399 Dispatch of business. 400 Royal gifts of Robinson to
Cortops. 401 Sudden loss of Robinson’s skiff by Upis. 402
Yards are wanting to the mast. 403 Robinson undertakes to
be ship-carpenter; 404 and buys many wares of the captain
as presents to Cortops, Pachus and Calefus. 405 Great
farewell on the Sunday; 406 and solemn advice to Gelavi.
407 Final arrangements in the ship. 408 Last gifts of
Robinson. 409 The ship is wind-bound. 410 Robinson’s story
of himself. 411 How he escaped from the Moors to Brazil.
412 Received funds from England. 413 Became familiar
with his employer’s sons; 414 was invited to join in
partnership. 415 Easy liberality of the Brazilians. 416
European considerations. 417 Robinson becomes a partner.
418 Fertility of the country. 419 Nature and management of
his estates. 420 Occupation of three years. 421 His _ennui_
in the fourth. 422 New overtures of his partner. 423-430
Robinson consents, after faint resistance. 431-3 His voyage
and shipwreck. 434 The weather changes. 435 They are towed
off. 436 The boats and Gelavi depart. 437 They fall in with
a ship bound for England. 438 Robinson sends a letter by
it. 439 He reaches Jamaica. 440 Arranges business at Brazil
by letters--and without further events, regains his English
home.
ERRATA.
Transcriber’s Note: the errata have been corrected as part of the
process of producing this e-text.
Section 8, line 6--_for_ rersus _read_ rursus.
” 12, ” 14--_for_ protulentam _read_ potulentam.
” 35, ” 15--_for_ facilime _read_ facillime.
” 59, ” 12--_for_ hue _read_ huc.
” 65, ” 12--_for_ compertum _read_ compertam.
” 66, ” 6--_for_ panxillulum _read_ pauxillulum.
” 70, ” 3--_for_ tălis _read_ talĭs.
” 91, ” 4--_for_ qualicumque _read_ qualicunque.
” 103, ” 8--_for_ explorari _read_ explorare.
” 216, ” 2--_for_ incedentem _read_ incedens.
” 291, ” 4--_for_ Secutorum _read_ Secutorem.
ROBINSON CRUSOE.
REBILII CRUSONIS ANNALES.
CAPUT PRIMUM.
1. Natus sum ego Eboraci, ex bonâ familiâ, sed peregrinâ: quippe pater
meus Germanus fuit e Bremâ, ubi appellabatur Kreutznaer. Ceterùm per
mercaturam dives factus, Eboraci consedit, unde recepit in connubium
matrem meam. Ex hujus agnatis praenomen mihi Rebilius, ex patre nomen
Kreutznaer inditum est. Sed vulgus hominum, facili corruptelâ, Crusonem
me Rebilium appellabat. Tertius eram filius familiae. Frater maximus,
tribunus militum, cum Hispanis praelio congressus, ad Dunquercam
occubuit. Frater proximus, sicut ego quoque postea, incertum quomodo,
evanuit. Me quidem pater, diligenter institutum, juris legumque studiis
destinabat: sed, fatali quodam motu, nihil mihi arridebat, nisi ut mari
oberrarem.
2. Primâ in juventâ clam patrem évasi nauta. Cursu mox felici cum
magistro navis humanissimo ad Guineam Africae navigavi. Altero in
cursu a Mauris piratis captus sum, et per quatuor fere annos duram
servivi servitutem. Inde miraculo audaciae elapsus, in Lusitanâ quâdam
navĕ ad Braziliam sum devectus, ubi colono cuidam tres ampliùs annos
strenuam operam navavi, praefectus servorum agrestium. Mox per hunc
amicosque hujus adductus sum, ut ad Guineam navigarem, homines nigritas
conquisiturus, quos ipsi inter se per sua praedia servitutis causâ
dividerent. Equidem magnam lucri partem eram derivaturus.
3. Sed longe aliter ordinavit Deus, ne impune caecae cupiditati
obsequerer. Nempe ventis abrepta navĭs Oceanum transire nequibat, sed
longe ad Caurum devehitur, circa Orinoconis ostia, ut credebamus.
Altera mox superveniens procella magno impetu nos in Occidentem
propulit, ubi, si e mari effugeremus, per feros homines foret pereundum.
4. Gravi impendente periculo, nocte intempestâ et saeviente adhuc
vento, nauta qui erat in vigiliâ “terram adesse” exclamavit; atque,
antea quàm ceteri experrecti superne congregamur, navĭs in arenis
haeret. Stătim cum strepitu tremendo corruunt māli eorumque armamenta.
Fluctūs magnâ vi foros proluebant, neque ipsae navĭs compages diu
toleraturae videbantur. 5. Magister scapham demitti jubet. Demittitur:
nec facilè id quidem. Res, quae maxime ad vitam sunt necessariae,
raptim ingerunter; tum nos ipsi, tredecim viri, in eandem descendimus.
Montosum littus inter sublustrem caliginem furvum apparebat: eò
remigamus, si qua fortè in sinu terrae reducto tranquilliore mari
utamur. Jam, violenter undante salo et circum nos se frangente, res non
nauticae peritiae sed divinae opis videbatur: quare inter remigandum
se quisque Deo Supremo, pius impiusve, commendabat, salute paene
desperatâ. 6. Ventus, ad terram propellens, cursum scaphae accelerabat,
terram faciebat formidolosiorem; metu autem maris, spe littoris, ipsi
nosmet quasi in certissimum exitium detrudebamus. Tandem, vadosiore
mari, fluctūs perniciosius circumfringi et dejectari scapha. Mox, ecce
crista undae ingens, quae nos persequitur; et vix DEI effamur nomen,
quum cuncti sumus absorpti.
7. Quae sequebantur, longa fortasse enarratu, factu erant brevissima.
Profundiùs sensi me verbere fluctûs illius deprimi, sed, animâ fortiter
compressâ, ad summas aquas emersi tandem. Altero in fluctu spumante
implicatus atque violenter circumtortus, immensùm anhelans eluctor;
tum conversus, humeros meos succedenti oppono cristae. Ea me magnâ vi
cautem versus projecit, aquâ exstantem: hanc ego amplexus, adhaereo,
dum decurrit unda; tunc, priusquam novus superveniat fluctus, per vada
exsiliens scando, iterumque amplector cautem; simul, aestu paulisper
obruor. Ictus ejus me aspere quassabat, sed extemplo aëra animamque
recepi, et rursus per vada supergredior. Citra saxa undas longe minus
ingentes sensi, inter quas poteram natare, aegrē profectò. Mox littore
ipso projectus, uncis pedibus in sabulonem lapillosque inculcatis,
pronus decĭdo, ut ne me fluctus retrahat. Uno pòst temporis momento in
terrâ firmâ asto. Conversus, video praeter littus cautium seriem, inter
albicantes aquas nigrarum; nihil aliud per tenebras in mari dispicio,
neque scapham neque quemquam e sodalibus.
8. Tamen haud valde caliginosa erat nox. Ingentes aliquot nubes, et
plurimae nubeculae, sibilante vento raptabantur: inter has clarissima
lucebant sidera e nigerrimo caelo. Respiciens ad terram, collium
duntaxat cerno lineamenta ac rupium. Tum vestimenta raptim detracta
mănibus contorqueo, et, quoad possum, aquam marinam exprimo. Eadem
rursus induor, (quid aliud facerem?) et rupem proximam per algas enisus
ascendo; frustra: nam ne inde quidem in mari quidquam discerni potest.
9. Attamen arboris forma super colle exstat. Hanc sequor, et, ut
potissimum in caligine, arborem illam scando et ramos amplexus
interfususque me repono. Vestimentorum in loculis nihil habui, praeter
cultellum, tabaci aliquantum et tubulum fumarium. Post brevem requiem
assurgens, virgam grandiusculam amputo, quâ protegam me aliquatenus.
Aquâ marinâ largiùs insorptâ, tamen neque sitis neque famis aderat mihi
levamen. Sed, loco cibi, tabaci folium in os meum compono, implicatâque
ramis virgâ, membra mea ita dispono, ut ne decĭdam, si somno capiar.
Vespertiliones, et maximi illi quidem, stridoribus ac volatu, somnum
aliquamdiu discutiunt.
10. Item quoad concitato opus erat corpore, mens mea tranquilla fuerat
ac praesens: nunc, quando quiescit corpus, maxime se mens agitare
coepit. Imprimis gratias Deo optimo maximo sincerissimas profudi,
admirans praesertim, si ego solus ex tanto naufragio servor. Mox
id ipsum crudelissime me pungit; etenim hîc solitarius, madidus,
famelicus, paene nudus, pejùs enecor quàm in mari, nisi verò feri
homines sive bestiae me devorabunt. Sane ego id temporis pius non eram,
minime religiosus. Igitur tantâ in calamitate magnus me aestus animi
conquassabat, inter grates querelasque, consilium ac desperationem.
Tandem agitatione victus profundo somno conquievi, laboris ac
moestitiae oblītus.
11. Mānĕ expergiscor, multum recreatus, sed algens; nec mirum. Ceterùm
ibi maris temperies humanae cutis calorem aequat: etiam nox ipsa
tepet: porro arboris illius densa folia fuerant mihi pro tegumento,
ne calor in apertum aethera effugeret. Sciuri, psittaci, macaci
sive cercopitheci circùm garriebant continenter. Evigilans incipio
descendere: ecce autem canis noster ad radices arboris meae, quasi
custodiens. Id me tenero quodam ita affecit gaudio, ut lacrimae oculis
oborirentur. Ergo non sum prorsus solitarius; unum saltem retineo
amicum! Hunc demulceo, plaudo armos, paene amplector. Mox festinanter
deambulans, navem nostram ex adverso conspicor, longiuscule ultra eas
cautes, ubi ipse projectus fui. Sine dubio aestus intumescens, ex
arenis levatam, huc detrusit. Jam autem paene sopito vento, inanis
tantùm supererat undarum jactatio. At ego in margine rupis incedens,
despecto circa littus: mox, interjectis vix mille passibus, scapham
nostram discerno in arenâ, subter caeruleâ quâdam rupe. Adire eam
volui; sed quasi lingua quaedam maris interfusa impediebat; et quoniam
fame urgebar, in navem potiùs, si possem, regrediendum censui.
12. Degressus rupe, redeo praeter littus: ibi pileum nauticum video,
summo cum moerore. Jam aliquantum recesserat aestus, atque, ut
aestimabam, vix trecenti aquarum passūs a nave me distinebant. Exutis
pallâ braccisque, intrepide mare ingressus sum, inter grallatorias
aves, quae plurimae aquâ exsurgebant; et facilè navem natando assequor.
Puppis ejus valde elevata est, depressa prora; ex quâ catenae
dependentes aquam tangebant. Has ego prehensas ascendo, et supervado
loricam tabulatorum. O tristem ruinam, ubi māli, vela, funes strage
conturbatissimâ complicantur. Sed ego ad cellam penuariam decurro,
ibique arrepto pane nautico (qui _bis coctus_ appellatur) vescor
libenter. Mox, ex arcâ meâ ipsius extractas, vestes induor atque
horologium meum resumo. (Profecto resurgente aestu vesperi, ille meus
in littore vestitus natans asportatus est.) Simul ut aquam potulentam
invenio, sinūs vestium pane complevi, ut quoties lĭbēret, vescerer: tum
meditabar, quid facerem potissimum.
13. Illud me angebat, quòd manifeste, si in nave mansissemus, omnes
fuissemus salvi. Super prorâ quidem saepius insultantes undae plurimas
res corruperant; sed altera pars, puppim versus, alte sublata, sicca
erat atque incolumis. Quippe, ut credo, quia in arenâ, non in cautibus
haeserat, carinae soliditas perduravit. Quàm plurimas res jam cupiebam
asportare; sed id erat difficile. Scapha major, ut dixi, in littore
projecta erat longe. Illa quindecim viros facilè portabat, et in magnis
Africae fluviis ad invehendos venales magno usui erat futura. Alteram
comportaveramus longe minorem, cymbam potiùs quam scapham dixerim;
quae duos homines cum remige posset ad scapham devehere, si quà juxta
ripas aquae forent breviores. Haec in nave remansit: demittere eam in
mare erat in facili; sed parum capiebat, nec videbatur nimio sub onere
aestum littoris toleratura. Postquam arcas ac dolia multo cum suspiratu
aliquamdiu aspexi, contemplor mālos, ac ratem componendam decerno.
14. Subito exsultans, ex fabri nostri repositorio serrâ dereptâ,
malos disseco, ut trabes longitudine fere pares efficiam. Has in mare
provolvo, funibus quibusdam mālorum supra inhibitas. Ligna grandiora
cujuscunque generĭs colligo, ingero, omnia funiculis deligata. Postea
ipse seminudus, cum malleo et confibularum sacculo circum collum
suspenso, degressus equito super trabe. Undatio maris jam deminuta est:
raptim ego ligna atque trabes, vēlis funibusque confusas, conjungo,
destino, depango; vi meâ maximâ, quantumvis rudi, ratĭs fundamenta
jaciens. Redeo supra; video quanta sint portanda onera, ratemque nondum
sufficere. Tum alia ligna plurima et tabulas ex omni parte navĭs
conquiro. Has dissecare ex suo loco, nimii laboris erat atque temporis.
Sed septa animadverto lignea, quae ad dividenda nigritarum cubilia
comparaveram. Utrumque binis hamis e tergo, binis spicatis clavis e
fundo, erat instructum; annulis lateri navĭs infixis, per quos hami
inseri debebant. Haec septa plurimam atque optimam mihi sufficiebant
materiem. Quibus rebus superadditis, molem ratĭs et soliditatem
multum adaugeo; tum funibus astringo cuncta. Longum id erat et sane
difficile: necnon sol me admonebat horarum: horologium substiterat.
Denique postquam, graviter insultans rati, firmitati ejus confido,
maximo cum dolore sentio, vix minimam partem eorum, quae vellem,
posse me asportare; jam autem deligendum esse. 15. Ab operâ paulisper
requiesco; vini ardentis saccharini haurio pocillum, meditorque
moestissime. Ea quae ad vitam maxime sunt necessaria, decerno sumere
imprimis; tum, arma ad vitam defendendam. Quatuor nautarum arcas
commode vehi posse super rati meâ credebam. Totidem exinanio, et,
per tollenonem[A] suculis instructum, demitto in ratem: hanc mox
scalas versùs traho. Sacculos impleo plures bis cocto pane, oryzâ,
fabis, miliariâ atque hordeaceâ farinâ; et facilè in arcas dejicio.
Fabis atque milio praesertim eramus nigritas cibaturi, et sane multum
hujus cibi portabamus, sed infra in alveo. Jam tres caseos Batavicos
arripio, caprinae carnis siccatae massas quinque, (quâ carne vel maxime
vescebamur,) et frumenti Europaei relliquias quasdam, quod ad gallinas
alendas convexeramus. Gallinae vi procellarum perierant omnes. Ceterùm
triticum fuit id, cum hordeo: postea inveni corruptum esse per sorices.
