De Vorigen, daarna achtereenvolgens op de trap: Bonnet, Riesje,
Kapelaan, Dokter, Bankier, De Schele. Naast de Zwaan een menigte
beenen, een paar gebogen lichamen en het meisje van Bierman met een
vlieger. Riesje houdt bloemen èn ’n prentenboek in de hand; de Bankier
heeft ringen met steenen aan de vingers en een zwaren gouden ketting;
de Schele heeft koolvegen in het gelaat.
BONNET. Heere! Heere! (houdt de handt voor de oogen). Wat ’n lamp is
dat!
JAN (vroolijk). Hù!... ’t Is geen lamp....
RIESJE. Hou je ’n spiegeltje in de zon, Jan?
JAN. ’t Is geen spiegeltje....
KAPELAAN. Thijs Banes hoe komt ’t zoo licht hier!... Bè-jij ’t Jan—’k
zie je maar hallef....
JAN. Geplukt op drie meter van de maan, kappelaan!
DOKTER (z’n bril afdrogend). Me glaze—me glaze—brande in me ooge....
JAN. Me benne rijk geworde, dokter!
BANKIER. Da’s ’n schat—’n schat—zoo heb ik d’r niet een—niet één....
JAN. Ik hè-d’r ’n la vol van, meneer!... Nou dan Jacob!...
JACOB (tot de pratenden, buiten). Suscht!
LAMMERSEN. Stilte!...
JACOB (tot de bukkenden, bij het raam). Of juillie nou kijkt en kiest:
wie geen zak duite het, ken opdoeke!... Stilte!... Me gane verkoope....
Mò-’k me longe uitschreeuwe?... Me hebbe hier ’n diamante steen, die in
me zak as ’n kaars brandt.... Geloof je me niet, meneer?...
BONNET. Zeg ik nee?
JACOB. Je mot me weer is voorbijloope, nou ’k je met cente ken dood
smijte!... Die in me zak brandt, zee ik (laat het zien). Nou? (algemeen
gezucht van verwondering). En die in me boddie brandt (doet
het—hernieuwde verbluffing). Die steen is niet van steen en niet van
glas—d’r zit geen lichie van binnen—dààr!—hóé je ’m draait blijft de
vlam ’r in—je hande doet-ie geen zeer—je vingers bladdert-ie niet—je
warmt ’r je ooge an, zonder dat-ie hette geeft.... Da’s ’n mes! Zie je
dat mes? Da’s ’n mes van ijzer zoo dun. Wat wordt ’t? Da’s geen mes
meer—da’s geen ijzer meer—da’s geen heft meer—da’s zilver, kokend
zilver van guldes en daalders!... Wat is dat?... Is dat ’n beitel?...
Is dat ’n beitel!... Da’s alweer van zilver, met ’n bandje van goud!...
Met die steen, mensche, hoef je niemeer te werke—de bakker smijt de
alkove vol brood—de schoen-maker lapt je zole en hakke....
SCHOENMAKER. En nieuwe wreefstukke....
JACOB. En wreefstukke—hoor je ’t?...
SCHOENMAKER. En nieuwe veters....
JACOB. En veters—hoor je ’t?... As je in de zorreg zit...
AALTJE. As ik—kijk me pak is!...
JACOB. Kijk d’r pak onbetaalde briefies!—hei-je ineene de ton uit de
Staatsloterij—kè-je je takels en kleere uit de lommerd hale....
BET (benepen). En ’t kerkboek met ’t gouwe slot.
JACOB. Hoor je dat, mensche....—je kerkboeke....
KAPELAAN. Ho! Ho! Ho!... Mag niet! Mag niet!
JACOB. Màg niet?...
KAPELAAN. Kerkboeke magge niet na oome Jan....
BET. ’k Hè-d’r z’n eiere van betaald....
KAPELAAN. Mag niet.... Mag niet...
JACOB. Verkoop ik nou de steen of jij?... Stilte daar buiten!... Wie
staat ’r te lache?
