Usá ka mamomoo miingón:
--Matuod ang imo'ng pulong: ang dili mamomoo, dili motabang kanato. Kon
ugaling aduna ma'y makigsandurot, kaná may gikinahanglan kanato;
kan aduna'y igsusugo kanato....
Ug si Lucas, arón sa pagpalaín sa iya'ng sulti, nagtamód sa usá ka
diyotay'ng cuaderno, naghisgot sa giagián niya:
Duhá na ka tuig karón ug tunga migikan akó dinhi padulong sa
Hawaii. ¡Uy! walá'y usá kaninyo nga nakaagi sa dalan nga giagian
ko, ug, dili akó buut nga mahiagi kamó niadto: binakbakan sa
mga tunók, pulós apdo ang mga nainom ko.... Apan niana'ng malaay
ug masulob-on'g dalan nga ako'ng nabaktas, buut ko nga inyo'ng
hibaloán ang usá ka butáng nga ako'ng gihugoyhugoy, arón inyo'ng
gamiton ug daladalaon ug usáb; ang usá ka kasingkasing malig-on usá
ka hunahuna'ng andam sa pagdasdas sa tanán'g kalisdanan, sa walá'y
pagsibog.... Giagián ko ang tanán'g kagulanan, tanán'g kalainan
sa pagdaogdaog ug walá gayud nako hinumdumi nga sa makausá mitulo
ang ako'ng luha.... Oo, gítuloan ako'g luha, dili sa katalaw,
kon dili, luha sa kapungot.... Usá ka kasingkasing nga sama sa
ako, pulós garás, walá'y giliatán sa mga samád sa palabilabi,
apan mabaskog ug dili malubá bisan sa mga takna nga labí'ng
makalilisang maó ang angay sa mamomoo.
¿Unsa ang ako'ng mga giagián? ¡Ay!... Walá'y makatoo. Pundokon
kamó'ng tanán, isulát ang tanán ninyo'ng mga kagulanan, dili
pa makatumbas sa akó. Apan dili ko buut nga hinumduman kadto,
arón dili makatandóg ang mga ulat sa kasingkasing... Sultihan ko
hinoon kamó sa giagian ko, gawás sa Pilipinas ug hatagan ko kamó'g
"idea" kon unsa ang paglihok didto sa mga mamomoo.
Hibaloán na ninyo nga hangtud karón ug labí na gani hinoon karón,
nagapadayon ang pagpangita'g mga mamomoo'ng pilipinhon nga dad-on
sa Hawaii. Mangotana kahá kamó kon unsa kini'ng dapita. Magaasoy
akó: Sama sa Pilipinas, daghan'g mga pulo ug sakop sa Estados
Unidos. Ang mga molopyo maingon-ingon kanato'g panit. Niana'ng
mga puloa, ang "Hawaiian Sugar Planters' Association", usá ka
kapunongan sa patigayon'g amerikanhon, aduna'y nga dagku'ng
hacienda. Niana'ng mga hacienda, may mga haponanon, katsila,
rusyanhon ug insik, apan ambut kon ngano, karón buut sa Compañia
nga pulos pilipinhon ang tanán'g mamomoo nila, tingali tungud sa
pagkadili ta hingayo'g dagku'ng suhol, dili mobagolbol ug hataás
ug pailob. Labut pa gayud, gituhoan ko nga ang tuyo sa Compañia,
sanglit amerikanhon, maó ang paghimo'g yuta'ng amerikanhon sa
Hawaii, sa ato pa: daghanon kaayo ang mga pilipinhon didto ubós
sa ila'ng pagbuut, arón silá mamalig-on ug katumbasan nila ang
kusóg sa mga tumitindok, simbako managpakakab-ot sa kaugalignan,
kay ang mga hawaynon, sama kanato'ng mga pilipinhon nanagtinguha
usáb sa pagbulág sa Estados Unidos.