16. Dein latice ardenti anquisito, vini palmaris congios fere sex, cum
plurimis delicatiorum potuum lagenis, seorsim conclusi. Hae lagenae
partim magistri fuerant, partim meae ipsius. Lacernam meam et lecti
opertorium corripio, porro serram, securim, malleum clavosque: sed haec
in cymbâ destino portanda. Plures fuisse in nave nitrati pulveris cados
majores sciebam; sed ubinam artillator noster eos habuisset condĭtos,
eram nescius. Tandem multum anquisitos duo invēni siccos sanosque,
tertium aquâ marinâ corruptum. Cistas tres, hôc pulvere completas,
curatissime intra arcam super rati ita concludo, ut, si fluctus alluat,
minimo sit detrimento. Jam de igne fovendo subit cura. Coqui nostri
recenseo supellectilem. Inde deripio foculum cum forcipe, batillo et
rutabulo, cratibulam ferream, ahenum, ollamque coculam. Satis oneris
jam videbar imposuisse. 17. Cymbam protinus per easdem suculas mari
committo; id quod difficillimum fuisset, nisi requiessent undae. Huc
impono ignipultam aucupariam optimam, par pistolarum cum balteo,
mulctram stanneam, igniaria, sīnum ligneum, poculum ex albo plumbo,
item corneum; cum vestibus ac fabrili supellectile, quam nominavi. Addo
pilularum plumbearum sacculum ac gladios duo. Unus horum falcatus erat
Maurusii mei domini gladius. Solem video declinare; itaque propere
funem tractorium rati adjungo, funiculos plures in cymbam projicio,
jamque descendo cum remis, ratem ad littus tracturus.
18. Tria me confirmabant,--mare tranquillum; aestus placide allabens;
aurae quoque, quantum erat, terram versùs spirans. Parvam ancoram in
cymbâ portabam. Jam remigo, atque contus animum subit. Redeo, effero
contum: demum littus peto, sed directam viam cautes prohibebant. Aves
multae in ratem consederunt, ut piscarentur commode. Has aegre abigo.
Mox sensi me praetervehi, ipso mari clam trahente: inde sperabam posse
me in fluvii alicujus ostium deportari, ubi bona mea tutiùs exponerem.
Id quod evenit: nam rupes mox subeo, ubi in convallem sinus maris
intrat. 19. Sed dum remis, quantum possum, medium in flumen cymbam
dirigo, paene altero naufragio conflictor, rate vădo illisâ. Declivi
protinus rati delabebantur ejus onera, nisi propere succurrissem.
Circumactâ cymbâ, ligna aliquot de rate in interstitia ejusdem intrudo,
quasi paxillis enormibus sustinens arcas. Hîc alligatus necessario
commoror, anxius sane animi, donec aestus insurgens ratem allevavit.
Tum in parvum quendam sĭnum deverto, juxta planitiem, cui mare debebat
superfundi. Eò mox delatus metuebam ancoram dejicere, ne tanta mōles
funem abrumperet, nisi aquas stagnare intelligerem. Tandem recedens
aestus in terrâ firmâ relinquit et cymbam et ratem.
20. Onera mea exponere inutile erat, nocte appropinquante. In arbore
aliquâ iterum dormire decrevi; itaque suffertâ ignipultâ armatus, item
gladio serrâque, per ulvas uberrimas procedo, anquisiturus idoneum
cubile. Nemus haud longe video. Ibi delectâ majore quâdam arbore,
curvis transversisque ramis, gradūs pro scalis in cortice serrâ incīdo;
tum scandens cum serrâ amputo ramorum quidquid sit obfuturum, et
cubandi facio periculum. Macacos video plures in arboribus, sed parvos
mitesque.
21. Redeunti cănis occurrit, lepusculum ore ferens, quem ante pedes
meos projecit. Intellexi eum magnam partem devorasse; etenim plenus
saturque apparebat. Sane ego donum ejus non contemsi, quamvis laniatum.
Accepi; sed subit cura, ne sōlo meo amico priver, nisi sedulò
pascam. Magno erat corpore, multoque egebat cibatu; de quo incepi
meditari.--Dulcem aquam juxtà conspicor, in flumen marinum decurrentem.
Mox frondibus foliisque siccis igne facto, lepusculi reliquias super
vivis prunis ope gladii ac serrae torreo, gustatuque ejus quàm
maxime fruor. Primam illam in insulâ solitariâ coenam cum voluptate
tristitiâque mirē commistâ memini. Jamque caligabat. Ego autem tabulam
quandam reportatam clavis destinavi ad ramos arboris meae, ibique
lacernâ obvolutus somno me dabam. Ignipultam inter ramos apposueram:
cănis jacebat subtus. Pistolis quŏque succingor, ne simia aliquă major
me incessat.
22. Et profundē equidem dormivi, defessus laboribus; tamen ante lucem
sum experrectus: (etenim illâ in regione aestatis ipsius nox proximē
ante diluculum tenebras obtendit:) atque ego meditans consilia mea
compono. Ut primum dilucescit, descendo. Ligna aliquot exacuo securi;
tum pro sublicis in arenam ita adigo, ut ratem, quamvis crescentibus
aquis, inhibeant. Nitrati pulveris cistas lacernâ protego, si
fortè pluat. Serram,--malleum,--clavos,--tabulas duas, robustam
tenuemque,--argillam mollem, cum vetere fune pro stuppâ,--in cymbam
colloco. Aquam mulctrâ haustam sumo mecum, item poculum ac panem.
Lepusculi, quod restat, cum căne divido, ipsoque in cymbam adsumto
flumen ingredior, scapham nostram invisurus.
23. Pleno maris aestu, tardiùs descendo flumen; mox intra cautes
littus lego, ne quid undarum me incommodet. Magis magisque admiror
avium abundantiam, quà marinarum, quà silvestrium. Inter cautes ac
littus grallatoriae abundabant. Ad scapham tandem pertingo; perfractam
invenio, velut animo praeceperam; credideram posse me detrimenta ejus
resarcire. Sed viginti passūs a mari jacebat, procellâ aestuque illius
noctis longe evecta; neque summâ meâ vi potuit moveri. Porro, remos
idoneos neque habebam, neque, si haberem, adhibere possem, onustâ certe
scaphâ. Aeger animi hanc relinquo, remigoque navem versus. Cogitans
autem statuo mălum velumque scaphae anquirere, si fortè postea horum
usus venerit.
24. Ad scalas navĭs accedo. Has natans non potueram manu attingere:
etenim puppis nimiùm erat elata. Sed astans in cymbâ, facilè eas
apprehendo. Câne primum superposito, alligatăque cymbâ, ipse ascendi;
mox desideo inops consilii. Ollam offendo fructuum condītorum: cum
pane vescor, dum cogito. Video alteram ratem non posse me construere;
spatium diei non sufficere, si trabes ipsâ ex nave sint dissecandae;
loricam tabulatorum discindere, laboriosum fore, nec valde utile. 25.
Maurorum memineram rates utribus suffultas. Utres non habebam. Arcas
aquae impenetrabiles volebam pro utribus adhibere; sciebam autem
nostras solido esse robore et astrictâ fabricâ. Unaquaeque harum
ligneo pessulo rudique sĕrâ obdebatur; cuncta compari erant modulo.
Die superiore, dissecto serrâ pessulo, facilè aperueram quatuor illas;
ĭdem nunc facio in caeteris, atque exinanitarum exploro commissuras.
Arctissimae videbantur; id gaudeo: sed funibus properē in mare demisi
quatuor harum, ut commissurae aquâ intumescerent; meam ipsius, quae
optime fabrefacta est, pice ac stuppâ circa operculum incepi oblinere,
periculum faciens, num aquam excludere possem. Postquam operui,
cuneos tenues ligneos juxta pessulum inferciebam, quo astrictissimē
concluderem. Hanc in mare demisi, fundo sursum sustentata; atque ibi
religatam reliqui, ut operam meam aqua exploraret.
26. Jam video diem procedere, metusque subitò me incessit, ne quis
thesauros meos e rate compilaret, neve bestia corrumperet cibum.
Insula foret an continens terra, culta an inculta, ferocibus bestiis
infesta necne,--nondum sciebam. Ratĭs autem dilectissima oculis sōlique
exposita manet, dum ego novas hîc res conquiro! Credebam non posse
me illo ipso die novae ratĭs onus asportare; satius esse, redire
quàm citissimē. Illud succurrit: “Herì, quae ad vitam maxime erant
necessaria, avexi; hodie, quae pondere lĕvissima sunt, nundinatione
pretiosissima, aveham in cymbâ; ut _si fortè_ navis aliquă me servabit,
ne prorsus sim pecuniae inops.” Duo gladios pulcros e caeruleo chalybe
invenio; hos avide sumo. In secreto magistri scrinio aureos nummos
Hispanorum (doblounos vocant) certò sciebam contineri; quos ille
comportabat, ne, ventorum vi aliquò devectus, pecuniâ ad reficiendam
navem ĕgēret. Dolabrâ protinus fores scrinii perfringo: invenio autem
non auri solum crŭmēnas, sed instrumentum astrologicum, pretiosum illud
quidem, ac duo optima horologia; item furcillam mensalem et cochlear,
utrumque ex argento; mox duas acūs magneticas, utramque suâ in capsula:
tertiam videram ipsum juxta gubernaculum, propter usum gubernandi. In
mensulâ offendo supellectilem geographicam ac scriptoriam, cum libris
quatuor. Cuncta arripio, et quasi votum Deo concipio, nunquam, quantum
in me est, cognatos magistri optimi quidquam laturos damni, _si fortè_
in hominum gregem restituar.
27. Dum meos ipsius perscrutor loculos, unde argentum, arculas optimas
clavesque avebam, illud “_si fortè_” animum auresque meas pertentat.
Immo totum hunc diem quasi rhythmus quidam “_si fortè_” tinnit in
auribus, dum remigo, dum incedo. Jam res pretiosissimas in arculis
concluseram, quum scaphae memini armamenta. Haec facilè reperio. Mālum
ejus ad terram attrahendum decerno, pone cymbam alligatum. Quamvis
properans, temperare mihi nequivi, quin lardi asportarem succidiam, cum
bulborum majorum marsupio ac capide duobusque cultris. Dein, quidquid
videbam corbium, fiscorum, riscorum, quod natare poterat, restibus
constringo, et pone traho, in cymbâ portans me ipsum ac canem cum novis
thesauris. Ecce autem, dum in eo sum, ut navem relinquam, duae feles
cymbae insiliunt, quas quidem neque ego neque cănis aspernatur.
28. In remigando, vereor ne agmen meum, pone tractum, vădo fluminis
illidatur; in littus potiùs projicere volo. Dein locum puto
exquirendum, ubi ratĭs mea postero die tutissime appellat: nam si
arcae in fundo ratĭs aliquò affligerentur, maximum fore periculum ne
cunctae res disperirent. Dixi linguâ quâdam maris primo illo mānĕ me a
scaphâ interseptum. Hanc video ad dextram cautium, eòque dirigo cursum.
Corbes, mālum scaphae, caetera, facilè in littus sursum traho; dein
sĭnum illum maris propero intrare.
29. Circa quingentos passūs penetrabat terram, rupe praecipiti undique
circumclusus. Ostium angustius erat, quia aspera saxa utrinque
exsurgebant postium instar. Littus intimum e mollissimâ ac planissimâ
erat arenâ; id quod facilè perspexi, quia nondum altius pertinuerat
aestus. Ultra arenam video algas cactosque. Huc certum est ratem
illam cras deducere. Quae quum summâ celeritate lustrassem, contentis
brachiis domum remigo: nempe _domum ire_, erat, _ad opes meas_. Intra
cautes mare inveni tunc quidem sanè tranquillum.
30. Ad coquendum protinus accingor, praesertim (si credere possis)
propter canem; immo, propter feles item; namque ad quidvis, quod posset
me amarĕ, mire allectabar. Quatuor intra lapides ignem accendo. Tres
stipites, infrà arenae infixos, suprà fune colligo; inde suâ catenâ
suspendo ahenum coculum. Aquam in capĭde apportatam infundo; addo
fabas, farinam hordeaceam, lardi segmen cum bulbo. Materiâ igni largiùs
injectâ, ignipultam arripio paroque collem ascendere qui haud longe
aberat. Cănem mecum adsumo, feles credo propter fervorem ignis nihil
nocituras cibo. 31. Mille quingentos passūs ad summum aestimabam iter
illud; sed quia propter rivulum quendam atque uvidum sŏlum circuivi,
longius erat aliquanto. Demum enisus per praecipitia, mare undique
circumfusum conspicor, aliam nullâ ex regione terram, praeter scopulos
aliquot duasque pusillas insulas novem fere millia occidentem versus.
Unus in postico mons mare exsuperabat; sed tamen eram in insulâ. Hoc me
magnopere angebat.
32. Magnâ ex parte sterilior videbatur insula, saxosis collibus
abundans, non sine arboribus; quae quidem in cavis locis densabantur.
Nisi numerarem felem quandam feram, carnivoras non offenderam bestias;
sed praeter macacos ac sciuros in convalle, lepores et exiguos
porcillos videram; aves autem notas ignotasque ubique quàm plurimas.
Alitem majorem, arbori insidentem, glandibus olorinis transverbero
rediens. Pluma ejus rostrumque accipitris erat, ungues modicae, caro
piscibus foetida. Tum vero memet increpabam quòd jaculandi suppetias
perderem. Alites autem rapaces, quanquam plurimos, non magnos illos
videram. Porrò feras hujus insulae coram homine plerasque intrepidas
esse repperi. A collis jugo ingentes prospicio arbores, quas aestus in
flumine resurgens debeat alluere. Hae supra ratem erant, neque procul
ab arbore in quâ proximâ nocte dormiveram. Subter has statuo ratem
attrahere, succedente aestu. Sed propere reversus, ignem exstinctum
invenio, cibum non male coctum. Feles, valde famelicae, magnâ voce
querebantur. Has et canem largiter pasco; et mecum statuo, plures etiam
me fabas, si possim, navĕ extracturum.
33. At ferae visio felis me commoverat aliquantum. Verebar ne majores
ejusmodi bestiae hîc degerent, ut pardus, ut panthera, quae arbores
facilè escendunt. Circumvallare me certus sum. Utensilibus arreptis
fabrilibus cum materiâ ac fune, peto arborem meam; ubi, incisuris
securi impressis, pālos infigo, breves tabulas suprà destino, tum
quator desuper palis contra ictus infernos corroboro. Quippe intellexi
felem quamcunque ab ipsâ stirpe arboris tanquam incurrere sursum; et
si quid praeruptē emineat, arceri. Restim autem quasi in annulos duos
sive amenta complico, quem ramis alligatum, ipse possim prehendere
ascendens. Tali tum podio arborem, ut poteram, praetexui: postea
confirmavi, pleniore adjutus supellectile. 34. Jam video noctem
aestumque approperare. Sublicis evulsis, pone cymbam traho ratem,
apponoque sub arbore ingenti incolumem; ubi latēre posse credens,
sublicis iterum depango. Deoneratâ cymbâ, compono res omnes accurate.
Tum, crastinis consiliis aestuans, tamen somno celeriter corripior,
alatis blattis atque vespertilionibus contemtis.
35. Evigilo ante diluculum. Depropero ad cymbam detrudoque in fluvium;
cănis quasi suo jure insilit. Subter stellis remigo, adverso aestu. In
navem invado, etiam ante solem ortum; sed dilucescebat. Inspicio arcam
meam; optime aquam excluserat. Caeteras item e mari subtractas stuppâ
ac pice pariter ac meam ipsius concludo. Omnia funibus contentissimis
astringo. Mox quattuor sufficere videntur; immo sic tutius fore ad
primum experimentum. His in mare delatis, et firmissimē constrictis
superpono dolium pulveris nitrati, alterum panis, mox totum fabri
repositorium. Adjungo seriam olei, ollam picis, arma missilia aliquot,
alias res minores. Vela quotquot inveni, quae supervacanea portabamus,
cum scaphae velo, collocavi supra; superque his rursus carbasum quendam
pice liquidâ oblĭtum. Tantum onus facillime videbantur arcae tolerare.