JAN. Da’s de schele van hiernaast, die-die in ’t kolehok op had
geslote—zie je toch an d’r zwarte gezich!... Je lijkt wel ’n nikker,
schele!...
LAMMERSEN. Was-ie goed?
AALTJE. De flauwe streke! Geef ’m geen asem, Jan!
BANKIER. Thijs, laat je zoon Jacob opschiete—anders krijg je geen
kwitanties meer voor me te incasseere...
THIJS. Hoor je niet, Jacob?... De meneer van de bank-aan-de-overzij het
geen tijd....
BANKIER. Me klerke zitte te wachte....
AALTJE. En de meide voere niks uit! Ga an je werk Jans....
JACOB. Dag schele! Je mag je wel wassche—anders wordt ’t heeregoed
zwart, hahaha! (de schele af). Nou dan!... Wie biedt ’r? Wie biedt ’r?
Wie biedt ’r?... Niet allemaal tegelijk.... Me verstane mekaar geen
woord!... Wie biedt ’r?... Wie biedt ’r? Wie dan?... Me ster weegt geen
ons en geen pond en geen tien ponde—me ster ken ’k niet houe van de
zwaarte.... Met zoo’n reuzester, mensche, raak je niet in ’t rooie
dorp—groeit ’r geen eelt an je duime—kè-je in ’n huis an de gracht met
’n stoep en twee deure gaan wone—koop-ie ’n slijperskar met ’n ponnie
en koperbeslag—eet je gebraje spek bij je aarpels—rook je segare....
BONNET. Met bandjes....
JACOB. Zit je in de kerk....
KAPELAAN. Bij ’t doopvont....
JACOB. Brengt de dokter pijpe drop en zoethout....
DOKTER. Midden in de nacht voor je mee....
JACOB. Draag-ie hooge hoeje....
BANKIER. En ringe as ik....
JACOB. Met zoo’n ster drink je wijn, of ’t je bruiloft is en soep met
vleeschprakkies—waar, Jan?
JAN. Dat ’t vet an je tong kleeft!....
JACOB. Met zoo’n ster, van vlak naast de maan, kè-je ete en lol make en
na ’t Kalfie rijje met twéé knolle d’r voor—’n hééle dag buiten—’n
hééle dag—en ’s nachts in ’n bed van heb-’k-jou-daar, zonder rematiek
in je schoere! Met zoo’n ster—zoo’n ster....
SCHOENLAPPER.... Van Bethlehem—met doorne is-ie gekroond....
JACOB. Kè-je bloeme koope—schuite vol....
RIESJE (hem de hare toewerpend). Daar hè-je de mijne, Jacob....
JACOB (ze oprapend—de bloemen in de eene, de ster in de andere hand).
Met me ster kè-je de weg na de hemel vinde—uit je hel rake, mensche!
BET. Jacob, Jacob—zeg-ie ’t wéér? ’k Hè-je zoo dikkels verboje....
KAPELAAN. Jan, hoeveel doodzonde benne d’r?
JAN. Zeven, kappelaan! (snel). Hoovaardigheid, gierigheid,
onkuischheid, nijd, gulzigheid, gramschap, traagheid....
KAPELAAN. Goed zoo, Jan. Heel goed, Jan (tot Jacob). As jij ’t óók maar
zoo wist.... Geef d’r mijn voor de godslamp van ’t altaar, Jacob—voor
de godslamp—dan zelle me honderd kaarsies brande voor Jàn....
DOKTER. Toe je ’n ijzersplinter in je oog ha gekrege, Jacob, het Jan
d’r bij gezete, hoe ’k met me elektrieke lichie in je hoofd hè
gekeke—enne de watte voor Jan hè-’k zellef meegebracht—duizend losse
guldes geef ’k toe....
BANKIER. Jacob—ik geef d’r tienduizend....
BET. Tienduizend.... Tienduizend....
KAPELAAN. De godslamp gaat voor!
