescere ac pinguescere notaveram; jamque video juniores

capellas spem prolis dare. Inviso lepŏres: en autem, lepus femina

lepusculos ediderat. Non ridere non poteram: immò cachinnavi. Sic autem

interpretatus sum: Teneram progeniem male nasci ante finitas pluvias:

quare sic esse a Naturâ comparatum, ut quàm proxime posteà nascerentur.

180. Lectori denunciandum est, inde ab illâ febre pictatis me conscium

novae factum. Re non prorsùs nova erat; nam inde ab ipso naufragio

quasi fermentatio mentis coepta est. Tum primùm didici, quanti

esset humana caritas, quàm jucundus ipse aspectus hominis. Mox ergā

ipsa animalia emolliebar, quorum caritatem pluris quàm utilitates

aestimabam. Deinde intellexi, quàm ingens esset inter generosissimum

brutorum atque infimum hominem discrimen: etenim quemvis e servis

meis Brazilicis loco cănis optimi vehementissime amplexus forem. 181.

Jam poenitebat me de parentibus: neminem praeter memet culpabam.

Ergā hos reverentia, ergā omnes impetŭs quidam amoris ac desiderii

me exercebat: itaque, ut opinor, ad rectam religionem eram maturus.

Etenim dixit nescio quis: “Qui inferiora bene amat, hic superiorem

bene venerabitur.” Attamen ante hanc febrem ipse Deus ignotus quīdam

ac nimius videbatur mihi; quem quĭdem diligere, praeter naturam esse

censebam. Nec his de rebus singillatim juvat explicare. Quippe neque

ego ab aliis neque ceteri a me eam religionem ediscent, quae pectŏris

est, non merae mentis. 182. Sed ipsâ in febre, quando tranquille Deo

me commisi, intellexi primùm, quàm non longinquus esset Deus; immò,

ipso illo in loco adesse illum, si uspiam alibi. Exinde profundior de

religione me invadebat cogitatio; neque cogitatio solùm, sed cordis

quīdam motus, qui me tunc primùm ad sacram lectionem instigabat.

183. E quatuor meis libris, unum dixi esse precum Lusitanarum secundum

formas Papales. Idcirco spreveram. Nunc autem legens, plures invenio

versiculos e Judaïcis et Cristianis lĭbris, qui cunctorum sunt, non

Papistarum modò. Duo me praesertim commovebant. “Quem diligit Dominus

Deus, hunc castigat, per virgarum disciplinam erudiens filios.” Item.

“Quare homo, qui vescitur aurâ, de poenis delictorum conqueratur?

nae, prodest in juventâ sustinere jugum.” 184. Tali lectione

affectum, preces ét verae et vehementes sancto me gaudio tum primùm

pertentarunt. Porrò hinc repperi, unde solitariae vitae derivarem

solatia. Inquietissimus sane interdum eram, pertaesus solitudinis et

suspirans ad alloquium; attamen tria tandem plene didici:--constantius

ea quae animo, quàm ea quae oculo percipiuntur, permănere:--Deum non

minùs mihi esse praesentem, quòd abessent homines:--denique, Ut ex hôc

taedio me potuit eripere, sic in eodem posse illum ⸤purgato mihi animo⸥

pleniorem dare liberationem.--Sed haec pedetentim et plures per menses.

Quippe vera religio vita est, non disceptatio ingeniosa, nec nisi multâ

pectŏris exercitatione ipsarumque rerum experientiâ percipitur.

CAPUT (VIII.) OCTAVUM.

185. De grege erat quod me male habebat. Capri maximi quanquam labrum

perfoderam, tamen expertus sum aliquando ferociter eum cornibus petere;

idque periculosum esse sensi, quando ad trahulam eum vellem ligare. Re

perpensâ, ne mihi aliquando sit infestus, cornuum ejus maximam partem

serrâ amputo. Relinquo tantum, quantum helciis sustentandis sit opus.

Exinde gnarus deminutarum virium, tranquillior factus est. 186. Ne

posthàc obliviscar, hîc libet narrare, quidnam cornibus ejus fecerim.

Solidiora erant, quàm caprarum quae asservaveram: jam arcum terebrandi

gratiâ conficere statuo. Saxum quoties vellem perforare, nihil e meâ

supellectile placebat. Erat mihi terebra,[P] erat caestrum[Q] fabrile,

utrumque tenue nimis; non nisi ligno vel cornui terebrando idoneum.

Ad saxum terebrandum clavis spicatis utebar multo cum labore; nunc

arcum ritu Maurorum libet adhibere. 187. Imprimis e velorum funiumque

trochleolis unam delēgi bonam, perfecto orbe, cujus in medio quadratum

erat foramen. Ferreolum item delĕgo; (multa in littore talia tunc

jacebant) quae illud foramen tantùm[R] non intret. Hujus unum finem

igne mollitum valde tundo, ut sit et solidior et paene acutus: alterum

finem in teretius concinno. Mox limâ hîc atque hîc detritam, in foramen

trochleolae impingo. Acutiorem finem molâ quoque exacuo: sic ipsam

terebram perfeci. 188. Arcus restat. Anquisito robore solido, unum

fragmentum circumcīdo serrâ; dein duo foramina paulò obliqua terebro,

quorum in utrumque inferciatur cornu infimum. Spatium inter haec

relinquo, velut manubrium, quod firmiter possim prehendere: duobus

laminis ferreis ac fune robusto confirmo juncturam: Cacumina cornuum

laxo nervo connectuntur: hic est arcus. 189. Nervus, trochleolae

convolutus transversusque, fit tensus: tum arcus, citrò ultròque

tractus, terebram rotat. Porrò in angustâ assi foramen facio, quod

alter terebrae finis facile intret. Assim hunc in dextrâ tenens, dirigo

terebram, dum sinistrâ arcu operor. Simplici hôc apparatu saxa dehinc

longe facilius terebro.

190. Vereor ne taedio sim lectori, si plurima quae elaboravi accuratè

explicem. Nova atque ampla materies e ferro lignoque, quam cum

reliquiis navis nostrae nactus eram, novâ me implet ambitione: item

auctus grex vim novam trahendi offert. Idcirco, plurima convehenda

destinans, majorem volo construere traham, tam latam, ut aequâ fronte

jumenta trahant tria, meque ipsum, quoties velim, habenas retinentem,

vehant. Quidquid ligno ferrove conficiendum erat, confeci; sed corium

dëerat. 191. Pelles si haberem, nec depsendi eram peritus, nec libens

propter pelles capros occīderem. Tantum animal, tam plenum sanguine,

mactare, avehere, concīdere, nauseam mihi movebat. Sed e fruticibus

maritimis unum repperi, cujus folia funiculis comparaverim. Haec in

sole siccata, mox oleo tincta, leviter contorsi, tum ex connexis

robustiores struxi funes. Inde materiem habebam, e quâ habenas,

retinacula, etiam helcia atque alias res jumentis utiles conficio. His

si non optime instruebar, meis tamen usibus fuēre idonei.

193. Vix opus est dicere quàm curiosè omnia ferramenta ex littore

collegerim; nihil equidem sprevi e lignis, doliis, arcis, fracta an

solida essent. Majora quaedam ligna, multo molimine sursùm tracta ipsis

in caloribus, pro ponte destino, per quem traha mea aquulam e saltu

tramëet. Cratibus superjactis et fiscorum frustis, cum tabulis et humo,

viam tandem consolidavi. 194. Alteram quoque viam sub rupibus credo

necessariam, ne aestu maris interrumpatur trahae commeatus. _Torno_

meo (id est, novâ terebrâ) saxa cavo, nitrato pulvere discutienda; et

⸤minùs laboriosè quàm expectaveram⸥ objices amoveo viae. Profecto hanc

viam faciliùs confeci, quàm ponticulum illum, qui quidem non magno

poterat esse usui, donec tramitem super rubrâ rupe feceram trahae

pervium. Omnium meorum operum hoc vires meas unice exhausit, praesertim

quia aurae tum maxime stagnabant. Sed protinus magna habui adjumenta

frugibus vel fructibus deportandis, sive ab hortis meis sive a convalle.

195. Quinto die ante Kalendas Sextiles, caprae duae partum ediderunt,

unaquaeque binam progeniem. Primò lac mihimet avebam, conorque mulgēre.

Huic rei inhabilis fui, reputansque declino mulgendi labores, ne ego

potiùs pecori quàm pecus mihi inserviat; nam si mulgendi negligens

forem, id pecori foret crudele, mox lactis cohiberet profluvium.

Tum in delicatiores cibos lac adhibere, longe nimii temporis erat

et curae. Spero me cocis nucibus cito abundaturum, atque harum lac

semper fore in promtu. His autem de nucibus sunt quaedam explicanda,

quae praetermiseram. 196. Nolueram barbarorum more proceras arbores

scandere; id quod ét laboriosum fore et periculosissimum credidi.

Novas scalas hanc ad rem, duobus anteà mensibus, et propriam falculam

commentatus sum. Et quidem pro falculâ, ⸤perticae longae in fine⸥

loculum incīdo, ubi inhaereat ansa cultri coquinaris: tum ⸤funiculo

cerâ oblĭto⸥ (nam massam quandam cerae habebam) ansam illam perticamque

circumvolutam firmiter constrinxi. Atqui modica firmitudo poterat

sufficere; nam acuto cultro leviter amputantur nuces.--Pro scalis

ipso in cocorum sinu par idoneum arbŏrum succīdo, triginta fere pedes

longarum, postquam capita detraxi. Utramque dedolatam ⸤quantùm possim

sine detrimento roboris⸥ extenuo, ut quàm levissimae sint scalae.

Sane erant cavae, (medullâ quâdam plenae,) idcirco robustiores, quàm

si ejusdem fuissent ponderis et longitudinis, sed solidae. Gradus

scalarum addo, e lignis atque e fune, ut in cubicularibus meis: sed

tres in summo funes valde laxos relinquo, ut scalae applicatae quasi

amplectantur arborem, nec possint delabi. Tali instrumento adjutus,

credidi posse me amplam nucum vim decerpere, quanquam plurimae coci

⸤longe proceriores⸥ macacis opulentam reservabant praedam. Haec,

credo, in Maio mense finita sunt. 197. Equidem coeorum utilitates

parùm intelligebam; sed plurimas esse gnarus, nihil rejeceram. Frondes

pennasve (si ita licet dicere) parvae illius coci, quam pro remis

succīdi, animadverti paene tegulorum[S] esse instar. Has funiculis

ita consuëram, ut cuculli[T] vicem optime gesserint. Medullam cocorum

arborum atque aliarum palmarum statuo explorandam: corticem omnem

asservo.

198. Grex, (quem propter sanitatem maturiùs in saltum transduxi,)

evulsis sŏlo pedicis, in vallem rediit. Cunctos invenio circa vetus

praesepe, herbas ⸤uberrimas atque apprime succulentas⸥ summo cum

gustatu rodentes. Pedicas detraxi, ipsas animantes reputans a Naturâ

meliùs quàm a me edoceri, ubinam potissimùm degĕre oporteret. Quoniam

cicŭres invenio sibiloque fistulae obedientes, id mihi sufficit.

Succurrit animo, quantùm roboris amiserint vaccae nostrates domesticae,

quàm saepe difficili partu torqueantur, per nostram importunam

curationem. Vereor ne meum gregem immutem, si stulte ego me immisceam.

199. Seriùs, quum aurae stagnarent calorque ingrueret, non ad saltum

perrexere, sed ad apertum ac summum collem; fortasse quia culĭces

vel oestri urgebant. Multo mānĕ (credo) pascebantur, ante lucem;

posteà auram captantes mirè apricabantur summo in colle, ibidem

dormientes. 200. Ego quŏque in stagnante aurâ pertaesus cavernarum,

postquam aliquot noctes iterum inter ramos arbŏris dormiveram, melius

fore credo, si gregem sequar. Quare multâ ac difficili machinatione

tres assĕres longissimos summo in colle sic erexi, ut de colligatis

capitibus lectus pensilis sustineretur. Ego per funem ascendo, qui

desuper fluitans quasi in annulos nodatur, in quos ingredior. Ut primùm

lectulum attingerem, funem illum ad me recipiebam. Talis erat nŏvi

cubilis forma.

201. Haec inter opera, ex novo quodam junco contexui dorsualem illam,

de quâ dixi, tegetem; item foliis roscidis tum primum caput meum sub

infulâ condo. Etenim nimius erat fervor solis; quanquam calor non

adeo suffocabat quantùm metueram. Illâ in regione ipsius aestatis nox

longiuscula est, flabatque identidem siccâ in tempestate vespertinus

turbo venti, qui aëra refrigerabat; necnon quâvis in nocte aura quaedam

montana superioribus in locis sentiebatur. 202. Maris temperiem sensim

augescere credebam; ego autem magis magisque lavacris captabam frigus.

Si caput ac dorsum a sole defendas, alio tegmine vix opus est, nisi

propter culices; ego verò, tenuissime amictus, posse videbar multum

laboris vel summâ in aestate perferre.

203. Finito quod maxime urgeret, paro humum optimam ab ostio fluminis

ad portum transvehere, in qua dioscoreae serantur. Locum delegi, quem

possem ex rivulo ⸤quoties vellem⸥ irrigare. Hunc ad usum ligna aliquot

sic cavavi, ut compluvii[U] instar essent. Robustissimas meas tabulas

ad traham curatiùs constrinxi, ut humus ingesta ne efflueret. Duobus

jumentis biduum conveho humum: traha sub rupibus in plano currit: cava

loca impleo; quidquid fimi uspiam rejectum est, comporto, opperiorque

tempus dioscoreīs ipsis plautandis.

204. Multum fruebar lectulo pensili. Sub astris jucundum erat frigus,

aliquando tamen nimium. Nox decem horas durabat, ac sine crepusculo.

Tot horas dormire non possum, frigesco interdum sub nudo aethere.

Gregem comperio pasci tres vel quatuor horas ante solem, dormire post

meridiem: credo me, iterum animalia imitantem, sequi Naturam ducem.