36. Postquam restibus omnia consolidavi, paulò ante meridiem, strenuo
nisu ratem ad littus traho, paene infimo in aestûs recessu. Sed inter
postēs saxeos in sĭnum illum procedo, neque in flumen adversum volŏ me
committere. Mare intrà mox quietissimum invenio, et quasi in stagno
religo ratem. Maximē gavisus, projicio me sub rupe et paulisper sub
umbrâ requiesco: dein cibo recreatus, ad operam redeo. 37. Quidquid
erat in rate, in algosum siccae arenae acervum expono; sed laboriosē,
propter humiles aquas. Video mare adhuc tranquillum; cras posse
co-oriri procellas. Spes et cupiditas, quamvis lasso, dedit vires. Cum
carbaso illo (si fortè sit usui) atque cunctis funibus retraho ratem ad
navem. Quintam illam properē adjungo arcam, et aliquot res ponderosas
impono; inter quas hîc nominare libet mŏlam ferramentis acuendis,
glandium majorum cadulos duo: in cymbâ autem meas vestes, et pulveris
nitrati aliquantum. Cuncta deporto intra postes marinos incolumia paulò
ante tenebras. Valdē defessus inde redibam: sed aestus cymbam subvexit
sine meâ vi. Vix poteram coenare; igitur pasto căne felibusque, somno
me commisi.
CAPUT (II.) SECUNDUM.
38. TRIUM dierum res gestas narravi singillatim. Imo in corde meo
inscriptae sunt, quasi hesternae essent. In iis quae sequuntur,
saepius accidet, ut rem probē nōverim, diem meminerim parùm; nec
lectori jucundum foret, ut res, si possem, diarii more enarrarem.
Dehinc, quae ex nave insuper avexi, summatim potiùs memorabo. 39.
Quarto māne dormivi post lucem. Jejunus, vescor avidē: etenim in
aheno cibus aliquot dierum mihi meisque restabat. Sed quasi nervis
succisis, languebat animus fastidiebatque suos successūs. “Cur laboro?”
inquiebam “cur-ve juvat me vivere, solitarium, moribundum? Quid prosunt
navĭs spolia, nĭsĭ ut aliquot dies vitam extraham?” Tum addidi clarâ
voce: _Nĭsĭ fortè! Nĭsĭ fortè!_ Mox intelligo ventum a mari flare,
aestum violentiùs insurgere, in ostio periculosum forsitan cymbae
fore. Cymbulam autem illam majoris quàm cuncta quae in nave restabant
aestimabam. 40. Tum si ad navem ratem e portu meo traxissem--etenim
illum maris sĭnum postibus munitum jam Portum Meum appellabam--quis
sponderet, quin naufragium ipso in flumine patĕrer rediens? Nubes porrò
volitare animadverti; imber ne caderet, meliùs tegi, quae exposita
reliqueram in portu. Etenim cava plura illâ in rupe cognoveram. Illùc
igitur pedibus confestim ire decerno. 41. Rupes ad laevam primò rubra
erat, nĭsĭ ubi algâ obtegeretur; ipso in portu alba; ulterius praeceps
ac caerula: omnis autem e saxo (ut credidi) calcario. Portus cavis
locis, immò cavernis abundabat, quarum in aliquam possem sine magno
labore eas res recondere, quas pluvia corrumperet potissimùm. Per algas
cactosque enisus, hùc reposui lectum vestesque omnes, item panem,
ignipultas ac nitratum pulverem, carbaso illo piceato contecta. Res
fabriles et cetera graviora vēlis obtexi.
42. Jam corporis illuvies me vexat; nam per tres laboriosissimos
dies ac duas noctes iisdem in vestimentis illotus manseram. Discingor
nataturus. Pleno ferè aestu quasi lacus maris clarissimus coràm
redundabat. Cadebat pluvia tenuis, sed inter nubes radiabat jubar; mox
apparebat arcus coelestis. Mirē ille visus stringit mulcetque animum
meum. 43. Atqui cănis in aquam me insequitur et mecum vult ludere.
Nostratium cănum ille fortasse Graio Hibernorum căni simillimus erat,
Molosso domestico gracilior et velocior, glabro item corpore, ut
caloribus nāto. Probē nătabat, sed digitatus erat, non _palmipes_ (quod
appellant); id est, digitis non erat pellitis; atque ego velocitate
natandi facile eum superabam. Itaque hunc dum eludo, me recreo. Ut ex
aquâ egressus sum, is crura pedesque meos tam amanter lambit, atque tam
gestit me recuperâsse, ut nequiverim me continere. In effusum fletum
solvor, velut olim in pueritiâ, sentioque cor exonerari. Vestes mutavi:
immundas in aquâ marinâ sub majoribus lapillis demergo: tum egredior,
insulam exploraturus. 44. Scando e portu per ardua. Inde video illum
collem, quò anteà enīsus sum, hôc a lătĕre ascensu facillimum. Culmen
rupium planities erat sive campus calcarius, delicatis vestitus herbis.
Hae recenti pluviâ ita erant recreatae, ut nova veteribus admista
folia florum praetulerint speciem, ubi rubor vel purpura cum novo
virore contendebant. Lepŏres sive cuniculi suis e latibulis egredientes
audentiùs me aspexere, quos ne insequeretur, aegrē repressi canem.
45. Mox in scopulosa loco evado, et capros discerno feros procul;
_antilopas_ potiùs dixerim. Pone saxa inserpo, quanquam minimē fugaces
erant. Glandibus olorinis tubum suffercio; dein igne emisso occīdo
capram vulneroque haedum juxtà. Cănĭs intercurrens haedum prehensâ
pelle attinet, dum assequor. Crure vulneratam posteriore invenio;
poterat tamen incedere. Matrem volui reportare ad flumen vallemque
meam; sed fateor, adhuc eram tam delicatus, ut noluerim recentem
vestitum sanguine commaculare. Sudariò e sinu vestis extracto,
argillâque udâ in vulnus compressâ, constrinxi firmiter; tum gramine
sanguinem omnem abstersi. 46. Volui eam in cervicibus portare; sed
quando conor, id verò meas vires exsuperat. Super glareosam humum
aegerrimē cornibus eam traho, in gramine faciliùs. Haedi cornibus
funiculo circumdato, hanc duco mecum simul; id quod, dum ignipultam
porto, paene nimium erat; igitur saepius consedi. Via autem et declivis
erat, nec longa, circa alterum jŭgi lătus; itaque tandem pervēni.
47. Protinus in udo linteo crus haedi astringo; et, ne longus sim,
tantâ curâ foveo pascoque (nam grandiuscula erat) ut mansuetissima
evaserit. In arenâ, juxta ratem primam, sub densis umbris, pelvem
excavo; in quam, aquâ semisalsâ repletam, recondo capram, ut otiosiùs
carni coquendae dem operam. Canem appropinquare vetui; pasco autem
liberaliter et hunc et feles: aves tamen metuo, ne carnis sint cupidae.
48. Dum strenuē me exercebam, vix sentiebam miserias meas: sed simul
ac lassitudo abrumperet operam, nisi somno corriperer, mens coepit
agitari: id quod saepius mihi evēnit. Meas egomet cogitationes nequibam
tolerare, et variis quasi ventis hùc illùc ferebar. In desperatissimâ
conditione me videbam, extra navium Europaearum cursum. Fracto animo,
lugens, interdum lacrimans, diffisus Deo, decreta ejus conquerens;
rursùs ipse memet objurgabam, solabar, hortabar, confirmabam, maximē
gavisus quòd tot res e navĕ congessissem. 49. Itaque per id tempus,
quoniam apud neminem potui vicem miserari meam, aperui capsam
scriptoriam, ex quâ chartam, calamos, atramentum, protuli, incipioque
angores meos argumentando effundere, quasi per sermonem. Mox talem
altercationem in tabulas (ut ita dicam) _accepti impensique_ refero,
quas lectoris oculis nunc subjicere libet.
MALA MEA. LEVAMENTA MALORUM.
1. In insulâ solitariâ sum projectus. 1. At non es demersus, sicut
ceteri.
2. Ego unus e sodalibus enecor 2. At tibi uni restat spes
aegrimoniâ. aliqua effugii.
3. Exsulo e societate hominum. 3. At non servĭs hominibus
scelestis.
4. Vi bestiarum sum planē obnoxius. 4. At non in belluosam Africam
projectus.
5. Laboriosissimē victum quotidianum 5. At magnam tu habes ex navĕ
quaero. opem.
6. Servio hic servitutem perpetuam. 6. At alios tu in servitutem
non redigis.
7. Nĭsĭ prius solitariĕ moriar, ad 7. At non tua magis quàm
solitariam senectutem reservor. parentum senectus erit
solitaria.
50. Profectò ultima illa nimis me pupugēre. Quae pro levamentis
scripsi, vulnus animi recrudescere fecerunt. “Peccavi,” inquam:
“meritam poenam tolerabo viriliter: _fortasse_ ipsa poena aliquid
tandem boni afferet.” Tum citò sedata est omnis mea perturbatio.
Ego autem haec atque talia reputans, admiror, quanta sit vis vel
incertae obscuraeque religionis, si modò rectâ intendatur viâ. Illud
_fortasse_ et _si fortè_ pluris est, quàm quis putaverit; quia
saepius indicium est animi per tenebras, lucem versùs, enītentis.
Id autem ipsum est virtus: nam sapientissimus quisque nostrûm in
suâ tamen versatur caligine, semperque eluctatur pleniorem versùs
lucem. Itaque iterùm evasi strenuus. 51. Tum căni felibusque haedum
conciliare studeo. Omnes paxillis depango vicinis; unicuique suum
largior cibatum; unumquemque suâ vice demulceo. Ex consuctudine spero
familiaritatem, ex meâ caritate caritatem mutuam. Postea ad portum
căne comitante reversus, alias exploro cavernas, pluresque res meliùs
ordino. 52. Tredecim dies in terrâ degebam, necdum navis evanuerat.
Illam undecies (credo) ascendi. Quantumvis co-acervaveram, plus tamen
concupiscebam; et dum navis consistebat, inter eam portumque meum
acerrimum sustento ratĭs commercium. Res aliquot, quas avexi, libet hic
memorare: Incudem artillatoris, quam aegerrimē amolitus sum; virgas
vectesque ferreos; pensilem lectum cum lodicibus; suppărum antīcum e
subsidiariis: lacernas plures: piscatoriam supellectilem novam atque
amplam. Porro e re jaculatoriâ magnos forcipes follesque, malleum
robustissimum, pelves ferreas ad plumbum liquefaciendum, batillum
grande. Tum omnes ignipultas, bonas malas, asporto; item alterum par
pistolarum. Demùm fabrilem mensam, retinaculo cocleato instructam,
multo cum labore per tollenonem demitto, laetusque comperio hanc per
se natare. Inter minores res memoro libram cum lancibus aheneis,
sive trutinam oportet appellare, quam in scrinio magistri offendi.
Ille propter medicas, credo, usūs habebat; nam magister nautis pro
medico erat. Ego hanc, velut pecunias, idcirco asservavi, siquando pro
nummis valeret. Ingentem plumbi convoluti laminam, quae nimia posset
esse, securi malleoque discissam particulatim asportavi; etiam magnum
pilularum plumbearum vim, plures rudentes, funes, ferreos hamos,
clavos, pessulos, confibulas, annulos. Cannonas suâ ex sede non eram
deturbaturus. Postea magnum tritici dolium laetus invenio, seriam
optimi adōris, sacchari cadum majorem, vini ardentis amphoras tres;
porro cultros furcillasque mensales, grandem forficem, tres novaculas,
quatuor nautarum gladios sive sicas.
53. Ne fortè mirètur lector, quare tantam bellici terroris vim
in mercatoriâ nave vexerīmus, naturam illius commercii curatiùs
demonstrabo. Homines barbaros e Guineâ eramus in servitutem
reportaturi; quem ad usum ét ipsa navis et omnis ejus dispositio
ceteris erat valdē diversa. Grandiuscula erat navis, navales socii
sexdecim. Cannonas habebat quinque,--unam a tergo,--ne forte aut
cum praedonibus aut cum nigritis foret confligendum; neve, propter
subitum aliquod in Europâ bellum, Lusitaniâ implicatâ, nos tanquam
Lusitani lacesseremur. Ignipultae quoque inerant plures, pars venando,
alia pars pugnae apta. Simul pulveris nitrati plumbique rotundati
vim magnam vehebamus, atque adeo hominem unum toti rei jaculatoriae
praefectum: Artillator appellabatur. Harum rerum impensâ valdē minuitur
negociatoribus lucrum, nisi quòd hôc in commercio merx quae exportatur
vilissima est; quae reportatur, pretiosissima.
54. Aliquot fabas primâ in rate asportavi. Quanquam sciebam magnam
hujus cibi vim navi fuisse impositam, sed infra in alveo, credidi
marinâ aquâ corruptam esse. Nihilominus descendo. Puppim versus
omnia sicca erant; in inferiore parte aqua stagnabat. Sed non me
illud repellit. Infrà nudus, per aquam incedo, quae genu attingebat,
scrutorque merces palpando: tandem saccos invenio fabis plenos.
Unum horum placebat avehere, sed quando conor, nequeo ad tabulata
extollere. Re deliberatâ, non operae pretium videtur de cibo madido
laborem pendere; nam asservari posse quis spoponderit? 55. Mox res
duras acutasque sub pedibus sentio; ipsa erant ferramenta, quae inter
merces nostras imperaveram. Palae, planē nostratium instar, profectò
non inerant; tantùm ligones, furcillataeque marrae, praeter sarcula
ac dolabras. Deinde in sĕcures incĭdo. Tales res sub aquâ dijudicare,
paulùm difficile erat. Num operae esset pretium auferre,--dubitabam.
Tandem aliquot cujusque generis assumo, praesertim capita securium ac
ligonum. 56. Postea felicior eram. Nam in conclavi quôdam, quod coqui
nostri erat proprium, quinque offendi corbes, fabarum plenas, apprimē
siccarum. Has curatiùs repono avehendas, et aliam post aliam cunctas
demùm ad terram deporto salvas. 57. Porro dum mensam fabrilem amovebam,
quae suprà erat, non in alveo, pone in angulo fasces quosdam mercium
retexi. Hos aperio. Intus erant versicolores vestes, quas propter
Afrorum commercium imperaveram. Avidē corripio, sed nesciebam quare.
Posteà numeravi, invēnīque sexaginta. Ceterae, ut opinor, fuerant in
alveo.
58. Duodecimo māne, ut remigo ex portu ratem pone trahens, fluctus
asperior aliquantum aquae in cymbam immisit. Exhaurire simul atque
remigare non poteram: si remos inhiberem, verebar ne deflexa cursu
cymba lătus undis objiceret. In portum, ut tutius, stătim redeo:
ibi roborandam suscipio cymbam. Altiorem facio proram, additis
tabulis, quae, ferreis virgis firmatae, aliquantum asperginis possint
rejicere. Non longi laboris erat illud; sed nimius ventus me terrebat,
igitur reliquum diem scaphae addixi. 59. Illud consideraveram.
Naufragium recente lunâ passi eramus ipsis in Kalendis Septembribus.
