(Zie bladz. 201 en 205.)
Zoo ge te Parijs zijt, en tijd en lust hebt om nog iets meer, iets
anders te zien dan de wonderen der groote stad, en de uitingen te
bespieden van het onrustige, fel bewogen leven harer uit allerlei
heterogene elementen saamgestelde, door allerlei stroomingen
in de tegenstrijdigste richtingen geslingerde bevolking; zoo uw
hart u bijwijlen naar het land trekt en uw heimwee uitgaat naar de
herinneringen van het verleden:--neem dan plaats op den spoortrein,
die over Versailles naar Chartres en verder naar het zuidwesten
loopt. Zoo ver behoeft ge evenwel niet te gaan: ge kunt uitstappen
aan het station La Verrière, een onbeteekenend gehucht, dat zijn naam
ontleent aan een tusschen sierlijke boomgroepen verscholen kasteel,
hetwelk in der tijd heeft behoord aan den tijdens de restauratie,
door zijn ijver voor Napoleon en door de toewijding zijner vrouw,
zoo bekend geworden graaf de La Valette. Hier, aan dit station, staan
omnibussen gereed, die u naar verschillende plaatsen in den omtrek,
en ook naar de plaats, waar ik u voeren wil, brengen; maar zoo ge niet
opziet tegen eene fiksche wandeling door eene liefelijke, vruchtbare,
schoone streek, dan zullen wij liever te voet gaan.
Wij hebben nog niet lang gewandeld, of wij ontmoeten het dorp
Maurepas op onzen weg; Maurepas, met de ruïne van zijn alouden
ridderlijken burgt, die maar al te dikwijls, in de middeleeuwen,
de schrik was van den vreedzamen handelaar en eenzamen reiziger,
op weg naar of terugkeerende van de groote hoofdstad. Doch de naam
van het vlek wekt waarschijnlijk alleen de herinnering bij u op aan
dien graaf de Maurepas, den minister van Lodewijk XV en Lodewijk XVI,
wiens zorgelooze lichtzinnigheid zoo onbekommerd, met zoo spelende
frivoliteit, de geweldige stormen hielp ontketenen, waarin de fransche
monarchie te gronde zou gaan.
Wij vervolgen onzen weg door de schilderachtige, heuvelrijke streek
tot aan het welvarende dorp Le Trembly, alleen merkwaardig door het
fraaie kasteel, dat langen tijd het eigendom was der familie Leclerc
du Trembly. Herinnert ge u, dat de zoo bekende en--moet ik zeggen
beroemde of befaamde?--_père_ Joseph, de kapucyner-monnik, de vriend
en vertrouweling van den kardinaal de Richelieu, een afstammeling was
van deze familie? Richelieu en Maurepas--de man, die meer dan iemand
anders heeft medegewerkt tot de vestiging der absolute monarchie in
Frankrijk; en de man, die anderhalve eeuw later, mede het zijne deed om
deze zoo spoedig uitgeputte monarchie ten verderve te voeren;--de beide
figuren staan u voor den geest; en terwijl ge voortwandelt, vergelijkt
ge onwillekeurig in uwe gedachte den strengen, onverbiddelijken,
geduchten kardinaal, den man van ijzer en bloed, die recht op zijn
doel afging en dat ook bereikte, trots allen tegenstand van vijanden en
aarzeling van vrienden, den man, die de roemrijkste, de aanzienlijkste
hoofden van Frankrijks fieren adel vallen deed, zoodra ze zich tegen
hem durfden verheffen;--ge vergelijkt die forsche, indrukwekkende
figuur met dien beklagelijken, frivolen, onbekwamen minister van
Frankrijks laatste koningen, dien kleingeestigen vervolger van het
parlement, die juist kracht en eigenzinnigheid genoeg had om zijne
tegenstanders te verbitteren en met vuur te spelen, zonder zich te
bekommeren om den snel om zich grijpenden gloed.
Doch reeds hebben wij Le Tremblay lang achter ons; en terwijl
onze blikken dwalen door het schoone landschap, worden zij toch
onwillekeurig aangetrokken door die slotruïne op gindschen heuvel,
aan welks voet het stedeke Montfort-l'Amaury zoo rustig en kalm
nederligt. Ernstig en statig overschouwt ze de gansche liefelijke
vallei, deze oude slotruïne, waarvan de naam alleen u treft als een
klank uit den ouden tijd, als eene herinnering uit lang vervlogen
dagen. En inderdaad, ze weet van oude tijden, van eene ondergegane
wereld, van wapenroem en ridderlijken glans, te verhalen. Deze burgt
was eenmaal de zetel dier machtige heeren en graven van Montfort, wier
naam eene zoo breede plaats beslaat in de kronieken der oude feodale
monarchie. In de vrouwelijke lijn afstammende van Karel den Groote,
bogen deze fiere baronnen niet dan onwillig het hoofd voor de koningen
uit het huis van Capet, en handhaafden zich in die meer dan halve
onafhankelijkheid, die toen het wettig deel was van ieder vrijgeboren
edelman. Telkens en telkens ontmoet gij hen in de verhalen van dien
tijd, beurtelings bondgenooten of vijanden van de fransche koningen,
wier macht nog zoo wankelend, wier gebied zoo eng begrensd was.