Ante solem exortum iis rebus operor, quibus lux est minùs necessaria:

inter has vescendi operam numero atque incedendi sive ad cavernas

sive ad vallem. Sed unusquisque dies suum habuit colorem suumque

opus. 205. Jam credo advenisse tempus fructûs colligendi. Uvas in

hortis invenio multis in locis jam maturas. Aliquot gustatis, magnam

vim decerptam resticulis suspendo, ut sole arescant. Multos per dies

hûc commeans idem facio, pluresque fructūs trahâ reporto. 206. Tum

_ricinum_ invenio fruticem, e quâ oleum illud quod “castoreum” vulgo

appellant, conficitur. Multo cum gaudio _maniocam_ invenio, ex quâ

conficitur _cassava_ panis. Hanc in Braziliâ noveram: inde etiam

excoquitur _Tapioca_ Anglorum. Porro _banana_ vel _musa_ his in

locis nascebatur, infra autem nanas quasdam palmas dactyliferas esse

comperio. 207. Alio die optimum repperi in _mangâ_ arbore terebinthum,

credidique me hinc satis habere posse, tum stuppae, tum terebinthi

aut rēsīnae. Plures fructus colligo vix exorto sole, postquam ante

lucem ad hortos pedibus incessi. Si quando ⸤fabrilem propter operam⸥

validâ nervorum exercitatione opus sit, id aut ante solem perficio,

aut sub stellis lunaeve luce, taedis aliquando adjutus. 208. Jam paulo

audentior factus, canem habens comitem,--si usus veniret, sub arbore

dormiebam horis meridianis. E sopore experrectus, apparo traham, jungo

jumenta, ipse vehor in trahâ, hortos pomeridiano tempore inviso. Tum

fructus ingero, jumentis ad pascendum solutis. Si nimis vagentur, cănis

reducit. Demùm junctis iterum ad traham, descendo cum onere pretioso.

Nova mox ingruit difficultas, quum non sufficerent arcae protegendis

thesauris.

209. Tamen neutiquam satiata est mea cupiditas. Ad cocos nuces

demetendas falculam illam mecum apportavi; scalas novas ipsis in

hortis relinquebam. Dum autem infra incedo, _ananassas_ video multas,

(_māla pīnea_ vulgo nos vocamus): nunquam ego anteà has animadverti.

Jam intelligo et plurimas esse et maximas, paene ex arenis cum cactis

nascentes. Unam illicò vindemiavi, nec abstinui quin grande frustum

comederim. 210. Mox nucem cocorum ⸤ab humo sumtam⸥ perforando experior

num sicca sit. Paulum lactis exsugo,--dulce, spissum, non copiosum.

Plures harum colligo reservoque seorsim. Tum applicatis scalis,

quicquid nucum videbatur maximum, id decerpo, duosque facio acervos.

Propere domum redeo cum ananassâ illâ ac falculâ, et, paulum recreatus,

in cymbâ regredi ad hortos volo. Attamen statum aestûs quum video, et

promontoria quae essent superanda, id verò non ausus sum. 211. Tum

subit cogitatio, quanto meliùs foret, si scaphâ possem reportare; tanta

erat copia, tanta varietas fructuum oculos et mentem captantium. Bis

trahâ hortos invisere uno in die facinus erat magnum: quantum trahâ

possem reportare, quinquies id scapha portaret. Post auroram, credo,

lenis aura favebit: maris ⸤plures per dies⸥ aequor fuerat undis expers.

212. Jam dactylos, bananas, cocos nuces, ananassas, uvas, ad libitum

me habiturum spero: nimia me spes et nimia cupiditas festinavit.

Crastino die ⸤leni aurae⸥ vela scaphae permisi; illa per vitream oceani

superficiem clementissimo motu delabitur; mox ultra promontorium paulò

velocius devehor. Demùm laetus ipsum attingo ostium, et detracto velo,

remis ingredior rivum. 213. Multa avidis oculis lustravi: quae acervata

erant, assumsi: plurima alia abripui. Sine morâ impono omnia scaphae,

et reciprocum iter conor. Tum vero fortuna se vertit. Stagnante aurâ,

velum inutile erat. Remis incumbo, sed tardiuscule moveor. Nervis

contentis, defatigo memet, aestuosâ in horâ. Tellurem observans, dubito

anne progrediar, maximâ meâ vi. Cohorreo, ne hâc in parte profluens sit

maris, quae me in ignotas aquas rapiat. Uni homini certe nimia erat,

nisi vento marique favente, hujus scaphae moderatio. Igitur deficior

fortitudine, et reflecto scapham in palmetum, quò tandem pervenisse

gaudeo, valde defessus. 214. Ego verò angor animi, quo pacto reduci

possit scapha. Re amplius perpensâ, credo nunquam me ausurum eam mari

committere iterùm. Tunc moestissime solitudinem meam conquĕrens,

optabam ut iterùm puer ille Maurus, quôcum ex Mauritaniâ aufugi, socius

mihi navalis foret. Sed protinus me conscientia objurgat, quòd propter

servitutem ejus, fortasse necessariam, ego nummos acceperim: itaque

ingemens, os in mănibus recondidi. 215. Exinde tanquam in somniis

hilarem audivi vocem, Rebili bebile libi bili O! psittacus autem in

humero meo considebat. Is quidem rostro ac capitis plumâ genas meas

demulcebat, ac voces profundebat carissimas. Sane tangebar. Quia sine

comite meo processeram, ille ad hortos ⸤me anquirens⸥ avolaverat.

Volasse eum, minus accuratè dixi; quippe mancâ etiamnum pennâ, inter

volatum atque obliquum saltum procedebat. 216. Tum repletâ fiscellâ,

experior quantum possim humeris sufferre incedens. Modicum bananarum

et dactylorum onus assumo: vescor quantum libet, bibo e rivulo, et,

relictâ scaphâ, ascendo vallem. Pedibus jam siccis, (nam aquâ marinâ

immersi erant) sub umbrâ citri per fervores maximos recondor, dormioque

paullum; demùm notum per tramitem evado, moestusque assequor cavernas.

217. Ex quantâ calamitate quam angusto discrimine effugissem, per

meam tempestatum imperitiam, prorsus nesciebam: nam, triduo pòst,

turbo furiosus ventorum totum coelum pervertit cietque intimum

mare. In cavernis libens me recondo. Tum memini Kalendas Septembres

imminēre, quo in die navis fracta est. Anno superiore egenus eram,

inops, spe destitutus: nunc opum multarum sum dominus et praeclaro

fruor procellarum profugio. Equidem libris legendis et calami usu peto

varietatem negotii. Quae feci, non libet hîc accuratius narrare; sed

libro illo mathematico adjutus, dedi operam ut fundamenta rationesque

mathematicas solidius probarem. 218. Ut primùm credo saevas praeterîsse

procellas, decerno in domesticum hortum incumbere. Dioscoreas circa

quinquaginta praeparaveram, radicibus circumcisis: item septemdecim

maniocas tractaveram pariter: has omnes in trahâ reportatas rite

consevi: mox humum de novo ⸤a fluminis ostio convectam⸥ addidi, quia

de maniocâ prius non cogitaveram. 219. Macacos vidi fructibus meis

insidiari, item ⸤nescio quae insecta⸥ aliquot horum corruperat.

Nolo de cibariis anxius esse: alia multa opera curam viresque meas

avocant. Credo, quantum sine nimio labore possim convehere, tantum

convehendum; nam nescio utrum, seu robigine seu insectis sive avibus

aut macacis, maxima pars rerum coacervatarum sit peritura. Itaque res

edules avide reposui; porro alias res, ut ricinum,--e quo facilius

oleum extruxi propter fabriles usūs quam ex aliâ quâpiam re. 220.

Sed arcae loculique ad res asservandas non sufficiebant. Quidquid

habebam ollarum aut lagenarum, adhibui ananassis, persicis mālis

aliisque fructibus conservandis. Ahenum maximum oleo ricini spurcum

erat; nam quanquam arenâ emundaveram, manebat quidam odor et nauseam

creabat. Nova vasa fingere volebam, immo magna, quae ut apud Mauros,

doliorum vicem sustinerent. 221. Prima mea experimenta valde rudia

erant. De formâ incuriosus, argillam sole siccare et concoquere

conor, si massam aliquam possim satis consolidare. Lāteres potius

quam ollas conficiebam: cito autem agnovi, rem hâc viâ non procedere.

Coctis lāteribus sine dubio erat opus, ad furnum constituendum; dein

igne, non sole, coctos lāteres velim. 222. Herbas in sole siccatas

pro stramine crudis lāteribus intertexo, argillâ primo subactâ: sic

facio struem. Stipites virides cum sicco ligno mistos interpono atque

compono: mox subjicio ignem. Materie renovatâ lentum calorem per totum

diem sustento: postero die (quoniam non videbatur ignis sufficere)

violentius incendo: jamque lāteres bene cocti erant et solidi. Mero

luto et lateribus illis (sine gypso, quod ex rupe calcariâ potuissem

comburendo conficere) furnum construxi. 223. Omitto narrare, quo pacto

in experimentum primò fecerim ollas. Ceterum explorato, posse me

plumbo liquefacto vitream quondam faciem superponere, id quod propter

munditiam concupivi, optimum credidi, quàm maxime quadrata fingere

ingentia vasa; quoniam haec forma omnium esset facillima. Plura horum,

fateor, praeter aciem rimas ēgērunt; sed res solidas, non liquidas,

recondebam; itaque meis usibus aliquatenus serviebant.

224. Ceterùm ut telorum artem probe exercerem, intimo in portu

clipeum quendam ingentem, velut metam scopumve, erexi. Compages erat

ex assulis: velorum praetensis laciniis, in medio (pro _taurino_, quem

vocant, oculo) pullum lanam affixi. Unamquamque ignipultarum suâ in

vice exercebam, aliquando majoribus glandibus, aliquando aut olorinis

aut minimis: sed plumbum omne diligenter recollegi, quantum poteram:

spatia quoque sedulo notavi, ut in collineando peritior fierem. Nisi

me aliquo modo aut exercerem aut oblectarem, moestitia me incessit;

etenim non jam laboribus fatigabar. 225. Sed multus eram tunc temporis

in coquendo et condiendo, ne fructus perirent plures. Ollas Europaeas

aliquot habebam, sed operculis egebam, quae aëra excluderent. E

_mangis_ rēsīnam quandam elicui, quâ velut pice oblinerem velorum

lacinias. Hae, operculis circumdatae, satis bene concludebant ollas;

at rēsīnam de novo superlevi. 226. Oblītus sum quaedam de ejectamentis

maris narrare. Uno in dolio plura invēni ornamenta, praesertim specilla

ac vitreas bullas. Specillorum orae detrimentum tulerunt; sed bullae

erant incolumes. Tria item fascicula invēni, discolorum vestium plena.

Postquam aperui, sub umbrâ exponendas decerno. Non integra fuit colorum

pulcritudo, necnon plures vestium quasi rigescebant. Omnes in cavernis

reposui, si forte posthàc utiles fierent. Bullas autem plurimas,

resticulis, sive filis conjunctos, super jumentorum cervicibus ornandi

causâ suspendi.

CAPUT (IX.) NONUM.

227. Tales inter curas exercebar, quando nova res me vehementer

excitavit, Octobri mense. Quodam mane, dum eram in culinâ, mare versùs

aspiciens, repente video navigium, nigris hominibus plenum, quod

ad portum meum videbatur tendere. Haesito exanimis, neque audeo in

armamentarium excurrere, ne cernar; metuoque ne animadvertant aut retia

mea aut tramitem. Appellunt sub coeruleâ rupe, extrahuntque captivum,

cui brachia post tergum erant retorta. Dum obstupesco contemplans,

subitò in navigium redeunt cum captivo et remigantes abeunt. Extemplò

alterum video navigium, quod promontorium coeruleae rupis studet

exsuperare: jam intelligo priores eòdem tendere, ne a sociis suis

dividerentur. 228. Ut primùm evanuere, surgo. Ignipultam corripio

bitubam, quae Helvetici militis fuerat; quâ quidem hâc in insulâ

nunquam usus eram, praeterquam in exercitando, quoties in clipeum

collinearem. Quum paulò gravior esset, furcam quandam pro fulcro

adhibebam: quâ in terram defixâ, multo certiùs jaculabar. Utrumque

tubum nunc diligenter suffarcio, hunc magnâ glande, illum olorinis;

item par pistolarum. Vescor parce; placentam in sinu vestis recondo.

Accinctus balteo, gladium sumo, pistolas, bitubam suâ cum furcâ, item

prospeculum, quod de collo suspensum gerebam funiculo crassiore,

quia loris delicatis deficiebar. Perulam quoque capio, pulveris ac

pilulorum repositorium. Tum aliquoties ad Numen Supremum vota vel

preces attollens, egredior prospecturus. Canem abegi, qui me comitari

voluit. 229. Ad speculam meam quantâ poteram celeritate ascendo. Inde

video circiter viginti quinque viros cum duobus captivis. Ignem jam

accenderant: mox unum e captivis nudum in arenâ extendunt, caput clavâ

obterunt, et confestim membra discerpunt. Cultros non clare dispexi,

sed (quod horrorem simul ac nauseam mihi mōvit) torrefactis membris

vescuntur. Dum facinus exsecro, credo licere mihi, si possim, omnes

trucidare, qui hospitium insulae meae tam foede violent. Ego autem

consedi immotus et tanquam fascinatus.

230. Repente alium video captivum praeter oram maris fugĕre: hunc

quinque persequunter summo ardore. Ille, colles versùs tendens, pone

rupem evanescit. Tum exsurgens curro, cavens tamen ne exanimis fiam;

tandem iterum fugitivum discerno. Viam Lunatam ascendit; pone tres viri

sectantur, quorum primus clavam habuit bellicam. Duo illi sagittas.

Fugitivum credo a primo secutore velocitate superari, tantummodo

praeoccupasse cursum. Ego in fossà quâdam lateo, defigoque furcam in

sŏlo. 231. Intelligo fugitivum non posse evadere: etenim anhelabat

graviter. A primo secutore prehensus, ab illis necabitur; sed opperior

dum prope veniant. Tranquillissime collineo, dein olorinis pilulis

jaculor. Illicò prostratus cadit primus secutor. Saltat metu fugitivus,

fragorem audiens, sed nescit primò quid acciderit. Mox capite inflexo

respiciens, vidit hostem dejectum: tum ipse quoque subsistit, animam

recipiens. Secundus adhuc currit: jam sagittâ arcui applicatâ parat

transfigere fugitivum. Id me iterum accendit, nec tamen occīdere eum

volo. Glande majore ex altero tubo crura ejus peto, affligoque actutum.