Daghan, daghan ang mga mamomoo'ng pilipinhon, nga nangadalá didto;
apan daghan ug daghan na usáb ang mga walá didto: nangamatay,
nagalagiw ug namauli nganhi.
Ania ang ato'ng agián: Gikan dinhi dad-on sa Manila. Ibalhi'g
lain'g vapor padulong sa Hongkong, sa Hongkong ibalhi'g lain
nga magadalá na ngadto sa Hawaii, apan malagmit mohapít sa
Hapón. Hiatlan gani nga panahon sa tugnaw ang ato'ng iadto ngadto,
makalilisang ang panaw, makalilisang uyamot. Ang tugnaw gikan
sa Hongkong hangtud sa dagat sa Pasipiko, makalilisang.... Unya
ihatod gitá'g hacienda nga butangán kanato, diin magatanom,
magahinlo, mamutól, hangtud makaintos sa tubó. Katloan ug unom
lagí ka pisos ang ato'ng suhol bulanbulan, sa salapí nato, kon
makabuhat kitá adlaw'ng tanán; apan hunahunaon ta baya nga ang
katloán ug unóm ka pisos nato, napulo'g waló da didto: tanán
doble, dollar ugod.... Mahál ang pagkaon, anha pa kitá pugsa
pagpapalít sa almacen sa Compañia nga labí'ng mahál ug baligya,
ug.... ¡uy!... ang mga kapatas nga amerikanhon ug dili amerikanhon:
mga tampalasan kanato....
Didto halayó na sa ato, bisan walá kitá'y tiponbaláy dinhi nga
gikawilihan, mamingaw kaayo. Ang ato'ng kasingkasing kanunay'ng
magsubó sa kahidlaw sa ato'ng lungsod, sa dapít diín kitá
matawo, sa dapít nga gimat-an ta'g mahayag. Walá'y makalingaw
sa plantation; dili kamí mangadto sa lungsod. Walá'y balita nga
madawat didto. Ang amo'ng mga sulát nga pulós panghayhay nga
amo'ng ihatag sa mga kapatás, arón ipadalá sa Pilipinas, dili
ihulog sa correo.
Simbakó kon masakít kitá, anha ang labí'ng kaguól. Tambalan, oo
tambalan; apan unya kon maayoayo na, papahawaon na sa Hospital,
ug tungud sa kaluya dili pa makabuhat, ¿unsa'y takús makaon?
Usá ka udto nangundang kami sa buhat, arón sa pagpaniudto. Magutom,
makapoy. Akó nagapuk-ong, mipahulay ug maksdiyót. Usá ka
amerikanhon'g kapatás, tiaw konó niya, milipót sa ako'ng luyó ug
gilabtikan ang ako'ng dalonggan'g-walá. Nan, kay hikugangán ug
gisakitán akó, dihá man sa ako'ng atubangan ing usá ka bulós
nga tubó, ako siyá'ng gihapsan. Ang kapatás nangisog, bunt
mobunal kanako; apan nahadlok miduól kay migamit ako'g laín'g
bulós nga malig-on, ug ang gihimo maó ang pagsumbong sa amo'ng
punoan nga akó nagligoyligoy konó ug misukol. Dayág na lamang:
pilipinhon akó ug amerikanhon ang nagsumbong batok kanako, walá
akó'y pakadag-an. Gipapahawa akó sa plantation, abí kahá kon adto
na sa gawás, tungud kay walá'y salapí, mamatáy na lamang.
