Pangulo sa mga pakyaw si Lucas. Walá siyá'y kaugalingon'g buhat. Sa
adlaw nga aduna'y mangayo kaniya'g mamomoo, maó'y itigom niya sa iya'ng
mga sakop. Ang mga tawo manag-ilog sa pag-ubán sa iya'ng pakyaw, kay
labut pa nga igoon niya pagbayad ang kahago sa mga tawo, ang iya'ng
pagdalá niini maayo kaayo: sama sa igsoon sa usá ka igsoon.
Usá ka hapon nga nagbantay siyá sa mga nanaghakot sa bugás, usá ka
babaye'ng nagkaguhayguhay ang sinina, nagbitbit ug nigo, kuyog ang
usá ka bata'ng lalake nga may limá kun unóm ka tuig ang panuigon,
namunít sa mga bugás nga nangatagak sa yuta. Ambut, batasan ba gayud
niya kun arón ba sa pagpagarbo sa daghan'g tawo, usá ka insik nga
diyotay, nga nagbantay usáb sa paghakot sa bugás, miduol sa babaye
ug kiní gibinabuy'g kasaba sa iya'ng binisayá'ng nagakayamukat:
--¿Ngano monít ka? ¿Unsa idó ka? Hala, pahawa. Dili gani, palakóp
ka podís.
Miyanghag ang babaye. Gipunít niya kadto'ng bugás, kay iya'ng ag-agan
sa yuta ug lung-agon. Walá motingog:
--¡Podís!--misiyagit ang insik--¡Podís!
Sa pagduol sa polís, ipadalá sa insik sa munisipyo ang babaye, kay
konó namuslot sa mga sako sa bugás....
Kay dihá man sa duol si Lucas, nakakitá ug nakadungóg sa tanán'g
nahitabo, misagbat sa sulti:
--Dili ka, insik, magbutangbutang sa imo'ng isigkatawo, bantog naman'g
pobre kaná'ng babaye. Kaná walá mangawat, namunít lamang sa tagás.
Dili na mahimo ang insik nga diyotay: magapakadaku na kaayo. Kay
siyá encargado sa amo, kay siyá kadapig sa revolución sa China, kay
siyá higala sa Presidente, kay siyá maantigo'ng moiningles, ug nga
kon dili gani dad-on sa polís ang babaye, ang polís pakuhaan niya
sa katungdanan.
--¿Pilá ba'y bilí niana'ng bugás nga yutaon nga anaa sa nigo, kay
ako'ng bayran?--nangotana si Lucas nga namulá na ang nawóng sa kasuko.
--Kaná dili kabayran, bisan usá ka milyon.
Lookon unta ni Lucas ang insik, gani nauláng sa polís, ug kiní nagsugo
nga pahilomon ang insik, kay kon dili, maó'y dad-on sa munisipyo,
ug si Lucas giabog sa layó.
Ingo'g gihilap ang kasingkasing ni Lucas sa kalooy niadto'ng duhá ka
binuhat,--babaye ug usá ka bata'ng lalake--nalooy uyamot sa kakabús
nila, maó, nga haduól sa dapít nga gikalalisan, iya'ng gitawág ug iya
unta'ng hataga'g kuwarta; apan ¡kakugáng! kadto'ng babaye dili lain,
maó si María, ang katipon niya didto sa Buhisan, ug kadto'ng bata,
maó ang anák nila....
Diáy, ang giagián ni Lucas, maó usáb kun maingon-ingon, ang giagian
niadto'ng alaot nga babaye.
Aduna gayu'y mangatawo alang da sa mga pag-antus. ¿Panig-ingnan? Si
Lucas, si María, ang anák nila....