Qui tertius accurrit, duo socios prostratos cernens, auditoque fragore,

summâ celeritate retro cedit. Mox duos alios qui pone sectabantur,

hic vertit retro; itaque evanuere omnes. 232. Tum egomet egredior.

Fugitivus obstupescebat etiam. Tandem accurrit, et corâm provolutus,

terram fronte tangit. Id erat pro veneratione. Excito hunc, et, Anglicē

loquens, plane tanquam intelligat, impero ut mecum veniat. Vulneratos

volo invisere. Posterior volutabatur humi, nec potuit surgere; tamen

ab arcu ejus aliquantum metui. Sed fugitivus circumsultans arcum e

manu ejus eripit: protinus correpti erat oblisurus fauces, nisi ego

iratissimâ voce prohibuissem.

233. Vulneratus ille stolide admiratur: angor (credo) vulneris metum

domuerat; nam per femur transfossus est. Fugitivum jussi brachia

vulnerati mănibus constringere, funemque e loculis petii, frustra.

Sed funiculum illum collo detraxi, qui prospeculum meum sustinebat:

hic pro compede sufficiebat. Dein vulnere inspecto, mappam e loculis

vestis meae extractam applico, et linteis infulae firmiter ligo. 234.

Tum fugitivo imperavi, ut mecum tollat virum et in proximo quodam

cavo reponat. Non reluctatur ille saucius: credo eum, quum vulnera

ligarem, intellexisse tale facinus non inimici esse. Sed ad primum

secutorem convertens me, mortuum esse cognosco; fortasse in cor

penetraverant pilulae. Confestim fugitivum accersens, reviso speculum.

En autem! duo illa navigia jam sunt in mari, abeuntque: id quod mihi

erat gratissimum. Credidi eos, perterritos quasi miraculo, aufugisse.

235. In re tam novâ vix me recolligo; spatium considerandi cupio; sed

fugitivus me suscitat, osculans talos meos. Equidem tum ejus demulceo

genas, jubeoque me sequi. Descendo ad cavernas: vestem induo, cibos

appono, ipse quoque vescor. Veste sane ac cibo gaudet, mox iterum

iterumque me veneratur. 236. At ego traham paro cum duobus jumentis.

Quando gregem aspexit, video quantùm excitetur. Impono trahae lecti

vestimenta, ligonem ac palam quandam. Arma mea, praeter gladium, exuor:

tum cum fugitivo ac cane ascendo novum meum tramitem, jumenta ducens.

Longiore hoc circuitu regressus ad mortuum, incipio humum ligone

aperire, ut corpus recondam. Id verò fugitivus me non vult facere:

sumit ferramenta, operam strenue perficit: tum mortuum humo obtegimus.

Clavam ejus curiosus asservavi. 237. Exinde sine morâ sauciatum hominem

in traham assumtum reporto, et gestu signisque benignis permulceo.

Profectò volui hominem sanare, nec ignarus eram quantum impediret

sanationi pavor et anxietas. Quare quidquid potui excogitare, feci,

tanquam fratri. Aquam libenter bibit, vesci noluit. Postquam vulnus

summâ meâ ope sedulò curavi, hunc relinquo: dein fugitivi manūs paro

ligare, ut videam quô se modô gesturus sit. 238. Is autem, genibus

procumbens, summâ humilitate manūs offert, ut colligem, si velim. Id

satis erat. Ego subridens funem retraho: ille rursus gestu demonstrat,

velle se mihi servire: atque ego accipio. Jubeo in arenâ consīdĕre.

Ipse sericam umbellam, fastûs causâ, effero, et sub hâc compositus, in

optimâ meâ sellâ sedens, delibero quid faciendum.

239. Arbitror duo hos viros pro servis et pro amicis esse mihi a

Deo datos, si horum possim èt venerationem et caritatem conciliare.

Utrumque arguo per me esse morte ereptum; quoniam, ille alter ne

stranguletur, id per me stetit. Utrique credidi novam prorsus esse vim

jactûs ignei. Igitur sperabam mentibus eorum posse me dominari. Decerno

largam caritatem majestate temperatam adhibere. Protenus fugitivo

indo nomen _Elapso_; alterum appello _Secutorem_. 240. Sed novus me

incessit timor, ne Elapsus, cymbâ visâ, evadet remigans; quare remos

primò recondidi. Porro, si domo solus abirem, vinciebam Elapsum; sed,

domum reversus, non solvi modo, sed blandissime alloquebar, Anglicâ

linguâ prorsus garriens. Optimos dabam cibos, socium operis assumebam,

industriam ejus collaudans: multa docui, mox ab eo multa quoque didici.

Vidi eum esse gratum et sedulo obedire. Leni cum risu vinciebam eum;

necnon ille ridebat, saepius osculabatur manūs meas. Sed ante nundinas

tertias pudebat me vincire, nec jam faciebam. 241. Jam quô magis

ambobus augerem reverentiam mei, spectaculum jaculationis machinatus

sum. Duas tabulas ostento ligneas: demonstro ambos esse lēves, sine

puncto vel incisurâ. Unam pone alteram apposui, modico intervallo; sic

autem ut Secutor, quamvis claudus, aspiceret. Dein e parvâ pistolâ

emitto ignem. Glans, transverberatâ priore tabulâ, defoditur in

secundum. Igne ac detonatione territi ejulabant ambo: mox visâ glande,

Elapsus priorem scrutatur tabulam, et mirabundus Secutori demonstrat

parvum, immo minimum, foramen. Nec alteruter audebat pistolam

tangere. Ipsam rem volueram. Pòst paullo Elapsum per prospeculum meum

aspectare feci; id quod cum admiratione commovet. Procedente autem

tempore horologium meum ostentavi, apertis interioribus machinamentis.

Talibus rebus credebam barbarorum mentes salubriter capi. 242. Jam

magnam facio jacturam. Gnarus quantum barbaris noceant vina ardentia,

anxius ne his aliquando depravati sint atque efferati, quidquid hujus

generis habebam, Deo invocato, effudi, praeter unam lagunculam, quam

idcirco in arcanis reposui, si forte pro medicinâ aliquando foret

utilis. 243. Nondum memoravi, Secutorem bonis esse indutum sandaliis,

Elapsi pedes nudos fuisse. Uterque praecinctorium gerebat, Secutor

balteum quoque cum cōrȳto sagittario. Sandalia illa e cortice erant

plicata; Elapsus autem, dum sedet domi otiosus, a me quidem vinctus,

sandalia propter meos usūs imprimis, dein propter suos, e meâ vetere

materiâ confecit. Talem virum cur vincire oportebat? 244. Ego rursùm

illi dono vestem versicolorem, ex iis quas ex mari recuperaveram. Is

accipit gratus. Post triduum video eum hâc veste fulgentem: colorum

splendor, qui aliquantum erat immutatus, integer redierat. Interrogo

eum Anglicē, unde hoc miraculum? Ridet ille, laetaturque, sed linguâ

nequit explicare. 245. Necnon omisi narrare, lacernam propter nocturnum

praesertim frigus utrique me dedisse; id quod libentissime accepēre.

Etenim Secutor, qui ambulare nequibat, frigus si quod erat, graviter

persentiebat; quare accuratiùs eum protegebam; et sane gratus animi

videbatur. Ego autem multis signis doceo, illos inter se amicissimos

esse debere. 246. Tandem Elapsum in cymbâ mecum colloco, post matutinam

pluviam. Mensis fortasse Februarius erat, serenum coelum, mare

tranquillum. Ad tertium remigo sĭnum, ubi horrendum illud epulum vidi.

Tum subit animum, foedas reliquias non esse amotas: nec fallebar.

Ipso in loco ossa trucidati viri albescebant. Carnis reliquias aut

aves aut insectae aboleverant; sed calvariam humanam quivis noverit:

item spinam dorsi atque alia. Elapsus, pietate (credo) gentiliciâ

motus, arenâ manibus corrasâ, omnes has reliquias quamvis moerens

defodit. Mox ad alias res convertimur. Arbores ille magno contemplatur

gaudio, fruticesque explorat diligentissime, folia multa asportat.

247. Ne longus sim, ut primùm verbis explicare poterat, plurimos

indicabat mihi fruticum atque arborem usūs: hinc et oleo et funibus

cito abundabam. Ex humili quodam rubo oleum hic mihi extraxit, itaque

non jam confugiendum erat ad ricinum. Mox tria magni pretii indicavit

legumina, inter humidiora convallis; primùm, rapa maxima et optima,

nostratibus solidiora et suaviora; deinde, quiddam e fabarum genere,

grande ac bonum sane. De Ægyptiorum fabâ audivi. Nescio an haec et

illa consimiles fuerint. Tum genus quoddam, ut putabam, cucurbitae;

sed formâ fere cylindricâ, velut pulvinulum, colore purpureo, optimâ

cucumi praestantius. Postea īdem oryzam detexit humidis in locis, quos

ego evitaveram. Porro gossypium mihi retexit. Ex aliis rebus stuppas

quasdam vel villos extraxit, cannabi vel lino pares.

248. Aliam quandam rem voluit Elapsus me docere, sed intelligere

nequibam. Grandiores aliquot aves, quas ego phasianis rettuli dum

propiùs praeter volant, ille manibus plaudens columbas et capras esse

dicit. Primò sic interpretatus sum, ut diceret has edules esse, ut

carnem columbinam et caprinam. Posteà explicatum est, has aves posse

domari et mansuescere, ut capras columbasque meas: de quô seriùs

narrabo. 249. Itidem de palmis multa ille me docuit. Equidem noveram

alias esse nuciferas, quas _cocos_ appellabam; alias phoenices, vel

dactyliferas, nanas illas quidem meâ in insulâ. Jam disco, tertium

genus ét funiferum esse et saccharum praebere; _caryotum_ appellari

audio. Mollissimi fiunt hinc restes, tanquam lora optime depsta, qui

propter capistra jumentorum aut cingula possunt adhiberi, necnon

propter balteos. Attamen ex aspero nucum villo robustiores contexuntur

funes, crassae tegetes, scōpae rigidae. 250. Quartum dixit esse

oleïferum; id quod in Braziliâ quoque audieram; anne prorsus eadem

arbor sit, nescio. Quintum porro nobilissimum, robore procerissimo et

optimo, cujus folia pro umbellâ essent. Denique ex tribus generibus

ad minimum, oleum, vinum, saccharum, ab uno ceram, ab alio farinam

optimam, provenire. Sed me juvabat, unumquidque inde sumere, unde

minimi esset laboris. 251. Tam cito tot res Anglicē Elapsus didicit,

ut crederem posse me jam, hôc ministro, scapham reducere. Equidem in

hortos eum deduxi, ubi multa me docuit: sed melius arbitrabar, ad

reducendam scapham, Secutoris opperiri vires. 252. Ille ex vulnere

convalescebat, et summam mihi demonstrabat reverentiam. Ut primùm

sine periculo reptare poterat, ad focum accedebat, rem culinariam

observabat, paulatim ipse coquebat, et quae Anglicē dicebam, coepit

intelligere, etsi pauciora cum eo locutus eram, quam eum Elapso,

qui mihi erat socius laborum. Glans plumbea sine dubio e crure ejus

exierat: nihil intus remansit, quare simplicior erat ejus curatio,

donec solide convaluit.

253. Quodam die Elapsus vitreas illas bullas capris detrahit, et,

humillime me veneratus, meo collo circumponit. Ego ridens dolium ei

ostendo, ubi plures habeo bullas; mox detractas collo meo capris paro

reddere. Ille verò reclamat, obtestatur: tunc e dolio aliquas delegit,

quae lucentissimae videbantur; has significat mihi convenire. Minores

quasdam ac minùs fulgentes suo collo suspendendas rogat. 254. Quanquam

primò irridebam, mox video rem non esse contemnendam. Non barbari

sōlum, verùm omnes homines regem suum vel imperatorem insignibus

imperii decoratum volunt. Majestati meae conveniebat, ut regium aliquod

insigne gestarem. Itaque demùm his bullis, quas pro regulorum Afrorum

lenocinio imperaveram, egomet regium quiddam inesse opinor. 255. Si

autem in regno meo ad res ordinandas gradūs quosdam honoris constituam,

Elapsus sine dubio summus minister regius esse debeat, et secundariis

gemmis fulgere. Ingenium quŏque ejus versutius esse et capacius quàm

Secutoris cognoveram, ut erant hi viri valde dispares. 256. Elapsus

gracilis erat, procerus, amplâ fronte, micantibus oculis, vultu valde

mobili, ore autem suavissimo. Secutor humeros latior erat, minùs

procerus, genis plenioribus, vultu non malo illo quidem sed tardiore.

Crura, brachia, crassiora quàm Elapsi, qui quidem vix summas suas vires

attigerat. Hunc credidi tria et viginti annos aetatis habere, Secutorem

triginta vel amplius. Ut, quae ⸤mei vicarius⸥ Elapsus juberet, Secutor

obediret, profore credidi, si Elapsum quasi magistratûs insignibus

decorarem. Itaque monilia illa, majora et minora, mihi atque Elapso

comprobavi. 257. Inter haec re fabrili Elapsum exerceo, usumque doceo

omnis meae supellectilis. Jam intelligebat omnia fere quae dicerem,

sed loqui vix conabatur, praeter aliquot vocabula negandi, affirmandi,

approbandi, interrogandi. Artem ego ferrariam neque exercueram neque

multum fortasse solus potuissem: sed quum ille de ferramentis curiosum

se demonstrat, nova me ambitio capit, si forte, his ministris, ars

quoque illa mihi serviat. Nunc explico tantùm, per ignem et malleum

rem confici. 258. Barbarorum uterque contexendis viminibus, juncis,

arundinibus, cannis, valde excellebat. Quidquid hujus modi ego confēci,

erat sane inhabile. Jam vero illi magnam mihi vim qualorum, corbium,

fiscorum rapide contexunt, Elapso materiem harum rerum comportante;

necnon, quod praesertim mihi cordi erat, idoneas perficiunt caligas

textiles. Ut aquam excluderent, res nullius momenti videbatur, si

lapidum ac saxorum asperitates, necnon insectas defenderent. 259.