Ad plenilunium iterùm intumescente Oceano posse credebam sublevari
scapham; grande momentum, servaretur-ne an prorsùs confringeretur. Ex
arcis meis unam deligo, aquae (siqua alia) impenetrabilem. Quidquid
in scaphâ infirmum videtur, summâ meâ arte reficio, seu stuppâ ac
pice, seu argillâ vitreariâ opus sit. Simul ac aestus recesserat,
ancoram quàm longissimē per arenas mare versùs traho, suo ancorali
arctiùs scaphae colligatam. Dentem ancorae firmiter defigo, quoad
possum. Ipso in ancorali, circà septem pedes ab ancora, funem brevem
nodo astrictissimo implico; mox hùc deportatam arcam eodem fune
connecto. 60. Illud evenit, quod speraveram. Arca, aestu insurgente
sublevata, simul ut ad scapham aqua pertingebat, (nam ego cum spe
metuque cuncta notabam) incepit scapham attrahere. Tum pro cupâ[B]
natante arca mihi erat. Confestim decurro ad cymbam. Per aestum remigo,
ubi propter altitudinem aquae fluctŭs non se frangebat; et ut primùm
scapham assequor, eam remulco inhibens, solvo ancorale; nam ancoram
extrahere, nimii id fuisset temporis. Mox, ovans et praegestiens,
scapham in portum deduco incolumem. Haec in duodecimo erant die. 61.
Māne insequente, quum speculor, sentio mari malè credi: tamen quasdam
etiam res volui eripere, quanquam rati non confidebam. Scalas navis
ac tollenonem ad ultimum reliqueram. Optimas habebat fores diaeta[C]
principalis: has concupivi, quia bonâ erant fabricâ. Cardines facile
avello: fores reste firmiter colligo. Dein suculas[D] cum trochleis[E]
assumsi; ipsius porro tollenonis ferramenta omnia: sed scapum
rostrumque ejus, quae lignea erant, trahenda per aquas destinavi, cum
scalis et foribus. Ferreum onus, uno homine non gravius, in cymbâ
decerno asportare.
62. Impigrē redii, sed aestus in horas magis tumescebat. Tunc quum
maximē intrabam portûs ostium, agmen ponè tractum adeo disjectabat
cymbam, ut ego perterritus funes necessario absolverim, ne demergerer.
Incolumis egomet postes illos praetereo, laetus quòd nil mihi cymbaeque
accidisset, praeter asperginem profusam. 63. Ventus etiam atque etiam
incrudescebat: post tres horas violenta flabat procella, quae totam per
noctem furebat. Māne, ut prospexi, evanuerat navĭs.
CAPUT (III.) TERTIUM.
64. Equidem ut vacuum aspectabam mare, neque lacrimatus sum neque
gemui, ne agitabar quidem animo. Sed tenerum quendam sentiebam
affectum, tanquam si fessâ aetate parens, cujus magnis fruimur
beneficiis, legitimē ac necessariò decessisset. Immo non tam navĭs
quàm egomet videbar obiisse mortem. Ab hominibus abscindor, novo sum
in orbe rerum, asto tanquam in aeternitatis solitudine. Ignotus me
circumambit Deus, cujus sentio tum misericordiam tum severitatem, me
ipsum culpans sed non amarē, nec sine modo. Non in genua procumbo;
non preces, non vota concipio; grates non effundo, nec poenitentiam;
tamen caeca quaedam, ut opinor, me penetrabat veneratio. Certē eram
et tranquillissimus, et quasi religiosē defixus. 65. Ex hôc statu
me expergefacit cănis, amanter blandiens. “Ah! quàm vellem posses
colloqui,” inquam clarē; et amore erga canem haediculamque meam atque
ipsas feles valdē pertentor. Propè poenitet me, quòd capram matrem
occīdi. Quoniam bruta animalia, si modò reciprocare amorem possint,
communem habent nobis socialemque naturam, nolo vitam eripere temerē.
Haec cogitans, insuper memini, parcere nitrato pulveri quàm sit
bonum, pondus caprae quàm fuerit molestum. Paulò pòst quaerebam, cur,
si victum terra subjicit, malim ferarum more raptas vitas praedari.
Illa sanē quaestio profundius in pectus descendit, postquam ubertatem
insulae pleniùs compertam habui. 66. Sed exsulto, et pastis animalibus,
de fabis meis satago, quarum aliquas aquâ coctas velim, pro cănis
cibatu. Postea has coquebam cum carnis frustis, cum sebo, lardo, demùm
piscibus vel oleo; faciebamque massas quadratas: tum si aliunde nihil
foret in promtu, hinc et canem et feles pascebam. Semper denique hôc
modo pauxillulum carnis aut piscium pro condimento adjungebam fabis,
farinae vel radicibus.
67. Postero die, coelo sereno et mari tranquillo, ligna tollenonis
et diaetae fores ejecta sunt in littore; cum minore detrimento quàm
quis exspectaverit. Has res, ut primùm possum, citra vim undarum
traho; denique in cavernas illas, de quibus dixi, depono, et quando
ab aliis operibus vaco, restituo tollenonis ferramenta. Postea hunc
ad navale meum constitui, propter usūs scaphae. 68. Sed de domicilio
meo multa erant decernenda. Cavernas in rupe quô latius exploraveram,
magis admiror. Ultra numerum videbantur. Aliae patebant, sine externo
pariete, tanquam porticus aut ambulacrum; aliae angustâ januâ, intus
cameratae, junctae sunt item internis ostiis, ita ut tota rupes velut
spongia esse posset. 69. Contemplans credidi, has mari esse excavatas:
nam sub pedibus pavimentum erat saxeum, molliter tanquam fluctibus
rotundatum, et quasi per latissimos gradūs ascendens. Omnia mea possem
hic optimâ cum disciplinâ disponere; sed de cubiculo erat praecipuē
cogitandum; nec libebat arborem meam priùs relinquere, quàm munitius
quiddam reperirem. 70. Illud animadverti,--nihil saxorum praeter littus
jacēre, quod a rupe cecidisset; et quidem ubi gelu est ignotum, rarior
esse debet talĭs rupium labes. Porrò pavimenta cavernarum parcâ tantum
arenâ vestiebantur, tanquam vento illatâ. Lacunaria fere camerata
erant, hic atque hic quasi stiriarum massis distincta. Aquas per rupem
stillantes crediderim saxo saturatas fuisse. 71. Littus externum,
propius undas, algarum erat ferax; internum, ultra summos aestūs,
aliâ quâdam algâ et cactis aliisque spinosis fruticibus opplebatur.
Plures horum in decem pedes surgebant, aliquot in quindecim. Ex his
silva plurima et quasi umbraculum ante cavernas praetexebatur, nequis
e mari vel a rupe oppositâ facile intrò perspiceret. Ego autem,
arreptâ sĕcuri, continuam sub rupe aperiebam semitam, succisis cactis
caeterisque, quidquid nimium obstaret. Jamque velut in meam villam me
recondo. 72. E cavernis duas praesertim denotavi, unam pro cubiculo,
alteram pro penariâ. Utrăque internum habebat ostium, per quod aura
flabat salubris. Senseram autem, et apud Mauros et in Braziliâ, quantúm
nox frigidula corpus fervoribus adustum foveret atque recrearet; et
si in magicâ hâc horrendâque insulâ (sic eam quandoque vacuis oculis
contemplabar) per summos calores habitandum mihi foret, tale cubiculum
magni aestimabam. Opera quaedam hic meditabar, si hùc mea omnia
congererem; propter quod consulto opus erat. 73. Mari seu terrâ, ipsam
ratem, sive bona mea ex rate, deducerem, aut periculosum aut laboriosum
fore opinabar. Mox subit haedi cura, cui neque pabulum hoc in loco
habebam neque aquam dulcem. Mihimet profecto aquam imprimis anquirere
opus erat: sed non diu hujus rei inopiam queror. 74. Etenim postquam
per spinas fruticeti longiús patefeci viam, et dulcem aquam et navale
scaphae idoneum invenio. Post quingentos amplius pedes abrupta humus
erat, alveo marino intus penetrante, tanquem ostio rivuli. Intelligo
alveum hunc, quasi flumen submarinum, ad Postes Saxeos continuari;
intus autem navale, mihi satis profundum, etiam in recessu aestûs
praeberi. 75. Hunc in alveum rivus e terrâ praeceps decurrebat. Spatium
autem praetereundi inter rupem alveumque satis lātum patebat, succisis
modò fruticibus. Jam tollenonem mente destino in margine erigendum: sed
redeo contentus in vallem, de ordinatione bonorum meorum meditans. 76.
Omnia de primâ illâ rate detraho disponoque subter quâdam arbore, cum
ipsâ rătis materie. Latēre volebam, si fortè quis adveniret. Plurimas
caedo virgas, quae facillimē udo in solo possint frondescere, hasque
ita defigo, ut quàm maxime, quidquid sit intus, obtegant. Hùc deduco
haedum, velut suum in praesepe. Cistas quae pecuniam, quae astrologicam
supellectilem, quae pulverem nitratum continebant, has et capsas
scriptorias aliasque res minores, singulatim ad cavernas asportavi:
postea culinae instrumentum.
77. Post aliquot dies, his rebus ordinatis, coelo sereno, censeo
deambulandum. Caput infulâ densâ, Turcarum more, obvolvor; quod quidem
in Braziliâ faciebam. Balteo pistolisque succingor. Grandem cultrum
plicatilem sumo ac peram; dein convallem ascendo juxta ripam fluminis.
Novâ in regione omnia non possum lectoris animo subjicere, quae meis
occurrebant oculis; sed plura conabor paulatim expedire. 78. Avium
versicolorum tanta erat multitudo, ut nisi in Braziliâ praerepta
mihi esset admiratio, tunc obstupescerem. Hic autem me praesertim
alliciebat pulcerrima illa avicula, quam in Occidentalibus insulis
Angli _aviculam bombilantem_ appellant. Plura quidem hujus generis
passim volitabant, item mira papilionum varietas. 79. Immo, non modò
alia prorsùs arborum, fruticum, graminum, foliorum genera apparebant,
nostris hominibus ignotu, verùm etiam fere omnis arbor reptatoriis
fruticibus, vitium aut hederarum ad instar, vestiebatur; atque adeò,
obruebantur plurimae. E tantâ varietate vix quidquam primò poteram
agnoscere: ceterum imprimis anquiro esculentas radices atque ignis
alimentum. 80. Quidquid juncorum obviam vēnit vel cannarum, medullam
exploravi, anne idoneum praeberet fomitem. Tria demùm genera in peram
selecta condidi, quae experimento probarem. Aridas sive ligni sive
lignosorum foliorum reliquias celerrimâ flammâ arsuras credebam. Talis
materiae plures asportavi pugillos. Rubos quoque notavi dumosque
aridos, ex quibus immensa copia cremando sufficeretur. 81. Mox fruticem
video, qui piper gignit; sed magis gaudebam, quòd dioscoreas esculentas
invēni multas. Duo harum genera optima pro certo agnoveram,--quae
_alata_ appellatur, et quae _globosa_. Ulterius perscrutans, adeo
abundare intelligo has radices, ut, si conservari possint, cibus semper
futurus sit in promtu. Jam _cinchonam_ video arborem, colligoque
ramulos plures. Ne longus sim, satis sit narrare, me circa hos locos
posteà invenisse medicas quasdam herbas, quas in Braziliâ didiceram,
et alias quas pro condimentis ciborum aestimabam. 82. Acclivitas
vallis augescebat. Vix quatuor millia passuum aestus marinus in terram
penetrat; sed modicus rivus pluresque rivuli descendebant per plantas
et arbusculas. Propius ad colles densantur generum diversorum arbores,
grandes aliquot. Nova simul atque arida folia in eâdem consistebant
arbore, id quod colores pulcerrimos contendebat: immo, exoriebantur
fructuum germina ipso e ramo, unde pendebant fructūs putrescentes. 83.
Quinque vel sex millia continuavi iter, semper ascendens convallem.
En vero, hic loci seges illa pretiosissima blanditur oculis, _zea_
virore et auro fulgens. Plēnē maturam credidi. Humi jacebant grana
plurima et siliquae. Pigebat me, quòd major mihi pera non erat in
promtu. Quantum potui, inferciebam, jamque pro certo habebam cibum
mihi nunquam defore. Tandem colles sinistri se demisere; atque alia
vallis, latior atque amoenissima, quasi hortos viridissimos in sinu
suo retegit. In fronte mihi assurgebant juga altiora, montes paene
dicerem, spissis vestita herbis, ex quibus undique stillabant rivuli
perennes. Arbores fructificas admiror, inter quas dispiciens agnosco
citros, aureas mālos,[F] et Assyrias mālos, quas _limonas_ appellamus.
Sanē jucundissimus erat ruris aspectus, meque sensi esse opulentum
latifundiorum dominum. Utramque vallem mihi tanquam proprium protinus
assero, nominoque priorem convallem meam, vel Convallem Fluminis,
alteram Hortos meos.
84. Multúm me alliciebat hortorum amoenitas, copia arbŏrum et dulcis
aquae, defensioque montium. Deliberabam de commigrando illúc, nisi quòd
nollem maris prospectum amittere, si navĭs veniret: immò, prorsùs nolui
cymbae scaphaeque usūs renunciare: necnon per pluviales horas nihil
cum cavernis meis videbatur contendere. Etenim hâc in regione caeli
liquebat mihi dirissimas aliquando esse expectandas procellas, quae
tentoria ac domicilia perverterent; tali in tempestate nil cavernis
esse comparandum. Pigebat me videre fructūs plurimos et optimos humi
prostratos et aquâ putrescentes. Arbores passim vim venti prodebant.
Sine dubio autumnales procellae tantas fecerant ruinas. Seriùs ego hos
in locos processeram, messe fructuum praeteritâ. Attamen hôc sub astro
tam vegeta est vis terrae genitalis, ut novi fructus apparerent, qui
mox possent maturescere. Plures horum concupivi, et de modo convehendi
meditabar.
85. Redii ad cavernas alacer animi, curarum oblītus. Peram oppleveram
illis rebus quas memoravi; loculos autem vestium aromatis, gummine
et citreis mālis aliquot. Protinus novos thesauros curatē digero.
Denique a cavernis in arborem meam propter noctem retro cedere, paulò
laboriosius videtur.
86. Māne quum expergiscor, sentio dierum me amisisse computationem.
Ne prorsus fierem barbarus, ad disciplinam puerilem me reduxi. Dies
incipio in digitis numerare. Quid unoquoque die fecerim, ego mihimet
recito; inde comperio, quinam sit hodiernus dies. Tum volo mathematicus
rationes retractare. Dixi me quatuor libros e navi avexisse. Unus
erat precum sacrarum libellus, secundum normas Papales: alterum erat
de Geographiâ: tertium nihil habebat nisi numeros ad usum navigandi
digestos: quartus ipsam nautarum mathematicam tractabat. Hanc perlego
libenter. Quippe non solùm solitudine animum avertit, sed absolutius
quiddam et sublimius subjecit cogitanti, ne semper de meis tantummodò
curis satagerem.