Het ligt natuurlijk niet in onze bedoeling, de geschiedenis van dit
machtig geslacht te verhalen;--zouden wij daarbij ook wel op uwe
belangstelling mogen rekenen? Een paar grepen slechts uit den rijken
overvloed van beelden en herinneringen, die voor onzen geest oprijzen,
terwijl wij ons op den heuvel nederzetten, en de nu zoo kalme vallei
overzien, in vroeger eeuw zoo dikwerf weergalmende van het woeste
krijgsgedruisch.
Op zekeren dag in het jaar 1092 toog Filips, de koning van Frankrijk,
naar de stad Tours, en begaf zich daar naar de kerk van Sint-Jan,
waar een nieuwe doopvont zou worden ingewijd. Maar het was niet om
deze plechtigheid dat koning Filips naar Tours gekomen was. Daar bevond
zich ook Foulques, de graaf van Anjou, met zijne echtgenoote Bertrade,
dochter van Simon van Montfort: en om harentwil was de koning herwaarts
getogen. Wel was hij sedert twintig jaren gehuwd met Bertha, de dochter
van onzen graaf Floris I; maar een onwederstaanbare hartstocht voor
de schoone Bertrade had zijn gemoed overweldigd. Om haar te kunnen
bezitten, had hij zijne wettige gemalin verstooten en naar Montreuil
gebannen; nu ontmoetten de koning en de gravin van Anjou elkander in de
kerk te Tours, maakten daar de noodige afspraak, en weinige dagen later
werd Bertrade door eenigen van 's konings mannen opgelicht en naar
Orléans gevoerd, waar hij naar wachtte. De koning wilde toen Bertrade
huwen: maar geen der bisschoppen van Frankrijk was bereid deze dubbele
overspelige verbintenis in te zegenen, niet dan met zeer veel moeite
kon de koning een priester vinden, die zich daartoe leende. Nu begon
tusschen Filips eenerzijds en de katholieke kerk, met den paus aan
het hoofd, anderzijds, eene worsteling, die jaren lang voortduurde,
zonder tot eenige uitkomst te leiden. Telkens beloofde de koning, dat
hij Bertrade zou wegzenden; maar toch hield hij haar bij zich, ondanks
bij herhaling den ban over de beide echtbrekers was uitgesproken. Doch
Filips bekommerde zich weinig over den ban. Waar de koning verscheen,
werd de eeredienst geschorst, en zoodra hij vertrok, begonnen al
de klokken te luiden; Filips spotte openlijk met dit interdict,
dat het land in beroering bracht, en riep, als hij het klokgelui
vernam, zijne overspelige gemalin al lachende toe: "Hoort ge wel,
mijne schoone, hoe men ons wegjaagt!" Eindelijk, in 1104, legde de
koning op nieuw de belofte af, dat hij alle verkeer met Bertrade zou
afbreken; waarop de excommunicatie werd opgeheven. Maar hoe weinig
het hem ook nu met die belofte ernst was blijkt wel hieruit, dat hij
in 1106, vergezeld van Bertrade, een bezoek ging afleggen te Angers,
waar hij door Bertrades eersten echtgenoot, graaf Foulques, met groote
staatsie ontvangen werd. Het moet inderdaad een zonderling schouwspel
zijn geweest, deze drie personen vriendschappelijk aan dezelfde tafel
of ter kerk in hetzelfde gestoelte te zien zitten! Bertrade oefende
ook nu nog zulk een overweldigend en invloed uit op haar eersten man,
dat graaf Foulques zich niet alleen met den koning verzoende, maar ook
haar zelf met den grootsten eerbied behandelde, en meermalen op een
voetbank bij haar plaats nam, terwijl de koning nevens haar zat! De
listige en heerschzuchtige vrouw gaf zich vergeefs alle moeite om 's
konings zoon uit zijn eerste huwelijk van de opvolging uit te sluiten,
en haar eigen zoon op den troon van Frankrijk te verheffen. Zij
eindigde haar onrustig leven in een klooster.