Secutor autem in re coquinariâ excellebat. E cocorum nucibus placentas

delicatissimas, item quasi florem quandam lactis, faciebat. Pisces,

dioscoreas, manioces, bananas, plurimas nuces ita condītas proferebat,

ut nihil supra: etenim pro condimentis habebat ananassas, zingiberim,

piper et alia aromata, saccharum e palmis et oleum vel optimum. Mox,

postquam inter silvas vagari potuit, aves plurimas insidiis capiebat;

unde nullo nitrati pulveris dispendio, suave habebamus epulum. Porrò

fruticem invenit, cujus foliis in sole desiccatis aquam aspergebat

calefactam: horum jus tepidum, saccharo admisto, praesertim cum flore

coci lacteo, gratissimum fuit. _Potionem foliaceam_ appellabam.

260. Saepius mecum deliberavi, anne satis tuto sĕcures penes hos

viros relinquerem: video tamen, si quid in hâc re sit periculi, id

fortiter dissimulando optime defendi. Si suspicionem fassus ero,

pravum consilium ipse submonebo. Tela omnia amŏvere, quae possint esse

lethalia, prorsus non possum. Si (quod minime est veri simile) ambo

homines in me conjurabunt, fortasse vix potero servari; nam igniaria

mea tela surripient. Sed nisi conjurabunt, alteruter mihi auxiliabitur:

nec credo alienari posse amborum animos, dum majestatem ac vim meam

benignitate tempero. 261. His rebus perpensis, quia lusus corporeus

mentem levat, ludum gladiatorium decerno. Etenim si redeant barbari, si

depugnare cogamur, meos viros velim totidem barbaris longe praestare;

at si neque suas habeant sagittas neque fusili plumbo exerceantur neque

gladiis bonis rem gerant, inferiores barbaris fiant. Igitur Elapsum

protenus, Secutorem simul ac sanitas permisit, gladiatoriam doceo artem.

262. Vimineis quibusdam munimentis caput, humeros, crura protegimur,

ut magnâ vi possīmus sine periculo caesim ferire; et effusos ex ictibus

habebamus risūs. Postea ludum variabam, ne ullâ ratione pugnandi

deficerent. Sane ventrem, pectus, vultum protegere, si hostis punctim

petat, longe difficilius est. Spissâ tegete ac larvâ robustâ armaturam

concinnavi; sed ipsi viminea scuta fecerunt, quae, laevo brachio

gestata, ictūs repellerent. Video tamen hanc ludi formam, quantumvis

obtusum sumas pro gladio baculum, oculis et ventri esse periculosam.

Psittacus autem re gladiatoriâ abhorrebat cunctâ, multoque cum

ejulatu absiliebat. 263. Mox Secutor, qui suum retinebat arcum atque

aliquot sagittas, pennis anatum ac ferreis clavis vult sagittas novas

fabricari. Ipsius sagittis mucrones ex piscium ossibus erant, nam ferri

suâ in gente exstabat nihil. Clavos eos quotquot maxime viderentur

idonei, libens dono; is autem valde peritum se ostendit, quum insuper

limam et cultrum operi commodo. 264. At ego vel parvam catapultam magno

arcui longe anteponebam, pigebatque me quòd pessulum ejus tractorium

chartâ describere, nedum ligno fingere, tam difficile videretur. Sed

calamis et chartâ designando meditor, experior, donec pessulum cum

talo suo tandem recte excogitaverim. 265. Tum caprarum cornua, quae

reservaveram, exquiro, et idoneum proponens stipitem caedo, sculpo,

terebro: denique mollissimo e ligno, satis magnâ cum diligentiâ, rude

et grande constituo exemplar: quo viso totam rem intellexere. Itaque

ipsis opus remisi elegantius perficiendum; nec spe meâ falsus eram, nam

catapultas haud spernendas pòst paùlo confecerunt. Ego autem glandes

idoneas e plumbo confeci, sed spicula avebam.

CAPUT (X.) DECIMUM.

266. Circiter id temporis statui scapham, si possem, reducere, ne

vela prorsus corrumperentur. Elapsus autem jam satis intelligebat,

quid juberem. Malleum, clavos, serram parvam, argillam vitreariam,[V]

acūs sarcinarias, funiculos, velorum aliquot lacinias, in mulctrali

composui: haec Elapsus portat. Ego cibum, poculum, cultellum, pistolas

porto. Flumen convallis vado transivimus, saxis adjuti modicis, quorum

ope credebam pontem sine magno opere posse construi. Sic breviore

cursu ad scapham pertingimus. 267. Primùm vela expando, inspicio,

tento: tribus in locis valde infirma esse opinor. Denoto, ubi

resarcienda sint: id Elapsus strenue perficit. Intereā mulctrali aquam

pluvialem marinamque scaphâ exhaurio: fructus in aquâ putrescentes

vehementer aversor: subtùs invenio solida omnia, nec quidquam rimarum

esse timendum. Fabri ope non egent tabulae; itaque perfectis velis

ingredimur. 268. Aura, sicut expectaveram, adversa erat. Remigamus ex

ostio, dein expansis velis, ad dextram excurrimus, gubernante Elapso,

id quod optime calluit: ego jubeo et vela rego. Ut primùm deflectendum

in terram opinor, exclamo “Ad sinistram!” et protinus torqueo vela.

Obedit ille: scapha optime convertitur: tunc praecipuus meus decessit

timor. Sine ullo periculi sensu primum illud exsuperamus promontorium,

quamvis adversante vento, postea celeriùs proficiscentes praevertimur,

denique littus intra cautes legimus usque ad portum meum, ubi in navale

scapham laetus repono. 269. Ego autem Elapsum interrogo, “Anne bona

sit scapha?” Responsum exspectabam, “Sic, sic;” vel “Bona, bona:” sed

admiror, quum ille clare ac deliberate respondet, “Bona non est; bonam

faciemus posthàc.” Iterum interrogo, Cur? Is verò quasi novam vōcis

facultatem exhauserit, nihil respondet nisi, “Sic.”

270. Quod cibos collegeram et sēvĕram longe amplius quàm quod mihimet,

uni viro, erat opus, sāne gavisus eram: sed quum Secutor, injussu meo,

in agello meo novam operam inciperet, iracundiùs paullò rationem ejus

rei reposco. Is humillime mănibus ac vultu deprecans, “Sic optime” esse

confirmat. Ego vero gaudeo, quòd, tardior ingenior qui visus erat, per

se possit bonas operas excogitare; nec diu est, quum video, in hortulo

eum pariter atque in culinâ fore utilem. Jumentis ĭdem gaudebat; inde

spes mihi, fore ut ex diversis famulorum ingeniis cumulatior proveniret

opera nostra. 271. Ut primùm, sanato crure, natare ausus est, admodùm

gestiebat; nam propter tepōrem maris, nigritae omnes natandi sunt

studiosissimi. Equidem post primum illum diem nunquam in ipsum mare me

committebam, ne intra cautes quidem; tanta me timiditas in solitudine

invasit: in portu modò natabam. Sed cum Elapso etiam inter fractos

fluctūs amabam ludere; mox aquâ, velut telo, inter natandum, aves

grallatorias petebamus, quô in ludo acerrimum se Secutor ostentabat.

272. Oleo jam abundans, _saponem_ facere volui; nec poteram Secutori,

quid vellem, explicare. Algas vere marinas plurium generum cremavi:

earum cineres oleo admistas igne lentissimo percoquebam, aquâ calidiore

circumpositâ. Item e mangarum fructu quum spissum quandam extraxissem

rēsīnam, hanc oleo commistam itidem decoxi. Post aliquot experimenta,

duobus modis saponem non ita mălum confeci: tum omnem rem perspexit

Secutor, meque in sapone componendo facile superavit. Usum autem

saponis edocui, atque exinde in curando corpore utebar. 273. Rideo

sane, quum video quantâ ille superbiâ aurigam se e trahâ jactet, in

vilissimo quodem scamillo sedens, tribus jumentis vectus. Ceterùm

omnia quae imperaverim, recte perficit, usuque trahae impetrato,

multas reportat radices cum ipsarum humo: has dividit aut circumcīdit,

fimum curatissime ingerit; demùm satis magno cum labore amplum facit

seminarium. Tum mecum arguo, si nimium praeparetur cibi, id minime

culpandum, quoniam tres viri vesci e meo oportebit: item industrios

homines non e suis laboribus effugituros; jam pro patriâ adoptasse hanc

insulam. 274. Elapsus quoque suas inveniebat operas: atque ego, dum

uterque mihi, quidquid jubeam, obediat, gaudeo quòd liberrimâ utuntur

diligentiâ, neque socordiae sint amantes. Tamen ne subitò defessi

concĭdant, saepius excogitabam, aut ludo aut varietate, levamenta

laboris. Remigando, piscando, gladiatoriis ludis, natando quotidie,

telis et catapultâ, ordinarium opus variabatur. 275. Tunc autem texendo

vel plicando praesertim exercebat se Elapsus, nec quidnam conficeret,

satis intelligebam. Ex cannis diffissis quasi tabulas complicat

arcte reticulatas, juncosque sic internectit, ut foramina concludat.

Levissimum sane erat opus, quamquam firmum. Artem ejus admirans, quaero

tandem, quorsum haec spectent. Respondet, “Propter scapham, sed ferro

quŏque opus esse.” 276. Amplius interroganti, totum suum propositum

explicat, partim verbis, partim rem ipsam demonstrando. Ait, scapham

in fluvio esse non semper malam, in mari cum velo plenam periculi;

quippe quae neque fluctūs neque vim venti tolerare possit. Duplex opus

scaphae esse addendum. Ne fluctus a fronte supercurreret, erigendam

tanquam loricam in prorâ, dein praeter latera quasi alas expandendas,

sed has firmandas ferro. Id mihi esse curandum, se paraturum cetera.

277. Admirabar hominis ingenium, nec tamen proram praealtam approbabam;

ille vero negat sine his rebus vela profore. Mox ingemo, nescius quare,

quorsum, quando, in magnum mare sim invasurus. Sed memet objurgo: Cur

tandem, priusquam hi viri ad te venerunt, tu tantopere hanc scapham

fovisti? Agnosco oportere, in casūs necessarie incertissimos, scapham

quàm robustissime reconcinnare, vēlis idoneam. Itaque de ferrariâ

re etiam atque etiam commeditor, modò chartâ delineans, modò ipsa

ferramenta colligens, comparans, examinans.

278. Inter haec libet cum Elapso caprorum scopulos visitare. Equidem

semper timidus fueram, quoties ibi forem, (nam inter saxa prospicere

nequibam) ne novum quid atque infestum latens subitò ingrueret. Fateor

me, dum solus manebam, timidiorem indies factum. Minùs minùsque me in

densos arctosque locos volebam committere; sed aperta amabam spatia,

ubi cuncta longe possem prospectare: idcirco quoque minùs inter saxa

caprina pervaseram. Nunc cum Elapso fortiorem me gerens, cum pistolis

prodeo: ille sicam gerebat: explorare, non venari volo. Ascendimus

tramitem; verna prata floribus suaveolentia praeterimus; locos notos

recognosco. Mox longiùs penetrans, ab excelsiore quodam saxo repente

novum gratissimumque video prospectum. Lacus longissimus, quasi amnis

flexuosus, per plura millia passuum in fronte jacebat. Aquas quasdam

vicinas anteà notaveram; jam agnosco aut membra hujus fuisse lacûs,

aut ejus quasi cisternas naturales. In orâ erant herbae fruticesque

viridissimi, uberrimum mitibus bestiis praebentes alimentum. Circa

surgebant acclives scopuli, quibus decurrentes sine numero rivuli

lacum replebant. Maxima vis hîc versabatur aquatilium alitum tanquam

suâ in domo. 279. Dum haec me valde excitant, Elapsus antiloparum

gregem viderat, magnâ cum delectatione: mihi in _paludes_ aspicienti

illud jam succurrit, fortasse has ejus esse generis quod _palustre_

appellatur. Sed nolo eas perturbare, atque ad mare potiùs duco, ubi

juga montium altiùs assurgebant. Lacum a septentrionibus circumeo,

inde pergens mare versùs. Tandem, per scopulos enisi, mare non longe

videmus, sed descensu asperrimo a nobis divisum. Subjacebat ora terrae,

longula, palmis praesertim abundans; sed rupes ulteriùs ipsas in undas

videbantur se praecipitare. Nullum sane portum hâc in orâ dispicio,

quod orientem versùs patebat. Circumversi, sed mare despicientes,

redimus domum. 280. Ego verò, quanquam augescebant imbres, operâ

ferrariâ identidem exercebar. Incudem, folles, malleos, forcipes, e

re tormentariâ navis nostrae habebam. Fornacem de novo, famulis meis

adjutus, decrevi exstruere, lateritiam materiem residuam adhibens.

Carbones e ligno parare uterque probe calluit. Mox, Elapso folles

exercente, ego ac Secutor ferreolos calefactos tundebamus. Etiam

calidum frigido pertundere docebam, dum Secutor forcipem tenet. Sic

virgae ferreae, quales propter scapham postulabat Elapsus perficiuntur.

Aliud post aliud paullatim conamur; primò multimodis clavos ferreos

mutabamus,--in hamos, in annulos, mox in spicatos annulos; sic plures

in formas discebamus ferrum fingere. Tandem illi, re totâ perspectâ,

significant, meo labore non jam esse opus: se hujus artificii esse

compotes. 281. Inter haec, magno sum dolore afflictus, occiso psittaco.

Hunc accipiter quidam incautum excepit, neque ego ulcisci poteram,

quanquam strepitum carissimae avis audiens. Sed antequam ignipultam

attinerem, hostis cum praedâ evanuit. Hanc sane rem aegerrime tuli.

Quod postquam animadvertit Elapsus, solari me volens, psittacos

non bonas esse aves dicit, alias quasdam longe meliores; neque

dolendum esse, quando tanta mihi superesset avium pulcerrimarum atque

utilissimarum varietas, quae _velut caprae aut columbae_ cibatum ab

homine accipere vellent. Tunc memini, eum tale quid de phasianis illis

dixisse; mox interrogando comperio, ipsas has aves facile mansuescere

et ova parĕre plurima: id quod libenter audio. Tum Secutori denuncio,

si aliquot harum avium possit insidiis capere vivas, id mihi fore

gratissimum.