87. Quaerere potest lector, quî factum sit, ut ego, patre invito
navigans, nauticam mathematicam edidicerim. Videlicet, admodùm juvenis
Londinum petii, navem anquisiturus, in quâ peregre irem. Magna
mihi tunc illa felicitas videbatur, quòd humanissimo cuidam viro,
navĭs magistro, incĭdi, in Guineam navigaturo. Is me clementissimè
exceptum, pro suo sodale habuit; persuasitque ut, quantam maximam
possem conquirere pecuniam, hanc commutarem idoneâ merce qualem ipse
admonebat, et apud se collocarem. Ego igitur quosdam ex amicis pecunias
rogabam, hique, exoratâ matre meâ, fortasse etiam patre, quadraginta
lībras Anglicas ad me remiserunt. Eas autem magister optimus sic
administravit, ut, ex Africâ demùm reversus, mercem quam rettuli, nempe
aureum pulverem, Londini trecentis lībris Anglicis mutaverim. Porrò
(quod eram lectori demonstraturus) ipso in cursu, cum benevolentiâ vere
paternâ, omnia quae navis magistrum scire oporteret, diligentissime
me docebat, praesertim astrologicorum praecepta, viasque caelum
servandi. Ego sane, tantâ caritate delenītus, summâ industriâ haec in
studia incubui, rediique ex hâc expeditione magnopere auctus mentis
vi, sive ad navigationem, sive ad mercaturam. Atqui, O meam maximam
calamitatem! amicus ille summus meus atque alter pater, morbo vehemente
correptus, decessit subitò. Hujus me tenera subit memoria, dum
praecepta mathematicorum retracto, dum stellam Polarem observo, locique
latitudinem (quam appellant astrologi) colligo; item dum noctibus
singulis omnium horologiorum libramenta convoluta intendo.
88. In animo imprimis erat, ut Cristiano more septimum quemque diem
quodammodo religiose observarem; enimvero mecum constituebam septenorum
dierum opera. Sic (credebam) temporis computationem eram servaturus.
Mox vidi fore ut multa me prohiberent ullam praefinitam laborum
rotam persequi; necnon sine religiosâ contione res nihili mihi erat
dies Dominicus: itaque ad aliam rationem me properē converti. Novae
lunae observantur facillimē et paene necessario. Navis fracta erat
nocte proximâ post novam lunam: quando altera advēnit nova luna,
decrevi mecum, atque unum defōdi stipitem propter mensem lunarem.
Postea elegantiùs res administrandas censeo. Paxillos praeparo
tredecim modicos et compares, gemens identidem si universum annum hic
mihi degendum erit. In assi idoneae magnitudinis tredecim foramina
terebro, illis paxillis accommodata. Quoties redit nova luna, paxillum
solemniter infigo. Post lunam tredecies novatam, cunctos extraho
paxillos, grandius terebro foramen et grandiorem insero palum. Hic pro
anno lunari valet. Mox procedente lunâ, menstruos paxillos alium post
alium restituo. His constitutis, novâ quîvis lunâ poteram computando
affirmare, quinam esset ille dies secundum Europeas temporis rationes.
CAPUT (IV.) QUARTUM.
89. Jam ad res convehendas trahulam decerno parare: nam rei fabrilis
non eram imperitus. Hanc profectò artem in Braziliâ magnopere
exercebam, cùm propter varios usūs, tùm quia ipse me animus excitabat.
Fabrilis nempe opera valdē fuit necessaria nobis, nec servis nigritis
satis bene cognita. Faber noster lignarius, bonus ille quidem vir,
malleo fortiter feriebat, serrâ patienter laborabat: sed accuratē
metiri, coarctare commissuras, immo, rectam lineam ducere, vix calluit;
nedum designare opus. Si novam quandam casam vel officinam struere
oportebat, praepropera ejus industria absurdissimique errores angebant
me. Itaque hunc dum paro docere, ipse artem disco. Mathematicâ meâ
scientiâ qualicunque adjutus, poteram sanē plura animo moliri, in
chartâ describere, constituere, computare. Mox ipsis ferramentis manu
prehensis, delineabam, dissecabam, runcinabam; nihil quod lignarii
fabri est, intentatum relinquo. 90. Jamque, ut dicebam, ad confingendam
trahulam me converto, quae èt per arenas et super leviorem rupium
superficiem facilè currat. Dolio quodam ligneo, quod perfractum erat,
detraho circulos ferreos. Hos, velut calceos, trabibus duobus brevibus
paribusque, leniter curvatis, subjicio. Suprà, simplicissimum constituo
currum, in quo vehatur onus viribus meis tractu non nimium. Restim
addo, atque finitum est opus. Quoniam in recessu aestûs continuus
erat arenae margo a praesepi meo usque ad portum, hâc viâ, quaecunque
vellem, in animo erat trahere: nec jam manibus humerisve portabam.
Postea domum ipsam curatiùs digero atque excolo.
91. Conclavia verō habui nulla; plura quidem septa, siquidem
unaquaeque caverna, seu locus cameratus, erat pro septo. Principale
septum ⸤meum ipsius⸥ erat _cubiculum_, de cujus munimentis erit
dicendum: dein _penaria_, pro cibo qualicunque: tertium, _culina_;
tum, _fumarium_; deinceps _armamentarium_ sive _fabrica_; sextum erat
_musēum_. In musēo lĭbros, horologia, astrologicam supellectilem,
lībram trutinariam, materiam omnem scriptoriam repono, cum sellâ ⸤e
tribus quas habebam⸥ optimâ. Harum rerum aliquot cum pecuniâ in cistis
erant: mensam postea confeci. Septimum septum continere debebat ignis
materiem; _lignarium_ appellabam. Octavum pro _fructuario_ cedebat.
Novum pro haedi _stabulo_ destinabam. Decimum ac remotissimum nitrati
erat pulveris repositorium. 92. Cubiculum autem tale fuit. Angustâ
ac celsâ fenestrâ intrabatur, cujus limen quinque pedes ab externo
sŏlo, duos ab interno aestimaverim. Alteram intus habebat fenestram,
per quam aura flabat salubris: hanc tamen, prae multâ meâ cautione,
transennâ protexi. De vallandâ externâ fenestrâ cogitaveram; sed
arboreum meum opus imitari, in saxo nimis difficile videbatur. Plures
portarum formas considero, mox rejicio. Puteum potiùs volo sub fenestrâ
fodere, quem ipse scalis transeam, dein scalas intus ad me retraham.
93. Navales scalae meri erant gradūs lignei, firmiter constricti
funibus, qui pondus hominis tutò sustentabant. In navis lătĕre septem
ampliùs dependebant pedes. Lătĕra nunc his adjungo lignea, tantummodo
ut rigōrem, non ut robur addam; nam funium robur sufficiebat; sed
quia flexiles erant, id hic erat incommodum. Scalae sic refectae octo
pedum habebant longitudinem. 94. Deinde ligones recognosco cunctos, et
marras bifurcas trifidasque, si quid horum possit cuniculariae hastae
vicem gerere; sŏlum enim calcarium robusto egebat ferramento. Talia
inveni instrumenta, quorum ope puteum, brevem sanē, defōdi sub ipsâ
fenestrâ, duo tantùm pedes altum, sed quatuor ampliùs a rupe exstantem.
Vecte ferreo, quanquam non acuto, graviora saxa amolitus sum, postquam
initia penetrandi factu sunt. Tum hôc puteo adeò protectus videbar,
ut ne a pardo quidem foret metuendum. 95. Illud enim me confirmabat,
quòd feles ferae quae non ⸤naribus confisae⸥ venantur, nunquam possent
conjectare, quid in meo cubiculo dormiret. Ego verō interdum serpentes
quoque formidabam: sed nunquam ne unum quidem anguem, magnum parvumve,
meâ in insulâ vidi; quae, velut Hibernia, sancti Patricii benedictione
videbatur frui. Stelliones erant in cavernis, quos fovebam, quia muscas
insectasque comedunt: et sanē facilè mansuescebant. 96. Si ligonibus
res non cessisset, fodinam paratus eram nitrato pulvere displodere.
Praetermisi narrare, me, postquam dolium pulveris nitrati ⸤aquâ marinâ
corrupti⸥ deportavi, intus crustam invenisse duram, intra quam pulvis
siccus erat et planē incolumis. Crustam malleo comminutam reservavi,
et pro experimento, vel lusûs causâ, aliquoties in pyrotechnicam
adhibueram, diffisus posse in aliquam utilitatem converti. Postea
credebam rudera haec nitrata ad fodinas displodendas esse accommodata:
igitur asservavi, si fortè usus vĕniret. 97. Pulvere nitrato eram
profecto assuetissimus, de quâ re libet ampliùs explicare lectori.
Etenim dum degebam in Braziliâ, maximo studio ⸤missilis plumbi
dirigendi peritiam⸥ colebam. Nec sanē unquam hujus exercitationis
fueram alienus; sed neque patriam circa urbem, neque super mari
opportunitates eam excolendi reppereram. Attamen in Braziliâ, rure
aperto, ingentibus silvis, ubi prodigiosa insectarum vis ⸤mirificam
avium quŏque copiam⸥ in aeternum praestat, si quis sub sole potest esse
agilis, ad aves venandas ipso agro attrahitur. Primò habebam ignipultam
quandam a domino meo Maurusio dereptam; mox meliores quaesivi, imprimis
ex Lusitaniâ. Postea Helvetici cujusdam viri, qui Romae mercenariorum
militum praefectus fuerat, ignipultas duas vel optimas fortè potui
ĕmĕre, unam duorum tuborum; quas quidem hujus filius, post patris
mortem illatenùs evagatus, inter alias res vendidit. Equidem ad tela
illa probanda in scopum aliquando collineabam: sed quia valdē incertus
erat a longinquo jactus, plures ac minores uno in tubo conferciebam
glandes, quae, per aera dispersae, latius ferirent. Furcâ item
_bitubam_ illam sustentabam, propter certiorem ictum. Et quoniam
grandiores illic abundabant alites, ut vulturius, ut ferus olor, ut
grues atque ardeae nostris diversae,--nec deest struthio quidam--hos
quoque pilulis olorinis petebam, jaculandique omnino peritissimus
evasi. Proh caecitatem hominum! quippe nesciebam quantum in solitariâ
insulâ haec mihi ars esset profutura.
98. Simul ac cubiculum satis firmaveram, volui illùc commigrare,
cunctis cum animalibus meis. Haedus paululum clauda erat, id quod non
dolebam: tanto minus erat me effugitura. At verò tres jam mihi erant
haedi, de quo narrandum erit. Ceterùm falcato gladio ⸤quidquid idoneum
videbatur herbarum aut frondium⸥ demetebam et convehebam ad cavernas:
multum sanē ⸤sōli expositum siccatumque⸥ recondidi. Haedos omnes suo in
stabulo composui.
99. De novis haedis incipit narratiuncula. Trahulâ jam meâ adjutus,
cupidinem admiseram venandi iterùm, ne căni felibusque cărŏ deforet.
Trahulam per clivos clementiores sursùm traxi super molli brevique
herbâ, ignipultam in trahulâ habens. Canem non potui retinere, quin
lepusculos venaretur: is prorsus evanuit. Ego ut primùm in scopulosum
deveni iter, trahulam omitto, inter saxa serpo. Emergens capram
conspicor cum haedis ad stagnum herboso in pratulo. Non me fugerunt,
neque demonstrabant metum. Decerpo gramina, accedo propius et porrigo.
Haedi accurrunt, libenterque rodunt. Ego cornua eorum resticulis cingo,
et laqueis brachio meo adnecto. Iterum iterumque decerpo gramen,
studeoque mansuefacere. Accurrit mater capra, grandis et robusta;
haec quoque e manu meâ comedit. Poenitebat me, quòd voluissem tam
cicurem animantem occīdere; nunc robustiore eam adnecto reste. Sed
ut primùm vi se tractam sentit, violenter retorto capite manu se meâ
abripit, et priusquam me possim recolligere, cum reste effŭgit. Exiguo
temporis intervallo convertitur. Haedos mecum videt, et directo cursu
⸤summo cum furore⸥ me petit. Magnum equidem sensi esse periculum,
nam et cornu incurrentis et ipse impetus lethalis esse poterat.
Coactus me tuēri, demittor in dextrum genu, ne dëerrem, ignipultam
constantissimē dirigens. Vix quindecim distabat pedes, atque ego ignem
emitto. Quanquam capite et collo transverberata, plures gressūs illo
impetu evecta est, titubansque ad dextram meam procubuit emortua. 100.
Obstupescebam, incertus quid facerem. Mox capram libuit omittere,
haedos attinere: nec longa erat ad praesepe via, per ardua descendenti.
Gramina etiam atque etiam decerpsi recondidique in sacculum; et
siquando male sequerentur haedi, gramen ante ora ostentans, alliciebam.
Hoc modo incolumes deduxi, gaudens praesertim quòd mas et femina erant.
Paxillis celeriter prope claudam haedum advenas depango, suggero
gramina; tum festino, matrem reportaturus. Regressus, trahulam coactus
sum per asperiora loca, ut possem, subducere, dum mortuam assequor,
quam aegrē in trahulam compono; dein satis laboriosē hanc cum ignipultâ
per saxosa loca deduco, mox facilius super clivis herbosis. Illam, ut
priorem, demergere in pelvi sive piscinâ volebam, sed spurcam credidi:
quare nil melius noveram, quàm ut in praesens ramis frondosis corpus
operirem: etenim ligo et pala non erant in promtu. 101. Jam de ferarum
audentiâ reputans, intelligo homines hâc in insulâ esse ignotos. Id
multùm me solatur; nam quantumvis solitudinem detrectabam, barbaros
saevosque homines formidabam longē amplius. Porrò si lepores avesque,
aequè ac capri, hominis metu vacant, si nunc haec animalia facile
mansuefiant, stultē absterreri opinor. Itaque magis magisque pulveri
nitrato parcendum decerno, et, quidquid ferarum posset, mansuefaciendum.
102. Etiam congerebam pabulum. Multas deportabam siliquas zeâ plenas,
et dioscoreas aliasque radices; item cepe, bulbos, condimenta. Caprae
secundae carnem partim siccaveram fumo, partim sale condiveram, nec jam
de cibo eram sollicitus. Duas vias e cavernis ad summam rupem ligone ac
vecte tutiùs jam munio; unam, quâ primo illo māne, prospectâ scaphâ,
per praecipitia atque algas degressus sum; alteram ex portu praeter
navale meum. In difficiliore loco ⸤stipites duo firmiter defossos⸥ fune
connecto, quô audacius securiùsque descendam; tum gradibus incisis,
opus perficio.
103. In reportandâ caprâ, trahulae me quodammodo poenitebat. In arenis
quidem bene currebat, item per saxa lēvia gramine vestita; sed in
feraci humo super spissis variisque herbis, inter admistos frutices,
trahere quàm portare difficilius fore sentio: ad dioscoreas, ad zeam,
ad citros aliosque fructus convehendos peras sacculosque meosque
humeros anteponi oportere trahulae, nisi meliorem potero munire viam:
id quod me male habet. Igitur universam viciniam explorare cupio.--Dixi
me ab excelso quodam colle prospectasse. Hôc colle inferior alter, qui
cavernas meas ferè ex adverso despiciebat, littoris aspectum superiori
ademerat. Quum, ascensâ rupe, in inferiori colle asto (quem _Speculam_
meam nominavi) admirans gaudensque propiorem littoris oram contemplor.
Ad dextram, id est, ad occidentem, fluminis video ostium, deinde
portum meum, tum in fronte promontorium modicum.[G] Contra autem ad
sinistram, id est, ad orientem, inter humiles rupes ac mare, acclivis
planities arboribus procērīs mirē luxuriabat, palmis praesertim.