DOKTER. Tienduizend en één....
BANKIER. Elfduizend....
BONNET. Elf duizend en ’n kissie segare.
DOKTER. Twaalf duizend....
BANKIER. Ik ben van de bank-an-de-overzij—ik laat me niet kenne!
Twintig duizend jantje contantje....
KAPELAAN. De godslamp gaat voor.... In de godslamp is haast geen olie
meer....
BANKIER. Ik ga voor! Dertig duizend!... Dertig, hoor je, Jacob?
Hoor-ie, Jan?
LAMMERSEN. Zelle me d’r tien gulde bijlegge, petroon?... Dertig duizend
en tien....
AALTJE. Bè-je dol! Je het ommers geen rooie cent....
JACOB. Dertig duizend en tien—en tien—wie meer—wie meer?... ’t Kost me
duurder ingekocht!... In de groote magezijne, die op laste van gas en
belastinge zitte, krijg je ze voor geen honderd! (als ’n koopman op de
markt). Ik sta hier niet voor me plezier, mensche! Ik mot me patent
betale! Van de marktmeesters hè-’k permissie! ’t Is ’n merakel, ’n
merakel, ’n merakel! De werkman mot de werkman steune! As ’k in me kis
leg, zel je nog an me denke! Maar ’k sterf niet—’k hè pas voor vijftig
jaar bijgeteekend! ’n Merakel! ’n Merakel! ’k Ben te nakend om crediet
te geve—’t mot weg, weg, weg!... Wanneer de bruid is an de man, wil ’n
ieder d’r an! Merakel! Merakel!... Wie meer as dertig duizend en
tien?... Eenmaal....
LAMMERSEN.. Wat haast je nou, Jacob? Mot ik d’r an blijve hange?...
JACOB. Ken mijn niet schele.... Eenmaal, andermaal....
BANKIER. Veertig duizend....
JACOB. Veertig duizend.... Veertig duizend.... Veertig duizend....
Eenmaal....
KAPELAAN. De godslamp gaat voor....
JACOB. Andermaal.... Ten derde maal!... Voor de meneer van de
bank-an-de-overzij.... Daar hei-je ’r!
BANKIER. ’k Zal je daalijk de cente an late reike (neemt de ster aan,
die nog even in zijn hand licht, dan plots dooft). Hij is z’n vuur
kwijt! (angstig). Hij brandt niemeer (algemeene teleurstelling). Zóó
mot ik d’r niet, zóó hè-’k d’r niet gekocht....
JAN. Dat ken ommers niet.... Laat mijn d’r is kijke! (grijpt de ster,
die dadelijk weer schijnt). Zie je, meneer! (reikt haar opnieuw over.
De ster verliest haar licht in de handen van den Bankier).
BANKIER (vertoornd). ’k Zie niemedal!... ’k Hei ’n ster mèt licht
gekocht....
JAN (verlegen). Daarnet dee ze ’t toch (herneemt de ster, die in volle
lichting glanst). Hèt ze licht, kappelaan?
KAPELAAN. Dat het ze.... Ze het ’n licht as geen godslamp nog
het—(grijpt haar—de ster dooft in zijn hand. Allen wijken onthutst van
de trap. De kapelaan maakt het teeken des kruizes, legt de ster op
Jacob’s scharesliep).
JACOB (haar weer in volle glanzing opnemend). Hoe ken dat nou Jan?
JAN (die naar de tafel gevlucht is). Weet ik ’t! Ken ik ’t hellepe? De
zwaan het ze (in de la kijkend).... Zwaan, zwaan.... d’r leit ’r niet
één meer met licht—ze benne allemaal dóód....
DE ZWAAN. Ik sta d’r zellef van te beve.... Hè-’k nog nooit meegemaakt.