282. Plurima per imbres parabamus. Catapultas indies perfectiùs

figurabant: loricam ego et alas scaphae summâ curâ maturabam. Scilicet

Elapsus bitumine quodam opus suum perunxerat, ut aquam rejicerent junci

cannaeque: a me postulabat ut compagem totam firmiter conjungerem. Alia

quaedam in melius novabam, quae longum est dicere:--de supellectile

tractoriâ, item de arcīs penariis. Famuli autem mei operas quasdam

inter se exercebant, de quibus non consulebar. Id me non conturbat,

quoniam industrios sentio. Inter imbres pabula vel ligna colligunt,

folia, cannas, alia reportant, fimum humo ingerunt, gregi inserviunt,

natant, remigant, gladio vel telis se exercent. Sic dies praetereunt

celeriter. 283. Jam Secutor ad me venit, veneransque humiliter ait,

“Pessimos esse lepŏres: velle se occīdere.” Dioscoreas et maniocas

ostendit, non corrosas modo, sed ex humo evulsas. Lepores si supra

sint, “bonos” esse ait, sed “infra non bonos.” Etsi parùm bene

loquebatur, intelligo quid velit, et video non esse absonum. Attamen

vexare mitissimam gentem, quam egomet tanquam colonos deduxeram, id

nimis crudele puto. Tandem, multùm reluctatus, escâ atque blanditiis

veteres mansuetosque parentes capio, et in pristinam caveam concludo.

Ceteros ad arbitrùm Secutoris abigi aut occīdi patior. 284. Duorum

jam ministrorum operâ adjutus, paullò amplius poteram litteris me

dare: id vero ipsum illi mirabantur. Aliquando quasdam res iis e lĭbro

legebam, si quid possent intelligere: pòst paullò id eos penetrabat

altiùs. Nempe videbant, sibi esse aut suam aut senum aliquot ⸤quibuscum

vixissent⸥ sapientiam; me ex libro plurimorum cognitiones ad libitum

meum haurire. 285. Quoniam neque librorum habui copiam, neque otium

iis esse poterat, litteras docere supervacaneum credidi; sed libere

colloquebar multis de rebus. Illi autem, arrectis animis, studiose

auscultabant. De meis fortunis aliquot res enarravi, denique de

naufragio. Magnitudinem demonstravi navĭs et uberem rerum copiam, quam

ex meris ruinis excepi. Talia dum narrabam, illi textilia continuabant

opera et linguae meae indies fiebant intelligentiores: id quod maximi

sane erat momenti.

286. Tandem se aperiunt, explicantque quidnam elaboraverint.

Regium mihi vestitum exhibent atque imponunt. Primum erat capitis

decoramen, crista vel corona ex pennis multicoloribus: hanc infulae

meae superimpositum volebant. Dein tegĕs dorsualis ex palmeis cannis

atque arundinibus; quae sic erant dispositae, ut ipsarum colores pro

pulcerrimo fuerint ornamento. Praecinctorium item erat ex mollibus

juncis, quod a ventre ad genu pertingebat. Tum calcei, ex palmarum fune

supra, ex cocorum villo infra. E bullis vitreis catellas fecerant,

collarem talaremque: porro alias bullas aut vesti aut praecinctorio

assüerant, tanquam gemmas. Talia fidelitatis documenta laetissime et

benignissime accepi: sensi profectò, posse barbarica regni insignia

multùm valere, aut apud hos ipsos, aut apud alios barbaros. Decerno

quotidie, finitis operibus, uno alterove horum me ornare; et si

qua dies solemnior videretur, gestare universa. Nunc, benignitatis

ostentui, utrumque fidelium ministrorum super oculis osculor. 287.

Longum foret si narrarem, quantâ cum industriâ messem fructuum, radicum

ac foliorum suâ in tempestate collegerīmus, tres viri cum tribus

jumentis. Ego autem post biennium hâc in insulâ jam factus sum temporum

peritior: si verō antea ego nimium fui avidus, hi nunc meam aviditatem

superant. Nec culpo, immo laudo et gratias ago, quòd tam laboriose

victum et delicias comparent. Pluviae, calores, procellae, fulgura,

suo in ordine, velut anno superiore rediēre. Demùm, tempestate illâ

peractâ, coeli serenitas rediit; atque illi sub auroram laborantes,

scapham perficiebant praeseptam labrosamque. Dein post autumnales

procellas prorsùs finitas, ut ipso in mari probaretur opus, erecti sunt

omnium animi. Vēlis accuratissime recognitis, varias cursûs experimur

formas. Pro saburra ⸤ponderosa aliquot saxa⸥ portabamus; haec cum ipsâ

ancorâ ita collocavimus, ut scapham male deprimerent; quae nihilominus

se solidam stabilemque praestitit. In portum regressi, novam loricam

exploramus, num quà laxetur vel firmitate careat. Sane plauditur ab

universis. 288. Postridie coram me submisse veniunt, dicuntque, “esse

quod velint orare: sperare se, benigne me auditurum.” Impetratâ veniâ,

lībere curtēque explicant, “sine uxoribus vitam non bene transigi:

velle se in scaphâ uxores ex adversâ terrâ reportare.” Id me sane

perculit: tot res in mentem irruebant; vultusque meus, ut credo,

retegebat, quid sentirem. Breviter aio: “omni in re me illis consultum

velle; si possim, facturum; sed multa esse perpendenda, nec posse me

illicò responsum dare. Ad munia sua redirent, crederentque me de suo

commodo anxie meditarî.” 289. De mobilitate et perfidiâ barbarorum

multa audiveram. Memet interrogabam, anne idcirco regiis me honoribus

cumulaverint, ut scapham furati abirent. Id vero posse nego; hi namque

viri fuêre hostes: uterque ad me quàm ad alterum propior est. Tum si

aufugere velint, Quamne ad terram? anne ad patriam? sed patriae sunt

diversae. Sed sint sane fideles: mene scapham meam cum meis ministris

mari committere, domi sedentem? qui si fluctibus hausti nunquam

redeant, iterùm sum orbatus, et pejus quoque, spe abruptâ. Melius

arbitror pericula participare. At si omnes egredimur, quis gregem

custodiet? quis fruges decerpet, servabit? Talia commeditatus, crastino

die iterùm colloquor. 290. Primùm interrogo, Anne jam uxores habeant.

Secutor abruptiùs respondet: “per me suam uxorem a se distractam:”

fuscus autem rubor, dum loquebatur, vultum oculosque implebat, in quo

tenerum aliquid inesse putabam. “Mortuum esse se uxori suae,” addidit;

“quae, secundùm gentis morem, jam alii viro sine dubio nupsisset;

quoniam, se vivere, nemo suorum posset credere.” Recte eum dicere

judicabam. Mox Elapsus humescente oculo incertâque linguâ respondet,

“sibi virginem quandam fuisse desponsam, quando ab hostibus surreptus

esset.” Nihil ultra addidit. 291. Deinde interrogo, unde velint uxores

petere? ab Elapsi patriâ an a Secutoris? et quo signo cursum in mari

possint dirigere? Respondet Elapsus, “Secutorem ad ipsius patriam

nolle reverti: id uxori ejus fore crudelissimum: Elapsi patriam

ambo petituros. Ceterùm si vento favente hanc insulam ipsâ vesperâ

relinquant, cum luce terram continentem propiùs visurum, cunctam sibi

satis notam; deinde, ut primùm popularibus suis aspiciantur, his

approbantibus ad terram appulsuros.” Talia quum audissem, respondi:

Recte se res habere; sed amplius esse ponderandas.

292. Vespere post operam, ad rem redeo, interrogans: “Quis autem

tot buccis cibum dabit, si hâc in insulâ quinque erimus,--tres viri,

uxores duae?” Tum Secutor arridens ait, “Octo hominibus satis esse

jam cibi, superque.” Elapsus autem, genibus meis provolutus, dextram

osculatur, oratque, “ne irascar; sed amplius quiddam illos in animo

habere. Interroganti mihi, Quidnam igitur?” respondet: Matrem suam esse

mortuam, fratres occisos: velle se, si possit id fieri, patrem suum

hûc transvehere. Hoc quum dixisset, vultum meum sollicite contemplans,

addit: “Numne aliud quiddam audeam dicere?” “Perge:” inquam. Tum

dicit, “Nescire se, quis sit uxorem daturus: posse autem fieri, ut

parens, qui unam habeat virginem filiam _ita_ velit dare, _si_ cum

eâ sit iturus. Anne ego nolim insulam meam frequentari?” Res ipsa

non mihi displicebat: quanquam id quoque reputo, cavendum esse, ne

nimiâ barbarorum frequentiâ ipse in servitutem redigar. Ergo benigne

respondeo, de tot novis rebus considerate cogitandum. Illud tantum

affirmo, si proficiscentur, me socium periculi habituros.

293. Postridie iis annuncio, gratissimum esse id mihi, quòd tam longe

prospexerint tamque industrie laboraverint, praeparantes cibum,

instrumenta, materiem, ipsamque scapham. Talibus viris, quidquid restet

ardui, sperare me fore pronum; sed priusquam aliis de rebus dicam,

illud apprime necessarium, ut nostram nos insulam exploremus, antequam

in casūs maris committamur. Hoc enim stare mihi certum, ut non sine me

navigent. Jam si procella ingruet, si vi venti in aliud insulae lătus

detrudamur, quid ignavius, quàm non nôsse portūs, littora, rivos, ubi

tutò recondamur? Circumnavigandam insulam, indagandas profluentes

maris, tentandas bolĭde profunditates, notandas in chartâ montium

formas, priusquam in incerta maris ruamus. Haec quum dixissem, illi

primò vix intelligebant; sed postquam bis terque explicavi, tandem

aequissimis animis decretum meum acceperunt.

CAPUT (XI.) UNDECIMUM.

294. Post hos sermones uterque magis magisque in operas ruit.

Vestitus nuptiales ac dona sponsalia credebam praeparari. Cannarum,

arundinum, juncorum, restium vel filorum, pinnarum plumarumque magnam

vim comportabant. Postea explicatur, patrio Elapsi regulo plumatam

vestem ac dorsualem tegetem pro dono destinari. Id quum intellexi,

e vitreis meis bullis plures obtuli, ut pro torque collari essent:

has accepit Elapsus libentissime. Video quoque lectorum opercula vel

stragula e mollibus juncis contexi: igitur versicolores vestes ⸤quas

habebam fulgentissimas⸥ in sponsarum usum dono. 295. Ego vero bŏlĭde

(quam Graeci vocant) quaesitâ;--etenim plures in nave fuerant--saepius

cum alterutro virorum egrediebar longiùs, interdum in cymbâ, si

valde esset serena tempestas, quia tum remis certior est cursus.

Tunc totam illam oram quae Caprino Jugo subjacet, satis exploravi;

nusquam patebat scaphae receptaculum: sed colles accurate delineavi,

ut locos posthac recognoscerem. Necnon cum ambobus in scaphâ egressus,

oram adversam juxta hortos ulterius visitavi; quidquid de littore,

de profunditate, de montibus erat notandum, id conscripsi, notatis

coeli regionibus. Necnon unicuique montium nomen indidi aliquod, cum

suâ figurâ descriptum. 296. Quum die quodam in hortis cum Elapso

permansi, Secutore domum misso propter varios usus, per inferiora

prata diligentius exspatiantes, oryzam invēnĭmus in uvidiore loco

late crescentem, ubi nunquam anteà incesseram. Hanc rem credidi

posse aliquando magni esse momenti. 297. Postridie quiescente aurâ,

excurrimus in cymbâ usque ad portum hortorum. Montem illum altissimum

judico praecipuum esse oportere locorum documentum. Quare a tribus

lateribus figuram ejus accurate delineo; tum credidi, me, si hâc in

parte insulae forem, in die quamvis nubilo posituram meam agniturum.

Cautes quoque, si quas vidērem, scripto notavi. 298. Profluentes maris

multò erat difficilius observare vel conjectare; nam aestus diurnus

atque aura conturbabat rationes meas. Insulam a Septemtrionibus

praeverti non ausus sum. Multa navigando expertus, tandem despero de

profluentibus cognoscendis, nec valde perturbor, sed de hac re reticui.

299. Domum revertenti delicatissimum mihi prandium apponit Secutor,

ex avibus grandioribus membratim concīsīs. Genus avium nesciebam: num

otides[W] esse possint, dubitabam. Ille explicat, esse eas ex hôc

genere, quod mansuefactum volebam; sed hactenùs nullam se cepisse

vivam. Neque ille neque Elapsus vult vesci: sed postquam finivi,

vescebantur. Tum interrogo, quidnam de grege possit fieri, si nos omnes

peregrinamur. Tacent paulisper; mox Elapsus respondet: “Si faveant

aurae atque Fortuna Maritalis, triduo nos posse reverti. Solvendum

esse gregem, compedibus fortasse vel objicibus praepeditum. Quando

redeamus, fistulae cantui obedituros: sin minùs, si forte haedorum

aliquot amittantur, ferendum damnum. Nos e colle Caprino novos haedos,

si libeat, venari posse; uxores non posse.” Quando haec serio ac

deliberatissime dixit, vix risum continui. 300. Sed pergo interrogare,

Quot remos habeamus scaphae. “Duos tantùm,” respondent; eos nempe

quos egomet fabricavi. Id sufficere nego; quippe si aurâ deficiamur,

fortasse remigantes tres viri quatuor remis novum assequemur ventum,

sed duobus utentes remis in stagnante aëre haerebimus. Novos remos,

clamant, caedendos; id quod ego comprobo. 301. Tum alium injicio

scrupulum. Si barbaris foret confligendum, ego ignipultâ pistolisque

valeo; ministri mei cominùs gladio bene pugnant, sed eminùs a barbaris

superantur. Nam neque multas habent sagittas, neque multum in hâc arte

sunt exerciti: porro si maxime essent sagittarii, duo viri a multis

facile obruuntur. Melioribus opus est telis,--Hìc pausam facio. 302.

Illi primò tacuere: tandem invito sermonem. Elapsus timide interrogat,

“anne sciam, quot habeamus in usum catapultarum praeparata spicula

missilia?” Tum respondeo, “Ego certe nescio.” Ille vero, tanquam

veritus ne me reprehensione corripiat, tacet iterum. Sed Secutor,

paullo audentior, testatur, “non posse illos portare spiculorum jam

confictorum pondus: plura confingere, inutile esse: quod genus telorum

sit melius, se nescire, nisi si ignipultas denotare velim.” 303. Sensi

me errâsse; nam nolui igniaria tela tunc eos edocere. Itaque benigne

dixi, “industriam illorum omni laude esse dignam, meque gaudere, quòd

tantam haberent spiculorum vim: sperare me, sine praelio aut jurgio nos

redituros; sed quotidie catapultas exercerent, et tot uterque secum

assumeret spicula, quot res ipsa permitteret.” Tali responso contentos

se demonstrabant.