Suprà, pone rupes, palus quaedam seu lacus angustus extenditur: rursus
super hôc novus atque excelsior rupium ac saxorum ordo, unde pluvias
credo in paludem colligi. In orâ paludis viridissimas adverto herbas,
plurimasque aves aquatiles. 104. Sed ego ad interiora me converto. Ab
excelsiore illo colle arbores quasdam in cavo loco videram, non multas
illas quidem. Jam explorans perspicio omnia praeter summas arbores
abscondita mihi tunc fuisse, interjecto quodam inferiore grumo. Clivus
ille montis quasi pelvi erat ingente excavatus, in quam multum aquarum
ex scopulosâ illâ regione confluit. Hae, graminibus sustentatae,
perpetuum sufficiebant rivum, qui in flumen, non longē a praesepi meo,
decurrebat. Inde fuerat mihi primus ille dulcis aquae haustus. Hâc in
pelvi (nam proprium hujus formae nomen nescio:--convallis non erat)
consistebant arbores plurimae, Europaearum aspectum praeferentes.
Amplius postea perscrutatus, repperi has non esse nostratium ad instar,
tamen fructui lignoque utiles. Hunc locum appello _Saltum_ meum. 105.
Hinc poteram ligna devehere, sive ad fabriles usūs sive ignis gratiâ,
multo faciliùs quàm a fluminis convalle. Quippe grandis ramus vel ipse
arboris truncus, tractus seu humi devolutus, ad rupem erat facile
descensurus. Sic postea saepius rem gessi. Minora ligna, quae igni
debebant inservire, ex summâ rupe praecipitabam. Sed propter graviora,
quae diffringi nolebam, robustam delegi arborem, ipsum ad marginem,
unde magis praeceps erat rupes. Cursui tum devolventis ligni, fune
circa hujus stipitem contorto, moderor ac tempero, donec ad fundum
pervenit. Sed haec post aliquot menses.
106. Quo meliùs intelligat lector mearum rerum statum, de situ insulae
et varietate tempestatum quaedam sunt dicenda. Insulae latitudinem
(quod Geographi appellant) satis compertam habeo: poteram sanē in
stellâ Polari observandâ errare, sed non multum: gradūs, credo,
habebat duodecim (12°) ab aequinoctiali circulo, Septentriones versus.
De longitudine nihil pro certo confirmare ausim: arbitror tamen
atque autumo eandem esse atque insulae quam Portum Opulentum (_Porto
Rico_) appellant Hispani. Nostris vero in chartis nihil omnino hic
denotabatur: porro quaenam sit meae insulae longitudo geographica,
minimē nunc rēfert. Propter tempestatum notitiam satis est tenēre,
bis in anno solem super verticem insurgere, ultimo fere Aprilis die,
sextoque fere Sextilis. Intra hos continuatur aestas, quae tamen
imbribus satis violentis dividitur. Imber quotidianus ac modicus fere
ad finem Junii mensis cadit, sed ipso in fine est sanē immodicus. Post
hoc siccitas et calor subsequitur. Maximos autem calores in tertiâ fere
parte hujus aestatis pono; vel, si ad amussim denotandum est, triginta
sex dies ab Idibus Quintilibus perdurat aestuosum tempus. Hos intra
dies rarior est pluvia. Quiescit ventus triduum vel quatriduum; tum
vespertinus turbo sanē violentus, attamen gratissimus, aëra recreat.
Hic rerum ordo fervoribus moderatur, longo mense amplius. Tandem summa
aestas disturbatur et quasi convellitur horrendis et pervicacissimis
turbinibus, seriori in parte Sextilis. Hinc procellosum illud mare,
quod nostram abripuit navem. In Februario item mense debent expectari
procellae; sed neque harum tempus praefiniri potest neque violentiâ
compares sunt aestivis. In tempestate procellosâ abundant fulgura, post
quae frigus ossa penetrat. Sed haec frigora si excipias, jucundissima
est aëris temperies. Pluvia ut plurimùm cadit tenuis ac dulcissima
tres vel quatuor horas unoquoque māne per plures anni menses. Nisi per
tonitrua, veste ad defendendum frigus non opus est, sed contra solem
vestiendus es. Attamen post nimium fulgur Caurus ventus plures per dies
mirum frigus incutit, sed semper citra gelu. Nec calores conqueror.
Lusitanum vel Anglum hominem equidem credo, si neque tēmētum imbibat
et carne parcissimē vescatur, (id ipsum apud Mauros didici,) totum per
annum posse laborare salubriter, modò per maximos fervores prudentiam
adhibeat. In hieme certē (id est, dum sol a meridie stat) si nimium
exuaris vestimentorum onus, ipsis in Angliâ Anglis ad laborem par
eris. Spirante Cauro post fulgura, lacernâ, ac spissâ quidem, carere
neutiquam potui: ignem aliquoties fovebam, sed rarò.
107. Ego autem quodam die quum pluvia maturē destiterat, cymbam
ingredior remigoque non sine timore circum illud promontorium quod
caeruleam terminat rupem. Plurimas palmas video, quas credidi ejus
esse pretiosissimi generis, quod vulgo Nux Cocus appellatur. Multae
aliae arbores fruticesque mihi ignoti illic stabant, sed ipse littoris
acervus Portum meum referebat. Tantùm omnia hic ampliora atque
uberiora. De _algâ_ saepius memoravi. Aliud nomen non succurrit;
etenim nostratibus viris res ipsa ignota est. Hic denoto, algas illas,
ut plurimùm, non marinas fuisse, sed maritimas, ultra summum aestûs
terminum. Hi reptantes erant frutices, diversi generis; hibiscos,
acanthos, conjecturâ dixerim. Sanē erant pulcerrimi, puris distincti
foliorum ac florum coloribus. 108. Deambulo in littore, cocos admiror:
multum cogito ac vescor spe. Subitò memini remos vel optimos e coci
trunco fieri, scaphamque meam remis carēre. Sĕcurim mecum habui. Unam
e minimis cocis stătim exscindo atque obtrunco. Caput hujus in cymbam
congero, ipsam destino fune trahendam. Sed quum volo redire, aestûs
recessus me impedit: nam circa promontorium, ubi fuerat mare, nunc saxa
longiùs excurrebant, quae metuo circumire, ne in profluentem aliquam
marinam implicer. Tandem super saxis ingrediens, flexuosum reperio iter
aquae, in quo cymba natare possit. Hanc traho, saxis ipse insiliens.
Postea truncum illum super humeris asporto per eandem viam; mox, cymbam
ingressus, me atque mea omnia domum laetus reporto.
CAPUT (V.) QUINTUM.
109. Pluvia quoties caderet, intus me abdidi, et in excolendâ domo
satis habui operis. _Armamentarium_ meum praesertim cum exultatione
cordis aspiciebam. Arma igniaria cuncta, rite emundata, perfricata
oleo, hamis ad muros suspendi. Mensam fabrilem suo in loco constitui;
juxta hanc, repositorium fabrile: in angulo, ferramenta agrestia.
Quotidie suum quidque in locum severissimē repono, experientiâ doctus
sic facillimē quidque inveniri, ubi festinato opus est. 110. Porro
in _penariâ_ ac _culinâ_ multa ordinavi. Scalas quas ad cubiculum
intrandum adhibebam, compagi cuidam ligneæ per hamos annulosque sic
annexui, ut, super his astans, carnem suprà ⸤procul felibus suspensam⸥
possem attingere; possem quoque disjungere scalas, quoties vellem.
Quando memet objurgo propter nimiam carnis cupidinem, respondeo, me
ipsis felibus consulere, ne suum ipsae cibatum deperdant. In penariam
cellam dolia item atque arcas plures collocavi: alias quidem in
fructuario meo. Ceterùm pro culinâ sumseram ejusmodi cavernam, cujus
in angulo erat quasi focus naturalis. Rimam quandam vidi, per quam
fumus exire poterat: hanc ferreo vecte amplio. Porrò foramen majus
effodio suprà, ne fumus per culinam vagaretur. Exibat autem in alteram
minorem cavernam, quam pro _fumario_ destinabam. Hîc carnem suspendo,
siquam induratam velim. Tum fumus, hôc modo diffusus, minus erat me
proditurus: nam velut nebula in rupe poterat videri. In _lignario_
autem meo, quidquid ligni ex nave deportaveram, et quidquid materiem
ignis habebat, illud omne reponebam. Vela quoque huc deposui, sed parùm
contentus loco.
111. De corpore curando quædam si narrem, ignoscet lector. Quae
sequuntur, plures ad menses, immo annos, pertinent. Dixi me sub
aquâ marinâ, post tertium in insulâ diem, vestes immundas lapillis
oppressisse. Posteā reputabam,--si vel saponem haberem, operæ non
fore pretium has nostro more in splendorem recolĕre. Spurcitiem
vestimentorum non e colore consistere, atra essent an candida, sed
e cutis excremento, quod quidem salsâ maris aquâ optimē amoveretur:
mănibus autem ac sapone fricatas, deteri vestes. Quapropter has ipsas,
solĕ siccatas, iterum postea induebar. Deinde etiam simpliciorem
excogitavi viam.--Postquam expertus sum, vespertina natatio quantum
reficeret corpus, decerno, sub solis ocasum unoquoque vespere, ipsâ in
tunicâ, cum feminalibus linteis ac tibialibus[H] (id est, tegumentis
crurum gossipinis) denatare in portu meo. Egressus aquâ, exuor
vestimenta, contorqueo manibus, suspendo, alia induor. Illa altera māne
sicca invenio. Itaque recente semper vestitu pernoctor. Sanē per summas
pluvias aegerrimē siccabantur res: tali in tempestate madidas vestes in
culinâ suspendebam.
112. Praetereā, cuti fricandae do operam, neque caesariem prorsùs
negligo. Sciebam enim, inter barbaros, si quă sit gens sanitate,
proceritate, decōre corpŏris insignis, hanc praesertim cuti curandae
semper dēdi; sin autem me illuvieï permisero, in nullam non spurcitiem
posse delabi. Equidem e navĕ meas habebam mappas atque mantilia
cum sudariis. Mappae detergendae corpori nimium lēves erant; mox
in caloribus has adhibui ad genas protegendas, Arabum Scenitarum
more. Mantilia, ut quae villosa maximē, dum durabant, prae ceteris
approbabam.--In capillorum supellectile nihil egomet habueram, praeter
unum pectĭnem atque unam scōpulam setosam: sed totidem, quæ magistri
navĭs erant, avexi, pluresque nautarum pectines. Nautis scōpulae nullae
erant. Scōpulas equidem magni aestimabam; nam diffisus sum posse
reparari. Barbae, ipsâ in navĕ, semper promittebantur; nec in meâ
insulâ me radebam, quanquam haberem novaculas; sed forfĭce identidem
tondebam leviter aut capillos aut barbam.
113. In tempestate procellosâ, praesertim post fulgura, propter frigus
Cauri, quoties desisterem ab opere, lacernam induebar, nec spernebam
ignis solatium. Sed tum maximē poteram laborare. Nova gramĭna aut
radices aut viridem zeam, optimâ caule meliorem, aut ligna reportabam;
porro utrumque tramĭtem quô in summam rupem evadebam, comparabam in
melius. Quippe rubram super rupem sperabam fore ut trahŭla tandem
subīret. Quodam die imber superveniens infulam capitis meam humore
saturavit, et, tergo profusē madido, caurus ventus acerrimum mihi
frigŏris sensum incussit. Domum cucurri magis quàm incessi, mutatisque
vestimentis deliberabam. Serĭca mea umbella e navĕ in promptu erat;
sed ubi manūs esse debērent līberae, hâc ūti non possem. Inter pluvias
nimium sensi solĭs fervorem, nec infulâ potui carēre. Hîc omnia narrabo
quae excogitavi, quanquam plures per menses.
114. Caprarum pelles servaveram. Sanē molles erant et delicatae. Harum
lacinias duas commodâ magnitudine abscĭdi, quae pro cucullo forent.
Junxi suprà, a fronte usque ad occĭput; inde per cervīces defluere
permisi. Ipsâ in dorsi spinâ duplices cadebant, contra pluvias solemve
umbraculum. Caput atque adeò infulam comprehendebant arctē. Quoniam
femineae quas habebam acūs tenues nimis erant fragilesque, idcirco
sarcinarias adhibebam acūs cum tenuissimis funiculis: his satis bene
consuebam. Sed depsĕre volo internam cutem, quod quidem artificium
parum cognoveram. Ego autem cinchonam aquâ decoxi lento igne, ut aquae
remaneret quàm minimum, quàm maxima autem foret ejus potentia. Mox
infudi in ferreum artillatoris ferculum; superpono pellem, ut interior
pars imbibat cinchonam. Post biduum, longulo ac lēvi lapide, quem pro
magĭde[I] aestimabam, oleum pice imbutum imprĭmo atque infrico in
pellem: jamque pro depstâ accipiebam.
115. Etiam summis in caloribus vix sufficiebat tunica,[J] nam contra
insectas tibialibus[K] erat opus. Sed dorsi quoque tegumento carēre
nequâquam conveniebat; id quod probē sciunt Lusitani. Atque erat mihi
sagulum Lusitanum vel optimum, nisi quòd propter nigrum calorem radios
sōlĭs imbiberet: quare aut albis testis marinis aut spinis fortasse
hystriceis vellem sanē dorsum obtexĕre. Jam, quoties humeris quidpiam
portandum erat saltem asperum ac grave, suffarcinamentum desiderabam,
ne excoriarentur ossa. Intellexi spissâ tegete esse opus, quae humeros,
si onus portarem, defenderet; porro solem pluviamve repelleret, nec
imbiberet calorem. 116. Tale tegumentum demùm contexui, postquam juncos
cannasque insulae paulô meliùs cognitos haberem; neque ullo vestimento
superbivi magis. Contra calores superficiem tegetis madefaciebam;
inde frigus gratissimum me recreabat. Item mappas ac lintea ⸤quantum
possem⸥ reservans, roscidis foliis callide obvolutis amicior caput,
unâque deligo fasciâ sive taeniâ. Quoties ex laboribus ac calore
requiescerem in umbrâ, poteram, detractâ infulâ, crines madefacere: tum
vero assumebam cingulum, ne in viscera admitterem frigus. Sic caput
frigidulum erat, corpus tepidum.
117. Scapham autem, mense Decembri nondum finito, gestio instruere.
Coci truncum, quem deportaveram, cortice exutâ, difficulter sanē
secundum longitudinem dissecaveram serrâ, et in remōrum formam magis
magisque caedebam. Etenim cymbae remi tanquam pro exemplare prostabant.
Ad remigandam quidem scapham sex homines cum sex remis adhibebamus,
quatuor ad minimum. Ego, unus homo, duo ingentes remos moliens, nihil
possem contra fluctūs vel contra profluentem maris facere: attamen
restagnante mari ac vento, unus prope debilis remex aliquantum usui
foret. 118. Circa Kalendas Januarias serenissimâ in tempestate mālo
veloque scapham instruxi. Ancoram ejus cum arcorali atque illâ arcâ,
item tollenonis ferramenta, jamdudum ex arenis recuperaveram. In portu
saepius exercebam tum vela, tum remos; hosque in melius figurabam.
Quorsum haec, nesciebam equidem: enimvero nisi perquam leni aurâ non
auderem exitum; sed in scaphâ videbar quasi novam quandam tenērĕ vim,
necnon ipsam navigandi artem inani amore fovebam. Mox operae, quam
priùs in scaphâ navaveram, diffisus, iterum carinam sarcivi. Ubicunque
rimas metuo, argillam pice oblĭtum firmissimē infercio, donec omnia
viderentur tutissima.
119. At marinas profluentes, si quae essent requiescente vento,
volebam propter scaphae salutem cognoscere. Has ut explorarem,
clementissimo sub vento, ulteriùs ⸤meridiem versus⸥ in cymbâ processi.