Dat komt omdat de zon an de hemel staat, Jacob—enne over de dake
schijnt.... Daar kenne ze niet tegen, Jan.... Daar worde ze bang van,
Jan.... Daar schuile ze bij weg, Jan.... Je ziet ze ommers nooit
overdag!... As ’t weer nacht wordt—as de maan van achter de wolleke na
vore stapt—zelle ze door de rete van de la schijne.... Ik lieg d’r geen
woord van!...
JACOB. En de mijne dan? (vreugdevol). Brandt de mijne niet as ’n
spaander?... Brandt-ie niet dat ’t ’n lust is—in me poote? (met zwakke
teleurstelling). Maar wat hè-’k an ’n ster zònder cente?...
DE ZWAAN. As je lacht bè-je meer as tevreje, Jacob... Je lacht of je in
de zon staat te kijke, waar of niet, Jan? Waar of niet, moeder?... Waar
of niet, vader?...
JACOB. Kenne me d’r àlles mee koope?...
DE ZWAAN. Alles—as je je haast—vóór-ie as de andere schuile gaat.... En
wâ-je krijgt mo-je dééle...
JACOB (lachend). Da’s goeie!... En die in de la?
DE ZWAAN. Die brande vannacht en morregenacht en overmorregenacht, zoo
lang as je maar denke kan.... Lach je weer, Jan?
JAN (onbeweeglijk in den leunstoel). Me lache met z’n alle.... Moeder
lacht—en vader lacht—en de schoenfrik lacht—en de waschbaas lacht—en de
juffrouw lacht—maar de dokter en de meneer-van-de-bank en me zuster en
de meneer-uit-de-segare-winkel en de kappelaan lache niet.... Waarom
lach je niet, kappelaan?
KAPELAAN. Die ster het de duvel gebracht—wie d’r anraakt komt in ’t
eeuwige vuur—de hemel is eeuwig—de hel is eeuwig—hè-’k je geleerd
Jan!....
JAN (angstig). Hoor je dat, zwaan?
DE ZWAAN. Jacob—’t dakraampie van ’t huis an de andere kant van de
gracht, waar de mevrouw met de zeven honde woont, die de scheerder
elleke week wassche mot, begint bleek te worde enne de kopere
schelleknop glimt of d’r ’n smeris staat.... Jacob, de bakkers gane
rije en ’t werkvollek loopt met d’r boterhammezakkie.... Jacob, de
winkels make ze an kant en de klok van de kerk zel gaan luie.... Wi-je
nog inslaan voor vandaag, dan mo-je d’r spied achter zette.... Làng
houdt ze d’r vonke niemeer....
JACOB. Opzij mensche! Daar komme me met de grootste steen van de
wereld!.... Ga je mee, vader? Ga je mee, Lammersen?... Speel ’n deun op
je kerkorgel, dat de buurt over de drooghekke kijkt! De muziek voorop
en me ster d’r achter! Ze magge de strate wel afzette!.... Laat meneer
de kappelaan deur, mensche—die mot ’r niks van hebbe (tot den
meneer-van-de-bank, die mee weggaat). Nòg kè-je d’r an—voor
veertigduizend! Nee? Vooruit! Niet allemaal gelijk op de trap—ze zwiept
’r van op en neer as ’n dobber.... Eerst juillie! Ik loop in geen zeven
sloote.... Nou dan, Jan!
JAN. Nee, ìk niet—de la kenne me niet alleen late—enne me beene voele
zoo raar—of ’k d’r sneeuwballe mee hè gegooid zoo steke ze—’k ken d’r
geen trekking in krijge.... Zeg-ie me niet gedag, moeder?..
BET. Ik ga niet weg....
JAN. En je gaat na buiten!...
BET. ’k Blijf voor de deur.... ’k Ben zoo bang in de volte....
JACOB (tot Lammersen, die naast de zwaan bukt). Hé! Speel je niet,
hinkepoot? (de harmonica zet in). Zoo loope me gesmeerd.... Daar benne
me, mensche! Daar benne me! (Langs het tuimelraam beweegt een langdurig
gedrang van beenen, rokken, kinderen, honden, enz.).