304. Caesis duobus cocorum truncis, dissecamus, dolamus, in remos

fingimus;--nam quatuor remos placebat conficere. Variatâ operâ ac ludo,

in labores reficimur, aemulatione ac spe erecti. Haec inter negotia

multum colloquinur. De ipsorum patriâ interrogo viros, numne earumdem

rerum sit ferax, quae hâc in insulâ gignuntur. 305. Illi explicant,

paene contiguas se habitasse regiones, scopulosâ orâ divisas, quae

⸤ipsos propter scopulos⸥ ab utrisque concupisceretur; hinc illos

internecinis involvi bellis. Nam ceteram suorum terram ex merâ humo

consistere, molli, uvidâ, arboribus fruticibusque uberrimâ, sed siccis

solidisque locis carente: porro per inopiam ferri optimum lignum minus

esse utile; igitur saxo destitutis nulla esse domorum fundamenta.

306. Domos gentilicias, ut plurimùm, nidos esse, inter ramos arborum

contextas, ut ab udo solo submoveantur, praesertim tumescentibus

fluviis. In uvidâ calidâque illâ humo procēras nasci arbores, egregios

fructūs; plura tamen genera meis in montibus vigere, quae illic uvidus

calor non patiatur. Interrogo, Habeant-ne uvas? “Habebamus,” inquit

Secutor, “sed gustu his dispares: nil erant nostrae, nisi dulcis

quaedam in ore aqua.” “Ergo,” inquam, “tu exquire, quidnam e siccatis

nostris uvis sit optimum, quod patri sponsae tuae des dono.” Arridet.

307. Tum in Elapsum conversus: “Tuâne in patriâ nuptias tum celeriter

perficiunt, ut parens tribus horis unicam filiam viro ignoto foràs

ducendam tradat?” Paullum pudibundus respondet ille: “Si pater domi

relinquendus erit, non potest id fieri: sin pater cum filiâ sit iturus,

potest nonnunquam. Atqui neque ego inter meos sum ignotus, et propter

me confident Secutori. Te autem regie vestitum postquàm viderint ac vim

telorum noverint, audierintque a me qualis et quantus sis, quidlibet

mihi tui gratiâ concedent.” Dubitabam, merane esset hoc adulatio, an

veritas; vera tamen eum dicere, libebat credere. 308. Mox e Secutore

quaerebam, quapropter ipse atqui ipsius populares ad insulam meam tunc

pervenerint et nunquam aliàs. Rem ab initio narrat. Scopulosa illa

regio erat ab alteris occupata: hinc coeptum est bellum. Quisquis

hostium erat in praesidio, comedendus destinabatur: id gravissimum

iis supplicium. Inter alios correptus est illic Elapsus. Sed patriam

versùs redeuntes oppressit procella, quae duas scaphas in apertum mare

abripuit. Totam noctem frustra luctati, summo mānĕ insulam meam non

longe vidērunt. Volentes neque vēnēre neque iterum venient; nam ignei

mei teli vis pro fulgure praestigiatoris divini sine dubio nunciatur.

309. Tum volo scire, utrum hic esse insulam prorsus nesciverint. Tum

Elapsus confirmat, montem insulae excelsissimum interdum distingui;

sed non vacare ut merâ curiositate mari se committant,--tumido, an

tranquillo. Percontor, numne caro humana propter lubidinem palati

exquiratur. Ambo vehementer negant: in ultionem summae injuriae,

idcirco tantùm aiunt quasi religiose comĕdi. 310. Mox Secutor urget,

ut diserte dicam quô die velim navigare; nam certum se habere, benigna

mea verba pro factis valere, nec velle me sine causâ diem proferre.

Tum video decernendum esse sine ignaviâ diverticulorum. Respondeo, si

cuncta parata sint, intra triduum nos profecturos. Rursus interrogat,

anne velim eum omnia, quae victûs causâ sunt commoda, praeparare: ego

autem assentior. 311. Crastino die, dum aliis in rebus absum, Secutor

haedum jugulat, sanguinem in agello suo diffundit, cornua reservat,

membra discerpit; alia coquit, alia suspendit in fumo. Ungulas Elapsus

pro glutine arripit, pellemque incipit patrio more depsere. Haec

rediens invenio obviam; sed neque probo neque culpo, quoniam veniam

meam praeripuerat Secutor. 312. Ad Elapsus conversus quaero, anne suâ

in patriâ tales sint capri, sive aliarum pellium abundantia. Respondet,

apud suos abundare ursulos, porcillos, immo porcos varii generis,

macacos, sciuros, et quadrupedes capris meis pares, paene aquaticos;

ex quibus pelles diversas habeant; porrò formidandos sed raros pardos,

quorum pellis optima sane: item audisse se, longe inter scopulosos

colles capros fere hujusmodi existere: se nunquam vidisse.--Lubet me

talia sciscitari et colloqui.

313. Post biduum mihi nunciant, parata omnia: occidente sole

navigandum. Hic nuncius me quasi stupore defixit; nam mille res prius

videbantur conficiendae. Sed video me multa imperasse: nunc dicto

obediendum: ergo de bellico apparatu primùm satago, postpositis rebus

ceteris. 314. Mox repperio Secutorem lepŏres meos occīdisse, coxisso,

sub crustulâ condidisse. Vultu angorem demonstro: sed ille, me commotum

sentiens, humi consĭdet tacitus, reprehensionem (credo) expectans.

Demùm fractâ voce ait: “Poenitet me, siquid te, here, laesi.” Tum

suspirans dixi, “Mutari non potest: fortasse non male fecisti: ceterùm

ne canem meum occīdas. Ego verò tibi ignosco.” 315. Ne longus sim, fere

Nonis Novembribus, sub noctem navigamus, nunc remis, nunc aurâ adjuti.

Astris facile dirigebatur cursus ad meridiem. Quum vento tranquille

ferebamur, quieti me dĕdi, jubens, si quid mutaretur, expergefacere.

Ante lucem stagnavit aura; tunc evigilo; jubeo remigare. 316. Orto

mox sole, Elapsus grumos patrios procul agnoscit: uterque moestior

videbatur: susurrabant inter se. Sed Elapsum dormire jubeo: ego cum

Secutore propello scapham. Post horulam video Elapsum propter inquietam

mentem non posse dormire; itaque Secutori impero somnum. Quando intra

conspectum venimus, Elapsus in mālo erigit signum, apertâque arcâ,

regiis vestibus me exornat. Tum extracto cibo vesci hortatur. Secutor

mox evigilat, et vescimur omnes, căne non invito. 317. Jam linter a

terrâ cautiùs appropinquat: tres inerant viri: credo, quia nos erant

tres. “Quid autem te tui cives vocant?” Elapsum interrogo. “Ego apud

eos” inquit, “sum Gelavi.” “Dehinc ergo apud me eris Gelavius,” inquam.

“Ego vero apud meos eram Totopil,” infit Secutor. “Ergo tu,” inquam,

“eris Totopillus.” Dum risu et alloquio oblectamur, accesserat linter:

mox noster Gelavius nescio quid clarâ voce pronunciat. Illi gestientes

strepunt, proxime accedunt, me mirabundi aspectant. Postquam iterum

peroravit Gelavius, illi rapide ad terram remigant, nos sequimur

tardiuscule. Tandem, jubente Gelavio, ancoram jacimus: me viri mei,

honoris causâ, humeris suis in littus deportant. Stratis tapetibus,

consideo: sericam meam umbellam Totopillus super me praetendit;

Gelavius evanuerat. 318. Opperīmur reditum ejus. Redit demum cum

catervâ magnâ. In fronte erat ipse, cum seniore viro et virgine. Tum

me compellans aït, “En pater meus! En unica soror!” Pater genua mea

manūsque fervide osculatus est, virgo quasi venerans constitit. Mox

Gelavius cum Totopillo verba secreto habet, post quae intimos credidi

sermones misceri. Interea tota nobis caterva circumfunditur, mox

ad scapham se convertit. Id me aliquantum commovet. Gelavius autem

multas res, dona principi, effert; dein ignipultas meas cum sacculis

subsidiariis: mox Totopillum video scutulum pro metâ erexisse.

319. Quinque juvenes cum arcubus astabant. A viginti passibus sagittas

ad scutulum direxere; nemo medium ferit, nemo per tabulam penetrat.

Deinde Gelavius et Totopillus a triginta passibus e catapultis

jaculantur. Hi ét justius collineabant, et altius penetrabant:

facile erant victores. Postea ad me venerans accedit caterva,

orans ut ignipultae ostentem vim: tum multò cum honore ad carcer

ducunt. Quinquaginta passus metari jubeo: bitubam meam suâ cum furcâ

comportaveram. Demisso genu, bis ignem ejicio: utraque glans medium

transverberat scutulum. Ejulabant territi, mox murmure collaudabant:

deinde magnum erat silentium. Gelavius tunc cunctis explicat, his

telis se per me fuisse servatum. 320. Inter haec Gelavii pater cum

filiâ coram me redit, Totopillus autem pro interprete mihi explicat,

velle illum se suamque filiam fidei atque insulae meae committi. Tum

ego abruptiùs Totopillo, “Ego-ne hanc pro tuâ uxore mecum reportabo?”

Is autem erubescens annuit: “Here! reportabis sane, si libet, ét

uxorem meam et patrem uxoris.” “At vero,” inquam, “principi oportet me

obviam venire honoris causâ, nec tanquam clanculum abire.” Respondet

Totopillus, “Immo, id principi foret ingratum. Ille neque tibi vult

offensam afferre, neque nimio erga te honore se suis elevare.[X] Sed

donis Gelavii placatus, honorificam coram multitudine de te fecit

mentionem.” 321. Jamque accurrit Gelavius, excitatus ut nunquam

videram. Hic secum habebat virum ac mulierem cum virgine. Me recta

petit, et rem omnem aperit. “Ellam! quae mihi erat desponsa. Propter

mei amorem nondum voluit nubere: en pater materque ejus! Tu-ne nolis, O

here! hanc meam familiam mecum revehere? Omnes sunt tui cupidissimi.”

“Ego sane volo,” inquam: “sed quot post horas?” “Jam sunt parati,”

respondet: “ad tenuem comportandam supellectilem vix semihorâ opus

est.” 322. Fateor, haec mihi nimia erant: velut in somnio esse videbar.

Tandem ministris meis dico: “Quod bene vortat Deus, ex intimo pectore

gratulor vobis. Nunc, ne tempestas se mutet, quàm celerrime redeamus.”

Illi cum senioribus colloquuntur; tandem renunciant, tribus post

meridiem horis esse navigandum. Id admirans, aio non posse fieri.

“Immo,” aiunt: “sic erit melius, ipso te judice.”

323. Video alias aliasque accedere lintres, et multa inter se parare.

Praestitutâ horâ scapham ingredimur, quinque viri, una mulier, duae

virgines, cum căne optimo, quem pueri valde mirati sunt. Hospitum

unusquisque spississimas suas vestes indutus est: stragulas quoque in

scaphâ composuerant. Aura paullum erat adversa; sed octo lintres cum

robustis remigibus nos fune trahebant, tribus horis amplius. Simul ut

Auster ventus flabat, Gelavius, multis actis gratiis, bonos remiges

valere jubet, munusculo quŏque unumquemque proretam honorat, sed

tantâ res tradidit celeritate, ut, quid dederit, nesciam scribere.

324. Excusso remulco, vēlis navigamus. Gelavius clavum tenet. Illud

tantum narrabo, me propter concitationem mentis non potuisse dormire;

Gelavium, qui prius non potuit, post aliquot horas dormivisse optime.

Jucundissimam sensi noctis auram, et de futuro meditabar, non sine

precibus ac gratiis Deo oblatis. 325. Primâ cum luce ⸤montis nostri

figuram⸥ agnosco. Tandem Austro cessante, Subsolanus ventus surgit

vehementior, torquetque nos nimium ad sinistram. Equidem nolebam

tam pretiosum onus vel minimo periculo committere: igitur, quoniam

nemo omnium erat invalidus, in hortorum portum direxi cursum. Ibi

sumto matutino cibo, scapham Gelavio commisi, cum patre, quando

faveat ventus, circumducendam: ego cum ceteris domum revertor,

colles escendens. Nos ante meridiem cavernas assequimur: illi seriùs

perveniunt. 326. Summam autem rupem dum pervadimus, fistulâ canendo

recolligo gregem. Desunt duo tantùm e junioribus. Hos crastino die

Totopillus acerrime anquisitos recuperat, cane adjutore. Sic illa res

faustum habuit exitum.

CAPUT (XII.) DUODECIMUM.

327. Nomina novae familiae hic libet narrare. Gelavii pater erat

_Pachus_, soror _Laris_. Sponsa autem Gelavii _Fenis_ appellabatur;

hujus părentes _Calefus_ et _Upis_. Upim credidi vix amplius

quadraginta quatuor habere annos, et neque Pachum neque Calefum

exsuperare quinquaginta. Biduum praeparandis nuptiis destinantur; quae

quidem omnia ipsis relinquo. Nuncio tamen parentibus per interpretes

meos,--si quid vestis apud me sit, quod utendum velint sumere propter

filias suas, vel si quae de cavernis videantur pro cubiculis commodae,

ne graventur quidvis me rogare.

328. Inter haec maximo cum gaudio accurrit Totopillus, nunciatque se

alites tres, ex eo genere quod posset mansuescere, cepisse vivos. Atqui

non erant phasiani, neque, quantum ego poteram intelligere, otides;

sed nostratium gallos gallinasque potius referebant, quanquam longè

erant grandiores augustioresque, ac sane splendidi. Equidem Gallum

Indicum pro nomine indidi. Libenter credebam, hoc avium genus numero

ovorum apprime excellere: tum mansuefacienda decerno. Mas unus erat,

duae feminae: nesciebam, anne pares numero conjuges esse deberent:

sed Totopillo imperavi, asservaret omnes summâ cum sedulitate,

daretque operam, ut proles gigneretur plurima ac mansueta. Ipsum erat

genus alitum, quod olim mihi Gelavius denotaverat. 329. Quando autem

fructuarium meum intro, fures ibi video res despoliasse. Cocorum

aliquot nuces, sacculo quodam discisso, abreptae fuerant: id sine dubio

macacorum erat opus. Atque anteā, me absente, unam nucem surripuerat

macacus, neque, qui rem vidit Totopillus, poterat prohibere. Alias

res mire disjectas suis e locis invenimus: feles inculpat Totopillus.