Een ander beeld verrijst voor ons oog: dat van den man, die den naam
van zijn stamhuis wel het meest bekend en berucht heeft gemaakt,
van Simon de Montfort, het hoofd van den kruistocht tegen de
Albigenzen. Zij beslaat eene bloedige bladzijde in de geschiedenis
van Frankrijk, die jarenlange vreeselijke worsteling tusschen het
katholieke, feodale, germaansche Frankrijk van het noorden, en dat
weelderige kettersche, half romeinsche zuiderland, met zijn zoo
sterk gemengde, uit zoo verschillende bestanddeelen saamgestelde
bevolking, zijne eigenaardige, alles behalve orthodoxe beschaving
en nationale onafhankelijksheidszucht. Van ouds was deze landstreek
tusschen de Rhône, de Garonne en de Middellandsche zee, een broeinest
van ketterijen en afwijkende meeningen; ja, eigenlijk het brandpunt
eener in waarheid anti-christelijke beweging, die zich onder de meest
verschillende namen verschool, maar niettemin in doel en streven een
zeer duidelijk en onmiskenbaar karaker droeg. De tegenstelling met de
heerschende geestesrichting, met name in het noorden van Frankrijk,
was zoo groot, dat de schok kwalijk uitblijven kon; en te verwonderen
was het niet, dat toen Innocentius III, een leerling der parijsche
Universiteit, in 1198 den pauselijken troon besteeg, deze in de eerste
plaats naar noordelijk Frankrijk zijne oogen wendde, om daar den man te
zoeken, die den ontworpen kruistocht tegen de ketters van het zuiden,
"erger dan de Sarracenen", zou kunnen leiden. Hij vond dien in graaf
Simon de Montfort, door zijne moeder, graaf van Leicester in Engeland,
pas uit het Oosten teruggekeerd, en daar zich reeds den roem van
buitengewone dapperheid in den krijg tegen de ongeloovigen verworven
hebbende. Simon de Montfort was inderdaad uitstekend berekend voor
de hem toegedachte taak. Gloeiende van ijver voor de kerk en in den
strijd voor haar alle middelen geoorloofd achtende; een onverschrokken
oorlogsman, met een innemend voorkomen en groote lichaamskracht; een
trouw vriend en ijverig beschermer zijner volgelingen; eerzuchtig,
met groote talenten ook als staatsman; energiek, geboren om te
heerschen--kon de paus kwalijk een geschikter uitvoerder zijner
bevelen hebben gevonden. Vijftien jaren lang, van 1208 tot 1223,
woedde de vreeselijke krijg, die bijna het gansche zuiden van Frankrijk
vernielde en van ongehoorde gruwelen vergezeld ging. Simon de Montfort
beleefde het einde van dien kruistocht echter niet. Op den 28sten Juni
1218 werd hij voor Toulouse, dat hij sedert negen maanden belegerde,
door een steenworp gedood. Paus Innocentius III was hem reeds twee
jaren vroeger ten grave voorgegaan.
De luister van zijn huis ging met Simon de Montfort ten onder. Zijn
zoon, Amaury VII, trachtte te vergeefs de door zijn vader veroverde
landen te behouden; weldra zag hij zich genoodzaakt, met den graaf
van Toulouse een verdrag te sluiten, waarbij deze in het bezit van
genoegzaam al zijne bezittingen werd hersteld. De zoon van Amaury VII
liet slechts eene dochter na, die in 1256 met den graaf van Dreux
huwde. De heerlijkheid Montfort en de overige goederen der familie
kwamen nu achtereenvolgens door erfenis of schenking in handen van
andere geslachten: van de hertogen van Bretagne, van de koningen van
Frankrijk of prinsen van den bloede, van de hertogen van Luynes. Een
dezer laatsten verkocht de heerlijkheid in het begin dezer eeuw.
Van den fieren burgt Montfort-l'Amaury is niet meer over dan eenig
muurwerk en de ruïnen van twee torens, waarvan slechts een van
oude dagteekening is en blijkbaar tot de oorspronkelijke feodale
veste heeft behoord. De andere, achthoekige toren, van gehouwen en
gebakken steen opgetrokken, is van veel later dagteekening. De heuvel,
waarop deze ruïnen liggen, is tegenwoordig sierlijk beplant en tot
wandelplaats ingericht.
Van het andere kasteel, dat van Sainte-Geneviève, weet ik niets te
vertellen, zelfs niet in hoever deze naam in verband staat met de
schoone legende der bekende heilige, de patronesse van Parijs. Wil
u dus vergenoegen met de fraaie plaat.