Ecce autem, quando duo ampliùs millia eram a terrâ, jugum montis longē
altius quàm excelsus ille collis a quô ter, quater prospexeram. Ab
hôc monte terram opinabar sensim desidere usque ad hortos meos. Jam
video, si insulam ac maria rectē prospectare vellem, montem illum
esse conscendendum; idque meditor. Posteā recordor, me ipso a colle
eundem vidisse montem, sed tantam esse ejus altitudinem tunc non
suspicatum. 120. Quanquam neque mites vellem feras timore mei implere,
neque prodigere nitratum pulverem, decerno tamen exercendam esse
jaculandi artem, ne obliviscar, neve ipsa arma robigine corrumpantur.
Versicolores quidem aves, quales fere inveniebam, vix me fugiebant; sed
aquaticae quaedam volucres, nostris non valdē dissimiles, omni astutiâ
ac metu evadebant me. Has credidi advĕnas esse, assuetasque hominibus:
praecipuam earum sedem posteā conspicatus sum. Ego autem has pro cibo
et propter teli exercitationem occīdo. Anătes erant, ansĕres, olōres,
plumis formisque non omnino nostrarum ad instar, porrò plurum inter se
generum. Has, ut plurimùm, plumbulis in orâ tantùm maritimâ petebam, ne
teli fragor ceteras terreret feras: canis autem, sive in terram sive
in aquam decĭderent, acerrimē eas reportabat. Si protinùs comedere non
placeret, nec egērem quo canem pascerem, in fumario suspendebam. Quippe
fumus et maturabat carnem et putredinem avertebat. Assae potiùs quàm
aquâ coctae mihi placebant; sed carbonem, Anglorum more, altē exstruere
nequivi. Supra ignem assāre necesse erat: quare alitem, membratim
concisum, filīs ferreis, tanquam verubus, trajectum, vivas supra prunas
amburebam.
121. Eodem fere tempŏre columbas quasdam facillimē nanciscor. Dum colle
regredior obambulans, alarum stridorem audio: mox conversus volatum
quasi columbarum agnosco. Hae aves in cavum saxi locum se recepēre,
quem oculis facile notavi, credidique me posse illuc ascendere.
Postquam cuncta conjectando emensus sum, virgam arboris ⸤abscissam
pro signo⸥ terrae infigo: tum domum redeo meditans. Quantum possum
celerrimē columbariam cellam, perlĕvem illam quidem, compango: hanc
humero portans eundem locum repeto, post biduum. Virga illa eminens
fit index; saxum ascendo, pluresque in cavis invenio nidos, quibus
ova nondum inerant. Unum nidum in columbariam meam cellam transfero;
mox advolavit columba, intravitque cellam nidum repetens. Id gaudeo,
et relinquo cellam. Post plures dies reversus avem nido insidentem
invenio: quam ipsâ cum cellâ motu clementissimo reporto domum; atque
illa intrepida manebat. Conjux postea subsecutus est: ambobus, ut
poteram, quotidie dabam cibatum. Postea turriculam confeci columbariam,
columnae innixam, securitatis ergo: nec pullos volebam mactare, sed in
spem amplioris prolis reservabam.
122. Cibi quidem satis superque mihi erant, si modò convehere
possem. Sed quô magis ruminor, laborem deportandorum fructuum horreo
magis. Hoedos in praesepe reduxeram, ne graminibus quoque congerendis
defatigarer; tamen ⸤illâ in convalle depressâ⸥ oneribus gravabar,
neque trahulam poteram adhibere, propter novarum herbarum luxuriem.
De tractoriis jumentis paene desperavi, videbarque in servitutem
laboriosissimam devotus; sin requiem capto, protinus mens fiebat
miserior.
123. Accedebat quod calceamentis deficiebar. Nautæ super nave aut
nudis pedibus aut tenuissimis soleïs agebant. Calĭgas ego et magister
navis habebamus, sed ego magnitudine pedum superabam. Porrò saepiùs
ex necessitate mare ingredienti, corium caligarum se contraxerat. Ego
autem post tres laboriosos dies, pedibus aeger, nolebam exire. Omnium
rerum me taedebat. Nova luna jam intraverat. Assim ego quadratam coepi
incīdere, inscriptionem quasi sepulcri designans. Talĭs erat:
+--------------------------------+
| REBILIUS CRUSO, |
| |
| _Anglorum civis_, |
| _Maurorum captivus_, |
| _Braziliensis colonus_, |
| _Hîc naufrăgus solitarius_, |
| _Hominum miserrimus_, |
| _Quintum jam mensem enecor_. |
+--------------------------------+
Illud iteravi ter quaterque, _hominum miserrimus_. At subitò vocem
quandam sensi, non auribus, sed corde: “Tu-ne omnium miserrimus?
Tu, qui summâ pace fruĕris, in pulcerrimâ uberrimâque insulâ, sano
validoque corpore! At ne te Deus Mauris iterum praedam projiciat vel
morbo feriat!” 124. Cohorrui. Tum reputabam: “Anne hoc illud est, quòd
vates sacri summâ in solitudine afflatum Dei quaerebant? Numne igitur
me quŏque intrat ille afflatus?” Mirē profectò agitabar. Dein memet
increpui: “O fatue Rebili, sanae non es mentis. Imaginariâ sapientiâ
verâque deliratione capiēris, si divinam credes te audire vocem.”
Protenùs velut demortuus hominibus, vivus necessariē coram Creatore
meo, mirâ quâdam ac novâ audentiâ illum compellabam, et quasi votum
concipio. “O Supreme! quisquis es (inquam), nimius tu es mihi: pavesco
fanaticam dementiam. Sed dulcem redde hominum aspectum; tum prudentiùs
te cognovero, pleniùs venerabor.” Post haec tranquillior fiebam: sed
periculosa esse sensi intervalla industriæ, nisi oblectatione aliquâ
solarer. Quare pictam avem psittacum, si possim, capĕre ac mansuefacĕre
decerno, si forte mecum colloquatur. De macaco[L] cogitaveram; sed
timui has bestias, ne maligno forent ingenio: sanē aliorum generum alii
sunt mores: itaque hoc consilium deposui.
125. Mox lepŏres quoque volŏ capĕre. Quippe saepius captaveram, neque
ars mea processerat. Lepŏres illi (seu rectiùs cuniculi: ita credo: sed
quia cărŏ leporem potius referebat, idcirco ex primâ illâ nocte lepŏres
semper appellaveram;) attamen gallinarum domesticarum more se gerebant.
Quàm proxime sinebant me adire, tangere non sinebant; sed in cava
terrae prorumpentes, inde me intuebantur. Laqueos instruxeram plures,
sed frustrà: jam piscando experiendum esse arbitror. Super nave flagra
aliquot robusta erant, quae (nam fatendum est) ad flagellandos nigritas
comportabamus, si ratio tulisset. Horum tria offenderam, avexique
propter lororum usūs. Nunc unius in fine hamum piscatorium grandiorem
affigo. 126. Virgam quoque praeparo tanquam piscatoriam, sed breviorem,
resticulâ instructam: huic fasciculum tenerarum herbarum adnecto.
Tres sacculos super humero portans cum virgâ flagroque, lepŏrum adeo
locos. Sinistrâ fasciculum jactans, ad ludum allicio. Pòst paulò lepus
incipit, ut felium catuli, persequi fasciculi cursum ac gramina ejus
subinde rodere. Flagrum ego dextrâ tenens, opportunitatem rei gerendae
opperior, subitoque projecto hamo, super caudâ leporem opprimo.
Confestim arreptum attineo, sacculoque immersum. Tantos ille ciet
strepitūs, ut ceteri accurrant mirabundi; dumque obstupescunt, alterum
verbere hami assequor. Animadverto marem esse ac feminam; quare satis
habeo, laetusque deveho praedam. Sub rupe ubi cava loca abundabant,
credo non male habitaturos; postea ad mansuefaciendos operam adhibui.
126* De calceamentis pauca sunt explicanda. Quoniam labascebant omnium
caligarum coria, sensi validiore esse opus tegumento pedum: idque
juncis ac lentâ quâdam cortice plicatis concinnavi. E juncis, quos
⸤diversi generis plurimos⸥ in sole siccaveram, cos deligo qui lenti
simul et relucentes viderentur: nam quidquid reluceret, id caunarum
more pluvias optime rejecturum credidi. Ex his plicavi marsupium,
cujus forma erat pedis instar a convexo ad calcem praecisi. Dein e
corticibus, quas maceraveram, lora plicavi, lata minŭs duo digitos.
Veterum caligarum fundum vel soleam sub marsupio illo positum, dum pes
meus inerat, loris illis circumligavi, nodavique super talo. Rudis sane
hic calceus erat, attamen aliquatenus certe pedem protexit vulneribus.
Non absurdum erit hîc dicere, me ipsâ in Braziliâ contra insectas
saepe Persicos gestâsse socculos, e tapēte factos. Per hos non possunt
culices mordere, sed spinae sentesque facile penetrant.
CAPUT (VI.) SEXTUM.
127. Circa Idus Januarias ad montem explorandum accingor. Lacernam
capio cibumque, si forte pernoctari opus sit. Mollissimos induor
calceos: _prospeculum_ adnecto balteo. Adsumo canem. Sed ante exortum
solem educo haedos, et (quod morĭs mei erat) commodo in loco paxillis
destino. Tum ex convalle dextrorsùm surgens juxta aquam desilientem
pergo, saltum versūs meum. Sed ascendo jugum, quò latius prospectem,
saltumque subtùs in laevâ facio. Modica erat acclivitas, sed continua.
Sub soleâ mihi breve erat gramen,--molle, frigidulum, non impediens.
Quô magis insurgebam, largior erat aura ac plena vigōris. Facile
lībereque incedebam. Dextrà, caprorum video scopulos ac pascua; sed
ad sinistram magno flexu redeo, dein convallem fluminis nōtam attineo
suprà, moxque hortos meos. Hos simul ac praeteriveram, sinistrorsum
leni deflexu contendebam, incepique ipsum montem oblique ascendere.
Jamque intellexi, longe faciliùs hôc cursu ⸤quamvis longo⸥ hortos
adiri; nam propter auras montanas, siccius sŏlum, breviores herbas, non
modò non defessus, immò recreatus sum itinere. Ubi aquula quaedam a
monte desilit, cănĭs incipit lambĕre. Sic monitus, cibis communicatis,
vescor biboque. 128. Ut primùm monte de summo prospexi, praegestiens
cuncta admiror. Valde praeceps erat mons occidentem ac Septentriones
versùs, id est, ad mare. Ipsa aetheris claritas extentusque Oceanus
pulcerrima erant. At ego propiùs circumspecto alterum in lătus, unde
clementissime surgebat tanta altitudo, illam vallem lustraturus in quâ
supernè horti erant mei. Penitùs despicere nequivi, sed per oppositos
clivos cursum ejus usque ad mare indago. Aestus tunc quàm maxime
recesserat; laetus tamen animadverto rivum se in mare effundentem,
duosque ⸤quasi hujus tributarios⸥ de diversis ripis rivulos, quorum
utervis scapham meam possit excipere. Per prospeculum dispiciens,
facilè vidi palmas astare praegrandes ⸤ostium rivi versùs⸥ et paene
ad oram maris. Postquam illàc satiavi oculos, conversus in aliam
terrae regionem aspecto. Vasta hîc subjecta est silva usque ad ultimum
insulae littus. Declivitas modica erat, nec continua: quindecim millia
silvae ad minimum haec aestimabam. Ne prospeculi quidem ope ultimarum
poteram arborum naturam cognoscere, ceterùm proximae ultimaeque valde
erant dissimiles. Ad Aquilones Juga Caprina (sic enim nominabam)
scenam concludebant, sed mare supereminebat. 129. Haec dum commeditor,
prospectoque circumcircà, repente terram e longinquo videor videre
meridiem versus. Dispicio, anne sit nebula. Etiam atque etiam
contemplor: demùm agnosco latissime porrectam terram, valde humilem,
sed terram tamen. Primò me spe illud ac gaudio affecit. Continentem
Americae meridianam esse pronuncio: mox fateor, nihil id ad me. Etenim
talis regio solitudo est vastior, foedior, immanior longe quàm haec est
insula. Fac abesse barbaros homines pantherasque; at illic si forem,
aut in latissimâ atque inhumanâ arenâ projicerer, aut (quod credo
potiùs) in aggeribus silvosis maximi alicujus fluvii, inter paludes
immensas atque insaluberrimos vapōres. Sane haec insula prae continente
illâ tanquam Paradīsus est. 130. Retorqueo oculos meum versùs regnum,
contentus, laetiorque; tum directâ incipio viâ descendere, donec totu
mihi vallis patet. Mox hortos meos considerans, frutices observo
grossulariis[M] non dissimiles, quibus propiores clivi distincti sunt.
Hos versus dirigo gradum. Magis magisque uvidum invenio hoc lătus jugi,
velut spongiam; id quod rivum perennem promittit, herbis pluvialem
aquam multos per menses sustentantibus. Frutices autem illi in sicciore
stabant orâ, quanquam propè ad humida. Vites recognosco, et uvas credo
posse suâ in tempestate hinc deferri. Porrò cruda māla citrea colligo
plura limonasque ad delicias bibendi.
131. Regredior paullatim descendens, donec ad juncturam vallium
pertingo. At ipso in laevo vallis lătĕre quasi viam naturalem cespite
obductam conspicor, quae declivitate perquàm modicâ ⸤saltum versus
meum⸥ ducit. Per hanc libet degredi. Nusquam minùs decem pedes lāta
erat. Suprà ad laevam, infra ad dextram, clivus satis arduus erat,
herbis multorum generum abundans, sed in fundo arboribus consitus
densissimis. Agnovi protinùs, facillime posse in trahulâ meâ ex hortis
hâc viâ fructūs ad rupes super cavernis devehi; nam cespes erat
brevis, durissimo in sŏlo atque (ut arbitrabar) calcario; jamque uno
in conspectu propè tria millia viae hujus patebant. Deambulans alacer,
saltum tandem meum in laevâ praetereo, mox desilientem illum rivulum
assequor, videoque non posse trahulam sine ponte hàc transire. Sed
talem pontem non magni esse operĭs judico.
132. Praeclarum sane videbatur hujus diei iter. Laetus, atque
idcirco liberalior, tritico atque hordeo Europaeo columbas largiter
pasco. Has fruges ⸤in sacculis condĭtas⸥ e nave asportaveram, sed
parvi aestimabam; nunc columbis largior. Neque unquam sane has aves
neglexi, sed inter famulos reputans, plus minusve cibi impertiebam.
133. In universum aestimanti, tres partes ⸤naturâ diversas⸥ insula
exhibebat,--fructiferam, sterilem, silvestrem. Sterilia ac sicca
Caprinum opinor Jugum collesque vel grumos inde porrectos usque ad
portum meum: ultra Jugum quidnam fuerit, nondum videram. Spatio longe
minimo fortasse erat fructifera; sed ubi tantae silvae, ibi fruges
aliquando esse possent.
134. Equidem postquam sensi quanto cum labore radices esculentas
e convalle humeris portem, placuit cymbâ devehere, si cum aestu
maris flumen ascendere possem. Quodam die hos propter usūs solito
maturiùs illâtenus ascenderam, ubi quaedam humo nascentia colligerem;
tum, nĭsĭ contra aestum me defatigare vellem, duas fere horas erat
considendum. Quare cymbâ transgressus flumen, regionem ex Occidente
oppositam exploro. Ostium versùs fluminis valde praeceps erat ripa,
sed ubi aestus maris desinit, leniorem habebat clivum. Collis
calcarius esse videbatur, alteri illi super cavernis meis simillimus.