Equidem non credo: sed ille urget vehementer, petitque ut liceat unam

reservare felem cum pusillo mare, ceteras abigere: ego vero, ne nimium

adversarer, tandem permisi.

330. Exploratis cavernis, tres pro conjugalibus cubiculis destinantur:

sed quoniam opera quaedam priùs videbantur necessaria, meo ipsius

cubiculo cedo. Hoc atque museum novis nuptis permitto, fructuarium

Calefo et Upi: ego in armamentario dormio. Nuptias suo fere in more

transigunt: sed postquam uterque pater sponsum sponsam suam osculari

jussit, (id quod solemnes ceremonias mihi videbatur terminare,) ego,

indutus regium vestitum, peroraturus assurrexi, jussique Gelavium

interpretari. 331. Dixi me, Dei nomine, in meam eos insulam convexisse,

ut forent beati, me regente: ceterùm obsequentiam postulo: jamque

imprimis, mea lingua est ab omnibus perdiscenda, et quantum fieri

potest, semper dehinc hâc in insulâ audietur.--Tum Gelavio et Totopillo

impero, ut prandium nuptiale apponatur. Post prandium, in rupem

ambulabant, mirantes insulam. Vespere, obortis tenebris, e corrupto

pulvere nitrato aliquot ego _pyrobolos_ cremavi, gestientibus barbaris.

Sic confectae sunt nuptiae.

332. Jam ego Upi matres antilopas, a căne vigilanter custoditas,

demonstraveram, et de mulgendi arte conatus eram explicare. Ea curam

lactariam acerrime suscipit: duae autem erant matres cum haediculis,

nec multum sane expectabam lactis, quanquam corpore erant grandiores.

Eadem _cassavam_ panem ex maniocâ et _tapiocam_ optime conficiebat. Mox

Calefus pollicetur nova vasa fictilia, ac meliora quidem, se facturum;

atque ego de caseo, de butyro, de lactis flore, quidquid noveram, per

Totopillum communico, sed caseum praesertim censeo faciendum. Item

plumbum liquefactum, ad vitream vasorum superficiem quantum conferat,

demonstro. 333. Pachus instrumenta agri colendi atque omnem rem

ferrariam vehementer admiratur: mox per Gelavium edoctus, princeps

evadit faber ferrarius, item agricola. Calefus operam figulinam,

lorariam, funariam potiùs exercebat; materiam quoque caedebat lubens.

Totopillus, ut antea, culinae se dabat: item calo erat atque auriga,

et hortulanus et lanius et auceps. Multam hic habuit in condendis

decipulis peritiam. Nunquam ego ne unum quidem cuniculum resticulis

potui capere; at Totopillus porcillos plurimos, aves innumerabiles,

laqueis convolutis aut suspensis capiebat: hinc illae coenarum

deliciae, illa pennarum plumarumque copia, quam miratus eram; hinc

nuperrime gallus Indicus cum gallinis. Etenim Gelavius patrio suo

regulo vestem pulcerrimam, e multicoloribus avium plumis contextam,

dono dedit, qualis in Angliâ caballi pretium afferret.

334. Video porro me ipsum, velut in Braziliâ quondam, oportere nunc

pro operarum praefecto esse. Nauticam quidem rem ipse pro me suscepi;

sed in nendo e foliis filum, in complicando cannas, juncos,--multa

faciebant feminae. Linamenta lucernarum torquent, oleam palmarum

exprimunt. E lignariâ fabrorum arte pleraque jam Gelavius exercebat et

quidquid juberem, perficiebat prudentissime. In viminibus cannisque

contexendis peritissimi erant omnes. Hic autem loci affirmare oportet

quid de barbaris sentiam, non omnibus, sed multis, quos nos Angli

nimium contemnimus. Erras valde et pessime consulis, si longe ex

ipsorum consuetudine velis eos detorquere; attamen hunc errorem si

declinas,--si aperte ingenue fideliter juste agas,--multo fideliores

tibi erunt quàm quis putaverit; mox miram sagacitatem, gratos animos

generososque, aliasque virtutes neutiquam spernendas deprehendes summam

inter barbariem. Nos autem, heu lugubri fato! nostra communicamus

vitia, illosque dediscimus nativas ipsorum virtutes; dein incertis

ex causis inimicitiae insurgunt, donec hostile odium mitia commercia

pessumdet. 335. Prima autem mihi cura post nuptias erat, ut ⸤res

comparatas⸥ melius ordinarem, unamquamque suo in loculo. Novas ut ollas

largioresque praepararet Calefus, urgebam, argillamque unde haberet,

indicavi. Ego autem, quoniam veteres non sufficiunt arcæ, majus

quiddam, armarii instar, eum mensis interioribus, condo. Fores illas

diaetae nauticae principalis, quae supra biennium apud me jacuerant,

pro hujus armarii foribus adhibeo. Illud opus me per sex dies exercuit.

Totopillum jussi curatissime deligere, quid primum deberet consumi,

quid in saccharo conservandum, quid per se posset consistere. Is autem

dioscoreis, maniocis, cucumibus in novo agello per se dedit operam.

Quoties aliquid aut piscium aut carnis erat consumendum, plures

didicerat reservare reliquias, quibus ⸤elixis propter canem ac feles⸥

massae farinulentae vel alius cibus gustum derivarent idoneum. 336. Mox

de oleo ac saccharo erat providendum, deque _sagone_ (quod appellant)

et de cerâ palmarum. Palmis aliquot succisis, aut farinulentam medullam

aut ceram habebamus: folia, cannas, stipites, ad suos quidque usus

adhibemus. Maximam autem et olei et sacchari copiam jam nunc censui

parandam. Saccharum Gelavius, optimum illud quidem, e palmâ quâdam

affătim detulit: _Borassum Flabelliformem_, ut nunc audio, appellant

arborem. 337. Post haec de agriculturâ dubitabam. _Zeam_ quàm maxime

accurandam opinabar. _Oryzae_ plantas in hortis dixi invenisse

Gelavium; sed illam culturam minùs esse salubrem credidi, nec posse

nisi uvidissimo in loco exerceri. Attamen Pachus et Calefus orant, ut

sibi liceat hanc rem administrare: itaque ipsis remisi, simul indicans

zeam a me oryzae anteponi. 338. Pachus in cavernis ordinandis strenuum

se praebet. Feminae, adjuvante Gelavio et materiem suppeditante,

in vestibus nectendis valde erant industriae; mox dato _sapone_,

vestimenta lavare edocui. Tandem, post duos fere menses, tota mea

familia suas habebat sedes, satis ornatas, suasque operas.

339. Tantis adjumentis suffultus, poteram esse otiosior, immo

segnior: nec laetior tamen eram. “Quorsum haec?” interrogabam. “Num

tota mea vita sic est degenda,--res opimas colligendo, consumendo? An

meliorem aliquam religionem potero his barbaris impertire? Tentandum

est fortasse: sed linguam meam imprimis perdiscant oportet. Anne

horum operâ ecquando patriam recuperabo meam?” Talibus exercĭtus

cogitationibus moestior fiebam ac taciturnior: id vero sentio pessimi

esse exempli. Etenim nisi multum colloquar, ne Gelavius quidem nec

Totopillus garrient Anglicē; tum cēteri non poterunt discere. Statuo

fabellis ac narratiunculis, quoties coenamus, abundare; et, cum Gelavio

imprimis, item cum Totopillo, de religione sermones habere seorsim.

340. Equidem jam pridem de meâ ipsius historiâ quaedam, praecipue

de naufragio, illis narraveram; sed plurima tunc parùm intellexere,

atque iterum audire avebant. Nunc autem primùm clare dixi quondam

fuisse me Mauri hominis barbari servulum; id quod animos eorum adeo

perculit, ut singula quaeque audire cupiverint magnopere. Ego autem

quae plures per dies tunc narravi, non celarem lectorem meum, nisi

dictu longiuscula forent. Profecto illa servĭtus crudum meum et

praeferocem animum salubriter mitigavit; et quoniam herum non crudelem

habui, multa tum didici sub Experientiâ magistrâ. Porro illâ in terrâ

caloribus assuevi, immò robustior fiebam. Sol orae Marocanae, nostro

longe acrior, aurâ Oceani temperatur, neque nobis est insaluber, modo

caput fasciâ sindonis involvas, et vino abstineas prorsùs. Illic quoque

plurima didici de frugibus, de oleribus, de fruticibus, quae postea

erant utilia. Plurimas res item minore didici apparatu facere, quâm quô

apud nos fiunt. Quippe ferramenta agrestia, domesticam supellectilem,

instrumentum culinae, pistrini, fabricae,--offendi illic rudiora omnia;

sed Necessitas inventrix multa simpliciter conficit, quae fato quodam

meo discebam. Denique ipso industriae fructu superbiens, strenuus

operis evasi, versutus ad excogitandum patiensque laboris. 341. Sed ad

rem redeo. Aliud quoque jam aequum videbatur. Quoniam continuus labor

ad vitam non jam erat necessarius, festique aliquot dies ipsis barbaris

assolent, septimus dies (quem _primum_ vel _Domini_ diem appellamus)

Cristianorum more debebat tandem distingui; ex quo religionis aliqua

posset cura exoriri. Itaque Kalendario meo recensito, quisnam sit

“dies Domini” discerno: tum subditis meis edīco, ut festus sit hic

dies: quo die item coram me post matutinum cibum congregentur. Ego

regium monile gerens, precem brevem Numini Supremo pronuncio, ut suo

halitu mentes nostras purget; illum quoque ipsius propter virtutes

adoro: postea litterarum rudimenta cunctos doceo, ut novam linguam

profundiùs animis defigam. 342. Si pluvia cadit, in musēo congregamur;

ego in tabulam ligneam cretâ scribo: sin serenum est caelum, ubi arena

subtilis ac plana est potissimùm, ibi radio maximas designo litteras.

Ea imprimis vocabula, quae saepissime pronunciantur, docui scribere,

ut nomina rerum, Homo, Vir, Femina, Cănis, Panis; ut verba communia,

Fac, Dic, Da mihi, Vĕni, Abi; ut pronomina, Ego, Tu, Nos, Vos, Hic,

Ille, Sic.--Primo quidnam vellem faceremve, parùm intelligebant; sed

quum īdem sonus eâdem cum litterâ saepiùs audiebatur, sentiebam eos

excitari. Gelavius primus orabat, ut sibi liceret rem iterare. Dein

incipit a Me, Te, Se; item Nos, Vos, Hi, Hos, Sic, Dic; et postquàm bis

terque est a me edoctus, optime perdidicit brevia vocabula tot, quot

omnibus elementis comprehendendis sufficerent. Mox ego totam litterarum

seriem, in parvâ chartâ conscriptam, ipsi trado. 343. Gelavius sane

et Totopillus, qui quae dicerem intelligebant, longe celeriùs ipsas

discebant litteras. Hos amplius indies edocui. Proximo die Dominico

ceteris ipsi praecipiebant. Tandem furor discendi cunctos pervasit

magnus, quando hos viderunt ét intelligere et pro magistris esse: sed

multa non poterant legĕre, qui paucissima vocabula noverant. 344. Mox a

me exquirit Gelavius, ex quânam re conficiatur charta. Ego de papyro,

de lino, de gossypio facio certiorem; explico item de membranâ sive

pergamenâ. Multa posteā folia grandiuscula ad me reportat, siccat in

sole, premit, lēvigat; juncos item aquâ maceratos contundit, gummi

miscet, explanat, chartas meas imitans, sed parùm res cessit: tandem e

praegrandibus palmae cujusdam foliis satis bonam censet haberi chartam.

Dixi huic arundines ac pennas avium pro calamis scriptoriis sufficere,

pro atramento succum sepiae; gummi addendum, si liquor in chartâ

nimis difflueret. Ille confirmat, nunquam sibi defuturum scribendi

instrumentum, modò artem ipsam mente arripuerit. Jam unam quotidie

horam litteras eum doceo. Die Domini quaecunque nova vocabula ceteri

didicerint, ea doceo scribere; paullatimque, quum plura intelligunt,

quaedam de religione incipio inculcare.

345. Cum Gelavio liberiùs de rebus divinis loquebar. Quidquid de

Deo Creatore, de lege morali atque officiis, de sancto Dei judicio,

de ejusdem in sanctos gratiâ dicerem, id omne illi facile esse et

quasi naturale comperio: etiam de immortalitate humani animi (id quod

mirabar) jam eredebat. Sed quoties auderem de Cristo, de Moyse, de

Judaeis narrare, otiosus audiebat, quasi qui miraretur quid haec ad se

attinerent: aliquando fortiter contrà dicebat. Tandem diffisus posse me

tantis argumentis suam impertire gravitatem, abstinui, ne profundius me

demergerem.

346. Non absurdum erit narrare, quantum Pachus suâ arte ferrariâ

feminas adjuverit. Erant e meo instrumento acūs quaedam minores, item

majores sarcinariae. Has Pachus multum admiratur. Minores nequit

imitari, sed utriusque formae plures procudit grandes, quas exacuit

politque satis pulcre, oculis recte pertusis. Unicuique feminae dono

dat tres formae utriusque: his vestes, tegetes, stragula consuunt.

347. Gelavius identĭdem quaerit ex me, numne poeniteat me, quòd

plures sumus: num velim ad tres viros rursùm redigi: num si pro octo

octoginta forenus, id oporteret dolere: num malim paucorum esse quàm

plurimorum regulus. Nesciebam quorsum haec intenderent: subesse

quiddam mihi videbatur. Demum interrogo directà, anne consulto talia

loquatur. Tum modeste ac candide respondet: “O here! talis est hujus

insulae jucunditas, talis omnium rerum copia atque commoditas, talis

tua ipsius benevolentia, aequitas, sapientia; ut ego populares meos

vellem sane multos hisce rebus mecum frui. Nec dubito fore ut illi

velint eadem, si modò liceret: tuum erit dicere, si id licebit

nunquam.” Haec quum responderet, haesitavi consilii incertus. Mox dixi:

“sane suis esse illum benevolum: ego quid velle, quid nolle deberem,

id mihi ipsi neutiquam līquĕre.” Notavi posteā cunctos, ultra quod

necesse erat, ampliare culturam. Id ipsum anteā fecisse Totopillum

memineram, tum quum hancce coloniam clam meditabantur: itaque credo

omnes eandem fovere spem, quam indicaverat Gelavius. Hoc me male

habet, ne nimis adverser, neve periculosum quidpiam gratificer. 348.