Palad ko nga sa paghigulá sa plantation nahidunggo ang usá ka
amerikanhon'g bapor nga nagapadulong sa California, Estados Unidos,
ug sa maó'ng bapor may mga pilipinhon'g grumete, nga akó'ng
gikapangamhan sa pagsul ti sa ila'ng Kapitán nga pasakyon akó,
sama sa usá ka grumete, walá'y suhol. Tuod man: gitugotan akó ug
nadalá sa California. Ni'ng dapita, ang pagpamoo alang kanato'ng
pilipinhon, malisód. Daghan ang mga mamomoo'ng amerikanhon,
daghan ang mga haponanon ug daghan ang mga insik. Aduna'y usá
ka pangita nga kasudlan ta: maó ang pagpamutól ug panggabás sa
kahoy; apan adto kitá sa kabukiran, sa kalasangán, nga sa panahon
sa tugnaw, ingón kanato'ng walá maanad sa kabugnaw, tingali
mangagíng lamang. Mikawás akó ni'ng lungsora ug nakakaplag ako'g
kabuhian. Hiatlan nga ang Kagubut sa China natapus ug ang mga
insik nasigpatupi. Akó, kay maalam motupi, nakakat-on sa Hawaii,
daghan ang napaalót kanako.
--Apan kitá ugod, makatiláw na gani'g langyaw, ingón ma'g magagilók
ang ato'ng mga tiíl. Buut ako'ng mopauli nganhi; apan dili paigo
ang diyotay'ng salapí nga ibayad sa bapor. Ug kay may usá man
ka bapor nga migikan padulong sa Alaska, arón sa pagpangisda,
miubán akó. Sa Alaska makalilisang ang isda: kaná'ng mga salmón
ug ubán pa nga isulód sa lata nga makita ta dinhi, didto kaná
gikan. Ang mahisuhol kanato, igo unta; apan ang tugnaw usáb
hapit makamatáy, maó nga mikawas akó didto ug misakáy sa Tren
(kay may diyotay na man ako'ng salapí'ng natigom) gikan sa Alaska
padulong sa usá ka lungsod sa baybayon sa Kanadá, sa dagat na sa
Atlantiko; unya mitabók akó sa Londres diin hapit na mahurót ang
ako'ng diyotay'ng kuwarta, bisan giunsa ko na lama'g daginot. Sa
Londres, kitá'ng mga pilipinhon malisod nga makakitá'g buhat:
kapín sa milyon ang mamomoo nga anaa sa mga pábrika, anaa sa
baybayon ug tanán nanaghiusa. Hiatlan akó sa ila'ng pag-aklas ug
makapanglibawot sa balhibo nga tan-awon ang gidaghanón sa mga
tawo nga managbaragbarag sa kadalanan. Niadto'ng pag-aklasa,
kay bun-ogon man sa mga momomoo ang mga kauban nila'ng mamomoo
nga mobalik sa buhat, akó nakasulod nga "grumete" sa usá ka bapor
nga magapanaw gikan sa Londres nganha sa Hongkong. Sa pag-abut
ko sa Hongkong, mikawas akó dayon ug nangita na usáb ako'g bapor
nga kasakyan, "grumete" gihapon nga walá'y suhol, padulong nganhi.
Nahiabut akó nganhi, walá'y bisan usá ka diyót nga nadalá.
Karón iingón ko kaninyo nga ang paglangyaw sa lain'g lungsod,
gawás sa Pilipinas, dili katiawtiawan. Maayo lamang kon ipaagi
sa lingawlingaw, lingawlingaw nga andam ang pag-antos sa mga
kalisdanan. Didto, ¿kinsa'y malooy kanato sa panahon nga walá'y
bisan usá ka hungít sa kan-on nga ato'ng ikasulod sa tiyán? Ang mga
mamomoo didto, silá da ang nanagtinabangay. ¡Unsay labut nila kon
aduna'y pilipinhon nga mahimuntog sa dalan ug mamatáy sa kagutom!
Dinhi, bisan mapig-ot hinoon usáb, igo na kitá'ng mabuhi sa
pagpamoo. ¿Dili kitá buut mamoo? Aduna'y dapít nga kapaingnan,
ang Mindanaw, yuta'ng tabonók ug malabo'g mga tanóm. ¿Ngano'ng
manglangyaw pa kitá? Kula'ng kitá sa tawo, ¿kuhaan na hinoon nato
ang gidaghanon ta?
Natapus ang pakigsulti ni Lucas sa taliwala sa mga pagsiyagit sa
kalipay sa mga nanag-alirong kaniya....