135. Simul ac culmen attigi, mare versùs omnia esse praecipitia
intelligo. In brevibus herbis prostratus, caput ultra marginem
rupis protendo, ejusque radices subtùs video undis etiamnum lavari.
Ulterius ad Septentriones surgebat mons insulae ille altissimus,
quam exploraveram. Celeriter ea vidi quae maximi erant, redeoque
properus. 136. Vix attingo cymbam, atque tres conspicor psittacos in
ramis considentes. Flagrum arripio (id erat in cymbâ), item illico
virgam decīdo. Concitatiore flagri verbere psittacum assequor, hamoque
deprehendo. Rostrum ejus metuens, sarmento oculos meos protegebam.
Ille autem subito dolore territus, prorsùs exuit fortitudinem, neque
valde reluctabatur. Itaque sarmento, quod in laevâ tenebam, caput
ejus opprimo, mox pede inculco sarmentum, expeditoque cultello unam
plumam circumcido. Ne longus sim, funiculo attentum deveho domum,
asperiore capturâ nihil gravius perpessum. Fune pede deligo, perticâ ad
insidendum datâ. Facilius id videbatur, quàm caveam e cancellis facere.
137. Ego autem captivis leporibus consulens, dolium quoddam e
perfractis transennâ instruxeram: hic in cavo rupis degebant. Fimus
caprinus, quem e stabulo egererem, in sicciore humo appositus, locos
praeparabat in quibus cespites herbasque leporibus dilectas defoderem.
Lepŏres summâ curâ pasco ac mansuefacio.
138. Sed in narratione meâ paullum nunc regredi opus est. Ut
me oblectarem, saepius lĭbrum sumebam; aliàs mathematicum illum,
qui teneram curam primi mei atque optimi patroni revocabat; aliàs
geographicum. Hinc quodam die de Indis edisco, quàm prudenter feros
elephantos mansuefaciant. Equidem de capris meis ad trahulam jungendis
cogitaveram, sed nondum grandes erant: harum autem opperiri ætatem,
longum videbatur. Jam, his perlectis, credidi, posse caprum ferum
pariter ac ferum elephantum ad quamlibet aptari disciplinam, cujus
quidem ⸤ipsius natura⸥ foret capax: cuncta in eo verti, ut feram in
manu tenēres. 139. Re ponderatâ, demum egressus sum, certus depugnandi.
Duas succingor pistolas, quibus me in extremis protegam; sed restibus
laqueisque sum fretus. Laqueis duobus tribulos ferreos, si recte rem
nomino, validissime annexueram. Tribuli autem tali erant naturâ, ut,
hominis pede oppressi, trina spicula in sŏlo defigerent. In reticulâ
herbas comportabam eas quas maxime deligebant capri. Canem domi
constringo, atque sic armatus sedes peto caprinas. Plures ibi video
capras atque hoedos; mox caprum quendam grandem ac robustum contemplor,
(vix minor erat quàm bonus asinus) qui viribus confisus seorsim
agebat. Hunc adeo, herbas suavissimas porrigens. 140. Ille autem neque
territus neque iratus, accedit roditque libenter. Herbas in humum
projicio, dumque pascitur, laqueos cum tribulis super cornibus impono.
Tribulum unum pede pressum humi infigo; dein, antequam sentiat, inculco
alterum quoque, et sub pede attineo. Protinùs gnarus se illigatum,
in posterioribus cruribus se erigit, sursùm capite nītens: ego autem
tertio laqueo pedes ejus primores involvo. In eo erat ut alterum
extraheret tribulum, quando arcte constrictis primoribus pedibus, quos
in aëre habebat, ego asperrime trudens dejicio eum in lătus. Consido
in armum, inculcans cornu. Ille autem sic depresso capite pedibusque
correptis, onus violentissime detrectabat, sed nequibat excutere. Ego
non invitus sino eum se defatigare calcitrantem, subulamque[N] grandem
ac lorum expedio. 141. Summâ in tranquillitate labrum ejus superius
perfodio, atque insero lorum, quod annuli instar concinno, pluries
nodatum. Tribulis novo in loco defixis, ampliùs paulo libertatis
pedibus ejus permitto, ut amplius se defatiget frustrà connītendo.
Tandem defessus, sudore perfusus, requiescit. Herbis in reticulam
recollectis, surgo; convello tribulos, appendoque cervici ejus;
tum labro traho leniter. Is, dolore gemens, erexit se, invitusque
sequebatur, pedibus etiamnum constrictis, sed non adducte. 142. Sic
quinquaginta forsitan passūs eum deduxi. Tum subitò reluctabatur;
sed dolore labri percĭtus, cornu me feriebat: id verò facile caveo,
loro subtrahens; simul, iterum adducto laqueo, praepedio crura. Sane
ille totus contremiscere, praeteritorum memor et posthàc me sequitur
obedientissime: quod simul atque animadverto, porrigo herbas ante
nares. Nolebat rodere, sed odorem libens captabat; jamque facile eum in
saltum meum deduco. Ibi arbori firmiter alligatum fame paro expugnare.
Porro id nullius erat laboris; etenim postquam haedos juxtà affixeram,
mixtâ crudelitate et clementiâ mox plenissime est domitus.
143. Explorato, posse feram sic subigi, post aliquot dies capram
pariter aggressus, hanc quoque vel faciliùs deduxi. Duo haedi grandes
ac paene adultae matrem ad praesepe volentes secutae sunt; tum nova
veteri admista caterva citò maerere destitit. Itaque grex meus jam
caprum habebat ac capram, item tres haedos duasque juvencas capras.
Ego verò cunctos incipio trahulâ consuefacere. Difficile sane est
res gestas ordine stāto narrare. Quippe perpetuo variabantur labores
mei, neque unquam uno quasi nisu ullum opus perfeci, sed particulatim
operabar, seu tempestate coeli motus, seu phantasiâ, vel subitò aliquid
recordans; et siquid parùm bene valere crederem, reficiebam in melius.
De piscatione meâ mox sum dicturus. Sic, inter labores multos et otii
paulum, praeteriêre menses.
144. Circa Kalendas Apriles, ut credo, imber matutinus (de quô
memoravi) largior et almior cecidit. Mirum inde vigorem nacta sunt
omnia quae gignit humus, miramque ego ipse voluptatem percepi.
Exspatiandum decerno. Ad speculam meam (de quâ antè memoravi) enisus,
progredior ut littus ad Orientem ampliùs cognoscerem. Duo millia
fortasse passus processeram, quum viam quandam _Lunatam_ video (si
sic licet appellare), quae flexu continuo, acclivitate modicâ, ab orâ
maris palmarum feraci ad culmen hujusce regionis ducebat. Jam praeter
oram maritimam duo numerabam promontoria duosque sinūs: nunc _Tertium_
hunc appello sĭnum. 145. Ceteris in rebus primò nihil nŏvi exhibebatur,
nisi quòd arenae extendebantur latissimae. Pluribus has rebus
distinctas videbam. Expedito prospeculo, marinas dispicio testas,--immò
testudines,--diversissimas magnitudine. Id quidem gaudeo. Porro hôc
in sinu palmae ita dominabantur, ut vix quidquam aliud inter arbores
desuper viderim. Paludes autem longiores in rupibus continuabantur
suprà palmas illas. Ut explorem cuncta propius, palude quâdam non
facilè circuitâ, descendo ad oram maris. Tria palmarum genera agnosco,
flecto sensim ad sinistram, demùm Lunatâ illâ viâ domum redeo. 146.
Postea mecum excutiens, cur in portu meo cacti optimē crescerent,
palmarum nihil esset; colligo, quia paludes apud me super rupibus
non sint, idcircò neque cocos neque alias palmas nasci. 147. Jam de
grege quotidiana me incessit cura, ignarum quid sanitati necessarium
foret, et quantus ac qualis hujus aestatis calor. Multa feci, mox
infecta reddidi; quae narrare non opus est. In saltu meo novum praesepe
meditabar. Sed haedos non effugituros credo, retentis capro caprâque;
igitur solvo. Cănis autem tunc mecum erat, ipsum ad saltum. Is, simul
ut haedi excurrere in prata coeperunt, novâ libertate gestientes,
ipse ludi fit particeps: quippe collusorem diu non habuerat. Tum mihi
aspectus sanē erat jucundissimus. 148. Caper, immò capra, ut credo,
brevi in curriculo plerosque canes venaticos superat, sed căni perdurat
velocitas. Ipsae se haedi tam pernīces ostendebant, ut non sine magnâ
contentione cănis eas praeverterit. Neque volebant effugere; nam iterùm
iterùmque redibant. Ego vero omnium hilaritate exhilaratus, increpo
memet, quòd cicures animantes tam innocenti voluptate privaverim.
149. Capros hos dictito; attamen nequaquam erant nostratium caprorum ad
normam. Antilopas equinos vel ὄρυγας fortasse quis illos appellaverit.
Cervix horum carnosa et arcuata, armus amplus planusque, equum
generosum referebat. Pellis brevissimo delicatissimoque villo sive
lanugine, colore mustelino, vestiebatur; neque seta inerat neque
pīlus, praeterquàm in jubâ atque in măris barbâ. Juba fere tota in
ipso sedit armo. Lacertosiores erant quàm damae fulvae; fero potiùs
cervo comparaverim. Cetera erant rotunda, bene compacta; crura autem
gracilia, ex osse densissimo. Os frontis valdē robustum credidi. Cornua
non recurva, sed propiora taurinis; id quod arcuatae cervici credebam
aptius. Caprae cornua divergebant aliquantum. 150. Antehàc cunctos
in trahulâ exercueram, sed sine pondere: pondus nudo dorso saepius
imponebam: nunc capro capraeque quotidianum laborem adjudico, si rectē
possim apparare. Retinacula funalia trahulae adaptaveram, sed collare
tractorium longē erat difficilius. Quidquid compegeram, rudius esse
sensi: id enim erat agendum, ut ne pulmonem onus opprimeret. Vidi tamen
armos cervicemque equinis esse tam comparia, ut si male res cessisset,
artifex culpandus foret, non animal. Nihilominus toties male rem gessi,
ut destiterim ampliùs hàc in viâ conari. Funes demùm meos circum
frontem, cornibus sustentatos, composui; id quod si non optimē, at
satis bene confecit rem.
151. Ligna quae superne ad rupis marginem convexi, ⸤ut plurimùm⸥
devolvo, trahulâ suprà relictâ. Fere quotidie post finitum imbrem
haedos cum cane submitto in clivis lusuros. Valdē mihi placebat, quòd
cănis circumcurrere et circumscribere eas, pastoricii cănis more, magis
indiès discebat. Ego autem, si longiusculē abesse viderentur, jubebam:
“iret, reduceret:” quod quidem ille, quasi probē intelligens, confestim
faciebat. Porro grex ipse canem diligere videbatur. Jam sperabam non
necesse fore ut has vincirem, quae ferae libertatis non recordarentur.
152. Aliud quoque mox excogitavi. Ex virgulâ quâdam, puerorum
nostrorum more, cavatâ ac terebratâ, fistulam confeci. Hâc clarē
canebam quoties gregem eram pasturus: immò, si in viâ inter trahendum
capro forem vescendi facturus copiam, fistulâ anteà sedulo sonabam;
neque unquam eos frustrabar, sed post illum cantum, aut cibatum illis
aut potum fidelissimē afferebam. Inde factum est, ut sono fistulae
libentissimē accurrerent. 153. De cibo meo restat aliquid narrandum.
Panem nauticum ac farinam e nave eô magis consumebam, quia verebar
ne mucescerent. Video autem, si Summi Numinis decreto hic diutius
mihi sit degendum, domesticis opus esse copiis. Quidquid herbarum,
aromatĭs, fructuumve condiat cibos, si nec ponderosum sit et conservari
queat, id fateor a longinquo non male importari: sed quidquid sit quô
vescar praesertim, hoc omne sub meâ esse manu oportere credo. Igitur
agellum vel angulum potius in portu dioscoreis destinaveram, si humum
idoneam afferre possem. Siccatae carnis paullulum restabat, neque id
jucundum. Lepŏrem, praeter primum illud a căne, non gustaveram; sed
pisces facile capio,--id quod explicandum est. 154. Primò lineâ hamis
instructâ piscabar, sed hujus valdē taedebat me. Postea pone cymbam
parvum verriculum trahebam, quod identidem scrutabar, pluresque hôc
modo pisces capiebam. Mox alia succurrit ratio,--ut ostium portūs
verriculis trajicerem; idque feci, quamvis difficile erat valida
ferramenta in scopulos illos (_Postes_ quos dixi) infigere. Clavos
spicatos e ferro optimo postquàm satis acui, malleo artillatoris sic
impegi, ut angustas rimas inter saxa exsculperem: huc adegi ferramenta,
quibus retia innīterentur. 155. Aestus alluebat pisces, quorum aliquot
saltem nunquam non relinquebantur in verriculis. Interdum magna vis
capiebatur; tunc maritimae aves per retia irruentes meque et praedam
meam vexabant. Quoniam ⸤corticibus sublata⸥ natarent verricula, pisces
attinebantur sub aquâ, quae profunda erat in ostio. Itaque hoc meum
aestimo esse _vivarium_, unde pisces, quoties velim, non magno labore
capio. Magnum mihi laborem attulerant verricula; sed animum meum, de
cibatu cănis feliumque anxium, solabantur.
156. Profecto quando de meis laboribus mecum reputo, illa mihi
interdum subit animum contemplatio, anne, si optimus parens, ut erat
tenerrimus, sic sagax fuisset meaeque intelligens indolis, posset
forsan me domi apud se tenēre, contentum atque beatum. Nae, si probē
me nosset, non in Anglicarum legum studia,--semper arida, jejuna,
saepissimē praepostera,--incumbere me voluisset; sed impigrum ac
strenuum aliquod opus, ubi oculus manusque viget, tali commendasset
filio. Poteram autem patriae littora vel agrum latiùs pervagari,
parentibus non derelictis. Etenim memini, quando eram in Braziliâ,
quamdiu nova erat opera, mirâ me vehementiâ eam semper persecutum
esse. Nempe ut fortis equus ire vult, sed quorsum aut quare, nescit;
sic impetu quodam ad agendum instigabar, nullo satis certo actionis
fine proposito: itaque, rem quampiam assecutus, simul fastidiebam. Nec
ulla profundior causa in funestam illam et sceleratam navigationem
me propulit, ex quâ in exilium tristissimum et laboriosissimum sum
detrusus.
CAPUT (VII.) SEPTIMUM.
157. De capiendis piscibus memoravi: de coquinandis addo pauca. Octo
decemve pisces, vel pauciores si grandes erant, rapido igne leviter
elixabam, tum pinnas,--id est, tota latera,--capita, caudas, felibus
meis reservabam. Magnâ spinâ extractâ, ceteram carnem aut super
cratibulâ leviter torrebam, aut cum fabis vel grano admiscebam pro
cănis cibatu. Equidem in verriculo saepius marina animalia inveniebam,
qualia nemo pisces nominaverit: porro piscium genus valdē carnosum,
quod magni aestimabam, squatinis nostris simillimum. Illud addo: si
vellem, poteram facillimē grallatorias aves quae inter cautes aut ipso
in portu piscabantur, igne dejectas capere: sed carnem piscosam fore
credidi, pulveris nitrati dispendio male emptam.