Iterum e Gelavio quaero quot novos colonos tutò posse venire credat,

et quânam sub lege: num tot modò quot in unâ familiâ nobiscum aetatem

possint degere.--Respondet, “semper se credere, fore ut ego in patriam

restituar: quippe, ubi una venerit navis, aliquando tandem venturam

esse alteram. Tum se suosque, optimo defensore orbos, parvam manum

pollentibus barbaris relinqui: nam hos quoque aliquando venturos, nec,

nisi aut igneis telis aut majore catervâ, posse abigi. Tot erga novas

familias, quot firmo sint praesidio, esse optandas. Mille viros nimis

multos non fore, sed quinquaginta contra ejectamenta maris sufficere.”

Interrogo, quid sibi velint maris ejectamenta. Sic ille explicat, ut

dicat, “viros qui in scaphis per casūs maris hùc advehantur inviti.”

Vis ergo (inquam) quinquaginta importare familias? “Si liceret,

vellem,” respondet. At Gelavi! (rursus aio) id non per me licebit.

Propter locos, arbores, antilopas, pisces, aves, nulla non erit pugna

atrox. Nemo mihi obtemperabit nemo intelliget: ego inter primos

occīdar. 349. “Ah, ne talia fingas,” (inquit): “ne metuas, here! Priùs

certe ego moriar: sed non nôsti meam gentem.” Dic quomodo (inquam).

“Primùm, here! (respondet) homines sumus, non bestiae; itaque èt Deum

et principem veneramur. Quisquis fortitudine, prudentiâ, justitiâ

excellit, hunc extollere, decorare, sequi amamus. Talis tu es vir, qui

strenue ac juste regere calles. Nostrorum virorum quot te noverint, te

prae nostris regulis omnibus anteponent. Dein, audi, quaeso, ampliùs.

Summi nostri reguli patruus est Cortops quīdam, optimus ille quidem

vir, sed fratris filium sibi praeponi aegrē fert, habetque factionem

non parvam. Mitis est ac senior vir; filii autem ejus omnes praelio

occubant. Is profecto talem in insulam colonos deducere vehementer

cupiat: immo, id ipsum audivi, ac credo. Jam si hùc adveniret, ille et

suos cunctos facile regeret, et tibi obsequeretur officiosissime. Tum

omnia illa de locis, arboribus, antilopis, ex consuetudine nostrâ ac

sine pugnâ ordinabuntur.” Optime causam dicis, O Gelavi (respondeo) et

callide adularis; sed nimiâ me solicitudine tota haec res excruciaret:

quare amplius de eâ ne colloquamur.

350. Nos autem, ita ut dixi, cursum nostrum tenebamus, nec poenitebat

me meorum subditorum. Singula narrare de tot hominibus, longum foret.

Omnia quae egomet inveneram, paullatim discunt; sed Pachus novam rem

reperit. Per Gelavium a me exquisiverat, unde veniret ferrum. Dixi, e

montibus effodi, ejusque aspectum esse, tanquam in humum influxisset,

massasque humi suâ gravitate implevisset. Post aliquot dies laetus

renunciat, ferrum a se in monte repertum. Ostendit marram, novo quodam

metallo crustatam. Explicant mihi, vidisse eum, in ulteriore altissimi

illius montis latere, rivulum quendam discolorem, turbidum: marrâ

postquàm conciverit, hanc concrevisse crustam. Video non ferream esse

crustam illam, sed aheneam. Respondeo, posse hoc multi esse usûs,

quanquam non sit ferrum; amplius oportere examinari. Posteā doceo tale

aes colligere et fabricare, quoties usus venerit.

351. Hiems hujus regionis praeterierat. Calidior tempestas

appropinquabat; quotidiani imbres augescebant. Die quodam Martii

⸤solito acriùs⸥ flabat ventus et continenter per noctem duravit. Sub

ipsum mane per tenuem pluviam ego cum Totopillo cocorum sĭnum versùs

pergebam, atque a speculâ meâ video lintrem terrae appropinquantem.

Egrediuntur duo viri, una femina: tot modo inerant. Video protinus

piratas non esse hos: viri defessi esse videntur, femina algescere.

Haec ubi a vento protegatur, vestibus contectam collocant: ipsi

vagantur, ramos aspectantes, ut qui cibum anquirunt. 352. Pistolas

mecum habui, sed nihil erat quod timerem. Ramulo arboris raptim

abscisso, hunc elate gerens, cum Totopillo descendi, ciebamque eos

clamore: neque illi a nobis fugerunt. Jussi Totopillum colloqui, si

forte intelligerent. Is cito confirmat, esse eos Gelavii populares,

vento abreptos, jamque fame, labore, frigore enectos. Nolui, in portum

admissis, secreta domûs aperire: sed jussi eum dicere, “cibum iis

missum iri,” et ipsum juxtā manere. Ego actutùm redeo, tum Gelavium

remitto cum cibo, uxoremque ejus cum spissis siccisque vestibus. Ipsi

frustra conantur ignem fovere. Fenis et Totopillus apud eos morantur:

Gelavius illico ad me redit: sic jussi. Tum colloquimur.

353. Ego aio: si per ventum non poterunt ante noctem regredi, nunquam

regredi debere, ne plures posteā in nos reportent, pervulgato insulae

arcano.--Is laudat consilium meum, modò possit fieri. Mox addit:

velle se quĭdem plures insulae cives; sed invitos retinere, nisi

vincias, fore lubricum; nam posse aliquando scapham meam furari.--Id

me perculit, nec quidquam ultra dixi: tamen eundem illum in sĭnum

hospites cöercere statuo. Fenis autem rediens ait, sibi illam feminam

antea notam esse, et vero dilectam, atque ejus se misereri. 354. Quando

refoti sunt, tertio die de reditu consulitur. Erat sane difficilis

lintri reditus, si ventus eâdem ex regione perstaret flare, quamvis

clementer. Imperavi ut nemo retineret eos, nemo abigeret, sed suis

relinquerentur consiliis. Multas nobis gratias agunt, viatico accepto,

aiuntque velle se, ut primum possint, domum redire. Quarto demúm die

evanuerant, sub noctem regressi.

355. Haec erant in mense Martio, neque ego tunc suspicabar quò

me invitum divina duceret Providentia: nam novos colonos arcessere

pertinaciter nolui, quamvis timerem ne meis forem iniquus: sed

sollicitudo acris semper me vetabat. Continuabantur menses, et nostra

omnium opera. Praeteriere suo in ordine genialis pluvia ac foeda

tempestas: tertiùm jam mihi redibat siccior aestatis pars. Nos quidem

in fructibus colligendis tum maxime fuimus occupati. 356. En autem

ipso Sextili mense, dum cum Calefo et Totopillo per rupem incedo, e

saltu prodeunt duo viri barbari. Pistolâ correptâ, jubeo Totopillum

eos compellare. Respondent, “amicos esse se, et regem insulae

amicissime petere.” Jubeo, mei honoris causâ, tela in humum projicere:

projiciunt. Tunc ut amicos saluto, recipere tela jubeo, et dicere

cur, unde, venerint. Totopillus, parum facile, tamen interpretatur

responsa. Senior autem e duobus illis, mitis aspectu vir, qui fere

septuaginta habere videbatur annos, in hunc modum loquitur. “Ego sum

Cortops. Cum quindecim lintribus venio, octo et viginti familiis, ut

tuâ veniâ cum bonâ pace consideamus hâc in insulâ, tibi pro summo

principe obtemperaturi. Ceteros infrà relīqui, dum tua reportamus

jussa. Agrum autem ex tuâ abundantiâ a te oramus.” Quia de re inopinatâ

illicò respondere erat difficile, multùm salvere jussi; hìc in saltu

requiesceret paulisper: honoris causâ hos duos meorum apud eum

relinqui: me celeriter cum servis cibisque rediturum: tum nos de omni

hâc re lībĕre collocuturos. 357. Itaque decessi solus. Proditum me

credidi. Gelavius sine dubio nuncium Cortopi per illos viros miserat,

quoniam me obstinatum sensit. Tamen si triginta viri armati jam in

terram expositi erant, per vim telorum malè resisto palam: arte et

solertiâ est opus. Aut suadere debeo ut protenus abeant, aut deliberare

quo tandem pacto minimo cum periculo maneant, sive ad tempus, sive in

perpetuum. 358. Interim irascor Gelavio et incipio objurgare. Ille

admirans, obnixe ac simplicissime negat quidquam nuncii se aut misisse

aut missum velle; idque iteravit tam anxie, ut nequiverim persistere.

Jam hunc cum Pacho cibos ac dona aliquot relaturum mitto. Ipse, regalia

assumens, memini Fenim fuisse feminae illius amicam. Igitur, missâ ad

eam Lari, arcesso, et iratâ voce interrogo, quidnam hospiti dixerit.

Illa, quanquam malè loqueretur, tamen, quae dicebam, satis intellexit.

359. Effusa in lacrimas respondet, se, ab amicâ suâ rogitatam, anne

commode se hìc haberet, dixisse; “Immo optime: sane se esse beatissimam

sub benignissimo ac justissimo principe in jucundissimâ insulâ.” Talia

eam velle dicere, sermone quamvis incondĭto, intellexi. “An nihil

aliud dixisti?” interrogo. “Sane plurima,” inquit. Quid ergo? “At

ego nescio.”--Nonne tu nuncium ad Cortopem misisti, ut hùc vĕniret?

“Certe nihil tale auderem (inquit) neque ausa sum.” Sed neminem tu hùc

invitâsti? “Oh here (respondet), invitavi neminem; tantùm, ut credo,

amicae meae dixi,--Vellem ipsam et quàm plurimos meorum sub optimo

te principe esse beatos, velut memet.” Postquam experior nihil ultra

sciscitando extorqueri, vultum compono: bono animo eam esse jubeo: dein

egredior. 360. Incedens simul reputo. Si re verâ propter famam mei, non

propter cupiditatem mălam, tot viri veniunt; tum verò, si prorsus eos

venisse nolim, ipse memet objurgare debeo, quòd non fuerim injustior;

neque adeò sunt timendi, qui ad imperata perferenda festinant. Meae

me laudes fortasse emolliebant: nulla convincitur proditio. Tum illud

surgit:--quatuor ope virorum nunquam hic navem fabricabor: si redire

ad patriam volŏ, per plures id debet confici. Quid si nunc plures Deus

ipse ad me misit? Ego-ne illos abigam, in aeternam memet redacturus

barbariem? Reputans talia, cum alio prorsus animo ad Cortopem reverti,

qui cibos jam confecerat, et cane meo, propter offulas blandienti, se

oblectabat. 361. Nunciatur mihi, cunctam ejus plebem esse in portu

hortorum; sub arboribus a calore protegi: habere secum maximum zeae

atque oryzae numerum, item maniocarum; coria quoque comportare et

maximas vestes, tegetesque quae malignam imbrium vim possint arcere:

quadraginta duos viros puerosve esse, septem et quinquaginta feminas:

Cortopis omnes dicto obedire: ipsum Cortopem mihi profecto velle

submitti, constanter autem a me orare sedem idoneam.--Responsum feci

plenum benevolentiâ. Pollicitus sum, illicò me demissurum, qui ligna

secaret in focos, atque alterum qui plura ⸤cibo commoda⸥ distribueret,

velut oleum, sal, aromata: tertium qui ollas cacabosque ferret. Interim

me de sede dandâ meditaturum.--Mox nos redimus cavernas versùs, duo

illi viri ad suos. Quando animadverti auram extra ordinem a meridie

continuari modicam, melius censeo ut in scaphâ ⸤Gelavius cum patre

soceroque⸥ supellectilem ac cibum portet. Gelavius ⸤minoribus gemmis

fulgens⸥ me repraesentat. Hic lignum secat, illi prandium properant.

362. Ego autem sub sericâ umbellâ propter fastum ac calorem tectus,

ad Caprinum jugum deflecto, atque, inde prospectans, novae coloniae

decerno longam illam oram subter jugo, cum primo sinu citra Lunatam

Viam, si eo quoque ĕgērent. Sed ora illa facile suffectura erat.

Postulo ut septimus quisque dies pro festo habeatur; ut, quot possint,

illo die coram me veniant; ut Cortops quater in anno, ad minimum, me

veneraturus adeat; ut mea lingua pro imperatoriâ linguâ aestimetur,

quam cuncti, ut primùm possint, discant elŏqui. His acceptis legibus,

proximo die circumremigant, suamque capiunt sedem.

363. Paullo pòst clariùs denoto; quidquid sit illâ in orâ, Cortopis

esse, sine ullâ exceptione. Quaslibet aves, quoslibet pisces, illâ

tantùm in orâ, pro suis oportere eum aestimare. Sin ultra lineam

altissimi jugi Caprini voluerit venari aut fructum terrae percipere, id

mecum amplius deliberandum. Si quid in monte velit seminari, id liberum

esse; et quidquid coluerit quispiam, id fore cultoris.--Has quoque

leges comprobârunt: tum ego sollicitudinem deponebam.

364. Mox ligones, secures, dolabras plurimas deligo, item marras

aliquot et cultros mensales, quos Cortopi dono dem, suae plebi ad suum

arbitrium distribuendos. Cultrum, furcam et cochleare, splendidiore

specie, ipsi destino Cortopi. Sacchari aliquantum et olei addo, item

aromata. Has res ille cupidissime ac multis cum gratiis accipit. Tum,

ne gemmis Gelavius praeluceat, monili pulcrius variato exorno Cortopem.

365. Postea aliud quiddam mihi arrogo:--Si hostes hanc in insulam

descendant, ut sub Cortope cuncti imperata mea perficiant, conferantque

subsidia belli.--Id quoque facile conceditur. Tum citrea atque aurea

māla, cocos nuces uvasque siccatas, et conservatarum ananassarum ollas

ad Cortopem demitto.

CAPUT (XIII.) TREDECIMUM.